Етістіктің морфологиялық сипаттары

Мазмұны
Кіріспе 2
1. Етістік 3
1.1. Етістіктің түрлері 4
1.1.1. Сабақты және салт етістік 4
1.1.2. Болымды және болымсыз етістік 4
1.1.3. Етіс 4
1.1.4. Көсемше 5
1.1.5. Есімше 5
1.1.6. Тұйық етістік 5
1.2. Етістіктің шақтары 6
1.2.1. Осы шақ 7
1.2.2. Келер шақ 8
1.2.3. Өткен шақ 9
1.3. Етістіктің райлары 13
1.3.1. Ашық рай 14
1.3.2. Бұйрық рай 14
1.3.3. Шартты рай 16
1.3.4. Қалау рай 17
2. Етістіктің морфологиялық сипаттары 19
2.1. Жалаң етістіктер 19
2.2. Күрделі етістіктіер 20
2.3. Етіс формалары 21
2.4. Етістіктердің мағыналары 21
3. Етістікті оқыту әдістемесі 23
Қорытынды 37
Пайдаланған әдебиеттер 38
Кіріспе
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең грамматикалық категория.
Заттың қимылын, амалын, жай-күйн білдіретін сөздерді етістік дейміз. Етістік не істеді? не істейді? не қылған? деген сұрақтарға жауап береді. СөйлемнІң баяндауыш, пысықтауыш қызметін атқарады.
Тұлғасына қарай етістік негізгі, туынды түбір болып бөлінеді.
Негізгі түбір етістіктер — қүрамы бөлшектеуге келмейтін. біртұтас морфемадан тұратын сөздер. Туынды түбір етістіктер сөз тудырушы жұрнақтар арқылы жасалатын құрамы ең кемі екі морфемадан тұратын сөздер.
Қимыл, амал-әрекеттің жасалу мезгілін етістіктің шақ категориясы білдіреді. Етістіктің шақтарының ішкі мәнін анықтауда сөйлеушінің хабарлау кезі негізгі тірек нүкте қызметін атқарады. Қимыл-әрекеттің жасалу мезгілі сейлеушінің хабарлаған кезіндегі не одан бұрынғы, не хабарлап тұрған кезден кейінгі болып жіктелген. Осы ерекшелікке сай етістіктің шақтары үшке бөлінеді. Олар: осы шақ, келер шақ, өткен шақ. Тілде қимылдың жасалуының осы мағынасын білдіретін әр шақтың арнаулы морфемалары бар.
Рай категориясы қимылдың болмысқа катысы туралы сөйлеушінің түсінігін, көзқарасын білдіреді. Қазақ тілінде 4 түрлі рай бар: 1. Бұйрық рай. 2. Қалау рай. 3. Шартты рай. 4. Ашық рай.
Пайдаланған әдебиет
1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. ЫСБН 9965-08-235-9
2. А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
3. Бұзаубақова Қ.Ж. Жаңа педагогикалық технология. Тараз ТарМУ 2003 ж.
4. Исаев С.М. Қазіргі қазақ тілі Алматы, «Қайнар» 1993. Исаев С.М. Назарғалиев К., Даулетбекова Ж., Қазақ тілі 6-сынып /оқулық/.
5. Исаев С.М. Қосымова Г. Қазақ тілі 7-сынып. Алматы, «Атамұра» 2003.
6. Қараев М.Ә., Қазақ тілі Алматы, «Ана тілі» 1993.
7. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, «Мектеп» 1988 ж.
8. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030» Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы Алматы, «Кітап» 1998 ж.
9. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, «Ана тілі» 1991.
10. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері Алматы, “Қазақ университеті” 1993ж
11. Даулетбекова Ж. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі нұсқаулық/ 6-сынып. Алматы, «Ата мұра» 2002.
12.Исаев С., Қосымова Г., Назарғалиева К. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі нұсқаулық/ 7-сынып, Алматы, «Атамұра» 2003.
        
        Мазмұны
Кіріспе 2
* Етістік 3
+ Етістіктің түрлері 4
o Сабақты және салт етістік 4
o Болымды және болымсыз етістік 4
o Етіс 4
o Көсемше 5
o Есімше 5
o Тұйық етістік 5
+ Етістіктің шақтары 6
o Осы ... ... ... ... ... ... ... Ашық рай 14
o Бұйрық рай 14
o Шартты рай 16
o Қалау рай 17
* Етістіктің морфологиялық сипаттары 19
+ Жалаң етістіктер 19
+ Күрделі етістіктіер 20
+ Етіс формалары 21
+ ... ... ... ... ... ... әдебиеттер 38
Кіріспе
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең грамматикалық категория.
Заттың ... ... ... ... ... етістік дейміз. Етістік не істеді? не істейді? не қылған? деген сұрақтарға жауап береді. СөйлемнІң баяндауыш, пысықтауыш қызметін ... ... ... ... ... түбір болып бөлінеді.
Негізгі түбір етістіктер -- қүрамы ... ... ... ... тұратын сөздер. Туынды түбір етістіктер сөз тудырушы жұрнақтар арқылы жасалатын құрамы ең кемі екі морфемадан тұратын сөздер.
Қимыл, ... ... ... ... шақ ... ... Етістіктің шақтарының ішкі мәнін анықтауда сөйлеушінің хабарлау кезі ... ... ... ... атқарады. Қимыл-әрекеттің жасалу мезгілі сейлеушінің хабарлаған кезіндегі не одан бұрынғы, не хабарлап тұрған кезден ... ... ... Осы ерекшелікке сай етістіктің шақтары үшке бөлінеді. Олар: осы шақ, келер шақ, ... шақ. ... ... ... осы ... білдіретін әр шақтың арнаулы морфемалары бар.
Рай категориясы қимылдың ... ... ... ... ... көзқарасын білдіреді. Қазақ тілінде 4 түрлі рай бар: 1. Бұйрық рай. 2. Қалау рай. 3. Шартты рай. 4. Ашық ... ... ... ... етістік тудыратын жүрнақтар және етістіктен етістік тудыратын жүрнақтар болып екі топқа ... Есім ... ... жасайтын жұрнақтар
1. -ла, -ле, -да, -де- -та, -те: ... ... ... ... ... ... -лан, -лен, -дан, -ден, -тан, -тен: ... тамақтан, ашулан, еңбектен.
3. -лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес: ... ... ... -лат, -лет, -дат, -дет, -тат, -тет: ... ... ... -а, -е: сана, жаса, теңе, түне, орна, мөлдіре, қина, ... -ар, -ер, -р: ... ... суар, ескір, тазар.
7. -ай, -ей, -й: ... ... ... ... ... -ық, -ік: ... кезік, тарық, бірік, толық.
9. -сы, сі: шешенсі, ... ... ... ... ... ... ... жүрексін т. б.
Ә. Етістіктен етістік жасайтын жұрнақтар
Етістіктен етістік жасайтын өнімді жұрнақтарға етіс жұрнақтары жатады.
1. -ын, -ін, -н: ... ... ... -ыл, -іл, -л: ... айтыл, (-ды), кесіл, (ді), қойыл, (ды).
3. -дыр, -дір, -тыр, -тір: алдыр, ... ... ... ... -т: ... ... тарат, қарат.
5. -қыз, -кіз, -ғыз, -гіз: айтқыз, бергіз, жүргіз, ... ... -ыс, -іс, -с: ... ... ... ... ... түрлері
o Сабақты және салт етістік
Заттың, кісінің ісін, ... ... ... ... ... етістік дейміз. Сабақты етістіктің қимылы объектіге ауысып түседі де, ол объектінің табыс ... ... ... етеді. Мысалы: Мен бұл кітапты оқығанмын. Сабақты етістіктен байланыстыра кімді? нені? (не?) ... ... ... ... ... ... ... көрді? нені берді? нені алды?
Заттың, кісінің күйін білдіретін, табыс ... тура ... ... ... ... салт ... дейміз. Мысалы: отыр, күл, қуан, үйықта.
o Болымды және болымсыз етістік
Қазақ тіліндегі барлық ... ... ... болып бөлінеді.
Болымсыз етістіктер болымды етістіктердің түбіріне ма, -ме, (-ба, -бе, -па, -пе) жүрнағын жалғау арқылы жасалады. Мысалы: бар -- ... ... -- ... сөйле -- сөйлеме, сөйлес -- сөйлеспе, шық -- шықпа, шығар -- ... жаз -- ... ... -- ... етістіктің жұрнағы сүрау шылауымен тұлғалас. М ы с а л ы: Сен ... ... бе? Ол ... ... ме? Суретті ол салған ба? Бүл мысалдарда сұрау шылауы көсемше, есімше, жіктік жалғауына аяқталған ... ... ... ... сөйлемге сұрау мағынасын беріп түр.
Етістіктің болымсыздық жұрнағы -- ... ... ... рай ... ... ... бұрын қолданылатын қосымша. Мысалы: көрме-й-дІ, кел-ме-ген, айт-па-й-мын, ал-ма-ғай-сың, бер-ме-се. Етістіктің жүрнағы өзі ... ... ... мағына береді.
o Етіс
Қимылдың объекті мен субъектіге қатысын білдіретін етістіктің түрін етіс дейміз. М ы с а л ы: Олар ... ... етіс ... бірнеше субъектіге ортақ екенін білдіріп тұр. Ол таранды дегенде, етіс қимылдың ... мен ... бір зат ... ... төрт ... 1. ... ... 2. Ырықсыз етіс. 3. Өзгелік етіс. 4. Ортақ етіс.
o Көсемше
НегІзгі ... ... және ... ... ... қосымша қимылды білдіретін етістіктің түрін көсемше дейміз. Мысалы: Ол келе жатыр, Сен оқып жүрсің. Бұлардағы негізгі қимылды білдіретін етістіктер (келе, ... ... ... түр. Сен ... қарадың. Ол ентігіп сәйледі дегендер де негізгі қимылды қарадың, сөйледі етістіктері білдіреді. Олардағы күлімсіреп, енгітіп деген көсемшелер негізгі ... ... ... ... қосымша қимылды білдіреді.
Қөсемше қалай? қайтеді? не істеп? қайтк ел і? сияқты сұрақтарға ... ... ... ... төмендегі жүрнақтардын жалғануы арқылы жасалады:
1. -ып,іп,-п: жазып, келіп, санап.
2. ~а, ~е, -й: ... ... ... ... ... ... ... барғалы, келгелі, айтқалы, кеткелі.
o Есімше
Есім сияқты түрленіп, сөйлемде есімнің де, етістіктің де ... ... ... ... ... ... ... Оқыған адам, білгеннен үйрен.
Есімше мына жұрнақтар арқылы жасалады:
1. -қан,-кен,-ған,-ген: барған, кеткен.
2. -ар, -ер, -р, -с: ... ... ... баратын, келетін,
o Тұйық етістік
Жақтық, шақтық мағынада қолданылмайтын, етістіктің есімге ұқсас түрін тұйық етістік дейміз. ... ... у ... ... ... ... келу, беру, көру, түсіну, ұялмау.
+ Етістіктің шақтары
Етістіктің кимыл, іс-әрекетті білдіретіндігі белгілі, ал ... ... ... жүзеге асу мезгілі, уақыты болады. Қимылдың өту кезеңі ... ... ... ... ... ... ... айқындалады. Сөйлеп тұрған сәтке байланысты қимылдың ету мезгілін білдіру етістіктің шағы деп аталады. Шақ, кез, сәт, уақыт, мерзім сөздері -- ... ... ... ... ... ... ... шақтық мағынасы мынадай болуы мүмкін: 1) үнемі қайталанатын, ... ... ... ... ... ... ... жатқан қимыл, іс-әрекет; 2) сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып кеткен кимыл, іс-әрекет; 3) ... ... ... әлі болмаған, бірақ кейін әйтеуір болуға тиісті қимыл, іс-әрекеттер. Мысалы: Өнер-білім бар жұрттар тастан сарай салғызды (Ы. А.). Жазғытұры қалмайды ... ... ... ... жердің жүзі (А.). Енді бүгін қарасам, Айналам бақыт кең жатыр. Бірімен-бірі туысқан, Қол ұстасқан ел жатыр (Ж. Ж.). Бұл ... ... ... ... ... ... мезгіл (шақ) мағынасын білдіруі жағынан бірдей емес. Салғызды, деген салғызу кимылының ... ... ... бұрын болып кеткенін білдірсе, қалмайды, құлпырар етістіктері қалмау, құлпыру қимылдарының әлі ... ... ... ... кейін болатынын, ал жатыр етістігі бұл қимылдың сөйлеп тұрған ... ... ... ... ... ... ... бар сөздің бәрі бірдей шақ мәнін білдіре бермейді. Мысалы, кеше, бүгін, ертең, биыл сияқты сөздер мезгілдік мән ... де, ... ... ... жоқ. ... бұл ... шақтық мағынаны білдіріп тұратын грамматикалық тұлға жоқ. Демек, шақтык мағына сөздің жалпы мағынасынан ғана көрінбейді, ол ... ... ... ... ... болу керек. Сондай-ақ ондай сөздердің мезгілдік мәні шақтық жағынан кейде айқын да бола бермейді. Мысалы, бүгін, биыл деген ... ... ... ... ... ... сияқты. Егер бүгін, биыл, отыр десек, мезгілдік мағына -- сөйлеп тұрған сәтті білдіреді. Ал бүгін, биыл ... ... ... ... ... ... биыл, отырар (отырмақ) болса, әлі болмаған мезгілді білдіреді. Міне, осыдан анық көрінетіндей, шақтық мағына жекелеген ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы арқылы беріледі.
Етістіктің шақтары есімше, көсемше тұлғалары мен етістік түбіріне -ды, -ді, -ты, -ті және -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... ... ... мағына осы тұлғалар арқылы дара етістікте де (кел-іп-ті, кел-ер), күрделі етістікте де ... ... ... кет-кен, келіп кет-пек) беріліп отырады.
Сөйлеп тұрған сәтпен байланысты ... болу ... үш ... ... сәйкес етістіктің шақ түрі де үшеу. Сөйлеп тұрган сәтке байланысты яғни сол ... ... ... ... осы шақ, әлі болмаған, бірақ кейін болатын қимылды келер шақ, ... ... ... бұрын болып өткен қимылды өткен шақ білдіреді.
Шақтық мағынаны білдіретін етістік көбінесе ... ... де, сол ... ... ... ... ... жалғау шақ көрсеткіштерінен (есімше, көсемше және арнайы шақ жұрнақтарына) кейін жалғанады: оқы-ған-мын, оқы-р-сың, бар-ып-ты, бар-ды-м, бар-мақ-сың т. б.
Күрделі ... ... ... оның ... ... ... ... сөйлеп отыр-ған-сың, сөйлеп отыр-ар-мын.
Шақтар:
1. Осы шақ
2. Келер ... ... ... Осы ... шақ ... етістіктердің мағыналык белгілері:
1. Сөйлеп тұрған кездегі іс-әрекеттерді білдіреді. 2. Әрдайым қайталанып тұратын ... ... ... ... жер жыртып жүр. Нұрлан хат жазып отыр. Мал өрісте ... Осы ... ... жүр, ... отыр, жатыр етістіктері -- сөйлеп тұрған сәттегі қимылдар. 2. Трактор жер жыртады. Нұрлап хат ... ... Мал ... жатады.
Бұл сөйлемдердегі жыртады, жазып тұрады, жатады етістіктері -- қалыптасқан, дағдыға айналған іс-әрекеттер. Міне осылай, етістіктің осы шағы ... ... ... ... тұратынын және сөйлеп тұрған кезде істеліп жатқанын білдіреді.
Осы шақ мағынасы мен түрлеріне қарай нақ осы шақ және ... осы шақ ... екі ... бөлінеді.
o Келер шақ
Келер шақ қимылдың, іс-әрекеттің сөйлеп тұрган сәттен, мезгілден кейін болатынын білдіреді. Мысалы: Ол ... ерте ... ... үйге ... ... бармақ, келесіңдер деген етістіктер бару, келу қимылдарының әлі болмағанын, бірақ келешекте болатынын білдіріп тұр.
Келер шақтың түрлері:
Келер шақ мағынасы мен ... ... ... ... шақ, мақсатты келер шақ және ауыспалы келер шақ болып үшке бөлінеді.
1. Болжалды келер шак.
Болжалды келер шақ қимылдың, іс-әрекеттің болу ... ... ... ... ғана ... ... ... шақ етістіктің түбіріне есімшенің -ар, -ер, -р, болымсыз етістіктен кейін -с жұрнағы жалғанып, одан ... ... ... ... ... ... Мысалы: Біз бар-ар-мыз. Сен оқы-р-сың сіздер кел-ме-с-сіздер.
Ескерту: Болжалды ... шақ -- с ... ... болымсыз етістіктен жасалғанда, қимыл, іс-әрекеттің болмауын болжай, ... ... ... білдіруден гөрі жігерлі, үзілді-кесілді мән беруге бейім болады: барма-с-пын, келме-с-пін. Кейде I жақ жіктік жалғауы -пын, -пін ықшамдалып -н ... ғана ... ... ... -- бар-ма-н, сөйле-ме-с-пін- сөйле-ме-н болып та колданыла береді. Мұндай тұлғалы етістіктер поэзияда жиі кездеседі. Ескі бише ... бос ... Ескі ... мал үшін ... ... ... ... келер шақ.
Мақсатты келер шақ қимылдың, іс-әрекеттің келешекте мақсат етіле орындалатынын білдіреді.
Мақсатты келер шак етістіктің түбіріне -мақ, -мек, -бақ, -бек, ... -пек ... ... одан ... ... ... үстелуі арқылы жасалады. Мысалы: Мен ауылға бар-мақ-пын, Сіз ерте кет-пек-сіз.
Етістіктің -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек жұрнағынын үстіне -шы, -ші ... ... одан ... ... ... ... ... арқылы да мақсатты келер шақ жасалады. Мысалы: Мен ауылға бар-мақ-шы-мын. Сен ерте кет-пек-ші-сіз.
Мақсатты келер шақтың болымсыз түрі -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек, және -шы, -ші ... ... ... емес деген көмекші етістіктің тіркесуі арқылы жасалады. Ондайда жіктік жалғау емес ... ... ... ... ... ... бар-мақ емес-сің.
Мақсатты келер шақтың жіктелу үлгісі. Жақ жекеше көпше
I. Бармақпын, бармақшымын бармақпыз, бармақшымыз
бармақсыңдар, ... ... ... ... ... ... ... шақ.
Ауыспалы келер шақ та ауыспалы осы шақ сияқты -а, -е, -й жұрнақты көсемшенің жіктелуі арқылы жасаладьг. ... ... ... шақ пен ауыспалы осы шақ бір-бірінен сөйлемдегі мағынасы жағынан ажыратылады. Мысалы: Ол нағашысының қолында тұрады. Келемін тау ішінде тунделетіп... ... ... ... ... ... ... осы шақ ... білдіріп тұр. Ол ертең тұрады. Ауылға меп кешке келемін деген сөйлемдердегі тұрады, келеміп ... ... ... шақ ... ... ... ... шақтык ауыспалы осы шақтан айырмашылығы сөйлемде мезгіл мәнін білдіретін басқа сөзден де байқалып отырады. Жоғарыдағы мысалдағы ертең және кешке сөздері ... мән ... ... ... тұр.
Мына мысалдарды салыстырып көріңдер.
Осы шақ келер шақ
Ол ... ... Ол ... ... оқиды.
Бұл жерде ағаш өседі. Ағаш бұл жерде күтсе ғана өседі.
Мен ылғи ерте тұрамын. Мен ертең ерте тұрамын.
Ол өлең жазады. ... ол ... ... ... келер шақ пен ауыспалы осы шақта I жақ жіктік жалғауы (-мын, -мін) кейде ықшамдалып, -м түрінде жалғанады: ... -- ... ... -- ... сөйле- й-м.
Бірінші жақтың мұндай ықшамдалып қолданылуы көбіне ауызекі сөйлеу тіліне тән.
o Өткен шақ
Өткен шақ қимылдың, іс-әрекеттің сөйлеп ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы: Ол оқуды бітірді. Мен бұл кітапты оқыдым. Ол кезде сен оннан асқансың. Шалдың бір ... ... ... ... ... ... ... бітірді, оқыдым, асқансың, болыпты, баратын деген етістіктер бітіру, оқу, асу, болу, бару қимылдарының (іс-әрекеттерінің) болып кеткенін білдіріп, өткен шақ ... ... ... ... ... шақ мағынасы мен жасалуына карай жедел өткен шақ, бұрынғы өткен шақ және ауыспалы ... шақ ... үшке ... ... ... шақ ... түбіріне -ды, -ді, -ты, -ті жұрнағы жалғану арқылы жасалып, жіктеліп колданылады. Мысалы: Асан домбыра тарт-ты, мен өлең ... Сен үйге ... ... ... жіктелу үлгісі. Жақ жекеше көпше
I. келдім, айттым, алмадым келдік, айттық, алмадық
II. келдің, айттың, алмадың келдіңдер, айттыңдар,алмадыңдар келдіңіз, айттыңыз, алмадыңыз келдіңіздер, айттыңыздаралмадыңыздар
III. келді-, айтты-, ... ... ... ... көрінетіндей, жіктік жалғаулары жедел өткен шақ тұлғасындағы етістікке ерекше түрде жалғанады: жақ жекеше және көпше.
Жедел өткен ... ... (-ды, -ді, -ты, -ті) мен III ... жіктік жалғауын (-ды, -ді, -ты, -ті) шатастырмау керек. Бұл қосымшалардың тұлғасы, дыбысталуы бірдей болғанмен, мағынасы, қызметі ... III жақ ... ... шақ мағынасын білдірмейді, ал жедел өткен шақ жұрнағы жақ ... ... ... ... ... ... ... соңғы -ты, -ды жалғаулары шақ (жедел өткен шақ) ... ... ... жоқ, ... 3-жақ (ол) ... ... ... тұр. Бұл сөздердегі шақтық мағына ол жалғаудың ... ... -ып, -а, ... ... жұрнақтары арқылы берілген. Керісінше бар-ды дегенде -ды жұрнағы шақ ... ... ... шақта) беріп тұр да, III жақ мағынасын білдіріп тұрған жоқ. Өйткені I және II ... ... ... және ... ... ... ... да жедел өткен шақ қосымшасы (-ды) сақталады, 3-жақта арнайы жалғау жоқ.
III жақтың жіктік жалғауы тек ... -ып, -іп, -п және -а, -е, й ... ... ғана ... ... ... кел-е-ді, қара-й-ды. Ал жедел өткен шақ жұрнағы етістіктің негізгі және туыңды түбірлеріне және етіс, ... ... ... ... ... ... ... кел-тір-ді, қара-т-па-ды т. б.
2. Бұрынғы өткен шақ.
Бұрынғы өткен шақ қимылдың, іс-әрекеттің сөйлеп тұрған сәтпен салыстырғанда әлдеқайда ... ... ... Мысалы: Сен мектепті бітіргенсің. Ол ауылга барыпты. Бұрынғы өткен шақ екі түрлі жолмен ... ... ... шақ -ған, -ген, -қан, -кен ... ... жіктеліп келуінен жасалады: (мен) бар-ған-мын, (сен) кел-ген-сің, (ол) айт-қан.
Бұрынғы өткен шақтың ... ... ... ... ... ... ... келіпсіңдер
айтыпсыз, келіпсіз айтыпсыздар, келіпсіздер
III. айтыпты, келіпті айтыпты, келіпті
I. айтқанмын, келгенмін айтқанбыз, келгенбіз
II. айтқансың, келгенсің айтқансыңдар, келгенсіңдер
айтқансыз, келгенсіз айтқансыздар, келгенсіздер
III. айтқан-, келген-, аитқан-, келген-,
Бұрынғы өткен шақ -ған, -ген, -қан, -кен ... ... ... -ып, -іп, -п ... көсемшеге е(еді) көмекші етістігі тіркелуі арқылы да жасалады. Есімше түрінде е көмекші етістігі екен ... де ... ... ... ... ... ... түрінде е (еді, екен) көмекші етістігі ғана жіктеледі. Бұрынғы өткен шақ күрделі түрінің жіктелу үлгісі.Жақ ... едім ... едік ... ... ... едің (екенсің), оқыған едіңдер (екенсіңдер) оқып едің оқып едіңдер
оқыған едіңіз (екенсіз), оқыған едіңіздер(екенсіздер) оқып едіңіз оқып едіңіздер
3. оқыған еді ... еді ... ... ... Бұрынғы өткен шақтың есімшеден болған (мысалы, білгенмін, оқығансың) және еді ... ... ... күрделі (мысалы, білген едім, біліп едім) түрлері тұжырымды, айғақты мәнді білдіреді. Ал көсемшеден болған (мысалы, біліппін, оқыгансың) және екен ... ... ... ... (мы-салы, білген екенсің, білген екен) түрі айғақсыз мәнді білдіреді, сөйлеушінің көзі толық жетпейтіндігін ... ... да ... ... шақтың бұл түрі ертегілерде жиі кездеседі. Мысалы: Баяғыда бір ... ... Оның ... ... болыпты. Ол бала тентек болып өсіпті т. б.
3. Ауыспалы ... ... ... шақ ... ... ... ... -йтін жұрнақтары арқылы жасалып, бірде өткен шақ, бірде келер шақ мағынасында қолданылады. ... да оны ... ... шақ деп атайды. Мысалы: Асан ауылға жиі баратын. Сен кітапханаға қашан баратын ... ... ... бару кимылының болып кеткенін байқасақ, екінші сөйлемде бару қимылының әлі болмағанын, бірак ... ... ... ... ... шақ ... те, еді ... етістзгімен тіркесіп келіп те (онда еді етістігі жіктеледі) жұмсалады. Ал ... ... шақ ... ... тек еді ... ... тіркесіп қолданылады.
Ауыспалы өткен шақтың жіктелу үлгісі.
көретінмін, қарайтынмын баратын едім
көретінсің, қарайтынсың ... ... ... ... ... қарайтын-, баратын еді-, көретінбіз, қарайтынбыз баратын едіқ
көретінсіңдер, қарайтынсыңдар баратын едіңдер
көретінсіздер, ... ... ... ... ... ... ... -етін, -йтын, -йтін түрінде тіркесіп, жіктеліп қолданылған еді ... ... ... етістіктің күрделі түрі бірде ауыспалы өткен шақ, бірде ауыспалы ... шақ ... ... ... Оның ... мағынасы көбінесе ол етістікпен тіркескен басқа сөзден айқындалып тұрады. Мысалы: Ол ауылға жиі баратын еді. Ол ауылға бүгін (ертең) баратын еді. ... ... жиі ... сөздің арқасында бару кимылының болып кеткендігін байқаймыз (ауыспалы өткен шақ). Екінші сөйлемде бүгін (ертең) сөздері ... бару ... әлі ... аңғарамыз (ауыспалы келер шақ).
+ Етістіктің райлары
Сөйлемде етістік кимылды, ... ... ... қана ... ... ... сол ... іс-әрекеттің, жай-күйдін өтуі, бір жағынан, айтушының я ... ... ... ... ол пікірдің ақикат шындыққа қатысын білдірумен байланысты болып отырады. Мысалы: Ағаш кессең, ұзын кес, қысқартуың оңай, темір кессең, ... кес, ... онай ... Мен ... ... ... үшін (А). Жүзі жылы жандарды құшақтағым келеді (Қ. Б.).
Бұл мысалдағы кессең және кес, жазбаймын, құшақтағым келеді деген етістіктер кесу, жазбау, ... ... ... білдіріп қана тұрған жоқ, сонымен бірге сол қимыл, іс әрекеттің орындалу шартын (кессең), ... ... ... (кес), белгілі бір мезгілде, шақта іске асуын, орындалуын хабарлауды (жазбаймын), орындалу ниетін, жүзеге асуда ықыласын (кұшақтағым келеді) білдіріп, сөйлеушінің шындыққа, ... ... ... ... айқындап тұр. Бұл мағыналар белгілі грамматикалық тұлғалар аркылы берілген. Мысалдағы кессең де-гендегі ... -- се ... ... кес ... ... ету, ... мәні 2-жақ ... тұлға (формасыз тұлға немесе нольдік форма) арқылы, жазбаймын дегеңдегі қимылдың белгілі шақта орындалуы көсемшенің -й ... ... ... келеді дегендегі қимылдың болу ниеті, ықыласы етістік түбіріне -ғы жұрнағы және одан ... ... ... ... оған кел ... етістігі тіркесу арқылы жасалған.
Сөйтіп, сөйлеушінің сөзі арқылы қимылдың ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық тұлғалар арқылы жасалатын етістіктің түрі рай категориясы деп ... ... ... ... ... асу, ... мүмкіндігіне қарай төрт түрге бөлінеді: ашық рай, бұйрық рай, шартты рай және ... ... ... түбірі білдіретін грамматикалық мағынадан өзгеше басқа грамматикалық мағынаның арнайы грамматикалық формасыз, сырттай түбір мен немесе басқа тұлғамен сәйкес түрде ... ... ... ... нольдік форма деп атайды. Оған мысалы, жіктік жалғаудың 3-жағы (мен келсе-м, ол келсе-), бұйрық райдың 2-жағы (сен ... ... ... ... ... деген сөздерді жіктесек (жекеше: мен бала-мын, келді-м, келген-мін 2-ж. сен бала-сың, келді-ң, келген-сің, 3-ж. ол бала-, ... ... III ... ... жалғау жоқ, сен кел, сен оқы дегендегі бұйрықтық мағына арнайы формасыз ... ... ... ... ... ... арқылы беріліп тұр. Ал шынында етістіктің түбірінде бұйрықтык мағына болмайды: келген, ... ... ... -- кел, онда ... ... мағына жоқ.
o Ашық рай
Ашық райдың мәні етістіктің шақ мағынасын білдірумен тікелей байланысты. Өйткені етістік белгілі ... ... сол ... болуы аркылы сөйлеушінің ақиқат шындықты баяндауы байқалады. Мейлі ол өтіп кеткен қимыл, іс-әрскет болсын (өткен шақ), мейлі ол ... ... ... ... болсын, мейлі ол әлі бола қоймаған, бірақ келешекте болуга тиісті қимыл, ... ... ашык ... ... ... ол ... сөйлеушінің шындық деп баяндауын білдіреді.
Мысалы: Әркім өз ойымен отыр (Ғ. М.). ... тау ... ... (С. С). Мақсатым тіл ұстартып, өнер шашпақ (А). Жер жырттық, қайнады еңбек, егіс ... (Ж. ... ... ... ... ... ... қайнады, салдық деген етістіктер белгілі бір шақты білдірумен қатар сөйлеушінің соған байланысты пікірін, шындық деп ... ... тұр: ... өз ... ... (нақ осы шақ); ... тау ішінде түнделетіп келе жатуы (ауыспалы осы шақ); сөйлеушінің мақсаты тіл ұстартып, өнер ... ... ... ... шақ); сөйлеушінің жер жыртуы, егін салуы және еңбектің ... ... ... шақ).
Сөйтіп, етістіктің үш шақтың (осы шақ, келер шақ, өткен шақ) бірінде қолданылып, сөйлеушінің шындық деп баяндауын білдіруді ашық рай ... ... ... рай ... ... тыңдаушыға (П-жақ) я бөгде біреуге (3-жақ) немесе өзіне (І-жақ) қаратылып, бұйыра, талап, тілек етіле айту мағынасын білдіреді. Мысалы: ... ... ... (Ж. Ж.). ... таппай мақтанба (А). Қызсын еңбек, қайнасын күш майданда (И. Б.). Мен жазайын сізге хат, Оқып ... ол ... ... ... ... қызсын, қайнасын, жазайын, көрсін деген етістіктер белгілі бір ... ... ... ... ... ... тұр: (сен) ... мақтанба (2-жақ), (ол) қызсын, қайнасын, көрсін (3-жак), (мен) жазайын ... ... ... орындалуын талап ету мағынасын білдіретін етістіктің түрі бұйрық рай деп аталады.
Етістіктін бұйрық рай тұлғасы бұйрықтық мағынамен бірге талап, тілек ету, ниет ... да ... ... ... талап ету мағынасы II және III жақтарда анық көрінеді де, I жақта ол ... ниет ету ... ... ... рай ... қарағанда, бұйрык райдың өзіндік ерекшеліктері бар. Ең басты ерекшелік бұйрык ... ... ... Егер ... рай ... ... түбірлеріне белгілі жұрнақтар жалғануы арқылы жасалып, одан кейін жіктеліп келсе, бұйрық рай түрі жұрнақ арқылы жасалмай, етістік түбірлердің ерекше жіктелуі ... яғни ... ... ... ... Ол жіктік жалғаулары етістіктің негізгі және туынды түбірлеріне, етіс және болымсыз етістік тұлғаларына бірдей жалғана береді.
Екінші ... -- ... ... II жақ ... ... арнайы қосымшасы болмай, сырттай ғана тұлғасы жағынан етістіктің негізгі және туынды түбір тұлгасымен, етіс және ... ... ... ... ... ... ... (сен) кел, ойла, барғызба, сөйлетпе. Ал екінші жақ ... ... ... -ық, -іқ, -ң, жалғауының үстіне -дар, -дер, кептік ... ... ... ... ... ... ... райдың екінші жак сыпайы түрі етістік түбіріне -ңыз, -ңіз, -ықыз, -іңіз жалғауы жалғану арқылы жасалады. Мысалы: (сіз) ... ... ... ... жақ ... ... көпшесі осы жекеше түрінде -дар, -дер көптік жалғауы жалғану аркылы жасалады. Мысалы: (сіздер) кел-ңіз-дер, бар-ыңыз-дар, сөйле-ңіздер.
Бұйрық райдың 3-жағы (жекешесі де, ... де) ... ... -сын, -сін жалғауы жалғануы арқылы жасалады. Мысалы: (ол) кел-сін, бар-сын, сөйле-сін.
Бұйрық райдың I жағы ... ... ... ... ... -йын, -йін ... -айық, -ейік, -йық, -йік жалғаулары жалғану арқылы жасалады. Мысалы: (мен) кел-ейін, бар-айын, (біз) кел-ейік, сөйле-йік, бар-айық.
Ескерту: Етістіктің бұйрық рай ... ... -шы, -ші ... ... та ... ... Ондайда бұйрық райлы етістік бұйрық, талап ету мағынасынан гөрі өтініш, тілек, жалыну мағынасын білдіреді. Мысалы: (мен) ... -- ... (сен) ал -- ... (сіз) алыңыз -- алыңызшы, (ол) алсын -- ... ... ... райдың -са, -се тұлғасының II жағынан кейін жалғанған -шы, -ші ... да ... ... ... ... ... ... (сен) барсаңшы, (сіз) барсаңызшы, (сендер) барсаңдаршы, (сіздер) барсаңыздаршы
o Шартты рай
Етістіктің шартты райы қимылдың, ... ... іске ... ... шартын білдіреді. Шартты рай етістіктің негізгі және туынды түбіріне, етіс және болымсыз етістік тұлғаларына -са, -се жұрнағы жалғану ... ... ... бар-са, жүр-се, оқыт-са, айтпа-са.
Шартты рай тұлғасына жіктік жалғауы жалғанып қолданылады. Бірақ шартты рай тұлғасы тиянақты бола алмайды. Сондықтан шартты ... ... ... ... ... ... тура ... басқа бір етістікпен кейде көмекші етістікпен іліктесіп, тіркесіп келеді, я бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы болып тұрады. Мысалы: ... бір ... ... (Ғ. ... ... ... ... мұратқа, жаманмен жанассаң, қаларсың ұятқа (мақал). Бірінші мысалда көрінсек деген шартты райлы ... ... ... ... ... ... арқылы ғана сөйлемді аяқтап, тиянақтап, ойдың шартын білдіріп тұрса екінші мысалда жанассақ деген шартты райлы етістік II ... ... ... ... ... ... қолданылған, басыңқы сөйлемнің шартын білдіреді, бірақ өзі сөйлемді тиянақты ете алмай тұр.
Сөйтіп, қимылдың, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... жұрнақтар арқылы жасалатын рай түрі шартты рай деп ... рай ... ... өткен шақ тұлғасы сияқты жіктеледі: I жақта жекеше -м, көпше -қ, -к, II жақта анайы жекеше -ң, көпше ... ... ... ... -ңыз, -ңіз, көпше -қыздар, -қіздер жалғаулары жалғанады да, III жақтың арнайы жалғауы ... ... ... ... көрмесем, оқытсам барсақ, көрмесек, оқытсақ
II. барсаң, көрмесем, оқытсаң барсаңдар, көрмесеңдер, оқытсаңдар барсаңыз,көрмесеңіз, оқытсаңыз барсаңыздар, көрмесеңіздер, оқытсаңыздар
III. барса-, көрмесе-, ... ... ... 1. ... рай жұрнағы -са, -се жалғанған етістік әрқашан қимылдың, іс-әрекеттің болу шартын білдіре де ... ... Мен ... ... калдым. Оның окуы бітсе керек еді ғой. Бұл мысалдағы ... ... ... ... ... рай тұлғасында жіктеліп (I және III жақ) тұрса да, ол іс-әрекеттің ... болу ... ... ... жок.
2. Шартты рай тұлғасындағы етістік бағыныңқы сөйлемнін баяндауышы кызметінде ... ... ... және да, де, та, те ... ... ... мағынаны білдіреді. Мысалы: Мен келсем, сен кетіп қалыпсың. Сен айтпасаң да, мен оны біліп отырмын. Берілген мысалдағы келсем, айтпасаң да ... ... рай ... ... ... бағыныңқы сөйлемнін баяндауышы болып, келесі басыңқы сөйлемнің мезгілін және оған қарсы мағынаны білдіріп тұр.
3. ... ... ... I жақ жіктік жалғауында тұрып, оған -шы, -ші ... ... ол ... ... налу ... ... Мысалы: Оның атын сұрасамшы. Оның осында келетінін білсемші. Ауылға барғанша, кұрылысқа қалсаңшы.
o Қалау рай
Етістіктің қалау райы іс иесінің ... ... ... ... ынтасын, ниетін білдіреді де, белгілі жолдармен жасалады. Мысалы: Менің оқығым келеді. Ол ... ... игі еді. Не де ... ... айтқайсың. Берілген мысалдардағы оқығым келеді, жетсе игі еді, айтқайсың деген етістіктер іс иесінің (мен) оқу іс-әрекетін, (ол) ... жету ... (сен) айту ... ... ... соған ынтасын білдіріп тұр.
Қалау рай мынадай жолдармен жасалады.
1. Етістіктің негізгі және туынды түбіріне немесе етіс және ... ... ... -ғы, -гі, -қы, -кі ... ... оған ... ... үстеледі де, кел көмекші етістігімен тіркеледі. Кел көмекші етістігіне есімше, көсемше жұрнақтары ... әр ... шақ ... III ... қолданыла береді. Мысалы: (менің) бар-ғы-м кел-ді, (-еді, -іпті, -ген, -ер), (сенің) бар-ғы-ң ... (-ді, -пті, -ген, -ер), ... ... ... (-ді, ... -ген, -ер), (оның) бар-ғы-сы кел-іпті (-ді, -ген, -еді, -ер) (біздің) кет-кі-міз кел-ген (-ді, -еді, -ер, -іпті), (сендердің) кет-кі-лерің ... ... ... ... бұл түрі тәуелдік жалғауы жалғанып жіктеледі.
2. Шартты рай ... (-са, -се) игі еді ... ... ... ... ... ... (мен) алсам игі еді, (сен) алсаң игі еді, (сіз) алсаңыз игі еді, (ол) алса игі еді.
3. ... ... және ... ... етіс және ... ... тұлғаларына -ғай, -гей, -қай, -кей жұрнағы жалғанып, жіктеліп келіп жасалады. Мысалы: (мен) бар-ғай-мын, (сен) бар-ғай-сың, (сіз) бар-ғай-сыз, (ол) бар-ғай. ... -ғай, -гей, -қай, -кей ... ... ... ... еді көмекші етістігімен тіркесіп келіп те қалау рай ... ... (мен) ... ... (сен) ... ... (сіз) ... едіңіз, (ол) барғай еді.
Қалау райдың бұл жасалу жолы сирек ... ... ... ... -гі, -кы, -кі, ... -се, - игі еді -ғай, -гей, -қай, -кей
1. баргым келді (-еді..) барсам игі еді барғаймын, барғай едім
11. барғың ... игі ... ... ... игі ... ... едіңіз
111. барғысы келді(-еді..) барса игі еді барғай, барғай еді
/. барғымыз келді(-еді..) барсақ игі еді барғаймыз, баргай ... ... игі еді ... ... едіңдер барғыларыңыз келді (-еді..) барсаңыздар игі еді, барғайсыздар, барғай едіңіздер
///. барғылары келді (-еді..) барса игі еді, барғай, барғай еді
* Етістіктің морфологиялық сипаттары
Етістік - қазақ ... сөз ... ... ең күрделі және қарымы ең кең грамматикалық категория.
Морфологиялық сипаттары
Морфологиялық құрылымы жағынан ... ... ... мен күрделі етістіктер деп аталатын екі салаға ... ... ... ... ... ... ... етістіктер және жұрнақ арқылы жасалған туынды етістіктер деген екі топқа жіктеледі. Жалаң етістіктер ... ек, жек, оқы, жаз, кел, ... ... ... ... ... сүйреле, шапқыла, үймеле, кіріс, жуын, айтқыз т. т.
Түбір етістіктер
Түбір етістіктер деп арнаулы морфологиялық бөлшектері жоқ, демек, қазіргі кезде морфологиялық жағынан ... және ... деп ... ... ... ... аталады. Мысалы: аз, ал, айт, алда, арба, ат, ас, аш, ақ, бар, бас, бат, бер, без, бол, бөр, ... ... ... де, ез, ер, ес, жет, ... ... же, жел, ... жорт, жи, жар, жаз, жүз, жүгір, илан, ... ... тос, тол, ... түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т. ... өзге ... ... ... етістік түбірі де тарихи дамып отырғандықтан, олардың қатары да бірте-бірте толығып, көбейіп отырған, сол себептен түбір етістіктердің ішінде бұрын ұзақ ... ... ... сөз ... ... ... ... түбірі мен жұрнағын ажыратуға болмайтындай болып кеткен сөздер бар. Мысалы, жоғарыдағы етістіктердің ... айт ... алда ... ... (бай+ла, бау+ла), бақырай (бақ+ырай), жыла (йығ+ла), баста (бас+та) дегендерді, сондай-ақ тоқта (тоқ+та), тоқыра ... ... ... сөйле (сөз+ле), тула (ту+ла), шегін (шек+ін), шегер (шек+ер) т. т. тәрізді қазіргі шақта ... ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей, әуелгі түбір сөздер мен жұрнақтардан кейбіреулері деформаланбай-ақ, кейбіреулері деформаланып бөлшектенбейтін түбірлерге айналып ... ... ... ... ... арнаулы жұрнақтар арқылы жасалған етістіктер жатады. Туынды етістіктерді тиісті түбірге және жұрнаққа ... ... ... ол туынды тұлға есебінде қолданыла береді. Мысалы: ой+ла, той+ла, ... ... ... ... тоқпақ+та, іс+те, сын+а, мін+е, мол+ай, ес+ей.
+ Күрделі етістіктер
Күрделі етістіктердің ... ... ... етістік
Суреттеме етістік
Тұрақты етістік
Құранды етістік
Етістіктің бірінші компоненті (есім) негіз болса, екінші компоненті (көмекші етістік) сол есім сөзді етістікке айналдыратын дәнекер есебінде ... ... ... ет, ән сал, үлгі қыл, ... ал т. б.
Құрама етістік
Бұл етістіктердің әрбір компонентінде өзді-өзіне дербес ... ... бар және ... осы ... бір-бірінен кем емес, бір-бірімен парапар я тең түседі.
Мысалы: алып ал, ала кел, ... кел, бара кел, алып бар, ала бар, алып кет, ала кет, ... кет т. ... ... ... екі я одан аса ... тіркесінен құралады. Лексикалық мағынасына алғашқы етістік негіз (жетекші) болады да, оған ... ... ... (-а, -е, -й, -ып, -іп) мен ... ... ... ... жетекші етістіктің мағынасын саралайтындай қосымша грмматикалық мән үстейді. Сарамалы етістік құрамындағы көмекші етістіктердің түрлі-түрлі болуларына қарай және компоненттердің сандары да, ... де ... ... ... олардың грамматикалық қызметтері де, грамматикалық семантикалары да сала-сала болып, амалдың жүзеге асу я өту сипаттарының әр қилы ... ... ... ... ... ... айтып жібер, айтып жібере қой; айтып жібере жаздап қалды; айтып көр, айта көр, айта сал, айта қой, ... қой, айта жүр, айта біл, айта түс т. ... ... ... ... сөз бен ... етістіктен құралады. Жетекші сөз етістіктің жалаң я күрделі көсемше, есімше формасында, жалаң есімдер және есім мен етістік араласқан формаларында ... ... ... болып көмекші етістік қосылады. Көмекші етістіктердің көбі -- е көмекші етістігінің түрленген формасы болып ... ... ... ... ... ... еді, ... едік, ұйықтап кеткен екенмін, кешігіп қалған екенсің, келсе игі едіңдер, ... ... жас ... ... болды, келемек екен, жазатын болды, келетін көрінеді т. ... ... ... ... идиомаланған тіркестер жатады.
Мысалы: опық жеді, таяқ жеді, құр қалды, бас қойды, ауыз жаласты, арам тер болды, қырғи қабақ ... ... ... ... жан ... ... ауыз салды, көз салды, жек көрді, жанын қияды т. б.
+ Етістік формалары
Етістік формаларының жүйесі төмендегі грамматикалық категорияларға ... ... ... ... және ... категориясы.
Етіс категориясы.
Болымдылық және болымсыздық категориясы.
Амалдың өту сипаты категориясы.
Есімшелер категориясы.
Көсемшелер ... ... ... ... ... шаққа қатысы.
+ Етістіктердің мағыналары
Етістіктерді іштей бір-біріне мағына жағынан жақындықтарына, өз ара функция жағынан ... ... ... ... ... етістіктері (босат, көтер, күрес, ки, сыз, өлше т. б.);
қимыл-қозғалыс етістіктері (ауна, аудар, домала, жыт, қаш, ... ... ... (жат, ... тұр, тос, күт, ... т. б.);
ойлау-сөйлеу етістіктері (айт, сөйле, де, ескер, жатта т. б.);
өсу-өну етістіктері (балала, жапырақта, гүлде, өс, өн т. ... ... (бар, кел, кет, ... ... әкет т. ... күйі ... (жыла, қайғыр, өкін, күл, қуан т. б.);
бейнелеу-еліктеу етістіктері (жарқыра, күркіре, дүркіре, ... ... ... т. ... етістіктері;
көру-есту етістіктері;
мінез-құлық етістіктері
деген сияқты әлденеше топқа бөліп, саралауға болады.
* Етістікті оқыту әдістемесі
Сабақтың дұрыс ... ... ... әсер ... ... ... бар. ... барлығы да мұғалім сабақтың мазмұнына сай оқушылардың іс- ... ... ... ... қарай өзіндік тиісті мәнге ие болады. Ал, сыныптағы балалардың білім, білік өрісіне сәйкестендірілмеген оқыту формалары жасанды жұмыс түрінен аса ... ... ... жаңа нәрселер жат болып қабылданбас үшін, әр жаңаның бойында ... ... ... ... әдіс - ... ... бір элементтері орын алып келгенін ескеру қажет. Әдетте, орта сыныптарда оқушылардың пәнге қызығушылығын тудырудың бір ... ... ... ... ... жиі ... жүр. Дегенмен, ендігі жерде ойын түрлерінің ой қалыптастыруға ... ... ... ... мен ... ... морфологиялық ұғымдар үздіксіз сөзтізбек жасату, қызықты диаграммалар жасату, кестелер жасату, арнайы картотекалар жасату т.б. сыныптағы жұмыстарда оқушының жарысуы мен ой ... ... ... ... Әрі ... ... ... негізделе орындалады.
Оқушылардың қазақ тілі сабағына ынта қоюын қалыптастырудың, яғни ... ... ... ... ... ... қозғаушы күштерінің бірі - пәннің ... ... ... ... аударып оқыту. Бұл оқушылардың оқу мотивтерін оятудың, дамытудың мәйегі болып табылады. Ал, мотив бар жерде әрекеттің де ... ... ... ... ... білуге құштарлығынан, зейінінен және сабақтағы белсенділіктерінен байқалады. Сондықтан, олардың қызығушылығын қалыптастыру мынадай баспалдақтар арқылы жүргізілгені ... ... ... ... ... білім - машықтардың қажеттіліктеріне көз жеткізу;
+ ... ... ... ... ішкі ... ... ... өзара үнемі байланыстыра отырып берілсе білім әрқашан да сапалы болады. Пәнге деген қызығушылық тақырыптағы жаңашылдық ... ... ... да ... ... Мысалы, сөз таптары туралы оқушының алған жалпы түсініктерін қызықты детальдармен ... ... Оған ... етістік саласын оқытқанда көз жеткізуге болады. Етістіктің өзіне тән көптеген ерекшеліктері бар: көсемше тұлғалы етістіктер жеке тұрып толық мағыналы сөз ... ... ... көптік, септік, тәуелдік жалғаулары жалғанбайды; көсемшелер тек етістік сөздермен ғана тіркесіп қолданылады; есімше тұлғалы етістіктер және тұйық етістіктер ... есім ... ... ... Етістіктер көсемше тұлғасында тек пысықтауыш, баяндауыш бола алады, есімше ... ... ... ... ... ... зат есім ... атақарады: Күрделі етістіктер құрамы көсемшелерден тұрады. Осыларға назар аударту оқушылардың қызығушылығын арттырады.
Оқушылардың қазақ тіліне қызығушылығын тудырудың, саналы түрде ... ... тағы бір жолы - ... ... ... аша ... ... Әуелде мұғалімнің басшылығы мен жүргізілетін мұндай жұмыс ... - ... ... ... ... өз ... ... алып келеді. Сөзжасамдық, морфологиялық тақырыптардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... түбір, қосымша, дара сөз, күрделі сөз, біріккен сөз, қос сөз, шылау, қысқарған сөз, ... ... ... ... сөз таптары, зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, есімше, көсемше, үстеу, еліктеу сөз ... ... ... да ... өзі ... ... ... табиғатын, даралық сипатын айқындап тұрған жоқ па? Олай болса, ... үшін оның ... ... өзі де осы байланыстылықтан өрбитіні анық. Тек оны тиянақты меңгерту үшін сөз ... тани ... ... ... шарт ... табылады. Мысалы, етістіктің көсемше категориясын оқытқанда "көсемше" сөзін А.Байтұрсынұлы енгізгенін, көсем тәрізді үнемі алдыда тұрады дегенді ... ... ... ... есім ... сөзден туған дегенді айта кету оқушылардың тақырыпқа деген қызығушылықтарын арттыра түседі.
Оқушылар игерген білімнің қажеттілігіне көз жеткізудің бір жолы - ... ... ... ... ... ескеріп отыру. Бұл, бір жағынан, оқушыларды тілді бір ... ... ... ... ... ... ... жағынан, үйреніп отырған білімнің ендігі сыныптарда өтілетін тақырыптарға ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымы мен тілдік компоненттілігін қалыптастыру бағытындағы жаңа талаптардың жүзеге асуында бұл жол елеулі маңызға ие ... ... ... зат ... сын ... ... оқыту қазақ тіліндегі тақырыпаралық байланысты жүзеге асырса, етістікті оқытқанда әдебиетпен, тарихпен, педагогикамен байланыстыра оқыту қазақ тіліндегі пән аралық ... ... ... ... еді. Осы ... ... ... тиянақтылығының кепілі бола алады. Оқушылардың бойында білім қорының мол болуының пайдалылығына деген сенім қалыптаса ... ... - ... - ... - жеке ... - ... ... адамзат дамуымен байланысы секілді тізбектің құрамына енген бөліктердің әр қайсысының өзіндік ... ... ... ... логикасын дамыта түсумен қатар негізгі, қосалқы білімдердің ара қатынасын танытады. Ақпараттар ағымынан өзіне қажеттісін екшеу, саралау, жүйелеу, қорыту ... ... ... ... - ғалымдардың еңбектерінде оқытудың әдіс-тәсілдерін жетілдіру мәселесі көбірек орын алса, соңғы жылдары оның орнын ... беру ісін ... сол ... түсінуі, меңгеруі тұрғысынан ұйымдастыру мәселесі кең өріс алуда. Оқу ... ... ... әрекеттерінің педагогикалық - психологиялық заңдылықтарын дәйектілікпен ... ала ... ... ... аударып қажеттілігі айқындалды
Баланың оқу мотивтерін, оның ішінде қызығушылығын қалыптастырудың бір жолы ... ... ... ... ... арқылы оқу материалын оқушының өздігінен түсінуі мен шешуі атап көрсетіледі. Мұнда білім мазмұнын меңгертуде ... ... ... ... ... Грамматикалық ережелер мен анықтамаларды, оның заңдарын бала өзіндік ой ... ... ... ... ... мұғалім алдын ала жоспарлап, онда мынадай міндеттерді белгілейді:
* грамматикалық материалдарды оқушыға ... ... ... ... әрі ... қабылдануына, ақыл - ойына қонымды болу жағын қарастыру;
* меңгерілуге тиіс ... ... ... ... өздері ашатындай жағдай тудыру, олардың түсіну дағдыларын қалыптастыру.
Бұл жағдайда /Д.Б. Эльконин/, /Т.Я. Гальперин/ болып табылады. Ал, ... сол ... ... ... ... табады, бұл олардың ақыл-ой белсенділігін дамытуға бағытталады. ... ... ... ... ... ... проблемалық жағдай туғыза отырып меңгерткен тиімді. Себебі деген ынтасының, оның эмоциялық әсерлігінің және ерік күш - жігерінің ... ... ... ... ... ниеттелген оқушы тапсырманы қызыға орындап, жағымды эмоциялық әсер ала отырып, кездескен қиындықты саналы түрде түсіну арқылы жеңіп шығуға талпынады. Бұл ... ... ... ... ... да ... процесінде оқушы белсенділігін арттыру теориясы /М.А.Данилов, М.Н. Скаткин, И.Т. Огородников/, мазмұнды ... ... /В.В. ... Д.Б. ... ақыл-ой әрекетін кезеңдеге бөліп қалыптастыру /П.Я. Гальперин/, рухани қажеттіліктер /Ю.В. Шаров/ мен танымдық қызығушылықтарды ... ... ... ... ... ... /А.М. Матюхина, Т.В. Кудрявцев, М.И. Махмутов, И.Я. Лернер/ т.б. ... ... ... ... рөлін жоғары бағалайды, яғни оқушының білімі де, меңгеретін машық- дағдылары да танымдық ... ... оның ... ... ... етуге тиіс.
Проблемалық сұрақтар оқушылардың белсенді әрекеттерін туғызуға түрткі болып өздігінен ой түйіндеулеріне әкеледі. Мұнда баланың танымдық дербестігін, шығармашылық ... ... үшін ... талдау, жинақтау, ой қорту секілді ойлау операциялары жүзеге асырылады.
Ойлау ... ... ... ... ... шешім - бірдей шешім/; эвристикалық, жартылай эвристикалық /дұрыс шешім болмау да ... ... да ... шешімдер/ тәсілдерді оқушыға үйретудегі басты мақсат - машықты төтелей меңгерту емес нақты міндетті шешуге көмектесетін ... ... ... ... даралық таным процесінің негізгі заңдылығын проблемалық ұстаным арқылы бейнелейді. Онда адам ойы білмеуден білуге, толық еместен толық білуге ... ... ішкі ... ... Одан ... ... міндеттер мынадай:
* етістікті шығармашылықпен меңгеру дағдыларына тәрбиелеу;
* етістікті шығармашылықпен қолдануға дағдыландыру және көсемшені оқу ... шешу ... ... ... ... ... ... оқытудың ғылыми дәрежесін арттыру;
* етістіктің ғылыми дүниетанымды қалыптастырудың ... ... ... ... жаңа ... ие болады, яғни ол етістіктен берілген тапсырманы шешудің жолымен логикасын меңзейді. Әрі өзінің ақпаратты ... ... ... оқушылардың етістіктен тапсырмаларды өздігінен орындау және түсіну бағытындағы әрекетін кеңейтеді. Бұл әрекет етістіктің мазмұнына сай оқушылардың жас және ... ... ... біртіндеп күрделендіру арқылы жүргізіледі. Бұл етістікті оқытудың басты бағыты және етістікті саналы түрде әрі ... ... ... ...
Оқушыға етістікті меңгертуді формалдылықтан аулақтататын бұл жолдардың ең тиімді де басты жетістігі - оның ... ... ... ... ... ... дамытуға, олардың жалпы тілдің түсініктерін ой елегінен өткізіп, сөйлеу тілінде ... ... жол ... ... ... ... ... анықтаманы өз бетінше құрастырса, біріншіден, оның байланыстырып сөйлеу дағдысы қалыптасады, екіншіден, етістікке байланысты атауларды пайдалану нәтижесінде сөздік қоры молаяды, үшіншіден, жұрт ... ... ... ... басқаларды да тыңдауды үйренеді, бесіншіден, оқушылар бір-бірінің қабілет-дарынын қанаттандырып, басқалардың пікірімен санасуға қол жеткізеді.
Етістік ... ... ... ... ... ... ойын ... қорғауға үйретуге лингвистикалық әрі логикалық тұрғыдан даму жүзеге асады. Мұнда әр тақырыптан / 6 - ... , , 7 - ... мен / ішкі ... аша ... оқушы етістік туралы, оның құрылымы жөніндегі білімін нығайтады.
Қарапайым қорытындылар жасаудан бастап, үлкен тарауларды ... ... / ... ... бір ... енетін, яғни, енетін зат есімді, сын есімді, ... т.б. ... ... классификациялау жұмыстары үстінде ойлау операциялары дамытылуымен қатар, ... ... ... шығармашылық қиял, тақырыптық ерекшелігі де өрістейді. Етістікті ... мен ... ... және ... дәлелдеу үстінде тілдік біліктілігі оқушының өз ойын сөйлеу тілінде дұрыс құруы арқылы да ... ... ... ... ... ұстанымын басшылыққа ала отырып жұмыс жүргізген тиімді. Себебі оқушы үшін ... ... ... ... тақырып болса, етістіктің категориялары мүлдем жаңа көсемше, есімше, етістіктің райлары, шақтары тақырыптарын өз бетінше меңгеруі қиын.
Етістікке оқушының қызығушылығын оятып, оның ... көз ... ... ... бірі - ... ... берілетін теориялық білімнің практикалық мәні екі жүйеде қатар, сабақтастырыла жүргізілуі тиіс: біріншіден, етістіктен өткеннен кейін оқушы оның қай сөз ... ... қай сөз ... ... ... түсетінін, сол сыныптағы бағдарлама көлемінде меңгеруге міндетті. Бұл ұғым - ... ... ... ... ... ... етістіктегі теориялық материалды құрғақ ереже болып қалудан баланың ішкі қажетіне айналдыруды қамтамасыз ету мақсатында жасалатын әдістемелік жүйе ... ... ... ... ауызекі сөйлеу, жазба тілдерін дамытуға қарай ыңғайластырылуы тиіс. Бұл бағытта да бағдарламада берілетін тақырып оның ... тіл ... ... ... ... ... ... Мұнда етістікпен сәйкестендіріліп берілетін жұмыстар жүйесінің мақсаты, жоғарыда көрсетілгендей, білімнің ... әрі ... ... ... ... даусыз.
Әдіс - А.Байтұрсыновтың сөзімен айтқанда, кезекшіліктен шығатын нәрсе-әдістің жақсы, жаман болғаны жұмсалатын орнының керек қылуына қарай.
Көрнекі педагогтар анықтап, мұғалім мен ... ... ... ... ... ... өткен әдістер мыналар: 1/ мұғалімнің баяндау не түсіндіру әдісі; 2/ әңгіме әдісі; 3/ көрнекілік әдісі; 4/ ... ... ... 5/ жаттығу әдісі; 6/ байқау әдісі; 7/ грамматикалық талдау әдісі т.б.
Әдіс дегенді тек ... ғана ... ... оның ... ... ... ... өзіндік бір жолы екендігін танып, педагог ғалымдар дидактикадағы тиімді әдістерді саралап көрсетті.
Мысалы, В.Оконь оқыту әдістерін былайша жіктейді:
1/ ... ... ... ... ... ... ... әдістер тобы;
2/ оқушылардың өз бетімен білім іздену әдістер тобы, яғни проблемалық әдістер, олар проблеманы шешу барысында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін ұштауға ... ... ... ... ... әдістер тобы;
4/ оқушылардың меңгерген білімдерін өздері қоршаған ортаны тани түсуге қарай бағыттайтын практикалық әдістер тобы.
Оқушыларға қазақ тілі сабағында етістіктен саналы ... ... ... ... ... ... ең негізгілерінің бірі - байқау әдісі. Мұның мәні бұрынғыға қарағанда қазір мектептің өмірімен байланысын ... ... ... ... талап етілген кезде күшейе түсті.
Етістікті оқытқанда, байқау әдісі жақсы нәтиже беру ... ... ... ... дайындау жұмысы мына мәселелерді қамтиды:
1/ оқушылардың байқайтын нәрсесін аңғара алу үшін, оның өткен материалдардан теориялық білімінің болуы;
2/ ... ... ... бар ... ... ... ала ... нені, не үшін байқау керектігін алдын ала ... да ... ... ... әдісіне қойылатын мына талаптарды білуге тиіс:
1/ Оқушылардың нені байқайтынын дұрыстап түсіндіру. Мәселен, мұғалім тақтаға етістіктің ... ... ... ... қай ... келетінін байқап отыр деп тапсырма береді. Немесе соның көрнекі құралын тақтаға ілгенде, қызылмен жазылған объект нені көрсететінін ... ... ... ... назары алдымен не нәрсеге, сонан кейін қайсысына аударылатынын айту, яғни байқаудың жоспары мен жүйесін үйрету.
3/. Байқаудың мақсатын және оның пайдасын ... ... ... жазуда да, сөйлеуде де дұрыс қолдана білу үшін, оның ... мен ... ... ... ... ... /келып емес кел + іп, кел - а емес кел - е екенін дұрыс қолдана білу/.
4. ... ... ... ... ... фактор екенін аңғару.
5. Байқалған фактілерінің негізінде дұрыс ой қорытындысын шығару.
6. Ой қорытындысының дұрыстығын байқаған фактілермен ... ... аз ... та, көп ... та ... ... Аз уақыттық байқау сабақтың әр кезеңінде бола береді. Ал көп уақыттық байқау тіл сабағында ... онша көп орын ... тілі ... етістіктен білім беруде ең тиімді байқау - аз уақыттық байқау. Байқаудың тым ... ... /3-4 ... бір ғана ... ... ... ... Соның салдарынан басқа сабақтарда олардың байқауға ықыласы болмайды. Сондықтан да етістікті оқытқанда, аз ... ... ... ... талаптарға сай ұйымдастырылған, қолданылған байқау әдісі оқушыларға тілдік фактілерді тануға, соның негізінде етістік жөнінде ереже /ой қорытындысын/ айтуға және сол ... ... ... ... саналы түрде еске сақтауына, белсенділігін арттыруға, өздігінен жұмыс істеу қабілетін дамытуға мүмкіндік жасайды.
Қазақ тілі сабағында ... ... ... бірі бірдей оқушылардың байқауы арқылы меңгеріле бермейді. Сондықтан да тілдік-теориялық материалдар оқушыларға мұғалімнің түсіндіруі арқылы да ... ... ... ... ... түсіндіруі дегеніміз - оның ұғымдары мен ережелерін логика заңдарын басшылыққа ала ... ... ... ... бір ... ... ... беруі. Түсіндірудің негізгі өзіндік ерекшелігі - дәлелдеу. Мұғалімнің түсіндіруінде үнемі пайымдау, ой қорытындысын шығару, дәлелдеу ... ... ... ... ... түсіндіру бір-ақ ізбен жүрмейді. Ол түрленіп отырады. Солардың негізгі ... ... ... мен ... ... туралы білімді түгел түсіндіру. Түсіндірудің бұл түрін әр мұғалім бұрыннан қолданып жүр.
* Оқулық пен бағдарламада көрсетілген етістік туралы материалдардың ең ... ғана ... ... ... ... мұғалім өтілетін материалдардың ең өзекті мәселелерін ғана өзі түсіндіреді, ал қалғанын оқушылар мұғалімнің ... ... ... ... ... пен ... салыстырып, олардың арасындағы айырым белгілерді түсіндіреді /етістік іс-қимылды білдіреді, не істеді? Не істейді? ... т.б. ... ... ... ... ... ... сөзге тұйық етістіктің - у жұрнағы жалғанса, заттанып келіп зат есім болса, есімшенің - ған, -ген, -қан, -кен ... ... сын есім бола ... ... етістіктің есімше жіне көсемше категорияларын өткенде өзара салыстыруға болады /көсемшенің - а, -е,-й, -ып, -іп, -п, ... ... - ... -келі тұлғалары бар болса, есімшеде ар, -ер, -р, -ған, -ген, - қан, -кен, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек, ... ... ... ... ... белгілерін көрнекі құралға /венн диаграммасын қолдануға болады/ сүйене отырып /екеуі де ... ... ... ... ... білуін талап етеді.
* Оқушыларға бағыт беру. Мұғалім жаңа материалды өтерде оқушыларға тек бағыт береді. Сонан ... ... ... ... ... ... ол материалды өздері меңгереді. Мысалы, етістіктің түрленуіне арналған кестеге қарап отырып, етістіктің қалай түрленетінін айту ... ... ... бұрыннан білетін материалдарына сүйеніп, көрнекі құралдың көмегімен жаңа материал жайында өз ... ... ... тек қана ... ... ... келтіреді, толықтырады.
* Оқушылардың өздігінен түсінуі немесе түсіндіруі. Мұғалім өтілетін тақырыпты хабарлайды да, көрнекілікті іледі. Сонан кейін ... оны ... да, ... ... сұрағынсыз-ақ өздері сол жайында сөйлейді. Екінші сөзбен айтқанда, мұғалім ... ... жаңа ... түсіндіреді, яғни олар өзінше қалай түсінетінін айтады.
Түсіндірудің осылайша түрленіп отыруы оқушылардың сабаққа деген ынтасы мен ықыласын, ... ... Әрі ... ... ... ... сөз ... арттыруға көмектеседі, сөйлеуге, ойын рет-ретімен айта білуге үйренеді. ... ... - ... ... ... қолданылатын көне әдістерінің бірі. Әңгіме әдісі бойынша оқушыларға оқу материалдарын меңгерткенде, мұғалім сыныпқа жетекші сұрақтар қояды. ... оған ... ... Сөйтіп, мұғалім оқушылардың жауаптары арқылы меңгертеді. Сондықтан да кейбір әдіскерлер әңгіме әдісін сұрақ-жауап әдісі, кейбірі әңгімелесу әдісі деп те ... ... ... мұғалім сұрақ қоя бермейді, кейде оқушылар да сұрақ қояды. Әйтеуір сыныпқа қойылған ... ... ... ... ... Сол ... бұл әдіс ... әдісі деп аталынады.
Әңгіме әдісінің мәні мына төмендегідей:
* Әңгіме әдісі оқушыларға етістікті дұрыс талдауды, олардың өзіндік ерекшелігін есте ... ... ... ... ... оқушыларды етістіктен талданған жеке фактілерді жинақтап, ой қорытындысын дұрыс шығаруға дағдыландырады.
* Әңгіме әдісі оқушыларды ұжым ... ... ... үйретеді.
* Әңгіме әдісі оқушыларды ойлауға, тапқырлыққа дағдыландырып, қиялын шарықтатады.
* Әңгіме әдісі әр оқушының оқу материалын, яғни ... ... ... ... мүмкіндік жасайды.
Грамматикалық білім беруге қолданылатын әңгіме әдісі үш түрлі:
1/ хабарлайтын әңгіме;
2/ эвристикалық ... еске ... ... ... ... - ... бұрыннан білетін білімі мен тәжірибиесіне және байқауына сүйене отырып, сұрақ-жауап арқылы мұғалімнің етістікті түсіндіруі.
Эвристикалық әңгіме - ... ... жаңа ... оқушылардың өзіне меңгерту. Эвристикалық әңгімеде оқушылар етістікті, оған тән қасиеттерді ... сөз ... ... ... олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін таниды, ой қорытындысын шығарады.
Еске түсіретін әңгіме дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... білімдерін бір жүйеге келтіру және соларды практикада қолдану. Бұл әдісті 7 сыныпта және атты ... ... ... өткен мен атты тақырыптарды қайталауға қолданған тиімді болар еді.
Әңгіме ... ... ... ... ... оның қойған сұрақтарына байланысты болады.
Етістікті әңгіме әдісімен оқытатын мұғалімдер мыналарды білуі шарт ... ... ... ... мұғалім аз, оқушылар көп сөйлеуге /ереже айту, мысал келтіру, ... ... ... ... тиіс.
* Сұрақ алдымен сыныпқа қойылуы керек. Содан кейін аз паузадан соң оған жауап ... ... ... атын ... ... ... ... мұғалім сұрағына сынып болып қатысқан дұрыс және сынып болып жауап қайтаруға тырысады, оқушылардың белсенділігі, жауапкершілігі артады.
* Сыныпқа сұрақтарды ... ... етіп ... Қиын ... екі ... ... Сол ... олардың оқушыларға түсінікті болу жағын ескеру.
* Қойылған сұрақтарға оқушылардың қысқаша әрі толық жауап беруін ... ... ... қойған сұрақтарға жауап беруге барлық оқушы қатысуы керек.
* Оқушы жауабын әбден ... ... соң ғана ... оны ... ... ... құқылы.
* Бір оқушыдан сабақ сұрауға көп уақыт кетіруге болмайды. Өйткені көп сұралған оқушы да жалығады. Соның салдарынан көптеген ... ... ... ... ... ... карточка арқылы сұрауға да болады.
* Мұғалімнің рұқсатымен жауап беріп тұрған оқушыға сыныптағы басқа оқушыларға сұрақ қойғызуға ... ... ... ... ойды білдіруін және әдеби тілде берілуін талап ету.
* Оқушы жауап бергенде,оның кітапқа көз ... ... ... ... ... ... ... әр оқушы білгенін өз сөзімен баяндауға тиіс. Қай әдісті болса да ... ... ... ... ... ... ол жаңа материалды түсіндіргенде де, сол сияқты қайталау, пысықтау да оқушыларға білім беруге немесе білгенін түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ... алмастыруға да болады. Пікірталас жасау үшін мұғалім оқушылардың деңгейлерін анықтап, сараланған даму деңгейлерін анықтап, сараланған даму деңгейлеріне ... ... ... мәселелерді алдын ала даярлап келіп, соны талдауды ұсынады. Оқушылар өз топтарын ұсынып, оны дәлелдеп, көпшілікке танытуы керек. Бірақ белсенділігі жоғары ... мен ... ... оқушылардың бір топта болмағаны да дұрыс. Өйткені белсенді оқушылар саябырсып қалған оқушылардың пікіріне құлақ аса бермей, ... ... ... мүмкін. Сондықтан пікірталаста мұғалім оқушылардың даму деңгейлерін ескеріп отырғаны жөн.
Көсемшені оқытуда жаттығу әдісінің мәні зор. Мұғалім тілдік материалды ... пен ... сай, ... одан да ... ... ... оқушылар санасына өте тиімді жеткізгенімен, жаттығу әдісін білмесе, жаттығу ... ... ол ... ... ұмытылып қалады. Сондықтан да мұғалім оқушыларға көсемшеден саналы да терең, ... да ... ... ... ... ... дағдыландыру жұмыстарын жүргізу арқылы олардың дағдысын қалыптастыратын оқытудың жаттығу әдісін білуге тиіс.
Көсемшеден оқушылардың ... ... үшін ... ... түрі өте көп. ... да ... ... байланысты мыналарды білуге міндетті:
* Белгілі бір жаттығуды орындау үшін, оқушылардың сол жаттығуды ... ... ... ...
* Оқушылар жаттығуды не үшін орындайтынына, оның қандай пайдасы барлығына ... ғана оны ... ... орындайды. Саналы түрде орындалған жаттығулар ғана көсемшеден тиісті дағдылар алуына көмектеседі.
* Жаттығу оқушының қызығуын, ынтасын, ықыласын ... ... ... оқушы назарын өзіне тартатындай болуы керек.
* Жаттығулар кездейсоқ болмай, белгілі бір жүйемен орындалып отырылуы шарт.
* Жаттығулардың түрлі-түрлі болып келуі.
* Жаттығулар тек ... ғана ... ... негізделмей, бұрынырақта өтілген кейбір материалдарды да қамтуы керек.
* Жаттығулар оқушылардың көп ... ... ... ... ... көбірек болуы қажет.
* Әр жаттығу оқушы еңбегінің нәтижесін көрсетіп отыруға тиіс.
Жаттығулар осы талапқа сай ... ғана ... ... ... ... жұмыс істеу әдісі сабақтың барлық кезеңінде қолданылады. Себебі көсемшеден білім оқушылардың тілдік құбылыстарды бақылауы ... ... ... сөзі ... ғана емес, басқа әдістер арқылы да меңгерілетіні белгілі.
Оқушыларға қазақ тілінде көсемшеден білім мазмұнын игеруіне оқулық пен көмекші оқу құралдары, ... ... ... ... мен ... ... мәні зор. Мұғалімнің түсіндіруі мен жаттығу жұмыстары кітапқа сүйенгенде ғана ... ... ... да ... ... ... пайдалануды үнемі үйретіп отыруы керек.
Мұғалім көсемшені түсіндіріп болып, оқушылардың сұрауларына жауап берген соң, ... ... ... материалды кітаптан оқып шығуды тапсырады. Мұндай жағдайда көбіне ережелерді оқу ғана ... ... ... оқу да ... ... ... кейін көсемшеге байланысты мұғалімнің қойған сұрауларына жауап қайтарады. Көбіне мұғалім сұрақтарды ... ... ... та қояды. Көсемшені пысықтарлық жаттығулар оқулықтан да, дидактикалық материалдардан да ... ... Ол ... ... ... ... пен ... материалдардың оқушыларға үйде тигізетін көмегі мол.
Дегенмен оқушылар оқулыққа тым иек сүйеп алып ... ... ... ... ... ... ... Алдымен оқушы кітаптан оқыған ережелерін талдап, өз мысалымен дәлелдеп айта алатындай ... ... ... ... ... көркем әдебиеттен, газет-журналдардан оқып келуге тапсырмалар беріледі де, соларда кездескен көсемшелік тұлғаларды ауызша талдау, теріп жазып, олардың не үшін ... ... келу ... ... ... ... ... мен газет-журналдардан тапсырмаларды сабақ үстінде де орындатуға болады.
Міне, ... ... пен онан ... да ... сабақтың мақсатына лайықтап, икемдеп пайдалану аса тиімді.
Сонымен, оқулықты және онан ... ... ... ... ... ... арқылы да оқушыларға қазақ тілінде көсемшеден саналы білім беруге, дағдысын ... ... ... - ... тіліне тән оқыту әдістерінің бірі. Оқытудың бұл түрі ... ... ... ... ... мен дағды беруде жиі қолданылады.
Қазақ тілінде грамматикалық талдаудың мынадай түрлері бар: фонетикалық талдау, морфологиялық талдау, синтаксистік талдау, сөзжасамдық талдау.
Көсемшені ... ... ... ... арқылы талдау жасатса, синтаксистік талдауды көсемшенің синтаксистік қызметін өткен кезде талдау жасаған дұрыс.
Қазақ тілінен көсемшені оқытқанда грамматикалық талдау ... да, ... да ... отырылады. Дегенмен, талдаудың қай түрі жүргізілсе де, ол оқушылардың көп уақытын алмауға, тек ... ... ... категориялармен салыстыра отырып таныту немесе алу мақсатын көздеуге тиіс.
Өз ... ... ... алу әдістеріне мына әдістер жатқызылады:
1/ дәстүрлі проблемалық әдіс;
2/ кездейсоқтық әдіс;
3/ ситуациялық ... ... ... бере білу ... дидактикалық ойын әдісі
6/ эвристикалық әдіс.
Дәстүрлі проблемалық әдістің құрылымы мынадай үлгіде келеді:
1/ мұғалімнің проблемалық ситуация жасауы;
2/ проблеманы жүйелеп ... және оның ... ... ... ... ... ... көруі;
4/ алынған шешімдер мен нәтижелерді бір жүйеге түсіріп оларды қолдану жолдарын анықтау.
Бұл ... ... ... оқытудан гөрі оқушылардың қызметіне зор мән беріледі.
Кездейсоқтық әдістің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... анықтау тапсырылады. Себебін анықтау барысында оқушыларда қандай да бір сұрақтар туындайды. Ал мұғалім сол сұрақтарға жауап беруі тиіс болады. ... мен ... ... ... ... ... тақырыбында кездейсоқтық, яғни, көсемшеден белгілі бір нәтиженің шығу көзі іздестіріледі,басты ойлар анықталады. Шешімі бірнешеу болуы мүмкін, бірақ ... ... ... мен ... нәтижесінде соның біреуі қабылданады. Бұл жерде оқушылардың танымдық белсенділігі ғана рөл атқармайды, сонымен бірге мұғалімнің де ... ... мәні бар. ... ... ... ... ... беріп отырады, соның нәтижесінде ақиқатты тануға жетелейді.
Ситуациялық әдіс ... ... ... ... ... ... ... мұғалім белгілі бір жағдаяттар /ситуациялар/ туғызып, оның шешімін ... ... ... ... ... шешімнің біреуін немесе бірнешеуін тауып, соның ішіндегі дұрысын табуға тырысады.
Эвристикалық әдіс. Баланың оқу мотивтерін, оның ішінде танымдық қызығушылығын ... бір жолы ... ... ... эвристикалық әдіс қолданылады. Эвристикалық әдіс көсемшені оқушының ... ... мен ... ... ... ... білім мазмұнын меңгертуде оқушының ынта-ықыласын жұмылдыру мақсаты көзделеді. Мұндай әдіспен сабақ өткізуді ... ... ала ... мынадай міндеттерді белгілейді:
* көсемшеден грамматикалық материалды түсіндіру жолын ықшамдап, әр ... ... ... ... болу ... ... ... тиісті материалдардың түйінді мәселелерін оқушылардың өздері ашатындай жағдай тудыру.
Бұл жағдайда мұғалімнің міндеті оқушының әрекетін ұйымдастыру, ... ... ... ... ... ... ... сол тапсырмаларды шешудің жолдарын өздері табады, бұл олардың ақыл-ой белсенділігін дамытуға бағытталады
Қорытынды
Қазақ тілі грамматикасынан игеру ... екі ... ... ... міндетті және мүмкіндік деңгейлер. Міндетті деңгей білім дәрежесінің ең төменгі қажетті мөлшерін белгілесе, мүмкіндік деңгей ... ... ... іс-әрекетіне бағдар болатын білім көлемін көрсетеді. Бұл екі деңгей көлемі бойынша қазақ тілінің оқытылу процесінде етістік бойынша мынадай болып ... ... ... ... өзге сөз ... ... ...
* етістіктің және оның категорияларының сөйлеудегі атқаратын ... ... ... ... ... ... ... білу;
* етістіктің жіктік формаларын айыру, қызметін білу, оларды қатыстырып сөйлемдер құрау;
2. Мүмкіндік деңгей:
* етістік және оның ... мен ... ... және оның ... мен ... ... арақатынасын сөйлеу тілінің мақсатына сай айқындай алу;
* етістік және оның категорияларының сөйлемдегі ... зат ... сын ... ... ... ... ... айқындау:
Осы мақсаттар мен міндеттерді айқындау арқылы етістікті мектепте оқытуды тиімді ... ... ... ... ... жазудағы мақсатым - мектепте етістіткті оқытудың мақсаты мен міндеттерін айқындап, етістікті қазақ тілінің заңдылықтары мен ... сай ... ... оқытудағы әдіс-тәсілдер мен жаңа технологияларды іріктеп, оларды оқушылардың жас және дербес ерекшеліктеріне сай таңдап алу арқылы етістікті оқытудың ... ... ... ... ... ... ... / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: ҒӨФ. 2007. ЫСБН 9965-08-235-9
* А. Ысқақов, ... ... ... 1974 ж.
* Бұзаубақова Қ.Ж. Жаңа педагогикалық технология. ... ... 2003 ... ... С.М. Қазіргі қазақ тілі Алматы, 1993. Исаев С.М. ... К., ... Ж., ... тілі 6-сынып /оқулық/.
* Исаев С.М. Қосымова Г. Қазақ тілі ... ... ... ... М.Ә., Қазақ тілі Алматы, 1993.
* Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, 1988 ... ... Н.Ә. Ел ... ... халқына Жолдауы Алматы, 1998 ж.
* Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1991.
* Исабаев Ә. ... ... ... дидактикалық негіздері Алматы, "Қазақ университеті" 1993ж
11. Даулетбекова Ж. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі нұсқаулық/ 6-сынып. Алматы, 2002.
12.Исаев С., Қосымова Г., ... К. ... тілі ... ... ... ... ... 2003.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістік категориялары30 бет
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Етістікті тұрақты сөз тіркестер48 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Ж. Аймауытов шығармаларындағы фразеологизмдер29 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Модальді етістіктердің аудармасы21 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь