Абай Құнанбайұлы

МАЗМҰНЫ

1. Кіріспе

2. Абайдың өмірбаяны.
3. Саясаткер Абай.
4. Абай шығармашылығы.
5. Философиялық ойлары.
6. АЛТЫНШЫ ҚАРА СӨЗІ

7. Қортынды.
КІРІСПЕ
(22.08.1845 қазіргі Семей обл., Абай ауд. – 05.07.1904)

Ұлы ақын, композитор, философ, саясаткер, ағартушы, қазақтың реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі Олжай батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ыргызбай, Көтыбақ, Топай.
Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде Ыргызбай ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ыргызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса Өскенбайга бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел сөз қалған.Өскенбайдың әйелі Зердеден Құнанбай туады.
Құнанбай 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан ұрпақ жоқ. Абайдің “ Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңга шебер, жөн-жобага жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқиды. Бұл медреседе араб, парсы’ тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, иран, шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың Низами, Науаи, Сәғди’, Хафиз, Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. Медресенің үшінші жылында Абай Семей қаласындағы “Приходская школаға” да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады. Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады.
        
        Тақырыбы:
«Абай Құнанбайұлы»
Орындаған:
Тексерген:_____________________________
МАЗМҰНЫ
1. Кіріспе
2. Абайдың өмірбаяны.
3. Саясаткер Абай.
4. Абай шығармашылығы.
5. Философиялық ойлары.
6. АЛТЫНШЫ ҚАРА СӨЗІ
7. Қортынды.
КІРІСПЕ
(22.08.1845 қазіргі Семей обл., Абай ауд. – ... ... ... ... ... ... қазақтың реалистік
жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі Олжай батырдан басталады.
Олжайдан Айдос, Қайдос, ... ... 3 ... ... ... ... бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара ... ... ... ... ... шынында, бұлардың ішінде Ыргызбай ортасынан оза
шауып, ел басқарған. Ыргызбайдан Үркер, Мырзатай, ... ... ... ... жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса
Өскенбайга бар,арам болса ... ... ... ... сөз қалған.Өскенбайдың
әйелі Зердеден Құнанбай туады.
Құнанбай 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – ... ... ... қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған
екінші әйелі: ...... ... ... (Абай), Ысқақ,
Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған ... ең кіші ... ... ... жоқ. ... “ Атадан алтау,
анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын ... ... ... ел ... ... ... ... Зеренің таусылмайтын мол қазынадай
аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңга
шебер, жөн-жобага жетік өз анасы ... ... ... Абай ... Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа ... соң 3 ... ... Риза ... ... Бұл медреседе араб, парсы’
тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан ... бала ... бар ... ... ... ... ... Ол енді
дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп
көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, ... ... ... (ескі өзбек)
тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың ... ... ... Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр
басады. Медресенің үшінші жылында Абай ... ... ... да ... ... ... сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі
жалғастыра алмай, ... 3 ... соң оның ... да, ... да ... ... ... балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге
шақырып ... өз ... ... ... ... ... ... 13 жастағы Абай ел ісіне араласады.
Абайдың өмірбаяны.
Абай бала кезінде ширак, пысық болмағанымен, елдегі шешен, ... ... тез ұғып ... ... ... ... Дулат, Бұқар жырау, Марабай, Шөжелерді тыңдап
өскен. Анасы Ұлжан да шешен болған, сөз қадірін ... ... ... ... ағасы (әкесі Тұрланның ... ... ... ... ... ... да ұят болды, енді ... ... ... ... ... кеткен. Құнанбай кажыныңда
кеңінен толғап ... ... өз ... ғана ... ... да ... іліккен; Құнанбай қажы "Ескітам" деген қоныстан
медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын окытқан. Абай ... ... сол ... ... ... алып, ауыл молдасы Ғабит-
ханнан оқыған. Әкесі онын зеректігін ... ... 10 ... ... соң
Семейдегі Ахмет Риза медресесіне береді. Онда 3 жыл ... ... ... ол осы ... ... ... да қосымша түсіп, онда
3 ай орысша оқиды. Бұл ... М.О. ... "Өзі ... ... ... сонағұрлым зейінді, ұғымтал жөне ерекше ... ... ... ... ... бір окып, бір-ақ рет түрікшеге
аударып берген сөздерін кі-тапка қарамай ... ... шыға ... зерек
бола-ды. Сонымен дәріс үстінде оқылатын сабақтарды ұғып білу Абайға өзге
балалардан анағүрлым оңай тиген. Көп ... ... ... ... ... Абай өз ... өзі сүйген кітаптарын оқуға жұмсап, көп
ізденуге салынады. ...Оқуға кірген соң-ак, тез есейіп, ілім ... ... оңай ... ... ... ... көбіне сынмен карай білетін,
сезімді окушы бола ... ... ... ... тандап оқыған ірі акындары
болады. ... Сол бала күнінде жаттаған кейбір өлеңдері ұлғайып, көрілікке
жеткен уақытына ... ... ... ... ... ... ... ақынның калып-тасу кезеңін айғақтайды. Абай бір жағынан ... ... ... Қожа ... Науаи, Физули, Жәми, тағы басқаларды
оқыса, екінші жаганан А.С. Пушкин, А.И. Герцен, М.Е. ... ... М.Ю. ... Л.Н. ... И.А. Крылов, Ф.М. Достоевский, И.С.
Тургенов, Н.Г.Чернышевский ... ... ... таныс болған, Батыс
әдебиетінен Гете, Дж. Байрон сияқты ақындарды оқып, түрлі ғылым ... ... ... ... ... осы өзі ... философ,
ақын, ғалымдармен тең ... ... ... ... ... ... өзіне әсері болған кесек туындыларын ... ... ... ... ... жағынан негізгі нұсқасымен тең түсіп, кейде
асып та жатады. ... ... өзге ... ... ... ... оны әрі ... оқытпай кайтарып алып, ел ісіне араласуға баулиды.
Сөйтіп 13 жастағы Абай әке ықпалымен әкімшілік-билік жүмыстарына ... әке ... ... жылдарда қазақ ... ... ... ... тани ... Патша үкметінің отаршылдық саясаты мен
пара-қор орыс әкімдерінің, жергілікті жарамсақ болыстар ... ... ... ... ... ... соған карсы батыл ... ... оның ... ... ... ... ... бел алып,
елдің кұрсауда қалғанын сезіп ... ... ... отаршылдық
саясаты мен оның аярлығын түсінбей өзара қым-қиғаш айтыс-тартыска түскен,
танымы таяз ... мен ел ... ... ... бел ... Абай
болыс сайлауына түсіп, жеңіп шығады. 1875 — 78 ж. Қоңыркекше еліне болыс
болады. Бұл жылдары ез ... ... ... ... ... ... кұш ... Абай кейіннен, 1886 ж. Е.П. Михаэлистің ұсынысымен,
Семей ... ... ... ... ... ... ... Абай
1880 ж. И. Долгополов, А. А. Леонтьевпен танысып, ... ... ... ... Абай ел ... араласқан жылдарыңда әділеттілгімен,
білімділігімен көрініп, халық арасында беделі өседі."
Саясаткер Абай.
1885 ж. мамыр ... Шар ... ... ... деген жерде Семей
ген.-губ. Цеклинскийдің басқаруымен Семей губ-на қарайтын 5 уездің 100-ден
астам би-болыстары бас қосқан төтенше ... ... Осы ... төбе ... сайланған Абайға "Семей казақтары үшін қылмыстық істерге карсы заң
ережесін" өзірлеу тапсырылды. Абай бастаған ... ... ... ... 3 кұн, 3 ... әзір ... Бүл казақ кауымындағы әдет
заңдарына да, патша өкіметінің халықгы ... ... ... ... ... ... еді. Оның, әсіресе, ... пен өйел ... ... ... ... ... Бірақ Абайдың
беделін өсірген Қарамола съезінен кейін оның қарсыластары көбейіп кетеді.
1890ж. Байғұлақ, Күнту ... ... бас ... 16 атқамінер Жиренше
қыстауының шетіндегі Ши ... ... ... карсы дұшпандық әрекетке сөз
байласады. 1891 ж. Оразбай бастаған дау 1897 жылға ... ... ... аяғы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы жанжалға, Абай ... ... әкеп ... Ақын бұл ... ... ... ... ақ екендігін Сенатка жазған хатында ... ... ... ... ... А., ... Ел баскару қызметінде
барын-ша әділ болып, халық камын ойлаған, "тура биде туған жок, принципті
ұстанған. Ғұмырының ... ... ... ... ... ... ... көбісін шығармашылыкка арнаған.
Абай үш өйел алған. Бәйбішесі Ділдәдан-Ақылбай, Әбді-рахман, Күлбадан,
Әкімбай, Мағауия, Райхан; ... ... ... - Тұрағұл, Мекайыл,
Ізкайіл, Кенже, барлығы 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей ... ... ... ... ... ... өлең жазуды 10 жасында ("Кім екен деп ... ... ... ... Одан ... ... ... өлеңдері -"Йузи-
рәушән", екіншісі - "Физули, Шөмси". Өлеңдерін кағаз бетіне 80-жылдардың
ортасында түсіре бастайды. "Сап, сап, ... ... ... "Кең ... ... 1870 - 80 жылдар аралығында ... ... ... үлкен шығармасы - "Қансонарда" 1882 ж. жазылган.
Бастан-аяқ динамикалық суреттерден тұратын бұл өлең ... ... ... ... ... ішкі ой ... ... Абай
лирикасы жанрлық ерекшеліктері жағынан алғанда көп салалы,көп кырлы болып
келеді. Ол казақ поэзиясында тіл ... сөз ... да жаңа ... ... Абай поэзиясының тілінде адамның жан тебіренісін, көңіл
толғанысын, ... ... ... сан қүбылып ойнақшуын көрсететін
сипаттамалар, эпитет, метафора және баска да бейнелі ... ... ... соны үлгі - ... мол. Мыс., "жүректің көзі", "жүректің оты",
"көңілінің көзі ашық", "көңілдің ... "ой ... ... ... ... ... сөздерді -метафораларды қолданады. Бірде ақын
жүрегі кейіптеу бейне арқылы сипатталады: "Жүрегім менің - ... ... ... ... ... ... ... болып
бөлектенген жүрек бейнесі акынның ... ... ... ... ... сүйенерге тірек таппай күйзеліп налуын, т.б.
көркемдік шеберлікпен жеткізіп тұр. Абайдың ұлылығын ... ... - ... ... адам ... Осы ... ... тармағындағы
сөздердің мәнісіне үңілсек, табиғат сөзін қалыпты мағынада алып, ... ... күн мен айды ... ... ... Олардың өмірі адам өмірінен үзақ
екені талассыз. Ескі филос. еңбектерде табиғат өлсе де, адам ... ... ... біріне-бірін қарама-қарсы қою кездеседі. Мыс., Сократ адамды
табиғатқа қарсы қойып, әділдік, ізгілік секілді ... ... ... ... те, ал табиғатты зерттеу деген көңіл бөлуге түрмайды деп
санаған. Таби ғат өзгереді, құриды, ... ... ... бір ... деген үғым бар. Жақсы адамның өзі өлсе де, жаны өлмейді деген пікірді
философтар да ... ... ... деп ... ... ... ойын Абай
төмендегідей жалғастырады:
..."Ол бірақ кайтып келіп ойнап-күлмес,
"Мені" мен "менікінің" айрылғанын
"Өлді" деп ат қойыпты өңкейбілмес".
... Дәл осы өлеңінде "мен" және ... ... ... Абай ... ... Келесі шумақта: ...
"Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып аяғын көп шалдырған," - дей келіп, ... ойын енді ... ... сыя ма, ... ... артына сөз калдырған..." - дейді. "Адам өлмес" дегеннің мағынасы
өзі өлсе де, ... ... ... ойы ... ... ... ... Абай
"Өлең сөздің патша сы" өлеңінде "сөз түзелді, тыңцаушы сен де түзел!" -деп
жүртшылықган ақындық сөзге зор маңыз беріп ... ... ... ... ... ... ... талап етті. Жаңа танымның баурап аларлық
күшін, жаңа ... ... ... ... ... тани ... ... сол кездегі жағ-дайында толық сенім арту қиын да еді. Абай ... ... мүны оның "Мен ... ... ... ... деген
өлеңіндегі мына шумақ-тар толық дәлелдейді: ..." Шу дегенде қүлагаң тосаң-
сиды, Өскен соң ... ... ... көрмей".
Бүдан біз ақын өлең-жырла-рывдағы жаңа, соны ой-пікір-лерді ... ... ... мән бергенін айқын аңғарамыз. Өлең-жырға көңіл
қоятын кдуымнан мән-жайын түсініп байыбына жетуді талап ... ... ... ... сы-рын көрмей". Абай ақын халықтың тағдыры мен қасіретін терең
түсініп, оның жоғын жоқгаушы болуға тиіс деп ... ... ... ... жағынан да, көркемдік бітімі жағынан да ерекшеленіп түрған
үздік туындылар мол. "Сегіз аяқ", "Сен мені не ... "Қан ... ... ... ... ... ... "Жаз", (Жаз-
дыгүн шідде болғанда) "Жел-сіз түнде жарық ай", "Болыс болдым, ... ... ... ... жерге енді", "Өлсем, орным қара жер сыз
болмай ма?", "Көк түман - алдындағы ... ... ... ... кай-
кайсысын алсақ та, мүлде тың дүние, шығармашылық жаңалық. Бүларға қоса ... ... ... көз ... "Сағаттың шықыл-дағы емес ермек",
"Нүрлы аспанға тырысып өскенсің сен", ... ... ... ... жай", ... та ... адам ... аударма өлеңдерден "Жалғыз жалау жалтылдап",
"Жолғашықгым біржым-жырт ... ... "Мен ... үзын қайың
қүлағанын" сияқты тағы сан алуан шығармалар-ды атауға болар еді. ... көбі не ... не ... жанрлық сипаты неме-се өлең өрнегі
жағынан мүлде жаңа ... ... осы ... ... болады деген
туындыларды түгел қамтып, бөліп алудың өзі өте қиын. Міне, осындай ондаған
кемеліне келген өлең ... ... Абай ... ұқсас, біртектес
өлеңдер жазуға үмтыла бермейді. Әрине, қай ақында болсын бірнеше өлең-дер
тақырыбы жағынан жалғас келіп ... Бұл сол ... ... бару ... ... ол тақырып әр өлеңде әр қырынан ашылады. ... ... ... оның ... ... ... келген, коркемдік
бітімі жағынан мүлтіксіз өлең үлгілерінің көптігі және әрқайсысының бір-
біріне үқсамайтын, ... ... ... ... келетіні. Абайдың тіпті
дылдың төрт мезгілін суреттейтін "Қыс", ("Ақ киімді, денелі, ақ сақалды"),
"Күз" (Сұр бұлт түсі суық ... ... "Жаз" ... ... ("Жазғытұры қалмайды қыстың сызы") секілді бір
топқа, циклге жататын қлендерініңі де ... ... ... ... ... әр түрлі болып шыккан. Сондай-ақ өлең, ән-күЙДІҢ
мәнін. ақындық өнердің қасиетін бағалайтын,.тақырыбы жағынан ... ... ... сөз с арасы", "Біреудің кісісі өлсе, каралы-
ол". "Мен жазбаймын.өлеңді ермек үшін". "Көніл кұсы ... ... ... ... ... ... ... деген шығармалары да ойды
әр кырынан өрбітуі. пікір сонылғы, бейнелеу, айту ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... әр өлеңінде
акынның өнерпаздық тұлғасы әр қырынан көрініп, жаңаша ... ... ... ... адам өлмес". "Көк түман алдындағы келер заман". "Сағаттың
шықылдағы емес ... ... ... өлеңдерін окысанда Абайойшыл акын екен
деп танысак, "Жүрегім, нені сезесің", "Не іздейсін. ... не ... ... ... ... ... өлеңдерді оқығанда. Абай аскан сыршыл
лирик акын-ау деп тамсанамыз. Ал "Қан ... ... ... аңға".
Жаздыгүн шілде болғанда". "Желсіз түнде жарык, ай".
"Жазғытұры қалмайды кыстың сызы" сияқты ... ... ... ... ... ... ... бейнеге айналдырып сипаттауда алдына жан
салмайтын суреткер ақын екеніне ден қоямыз.. ... ... ... елде бар ... тағы ... ... карап нағыз сыкақшыл. өткір
мысқылға шебер ақын осындай-ақ болар десек. "Мәз болады ... ... еске ... ... ... мұндай да өте нәзік, өтімді түрі
болатынына тәнті боламыз. Ғылым таппай мақтанба", "Интернатта оқып ... ... ... ... ... ... өсиет үлгісіндегі
нұсқалардан мазмұны да, ойды бейнелеп айту тәсілі де мүлдем өзгеше екені
көңіл аударады. Ал "Сен мені не ... 'Ем таба ... "Қор ... ... ... ... туындылар қазақ поэзиясында бұрын орын теппеген
сыршыл лириканың жаңа ... ... ... ... Абайдың әр
өлеңінде оның осындай ақындық тұлғасына жаңа бір қырынан ... ... ... олар ... ... жатқан сипат, қасиеттер екенін
де айтуымыз керек. "Сегіз аяқты" окығанда мұнда терең ... ... ... ... тіпті өлең өрнегін өзгеше өрнектеуге
шеберлік те бәрі ұштасып келетіні анық ... ... ... айту, суреттеу тәсілі мүлде жаңа, даралық стилі ... ... ... дайын үлгілерді қайталамайды, Осының өзі-ак оның
поэзиясына жаңашылдык, сипат дарытады. Ол ... ... ... ... ... әдебиетте жаңа жанрлык түрлер туғызды.
Халықтың сөйлеу тілініңі. қазақтың ауызекі ... және ән ... кең ... ... ол өлең сөздің шеберлік ... ... ... ... ... байлығыні терең
ашып көрсетті, жаңа ырғакты, ... өлең ... ... ... образдылық-бейнелеу, стилистикалык мүмкіндіктерін молықтырды.
Қазақтың ... ... ... ... ... жетілдірді, әдеби тілді биік
жаңа сапаға ... жаңа ... ... А.С. ... ... т.б. ... шығармаларын шеберлікпен аударып, қазақ
әдебиетін жаңа ой ... ... ... ... ... бірнеше
үзінді-нұсқаларды таңдап алып, "Татьянаның хаты", "Ленскийдің ... ... ... ... "Ой", "Жолға шықтым бір ... ... ... ... ... "Асау той, тентек жиын, опыр-топыр",
"Жартас", "Өзіңе сенбе, жас ойшыл", ... ... ... ... ... Бұл шығармалар Абайдың ой көрігнде кайта ... ... ... ... еді. Мыс., Абайдың Лермонтов мәтінін
казақша жеткізу ... әр ... ... ... ... ... Мыс., "Ой", "Теректің сыйы" сияқты
елеңдер. Абай жеке сөздерді, сөйлемдерді аударғанда алшақ ... ... ... ... ... ... ... шумағындағы: "Арыстанның
жалындай бұйра толқын, Айдаһардай бүктеліп, жүз толғанып", - деп ... ... ... "айдаһардай бүктеліп" дегенін еркіндікке
жатқызсақ та, ... ... ... ... ... бір
шығармасындағы: "И Терек, прыгая как львица, Абайдың замандастары - ... ... ... және ... Оспан Құнанбайұлы аударманың түп
нұсқаға жақындық. дәрежесі ылғи ... ... ... дәлме-дәл
аудармаларында Абай Лермонтов шығармасының ішкі әлемін, оның ... жаңа ... ... тілінің суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып,
мол жеткізеді. Барлық жарастық сәнімен казақ ... ... ... катарына "Альбомға", "Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз"
сияқгы өлеңдерін жатқызуға ... ... ... на ... деп ... ... ... екені
байкалады. Және жал арыстанда ғана болатынын Абай дұрыс ескерген ("львица"
деп жаңылыс ... ғой). ... ... ... тереңдікпен,
шеберлікпен, жауапкершілікпен келгенін байқайсыз. Абай ... ... ... өсу ... баға ... зор ... ... Абай -
мысал өлеңдердің де шебері. Қазак, халқының сол ... ... ... әр ... ... ... мінезін, іс-әрекетін
дәл көрсетіп, сатиралық бейнелер жасауға сөз өнерінде мысал жанрынан аскан
көркемдік құрал жок, Абайдың мысал өлендері ... ... ... ... жүр. Алайда осы өлендерді талдап танығанда мысалдың өзіндік
жанрлық ерекшелігін ... ... ... толық мағанасындағы аударма
емес, көбінесе, белгілі бір сюжет еркін баяндалады. Абай мысалдарының тағы
бір дені ауыз ... ... ... әлем ... ... ... ... танымал мотивтерден тұратындығы. Ортақ сюжетке жазыла берер
мысал жанрының типологиялық дәстүрін сақтай отырып, сол ... ... ... ... ... "Қарға мен түлкі" ( Эзоп, Федр, Бабрий,
Крылов, Абай, Ыбырай, Әлихан, Ахмет, т.б.), "Құмырсқа мен ... ... А. ... ... ... т.б.). ... ... және Томпсонның
дүние жүзілік ертегілер каталогындағы сюжеттердің (сюжет ауысу теориясы)
мысал жанрында әлем ... ... ... ... ... Абай ... Крыловтан аударма емес, ортақ сюжетке жазылған төл
шығармалар. Абай "Масғұт", "Ескендір", "Әзім" поэмаларын жазған. Олардың
үшеуі де ... ... ... ... ... Бұларға қоса, ол
Лермонтовтың "Вадим" атты көлемді прозалық шығармасын және "Демон" ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық
ізденістері аз болмағанын көреміз. Бұл екі аудармасы мен ... ... ... ... ... ... ... қиын. Ал "Масғұт" пен
"Ескендір" ... ... ... ... ... осы ... ... ізін кумай, баскд калыпта жазылуы поэмаларға даралық ... Абай - ... ... ... өзіндік философиялық түйіндері
бар ғұлама. Ақынның рухани, ... ... ... ... ... ... Ол ... Шығыста филосфияның негізгі мәні болып табылатын
"жетілген адамды" өзекті және басты проблема етіп ... ... ... ... ... ... ... дамыта отырып, адамды адамгершілік,
кісілік тұрғысынан жетілдіру принциптерін, ұлттық эстетика мәселелерін алға
тартты. ... ... ... ... жөнінде, білім мен ғылымның
әлеуметтік рөлі туралы, адамтану мәселелерін көтерді.
Даналықтың өлшемі бола білген философ-ақынның рухани мұрасы шын ... ... ... ойы мен ... тұрғысындағы энциклопедця секілді.
Абайды танып, белсенді игере отырып, сол ... ... ... ... ... ... ... моральдық хал-
жайынан айқын да толык мағлұматтар алуға болады.
Ақын шығармалары сусындаған негізгі үш қайнар көзді айтатын ... ол ... Абай ... ... ... рухы мен менталитетін, оның көкейтесті
арманы мен даналық ... ... ... ... ... ... үйренді. Сондай-ақ Абайдың жүйелі ойларының ... ... ... ... рухани қазынасының да ықпал-әсерінің аз
болмағандығы ... ... ол ... араб пен ... ... дастаны
мен жырларын, Шығыстың атағы жер жүзіне мәшһүр классик ақындарын, Әбу Жафар
Мүхаммед ат-Табари, ... ... ... ... ... Мұхаммед,
Әбілғазы Баһадүр ханның тарихи еңбектерін, сондай-ак, логика ғылымының
негіздері мен мұсылмандық ... ... ... ... ... ... ... меңгерген. Сол еңбектерді түпнүсқасында оқитын
жан-жақты білімдар, ғұлама болған. Араб, парсы, түркі ... ... Абай ... ... ... ... ... аркасында, араб,
парсы тілдерін өз бетімен жүйелі ... ... ... ... ол ... ... ... кітаптардың білімпазы атанады. Отырардан
шықкан және ... ... ... ... ... ... Әбу Наср әл-Фараби
философиясы Абайдың дүниетанымын ... ... ... ... шұрайлы филос. ойлары, негізінен, шығыс ойшылдары мен ... ... ... ... ... ... ... ақынның эстетик. көзқарасының қалыптасуына елеулі
әсер ... ... ... ... ... ежелгі заман мәдениетінен алатын
Батыс Еуропа мәдениеті Абай дүниетанымының даму ... ... ... ... ... ... Сократ, Платон, Аристотель
еңбектерімен жақсы таныс болды. Сонымен ... ол ... ... фило-софиясын", Дрепердің "Еуропа ақыл-
ойының даму тарихы" атты туындылары мен Милльдің, ... және тағы ... ... да ... оқыған. Батыстың өркениеті ... ... ... даму ... ... мен ... ... есею жолында елеулі рөл аткарып, Батыс пен Шығыс мәдениеттерін оның
өз дүниетанымында тамаша ... ... ... ... ... Сол адамның эстетик., этик. талғамы, арман-мақсаты, өмірінің мәні,
сезімі мен түйсігі, болмысы мен ұлттық ойлау ерекшелігі ұлы ... ... ... ... ойшылы ретінде Абай адам проблемасын ... яки ... ... ... ... ... тұрғыдан
зерделеді. Ол адам табиғатын этик. ... ... ... ... ... ... ... адам, яки кемеліне жеткен, "толық адам" ... ... ... шығыстан кірген бұйымдардың басы ислам діні", - ... ... ... "жан ... "жан ... "жан ... ... "хауас сәлим", "хауаси хамса", "хауаси хамса заһири",
"толық адам", т.б. филос. ұғымтанымдар жөніндегі көзқарасы Ислам филос-сын
терең ... ... ... ғалым - хакім емес, әрбір хакім - ғалым",
"Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса ... ... ... еді" - ... ... ... ... көзқарасы. Жалпы, Абайдың . көркемдік, әлеум. гуманистік
және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі - қара сөздері . ... ... ... - ұлы ... сөз ... ... ... филос-дағы
даналық дүниетанымын даралап көрсететін ... ... ... ... ... саны қырық алты бөлек шығармадан тұратын Абайдың
кара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта ... әр ... Оның ... ... қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу,
ауқымды болып келеді. Абай ... қара ... ... ... ... ... қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зер салған. Сөйтіп
көркемдік шеберлік пен ... ... ... ... сана мен филос.
сананы ұштастырады. Абайдың қара сөздеріндегі гуманистік, ... ... дін ... пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының
филос. концепциясын құрайды. Абайдың кара сөздері ... ... ... ... асыл ... айналды. Оның кара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш
1918 ж. Семейде шыққан "Абай" журналында жарық көрді. ... ... ... ... ... француз, т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды.
Абай философиялық ойлары.
Ұлы ... ... ... ... ... ... сыры, олардың
заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние ... ... өзін ... ... табуға тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің ... ... ... адам ... жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды,
қорғанады, артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан иелерінен
айырмашылығы неде? ... Абай ... де ... ... ... ... іздейді. Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында
адам баласының өмір сүру ... сол ... жету ... ... мәні мен ... ішкі байланысты, жалпы заңдылықтарын ашып
көрсетеді.
Кемелдену, жетілу – адам өмірінің мақсаты екенін айтады ... ... не? ... ... бар. Мысалы, спортпен шұғылданып өзіміздің
денемізді, күш-қуатымызды жетілдірсек, ал ғылым-білім, өнерге үйрену арқылы
ой-өрісімізді ... Абай ... айта ... ... ... ... барын, ол – рухани жетілу, яғни жанды жетілдіру деп
көрсетеді.
Абайдың ... ... жан ... орын ... Жан ... тыныс-
тіршілігін, іс-әрекетін жүрек арқылы басқарады. Егер жан жетілмеген болса,
онда адамның іс-әрекетінде де ... ... Ішкі ... ... адам ғана қателікке ұрынбай, өмірде жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре
алады. Адам баласының бақыты оның жүрегінің тазалығымен ... ... ... ... ... ... ... – женді, жүректі жетілдіру
екен. Бұл – адамның ішкі нәзік болмысын тазарту ... ... өз ... ... ... ... ... белестерін
көрсетеді. Әрбір адам осы жетілу жолдарынан өте отырып өзінің қай деңгейде
тұрғанын және өмірінің келесі белесін ... ... Мәні ... ашылып,
келешегі айқындалғанда ғана адам өмірі маңызды болмақ. Абай ... ... ... ... ... оның келешектің жарқын жолына шығуына
мүмкіндік береді.
Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын ... ... ... жоқ. ... ... ... ... мен
прозалық шығармаларында “… адам мен ... ар, ... ... ... қатынасы бар, толып жатқан бөлек-бөлек бір көлемді,
әрі ... ... ... бар ... ... Абай ... ... кезеңінде, 1920-30 жылдарда ақынның идеялық мұрасы ... ... ... ... ... діншілдігі басым әдеттегі
буржуазиялық идеалистік философияның жамап-жасқаған біртүрі деп дәлелдемек
болушылар да табылды ... З. ... ... ... ... және ... «Советская степь», 1928, 2 тамыз).
Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен жазушылар: М.О.Әуезов, ... ... ... І.Жансүгіров т.б. Абайдың ... ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтарына карамастан, - деп жазды Мұқанов, - Абай
бұл сөздің ұнамды мәнінде ең озық реалист-суреткер болды және сонысы ... біз оны ... ... сондықтан да оның әдеби мұрасы біз үшін баға
жетпес байлық болып ... тап ... ... да қазақ халқы Абайды
өзінің аса ірі ... ... деп ... («Казахстанская правда», 1934, 30
көкек).
Ақын ... 19 ... да ... ... ... ... ... негіз болған басты-басты идеялық үш қайнардан нәр
алды:
1) қазақтың ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... халықтық дәстүр;
2) ежелгі және орта ғасырдағы Шығыс ойшылдарының таңдаулы шығармалары;
3) ... ... ... мен ... мәдениеті, сол
арқылы дүниежүзілік (ең алдымен Батыс Европаның) философиялық ... бұл ... ... ... ... ... жалғасып
кететіндігін айта келіп, Абай дәуірі үшін осылардың ішінде ... орыс ... ... таныстықтың маңызы аса зор
болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ойдың болашақта жандана ... ... атап ... ... орыс ... және ... озық ойымен
байланысын оның аударған шығармаларының санымен немесе оған революционер
демократтар идеясы ықпал етті ... ... ... еске ... ... болған «жеңіл-желпі, қара дүрсін пікірлерге» қарсы шықты. Ол
Абай ... ... ... ... теориялық мұраларымен
байланысын анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді;
Абайдың орыс әдебиетіне ғана емес, ... ... ... ... рухани
мәдениетіне қатынасын тұтастай даму үстінде «орыс және қазақ ... сол ... ... ... ... оқиғалармен тығыз
органикалық байланыста карастыратынының» методологиялық маңызы аса зор.
(Әуезов М. Әр жылдардағы ойлары.-Алматы, 1961, 148-149 ... ... ... ... Абай ... орыс жазушылары мен
философтарының, әсіресе, А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, И.А.Крыловтың,
В.Г.Белинскийдің, А.И.Герценнің, Н.Г.Чернышевскийдің, ... ... ... орыс ... озық ... ... ... үлкен ықпал етті.
Ойшыл-ақын ежелгі заман философтары Сократ, Платон, Аристотель, сондай-
ақ, Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби мұраларымен де жақсы таныс ... ... ... ... ... ... Б.Спиноза, Г.Спенсер,
Л.Фейербах еңбектерін оқыды: «...өзінің рационалдық ... ... ... ... жоқ, ... ... бай мектептердің оқуынан өтіп
алып, сөйтіп, бұларды өзінің творчестволық ... ... соң ... ... (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. А. , 1969, т.15 ... Ч. ... даму ... мен ... ілім ... ... жаратылыстану ғылымындағы білімінің кеңеюіне орыстың материалистік
психологиясы, нақтырақ айтқаңда И.М.Сеченов пен ... ... ... ... ... ... сол ... Семейде тұрған,
саяси аударылған адамдарымен достығы игі ... ... ... арасында
Е.П.Михаэлис, Н.И.Долгополов т. б. демократтардың идеясында ... ... ... ... ... бар еді. ... ... өлеңдерінде
терең философиялық ойлары, табиғатқа, таным, ақыл жайлы толғаныстары
көрініс тапқан:
АЛТЫНШЫ СӨЗ
Қазақтың бір ... ... алды - ... ырыс алды - ... ... ... елде ... қайтсе тату болады - білмейді. ... ... ат ... ас ... киім ... дәулет ортақ болса екен дейді. ... ... не ... ... не залал? Ағайын құрымай мал іздеп
не керек? Осы ма бірлік? Жоқ, бірлік - ақылға бірлік, ... ... ... ... ... атасы басқа, діні басқа, күні басқалар да жалданып
бірлік қылады. Бірлік малға ... ... басы осы. ... ... ... ... сонда әркім несібесін құдайдан тілейді, ... ... ... ... Әуел ... бірі пәле іздейді. Не
түсін, не ажарын, не ... ... ол ... бір пәле ... әйтеуір бірін бірі алдаудың амалын іздеседі. Мұның қай жерінен
бірлік шықты?
«Ырыс алды - тірлік» дейді, ол қай ... Ол осы жан ... па? Жоқ, ... ... итте де бар. ... ... қымбат көріп,
бұлдаған адам өлімді жау көріп, ахиретке дұшпан болады. Жанын қорғалатып,
жаудан қашып, қорқақ атанып, ... ... ... ... ... ... ез ... дүниеде әлгі айтылған ырысқа дұспан болады. Ол ... олар ... ... ... тірі ... соны айтады. Өзің тірі
болсаң да, көкірегің өлі ... ақыл ... сөз ұға ... Адал енбекпен
ерінбей жүріп мал табуға жігер қыла алмайсың.
Кеселді жалқау, қылжақбас,
Әзір тамақ, әзір ас,
Сыртың - пысық, ішің - ... ... ... жүріп, тірімін деме, онан да алла жіберген ақ бұйрықты өлімнің
өзі артық.
КОРТЫНДЫ
Ұлы Абайды ... ... ... ... ... ... олардың
заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін мазалаған
сауалдарға ... ... ... Мен осы ... Жан ... ... түпкі
мәні неде? Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ұйықтайды,
қорғанады, ... ... ... ... адам ... ... жан ... неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын терең ... ... ... Ол ... ... пәлсапалық шығармаларында
адам баласының өмір сүру мақсатын, сол ... жету ... ... мәні мен ... ішкі байланысты, жалпы заңдылықтарын ашып
көрсетеді. Кемелдену, жетілу – адам өмірінің мақсаты ... ... ... ... не? ... жетілулер бар. Мысалы, спортпен шұғылданып
өзіміздің денемізді, күш-қуатымызды жетілдірсек, ал ... ... ... ... ... Абай осыларды айта отырып,
бұлардан гөрі маңыздырақ жетілу барын, ол – ... ... яғни ... деп ... ... ... ... жан жүректе орын тепкен. Жан
адамның тыныс-тіршілігін, ... ... ... ... Егер ... ... онда адамның іс-әрекетінде де кемшілік болады. ... ... ... адам ғана ... ... ... жаңсақ
баспай, дұрыс өмір сүре алады. Адам ... ... оның ... ... ... деп үйретеді Абай. Сонымен, жетілудің негізі –
женді, жүректі жетілдіру ... Бұл – ... ішкі ... ... ... сөз. Ақын ... бір ... түсірілген көзқарасын тұжырымдайтын
арнайы философиялық шығармасы жоқ. Дегенмен, Абайдың көптеген өлеңдері мен
прозалық шығармаларында “… адам мен ... ... ... ... философиясына төтелей қатынасы бар, толып жатқан ... бір ... әрі ... ... пікірлері бар екені даусыз. ... ... ... кезеңінде, 1920-30 жылдарда ... ... қызу ... ... ... «Абай философ» діншілдігі
басым әдеттегі буржуазиялық идеалистік саясаткер жамап-жасқаған біртүрі деп
дәлелдемек болушылар да ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі9 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет
Абай Құнанбайұлы өмірі1 бет
Абай Құнанбайұлы өмірбаяны8 бет
Абай Құнанбайұлы. (1845-1904)3 бет
Абай Құнанбайұлының ағартушылық идеялары10 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь