Одағай

Мазмұны
Кірспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
Негізгі бөлім
І. Одағайдың ерекшеліктері, түрлері және құрамы ... ... ... 3 3
1.1. Одағайдың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.2. Одағайдың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3. Одағайлардың құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
ІІ. Одағай сөздерінің қазіргі кездегі қолдану аясы ... ... ... ..12
ІІІ. Одағайды бастауыш сыныпта оқыту әдістемесі ... ... ... 23
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе
Курстық жұмыс мақсаты: одағайдың өзіне тән ерекшеліктерін, түрлерін, құрамын зерттеу. Одағай сөздердің қазіргі кездегі қолдану аясын және оқыту әдістемесін тереңірек қарастыру.
Курстық жұмыстың өзектілігі. Одағай сөздердің мағыналық жағынан да, морфологиялық жағынан да, синтакситік қызметі жағынан да өздеріне тән ерекшеліктері көп. Одағай - сөз табы. Одағай сөздер көбінесе адам сезімінің алуан түрлі күйін білдіретін дыбыстар сияқты болып келеді. Бірақ олар жай ғана дыбыстар емес, жұртшылыққа әбден түсінікті болып, белгілі дағды бойынша сөз ретінде пайдаланатын дыбыстар. Олар жұртшылыққа әбден түсінікті болып қалыптасқандықтан, жай ғана дыбыстардың қатарынан шығып, белгілі сөзге айналған. Одағай сөздер таңырқау, қуану, шаттану, ұнату, ренжу, түңілу, өкіну, шошыну, жекіру, күрсіну сияқты көңіл күйлерін білдіреді немесе жан-жануарларды, малды шақыру, қуу үшін қолданылады. Бірақ одағайда, біріншіден, лексикалық (негізгі) мағына болмайды. Екіншіден, сөйлемде одағайлар басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспей, оқшау айтылады. Сондықтан да одағай сөйлем мүшесі бола алмайды.
Курстық жұмыстың құрлымы:
Курстық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Пайдаланған әдебиет
1. Категория: Казахский язык и литература | Добавил: Махаббат (2012-02-21) | Автор: Махаббат E
2. А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
3. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет. ЫСБН 5-7667-2616-3
4. Орысша-қазакша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006.
5. Исаев С.М. Қосымова Г. Қазақ тілі 7-сынып. Алматы, «Атамұра» 2003.
6. Қараев М.Ә., Қазақ тілі Алматы, «Ана тілі» 1993.
7. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, «Мектеп» 1988 ж.
8. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан-2030» Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы Алматы, «Кітап» 1998 ж.
9. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, «Ана тілі» 1991.
10. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері Алматы, “Қазақ университеті” 1993ж
11. Даулетбекова Ж. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі нұсқаулық/ 6-сынып. Алматы, «Ата мұра» 2002.
12. Исаев С., Қосымова Г., Назарғалиева К. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі нұсқаулық/ 7-сынып, Алматы, «Атамұра» 2003
        
        Мазмұны
Кірспе.........................................................................................2
Негізгі бөлім
І. Одағайдың ерекшеліктері, түрлері және құрамы............3 3
+ Одағайдың ерекшеліктері................................................3
+ Одағайдың түрлері...........................................................6
+ ... ... ... ... қазіргі кездегі қолдану аясы..............12
ІІІ. Одағайды бастауыш сыныпта оқыту ... ... ... ... ... ... тән ... түрлерін, құрамын зерттеу. Одағай сөздердің қазіргі кездегі қолдану аясын және оқыту әдістемесін тереңірек қарастыру.
Курстық жұмыстың ... ... ... ... жағынан да, морфологиялық жағынан да, синтакситік қызметі жағынан да өздеріне тән ерекшеліктері көп. Одағай - сөз ... ... ... ... адам сезімінің алуан түрлі күйін білдіретін дыбыстар сияқты ... ... ... олар жай ғана ... ... жұртшылыққа әбден түсінікті болып, белгілі дағды бойынша сөз ретінде пайдаланатын дыбыстар. Олар ... ... ... ... ... жай ғана ... ... шығып, белгілі сөзге айналған. Одағай сөздер таңырқау, қуану, ... ... ... түңілу, өкіну, шошыну, жекіру, күрсіну сияқты көңіл күйлерін білдіреді немесе жан-жануарларды, малды шақыру, қуу үшін қолданылады. Бірақ одағайда, ... ... ... ... ... ... сөйлемде одағайлар басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түспей, оқшау айтылады. Сондықтан да одағай ... ... бола ... ... ... ... кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
І. Одағайдың ерекшеліктері, түрлері және құрамы
1.1. Одағайдың ерекшеліктері
Одағайлар -- өз ... ... бар ... Ал ол ... ... ... мағыналары адамның әр түрлі сезімімен байланысты шығатын дыбыстық ишараттарды білдіреді. ... Мұны ... ... кім ... ә? (Ә. ... ... деген қандай қызық? (Ғ. Сланов) дегендердердегі ә, япырмау сөздер -- одағайлар.
Адамның көңіл күйі құбылмалы болатындықтан, одағай сөздердің ... ... да ... ... ... көп ... болып келеді.
Одағай сөздер сөйлемнің басқа мүшелерімен грамматикалық жағынан ... олай ... өзі ... ... сөйлемнің мүшесі болмайды.
Одағайлардың мағыналық ерекшеліктері:
Одағайлардың семантикалық құбылмалығы әр түрлі. Олардың бірқатары контексте бір-ақ мәнде қолданылса, енді ... ... не одан да көп ... ... ... ... ... энантоисемиялық құбылыс та (бір-біріне қарам-қарсы мағынада жұмсалатыны да) байқалып отырады. Осыған орай одағайларды екі үлкен ... ... ...
1) Бір ... ... ... ... одағайлар қай ситуацияда айтылмасын, қай контекске түспесін, қандай интонациямен айтылмасын үнемі ... ... ... ... ура сөздері тек шаттану, қуану сезімін білдіру үшін жұмсалса, қап! әттең! әттеген-ай! сөздері әр уақыта өкіну мағынасында жұмсалады. Е, алақай, ... ... - деп ... тайышаның мойнынан құшақтады (Аймауытов). Әттеген-ай, неғып біз бұлай болып қалдық ... ой ... ... ...
2) Көп ... ... ... топқа екі-үш не одан да көп мәнде жұмсалатын сөздер жатады. Бәлі//бәлі одағайы үш түрлі мәнде ... ... ... не сөзіне риза болып, оны қоштау, қолпаштау, көтермелеу мақсатымен айтылады, шаттық, ... ... ... ... Уа, ... ... әнші ... шықты (Нұрпейісов).
ә) Біреудің сөзін жақтырмау, наразылық мағынасында жұмсалады. - Жарайды, аңшы-ақ екенсің! Осындай тоқ итпен аңға шыға ма ...
- Көп тоқ ...
- ... ... не? ... қарашы! (Әуезов).
б) Таңдану, таңырқау мәнінде де жұмсалады. Бәлі-е, мынау Әсия ма ей?! ... ... сөз ... ... ... ... қорқыту, қоқан-лоққыға алу мағынасында жұмсалады. Бәлем, тұра тұр, осының бәрін әкеме айтам. Кейбір одағайлар (әсіресе бір ... ... ... ... қана ... кейде 7-8 мәнде қолданылады. Мысалы, ә одағайы
1)сұрау мағынасында:
- Баланы әкесіне беріп кеткенбіз.
- Ә? Әкесі қайдан ... ...
1) ... ... ... ... ... үн қату мағынасында:
- Күләнда!
- Ә! - деп қатқан қыз жауабы болды әкелгендей бір ... сыр ... ... ... ... шығып кетіп, кейін еске түскендігін немесе бір нәрсені алғашқыда түсінбей қалып, ... ... ... ... ...
- Хат? ... хат? Ә-ә, ... мен берген хат екен ғой (Сланов).
4) Біреуді өзіне қарату мақсатымен ... ... сөз ... да жұмсалады.
- Келін, ә келін! - деді ол шамды тұтатқасын (Мұқанов).
5) Ә одағайы сөйлем ... ... ... ... мағынасында жұмсалады: Менде тығылып жатқан сұмдық бар екен! Бұл қалай , ә?
Кейде сөйлем соңында келетін ә одағайының бойында сұрау ... ... ... ... ... де ... Өзің мені әдейі жалғыз жібергің келіп, естімейсің де, енді келіп өкпе ... ... ә?! Әй, ... ... ... көп мәнді қасиет тұрмыс-салт одағайларында жоқ. Ал императивтік одағайларда көп мәнділік сирек кездеседі. Көп мәнді одағайлардың бойында да ... ... ... көп ... сол одағайлардың өзінен шығып отырған жоқ, олар бұл қасиетке сөйлемдегі контекст, сөйлеу тіліндегі ... мен ... ... ие болып отыр. Контекстің, ситуацияның және белгілі бір жағдайда интонацияның ... ... ... көп ... ... ... еді. ... одағайлардың семантикалық сипатын ашуда, мәнін айқындауда контекстің, ситуацияның, интонацияның сөйлемдегі тұрғысының (орнының) атқаратын мәні зор. ... ... ... ерекшеліктері:
Одағай сөздер басқа сөз таптарымен салыстырғанда әуезділікке, ырғаққа, интонацияға өте бай. Олар көркем ... ... ... ... көп ... Ал публицистикада, ғылыми стильде жазылған шығармаларда сирек қолданылады. Одағайлар кейде бір ғана дыбыстан тұрады. Қазақ тіліндегі дауысты ... бәрі ... ... мағынасында жұмсала бермейді. Дауысты дыбыстардан тек ә, а, о дыбыстары ғана одағай мәнінде жұмсалады да, ұ, ү, у, ө, і ... ... ... ... Ал ы ... ... қызметінде сирек кездеседі. (ы-ы-ы, солай де!).
Тіліміздегі көп мәнді одағайлардың әрбіреуі жұмсалатын ыңғайына қарай әр ... ... ... ... ... баяу, біресе жұлып алғандай тез, жылдам айтылады. Бірде ... ... ... ... ... ... ... бірде басқы буыны ерекше екпінмен айтылып, соңы баяу ырғақпен тынады. Ойбай ... ... ... ... ... онда ... бірінші буынға қойылады да, сөздің өзі жұлып алғандай тез, жылдам айтылады. Егер таңырқау, таңдану мәнінде жұмсайтын болсақ, онда екпінді, керісінше, ... ... ... ... ... мейлінше созып айтамыз (ой-ба-ай).
Одағай құрамындағы кейбір дыбыстардың созылыңқы, ерекше нтонациямен ... - сол ... ... күшейту мақсатымен жұмсалады: Әттеген-е-е-е! Бәрекелді-е-е! Сөйтіп, кейбір көп мәнді одағайлардың семантикалық сипатының құбылуы олардың айтылу ... ... ... ... ... Осындай ерекшелік одағайдың сөйлемдегі орын тәртібіне де (сөйлемнің басында ма, ортасында ма, соңында ма) байланысты.
Одағайлардың грамматикалық ерекшеліктері:
Одағайлар негізінде түрленбейтін ... ... ... ... тән ... жоқ. Олар ... ғана ... жалғауды да көп қабылдамайтын сөздер. Кейбір одағайларға - ла (-ле), -шыл ... ... ... ... ... ... Ой, тәйір-айтшыл кер кесек, қулық, сұмдық не өсек (Абай). Қасқырлы жердің елі айтақшыл (м).
Одағайлар бірінен соң бірі ... ... ... ... сол одағайлар арқылы білдірейін деп отырған сезімнің күштілігін не ишараның, бұйрықтың қаттылығын, қатаңдығын білдіреді. Тек-тек-тек! Бай-бай-бай! т.б. одағайлардың ... ... ... ... бір ... бар. Бір топ одағайлар қосарланып айтуға көнбейді (тәйірі, қап, ту, бәсе, астапыралла) Енді бір топ одағайлар дара күйінде де ... ... ... Тәу! Жә! Әй!. ... енді бір тобы тек қана ... ... жұмсалады (Сап-сап, бай-бай, әлди-әлди). Малға айтылатын одағайлардың басым ... ... ... ... Моһ-моһ! Кәуіс-кәуіс! Шөре-шөре! Көс-көс!
+ Одағайдың түрлері
Қазақ тілінде одағайлардың үш түрі бар:
1. Көңіл-күйі одағайлары ... ... ... қуану, ұнату, ренжу, түңілу, өкіну, шошыну, назар аудару сияқты мәнді білдіреді. Олар: пәлі, ойпырай, алақай, пай-пай, бәрекелді, туу, уһ, аһ, әй, еһе, ... өй, ой, қап, ... беу, қап, ау т. ... ... ... ... ... салу, бұйыру сияқты мәнді білдіреді. Олар: тәйт, тек, жә т. б.
3. Шақыру одағайлары мал, ит-құсты шақыру, куумен байланысты ... ... ... ... ... көс-көс, айт, қош-қош, моһ-моһ, құр-құр, кә-кә, пырс т. б.
Одағайлар сөйлемге, сөйлем білдіретін ойға қатысты ... ... жеке ... ... ... түспей, оқшау айтылады. Әрі одағайдың толық мағынасы болмайды. Сондықтан одағайларға сұрақ қоюға болмайды, олар сөйлем мүшесі қызметін де ... ... ... ... да, ... да, соңында да қолданыла береді. Одағай сөйлемнің басында келсе, онан ... үтір ... ... ... осы ... ... ... бар ма? (М. Ә.) Одағай сөйлемнің ортасында келсе, оның екі жағынан үтір қойылады. Мысалы: Тұрсам, о шоба-ай, ... көк ... ... ... со да сөз болып па?1 Одағай сөйлемнің соңында келсе, оның алдынан үтір қойылады. Мысалы: Мұны ... кім, ә?! Соны ... ... ... ... ... соңынан леп белгісі қойылады. Одағай ерекше көтеріңкі дауыспен айтылса, одағайдан кейін де леп ... ... ... ... ... қазақтың келіндері-ай!
Қайталанып айтылған одағайлар дефис арқылы жазылады: құрау-құрау, пай-пай, әй-әй, құр-құр т. б.
Одағай сөздер өзінің мәніне сәйкес яғни әр ... ... ... ... ... білдірумен байланысты диалогта, көркем әдебиетте жиі қолданылады. Диалогта кейде одағайлар осы мәндеріне лайық бір сөйлемнің орнына да ... ... ... Жаңа бір күш ... ... ... Япырай, ә!
Одағай сөздер мағына жағынан заттың өзі туралы да, сыны, саны, қимылы ... да, ... ... ... ұғым ... ... негізгі және туынды болып екіге бөлінеді.
Негізгі одағайлар
Негізігі одағайларға: ау, па, ей, әй, е, уа, уау, уай, я, пай, ә, о, оһо, ой, ие, аһа, ау, беу ... ... Бұл ... ... ... ... одағайларға: мәссаған, бәрекелді, әттегенай, жаракімалла, масқарай, о тоба, астапыралла, ... ... о ... ... ... ... ... сұрау мәнді сөздер (кәне, кәнеки, ал, әйда). ... ... ... ... ... қол көтеріңдер (Б.Майлин).
Жекіру одағайлары
Адамға арнайы айтылатын одағайлар.
Көрсету я нұсқау сөздері (кәні, міне, әні ... ... (мә, ... ... (жәй, тәй, тек, ... ... ... одағайлар
Бұл топқа төрт түлік мал, ит, мысық сияқтанған үй айуандарын жемге ... ... ... т. б. мақсатымен қолданылған сөздер мен тіркестер жатады. Мысалы:
түйеге: көс, көс! ... ... мен ... пфша ... ... ... шек! ... шеге!
жылқыға: моһ, моһ! тәк, тәк! құрау, құрау! құр, ... пен ... кә, кәһ! ... ... ... ... ... тақылдатып, еріндерді шүйіріп, ысқырып айтатын, транскрипциялауға қиын болатын одағайлар да бар. Бұларды, әдетте, шақыру одағайлары дейміз, бірақ олар тек ... ғана ... ... ... тағы сол сияқты мағыналарды білдіреді.
Көңіл-күй одағайлары
Көңіл-күй одағайлары - адамның әр түрлі сезімдерін, көңіл-күйін білдіретін сөздер. Олар:
а) ... ... ... ... ... ... Ура! т. ... жағымсыз эмоцияны білдіретіндер (Әттең! Әттеген-ай! Қап! Түге! Пішту! Бай-бай- бай! т. ... әрі ... әрі ... ... күйді білдіретіндер (Пай-пай, шіркін, Алатау! Пай-пай, мыналар төбелесетін болды ғой!) болып бөлінеді.
1. Көңіл-күй одағайлары
Бұл топтағы ... ... әр ... ... көңіл-күйін білдіреді. Олар сан жағынан мол, семантикалық құбылу жағынан әрқилы, семантикалық реңкі өте бай топ. Бұл ... ... әрі ... әрі ... ... ... алады. Осы қасиетіне қарай көңіл-күй одағайлары ішінара үш топқа бөлінеді.
1)Жағымды көңіл-күйді білдіретін одағайлар: Алақай! Ура! (қуаныш, шаттану), һа! ... ... ... ... ... ... Оһо! ... т.б. Мысалы: Алақай! Ата! Апа! Есбосындар келіп қалды! Соғыс бітті! (Сланов). ОҺо, жолдас болатын болдың ... т.б.
1) ... ... білдіретін одағайлар: Әттеген-ай! Әттең! Қап! (өкіну), Тәйірі! ... ... ... Піш! ... (жақтырмау, менсінбеу), т.б.
Мысалы: Қап, Қазекеңе бақты суару керек деп айтайын деп отырып, ұмытып кеткенімді қарашы! (Шамкенов). Уай, қайдасыңдар, түге, бар ... ... ... ... әрі жағымсыз эмоцияны білдіретін одағайлар: Бұл топтағы одағайлар әдетте көп ... ... ... де, ... ... контекст ішінде не ситуацияда анықталады: пай-пай! одағайы қарама-қарсы екі мәнде жұмсалады:
а)таңдану, сүйсіну, таңырқау. Кәне, басыңа киіп ... ... ... жарасады, ә! (Кәлменов). Пай-пай, шіркін, Алатау, шандоз едің неткен сен! (Сәрсенбаев).
ә)ренжу, ... ... ... аяқтарының астында қаламыз-ау! (Әуезов).
Императивтік одағайлар
Бұл топқа адам не хайуанатқа бағышталып айтылатын шақыру, жекіру, тыйым салу, бұйыру ... ... ... ... ... Бұлар бағышталып отырған обьектісіне қарай үлкен екі топқа бөлінеді:
1)Адамға бағышталып айтылатын одағайлар: Бұлар адамның адресіне ... ... ... салу ... қолданылатын Айда! Тәйт! Сап-сап! Стоп! Кәне! Жә! Тек/тәк! Әуп! Әлди-әлди! сияқты одағайлар жатады. Жә, тоқтат, ақсақал! Базаралыдан ... өшің бар ма? ... Тек, ... ... Былғама Нұрғанымды (Әуезов).
2)Малға, үй хайуандарына бағышталып айылатын одағайлар: Бұл топқа айтақ, ... ... ... ... ... ... әукім-әукім, мәлік келгір, жамандатқыр, сияқты үй хайуандарын шақыру, айдау, қорғау, үркіту мақсатымен қолданылатын сөздер мен одағайлы тіркестер ... ... ... ... ... ... деп еді, етекке қарай желе жөнелді (Бөкеев). Әукім-әукім ақ бұзау... (Тұрманжанов)
Адам не айуанға бағышталып, шақыру, жекіру, бұйыру мақсатымен ... ... ... ... ... объектілерге қарай ішінара екі топқа бөлінеді:
а) адамға ... ... ... ... ... ... тиым салу т. б. ... жұмсалған (Жә! Тәйт! Сап-сап! Әуһ! Әлди-әлди! Әйда!) сөздері жатады.
Тұрмыс-салт одағайлары.
Бұл топ сан жағынан шағындау болғанымен, өмірде жиі қолданылатын одағайлар. Бұған ... ... ... т.б сыйластық белгісі ретінде қолданылатын Хош! Хайыр! Рахмет! Ассалаумағалейкум! Құп, Ләббай, Кеш жарық! ... ... ... Құп, - деді де, ... жүріп кетті агроном (Мұстафин). Ассалаумағалейкум,- дей мен сақалды адамға қол ұсындым (Мұқанов).
Бұл топқа өмірде жиі қолданылатын, адамдардың амандасу, қоштасу т. б. ... ... ... ... Хош! ... Ассалаумағапайкүм! Хайыр! құп! Ләббай! Кеш жарық! т. б. одағайлар жатады.
Одағайлар мағына құбылмалылығына байланысты бір мағыналы (Алақай! Қап! ... т. б.) және көп ... (Ә! ... ... т. б) ... ... ... Одағайлар -- эмоционалдық-интонационалдық әуезділік, ырғақ құбылмалылығына өте бай ... ... - ... түрленбейтін, қосымашаларды кеп қабылдай бермейтін сөздер. О-лар арасында жеке-дара ... ғана ... да, ... ... ... да бар. ... ... алып қарағанда түбір (Ә! О! Қап! Ой! т. б.) және ... ... ... ... ... т. б.) түрлері кездеседі. Одағайлар өз алдына сөйлем мүшесі бола алмайды. Олар жеке-дара тұрғанда сөз-сөйлем ... ... ... ... ... әсіресе, диалогты сөйлемдерде етістіктермен тіркеседі де белгілі бір сөйлем мүшелерінің құрамына енеді. Одағайлар кейде ... ... ... тіркестердің жасалуына себеп болады (Ай-шай демей, аһ үрды, шу дегеннен, әу деді т. ... ... ... ... жағынан екі топқа бөлуге болады:
1)түбір, негізгі одағайлар. Бұл топқа әрі қарай бөлшектеуге көнбейтін А! О! Ә! Ой! Пай! Қап! ... Мә! ... ... ...
2)Күрделі одағайлар. Бұл топқа бірнеше сөзден біріккен, қайталанған, қосарланған немесе ... ... ... ... енеді. Мәссаған! Апырым-ай! Әттеген-ай! Бәрекелді! т.б. Одағайлар өз алдына сөйлем ... бола ... олар ... ... ... сөз-сөйлем (слово-предложение) қызметін атқарады.
-Ол қай адам?
-Кеше біздің үйде ... ше! ... ... ... ә-ә-ә одағайы деген сөйлемнің мағынасын аңғартып тұр. Одағайлар сөйлем ішінде кейде көмекші етістікпен тіркеседі: ... аһ ... Ол ... ... ... ... тіркестік, я қатар келу қабілетінде де біраз ерекшеліктер бар. Одағайлардың қатар келіп, я тіркесіп қолданылуын екі топқа бөлуге ... ... ... ... ... қолданылуы. Одағайлар жапа-тармағай бір-бірімен тіркесе де, қатар келе де бермейді. Әдетте, ... ... ... білдеретін одағайлар қатар тұрып қолданыла алады. Алақай! Ура! одағайлары бір бірімен қатар тұрып қолданылады.
2)Одағайлардың етістікпен тіркесі. Одағайлар етістікпен тіркескенде ... ... ... ... ... да, ... ... тіркес құрайды. Осыған орай бұл тіркестерді екіге бөліп қарастырған жөн.
А) ... ... ... ... ... де ... ... келе, кейбір жағдайда сол етістікпен өзара жымдасып, мағыналық ... ... ... одағай категориясына ауысып кетеді. Мысалы, Я деген! А деген! Апырай десейші! Ой деген! Бәсе деймін! сияқты тіркестерді мағына жағынан ... ... Бұл ... ... одағайлы тіркес деп аталады.
Ә) Одағайлы тұрақты тіркестер
Бұл топқа жататын ... ... ... ... бұл ... ... одағайға жатқызуға болмайды. Бұлар: Ай-шай деспей, әу десті, әу дейтін жер, ойбай салды, аһ ұрды, шу дегеннен, ай-шайға қарамай сияқты ... я ... ... Олар ... ... оқшауланбай қолданылады.
ІІ. Одағай сөздерінің қазіргі кездегі қолдану аясы
Бүгінгі ғаламдастыру, ... ... ... ... ... даму ... жаңа ... кеңейту,қайсібір ғылым саласы болмасын , оны бірлікте ... - ... ... мен ... керуенінің алға тартып отырған кезекті талабы.
Әлемдік қолданбалы және теориялық ... ... ... ... әлеуметтік коммуникацияның жетекші идеяларын жүзеге асыруды мақсат еткен тіл ғылымының қазіргі бағыт - бағдары ғасыр талабына ... бере ... ... ... тың ... ... ... Соңғы жылдары тіл білімі субъект факторына ерекше мән беріп, коммуникативті актідегі ... ... ... ... ... мәселесін жиі сөз ете бастады. Субъект мәселесіне ... ... ... жай - ... ... байланысты ұғымдарды таңбалауды жүзеге асыратын одағай сөздер лингвистика ғылымында әлі де тұғырлы зерттеу нысаны бола ... жоқ. ... де мен оны ... ... ... тіл ... ... сөздердің табиғатын аша түсуге тырыстым.
Алғаш рет дербес сөз табы ретінде одағайлар ... ... ... ... тіл ... тарихи даму кезеңінде одағайлардың грамматикалық табиғатына әр түрлі анықтамалар беріліп отырды. Мұндай анықтамаларды төмендегідей топтауға болады:
1. Одағайлар - ... ... ... сөз ... бөлу ... тыс ... ... топ.
2. Одағайлар сөз таптары жүйесіне кіреді, бірақ сөйлемде синтаксистік байланысқа түспей оқшау тұрады.
3. ... сөз ... ... көмекші сөз қатарына жатады.
Қазақ тіл білімінде Ахмет Байтұрсынұлы: , - деп ... ... кең ... ... ... ... дыбыстық еліктеуіш (мысалы, тарс- тұрс) сөздерді де қарастырғанын аңғарамыз. ... өз ... ... ... ... ... ғалымдар арасындағы өзіндік ой - пікірлер мен көзқарастарға назар аудардым.
Одағай сөздердің күнделікті өмірдегі , яғни, ... ... ... ... ... ... ... жасадым.
Қазақ тіл білімінде одағай сөздер сөз тобына жатқызылып, сөйлемнің оқшау бөліктері ... ... ... ... ... ... нақтылы кіріспес бұрын сөз таптарының шығу тарихына және жекелеме оқшау сөздерге біршама аздап тоқталғанды жөн көріп отырмын. ... ... ... ... даму барысында оның сөздік құрамы мен грамматикалық құрылысы өзгеріссіз қала алмайды. Сөздердің лексикалық табиғатында да, грамматикалық табиғатында да ... ... ... ... олар ... ... атқаратын қызметіне қарай сараланады, топтасады. Осылайша дамудың барысында сөздердің топтары сараланып, сөз таптары ... да, ... ... ... ... категориялы мағынаға ие болады.
Сөздерді тапқа (топқа) бөлу тіл білімінің өз ... ... ... ... қалыптасуынан көп бұрын, біздің заманымыздан бұрынғы 4 - 5 ғасырлардан басталады.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... салған түрколог - Николай Иванович Ильминский болды.
Морфологияны сөз ететін қазақ тілінде жазылған алғашқы оқулық 20- жылдардың ... ... ... ... ... ... еліктеуіш, лептеуіш деп екі түрге бөлінген. Бұл оқулықта сөздерді тапқа бөлуде олардың мағынасына ... ... ... ... ... сөздердің құрамына енгізгенімен, ол үшеуін үш түрлі сөз табы деп есептейді де, ... ... ... ... сөз табы бар ... ... Оқулықтарда сөздерді, тұлғалық белгілеріне қарай , түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, қосалқылар, қосымшалар деп бес ... ... ... ... ғана емес , ... тіл білімінің басқа салалары терминдерінің басым көпшілігі (орыс тілі лингвистикалық терминдерінен калька түрінде алына ... да) осы 20 - ... ... ... көрген оқулықтардан басталады.
Сөздерді әр түрлі лексикалық - грамматикалық топтарға ... олай ... ... ... ... Қ. Жұбанов назарынан да тыс қалған жоқ. ... ... ... ... Қ. ... та алдымен оларды түбір тап, шылау тап одағай тап деп үш ... ... де, ... осы ... ... ... өзгешелік, негізінде, терминдік жағында. Сонау көне заманнан бері ... ... бірі ... ... келген есім деген атау орнына автор түбір тап дегенді алған да, есімді одан ... ... ... ... қолданған бұл термині ғылымда орнықпады.
Оқулық шеңберіне шығып, сөздер табы категориясын ғылыми грамматика аумағында қарау талабы елуінші жылдарда жүзеге асты. ... ... ... ... 1954 жылы атты ... ... ... Осы еңбектен бастап, бұрынғы сегіз сөз табы үстіне тоғызыншы болып, еліктеуіш сөздер ... да, сөз ... саны ... ... ... ... бұған дейінгі еңбектерде еліктеу одағайы деген атпен одағай сөздер тобына қаралатын. Бұл ... және ... бері ... келе жатқан морфологиялық зерттеулердің бұрынғылардан, яғни жоғарыда сөз болған еңбектерден өзгешеліктері - мәселелерді кеңірек қойып, терең де жан - ... ... ... оқшауланған сөздер тобына біраз тоқтала кетсем.
Тілді қолданушы жеке субъекті болғандықтан, ол объективтік түрдегі тілдік бірліктер арқылы субъективті ... яғни ... ... қоршаған ақиқат шындыққа деген эмоционалды- экспрессивті қатынасын білдіреді. Бұл әсерлілік, экспрессиялық пен ... ... әр ... амалмен жүзеге асырылып отырады. Сол амалдардың бірі ретінде сөйлемнің оқшау бөліктерінің тілде әр түрлі стильдік қызметте жұмсалуын да ... ... ... ... ретінде бейнелеуіш амалдар жүйесінде сөйлемнің оқшау бөліктерінің қазақ тіліндегі, әсіресе, көркем ... ... ... ... зор. ... оқшау бөліктері, соның ішінде одағайлар сөйлемде белгілі бір мүше қызметін атқармағанымен, ... ... ойды ... , ... ... сөйлеушінің ой - ретін, айтылатын ақпараттың кімнің тарапынан екендігін, әр түрлі эмоционалды - экспрессивті сезімдерін білдіруде , ... ... ... ... ерекше қызмет атқарады. Олар сөйлемдегі мағыналық қатынасына , ... ... ... қарай қаратпа, қыстырма, одағай деген үш түрге ... жүр. ... ... ... және ... ... ... зерттеулерде деген терминмен аталып келген болатын. Алайда ғылымның қай саласында болсын, , - дей келіп, ... пен Т. ... ... ... және одағайлардың негізгі синтаксистік ерекшеліктеріне байланысты деп атауды ұсынады.
Біз одағай сөздердің мән - ... аша түсу ... ... ... ... да, яғни ... ... болсақ, қаратпа сөз бен қыстырма сөздерге де тоқтала ... ... пен С. ... ... ... және ... ... негізгі құрылымынан оқшауланған бөліктер деп қараудың себебін 1) олардың белгілі бір синтаксистік конструкция құрамында ғана көрінуімен, 2)сөйлемнің негізгі құрамының лексика- ... ... ... ... 3) жеке алып ... ... сөйлем беретін мән - мағыныаны ... ... 4) ... ... ... ... мен ... дербес сөйлемдердің өзара қатынасымен салыстыруға болатындығымен түсіндіреді. Мен де осы ғалымдар айтып көрсеткен орынды тұжырыммен келісемін.. Яғни, бұл зерттемелер сөйлемнің ... ... ... ... ... көрсете алатын тұжырым деп мойындауға болады. Әйтсе де, осындай жаңалықты ғылыми тұжырымға өзіндік ... ой - ... ... ... Ендеше, тақырыпты аша түсу үшін төменге көз жүгіртсек...
- дейді ф.ғ.к. М. Арыстанбаев. Бұл пікір айтушы ... ... ... ... орынды себебін де көрсете білген сияқты. Ол былай дейді: - ... ... мен ... ... ... ... жұмсала алатындығы айқын нәрсе болғанымен, қыстырма бөлікті сөйлемнен бөлек алып қарасақ, дербес сөйлем беретін мән- мағынаны білдіре алады ... ... ... Осы ... көзқарастан кейін мен де Арыстанбаев пікіріне қосыламын, әрі келешекте әлі де болса осы сұрақты жауаптың біршешімді түйінін шешуді ... деп ... ... ... және ... ... ... біріктіретін қасиеті - олардың синтаксистік қасиеті болып табылады. Демек, оқшау сөздер ерекше синтаксистік категория ретінде қаралады. Оларды синтаксистік ... деп ... ... ... ... іс - ... т.б. ... айту үстінде негізгі мағынаны беретін синтаксистік топтың шылауында, жетегінде , сонымен қабаттаса келеді. Екіншіден, оқшау ... сөз, сөз ... ... ... ... ... мүшелерінің лексико - грамматикалық ерекшеліктерімен ... ... ,бір ... - олардың қай - қайсысы да - ... да , ... да, сол ... ... да ... алып ... жеке сөйлем беретін мәнді, мағынаны, экспрессиялық мәндерді білдіреді.
Қаратпа, қыстырма және ... ... ... ... та, ... жағынан да мына себептерге байланысты, бірге қарастырылады: 1) үшеуі де ... ... ... ... ... ... 2) ... сөздер ( одағайдан басқасы) әр түрлі морфологиялық жағынан көбіне көптеліп, тәуелденіп келгенімен де, ол да бәрібір ... бір ... ... түсуге себеп бола алмайды; 3)оқшау сөздер сөйлеуде ғана, сөйлеммен бірге ғана өмір сүре алады. Олар сөйлемнің өн бойымен мағыналық байланыста ... ... ... Ш. ... ... рет ... сөз табы ... одағайлар Варонның латын грамматикасында қарастырылып, тіл білімінің даму ... ... ... ... әр түрлі анықтамалар беріліп отырды. Мұндай анықтамаларды төмендегідей топтауға болады. ... ... ... ... сөз ... бөлу мәселесінен тыс қарастырылған синтаксистік топ.
2.Одағайлар сөз таптары жүйесіне кіреді, бірақ сөйлемде синтаксистік байланысқа түспей оқшау тұрады.
3.Одағайлар сөз ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде Ахмет Байтұрсынұлы: , - деп одағайлардың мағыналарын кең ауқымда ... ... ... ... ... ... тарс- тұрс!) сөздерді де қарастырғанын аңғарамыз.
Одағайлар, біріншіден, сөйлемге онымен ешқандай байланыспайтын сөздер ретінде еркін ене ... ... ... ... ... ... ... фразеологияланған құрылымға ене алады.
Одағайлар мағынасы арқылы басқа сөз таптарынан төмендегідей қасиеттерімен ерекшеленеді: біріншіден, басқа сөз таптары (көмекші сөздерден басқа) ... ... ... ... ... диффузды болып келеді (яғни, бір ғана одағай бірнеше мағынада жұмсалады), үшішіден, ... ... ... ... ... экспрессивті мәні басым болып келеді.
Осы жерде күнделікті тұрмыс - тіршілікте қолданыста ... ... ... ... ... ... кетейік:
-Ойбай, үйден өрт шықты , не жасаған едім, Құдайым! Бұл ... ... сөзі ... ... ... ... тұр. ... қатты қапалану, налу.
-Туһ, өзің түк ұқпайтын ... ... ғой! Туһ ... ... ... әсіресе жастар арасындағы тіл қатынасына жатқызамыз. Туһ - көңіл толмаушылық, бірденеге келіспеушілік ... ... ... Туһ! не ... ... Туһ - дәл сол ... аса бір танданудың ерекше таңқаларық деңгейін көрсету ... ... ... Бәсә! Құп! Оһо! Т.б.) және императив ... (Тәй - тәй! Әуп! Жә! Әй! т.б.) ... ... Бұл ... жайында жоғарыда айтылып өтілді.
Бұл жердегі эмоционалды экспрессивті одағайлардың эмоция негізінде пайда ... ... басы ашық ... ... те, одағайлардың келесі тобының (императив) эмоция арқылы шыққандығын түсіндіру үшін аталмыш сөздердің бұл ... ... өту ... ... ... жоғарыдағы сілтемелерден байқағанымыздай, эмоция мен ерік- жігерді білдіретін сөздер.
Қазіргі лингвистикалық сөздіктерде, ... ... ... ... эмоционалды- экспрессивті сөздер тобы эмоцияның негізінде пайда болса, ерік негізінде императив топтағы сөздер пайда болған. Эмоцияның ... ... ... ... адамның қорыққан кезінде ах! А! т.б.қуанған кезінде оһо, еһе т.б. осы сияқты дыбыс немесе ... ... ... яғни ... пен ... ... сөйленім үрдісінде күнделікті қайталана келе, сөйлеуден тілге өткен. Бұл жөнінде: - еп өз ... ... ... ғылымдарының кандидаты Б.С. Жонкешов.
Аталмыш сөздер тобына шындық өмірде ... ... т.б. ... ... толқуды білдіреді. Мұндай сөздерді қазіргі тіл білімінде эмотив- экспрессивті одағайлар деп білеміз. ... ... да даму жолы ... ... ... , бұл топтағы одағайлардың тілде синонимдері бар. ... тәйт кет, қой; сап - сап- ... әуп- тұр; моһ- моһ, ... т.б. ... ... , екіншіден , олардың аталмыш мағыналарынан басқа эмоционалды да мәндері бар: құлап қалған баланы ... ... ... әуп ... Бұл ... біз ... ... затқа бұйрық бермейміз, ауыр затты көтергенде өзіміздің ауырсынған демімізді шығарамыз. Шақыру да солай, малға кел - кел ... ... оның ... түсінбейтінін скеріп, тағы да эмоцияға жүгініп, қандай да бір ... ... ... моһ - моһ немесе құрау - құрау, кә - кә, шеп - шеп деп ... ... ... ... одағайлар, мысалы тауықты шақырғанда шеп-шеп басқа тілдердегі аталмыш ... ... ... дыбысына еліктеу арқылыпайда болған сөздеріне сәйкес келеді. Осы ... әр ... ... ... ... жасай кетсек. Мысалы : ағылшын тілінде chep-chep, орыс тілінде чик- чик , ... ... шық - шық т.б. ... ... сүйеніп, мынадай қорытынды жасауға болады: барлық тілдердегі шақыру одағайлары осындай уәжділікпен қалыптасқан болса ... ... ... ... формаға ат бергенде бір халық оның бір белгісін (қасиетін) негіз етіп алады. Бұл мәселе әлемнің ... ... ... ... ... болады. Императив одағайлардың эмотив- экспресстив одағайлардан бөлініп алынуы жаңа айтып кеткендей, ... ... ... ... білдіруден гөрі бұйыру, өтіну мәні басымырақ болып келеді. Аталмыш сөздер тобы ... ... ... ... ... ... өту үрдісін басынан кешіруде. Сол себептен де ғалымдар олардың ... ... ерік ... ... Ал ерік - ... ... - құлқын саналы түрде меңгере алу қабілеті. Сонымен, ... ... ... арқаһылы шыққан сөздерді сананың қалыптасу барысында адам өзінің тілдік санасында бұларға жаңа мағына ... тіл ... ... деп ...
Одағайларды әрқалай жастағы адамдар шамасына лайықты, лайықсыз деп сауалнама жауабының көрсеткішімен де көрсетуге болады. Бұған ... ... ... ... қай ... қолданысқа түскендігін пайызға шағып, есептеген белгілі ізденуші, ф.ғ.к. Е.Тяжинаның көрсеткішіне көз жүгіртейік: эмоционалды- бағалауыштық одағайлар негізінен сөйлемнің басында (препозиция) ... ... - 83 % , ... ... (интерпозиция) - 7 % соңында (постпозиция) 10% көрсетеді деп зерттеме жасады. Бұдан байқайтынымыз, қандай жағдайда болмасын одағайлар ... ... ... оның ... мазмұнын Эмоционалды-экспрессивті жағынан әлсіретіп, сөйлесімнің прогматикалық күшін арттыратынын көреміз.
Енді жоғарыдағы сауалнама көрсеткішіне тоқтала кетсек... Жалпы одағайлар сөйлесу актісі ретінде ... ... ... ... ... мәртебесі тең, құрбы - құрдастар арасында жиі қолданылады. Қатысымға қатысушы коммуниканттар өздерінің ... ... мен ... ... сай ... сөздерді таңдайды. Е. Тяжинаның сауалнамасының көрсеткішінің нәтижесі қазақ тіліндегі кейбір одағай ... әйел мен ... ... ... ажыратылып қолданылатынын көрсетті. - дейді зерттеуші Е.Тяжина [15;19] Енді осы сауалнама көрсеткішін, яғни анкеталық сауалдың үлгісін қарап, көрсеткіштерге көз ... ... ... - ... бүкіл адамзаттың психологиясына тән құбылыс. Дегенмен, әйелдер өздерінің сезімдерін, эмоцияларын еркін білдірсе, ... ... ... ... көп жағдайда жасырып қалады.
Мұндай құбылыстардың тілдік деңгейде де өз ... ... ... Зерттеулер дәйектегендей, эмоция мен сезімдерін, жан- дүние тебіреністерін тілдік бірліктер ... ... ... ... сөз ... ... ... экспрессивтілігі күшті эмоционалды - бағалауыштық одағай сөздер жиі ... деп ... ... ... ... ... ... шаттанғанда, таңданғанда да , , аузына жиі алады. (дереккөздер нәтижесі -77 % , сауалнама нәтижесі - 70%). ... - ... ... ... ... ... модальдік қатынастарын білдіретін бірқатар одағайлар (бетім- ай!, Піш - піш!, Пішту! т.б.) ... ... ... ... сөз ... ғана ... ... нәтижесі - 80 % ).
Ер адамдардың сөйлеу әрекетінде волюнтативті және ... ... ... ... ... салыстырғанда, эмоционалды- бағалауыш одағай сөздер көп қолданылмайды. Дереккөздермен сауалнама нәтижесінен байқағанымыз көпмағыналы эмоционалды - ... ... ер ... сөз ... жиі ... (дереккөздер нәтижесі 92%, сауалнама нәтижесі 13 - 67%). одағайы сөйлеу ... ер ... ... жағымсыз эмоционалды - бағалауыштық қатынасын білдіріп, сөйлесімге еркектерге тән дөрекілік реңкін үстейді.
Жалпы , ... ... ... ... мен ... ... ... Олар іштегі өкініші мен өкініштен туған ашу - ызасын сыртқа жайып салмай, сабырлылық, ұстамдылық ... жан- ... ... білдіруде тілдік амалдардың ықшам да ұтымды түрлерін ... ... біз ... ... ... ... ... сөздерге тағы да тоқталып өтсек...
Таңдану. Адам өзін ... ... ... ... басқалардың тұрмыс- тіршілігіне ерекше назар аударғанда көңілінде жағымды күй пайда болса, онда өзінің ішкі сезімін, көзқарасын бір ... - ақ ... ... Мысалы, - Оһо, құттықтаймын! Оһо сөз сөйлемі таңдану мақсатында айтылған.
Апырай сөз ... - ... ... ... ... таңдануы, деген мағынаны білдіреді. Көбінесе жасы келген егде адамдар арасында көп айтылатын одағайларға ... ... ... ... ... ... , ... ерекшелігіне қарай әр түрлі дәрежеде, әр түрлі екпін деңгейімен айтылады. Қайталанып айтылуы таңданудың ауқымына байланысты сияқты. Сөз - ... жеке ... ... ... не өзінен кейінгісөйлемдермен бірлікте тұрғанда ғана адам көңіл- күйіндегі таңдану ... ... ... ... ... көп қолданыста жүрген шет тілі сөздері де баршылық. Мысалы; Yes! жақсы болды ғой! ... ... ... бұл сөз ... ... ... ... қолданыста жиі айтылып жүрген сөз. Wow! Сен қайда жүрсің? Бұл жерде таңдану мағынасында қолданыста.
Сонымен, одағайлар - ... ... де , ... ... ... де эмоционалды- экспрессивті реңк беретін, ал шығарма тілінің көркемдік бояуын арттыратын стильдік құралдарының ең ұтымды түрі.
ІІІ. Одағайды бастауыш сыныпта ... ... ... ... ... ... ... әдістемелік ерекшеліктері бар. Әсіресе, бірінші циклдің әдістемелік ерекшеліктерін білудің маңызы зор. Өйткені бұл ... ... ашу ... қоса тілдік грамматикалық ұғымдар да қоса меңгертіледі.
6 жасар баланың сауатын ашу, тілін ... - ... ... ... ... ... ... асырылатын, баланың ойын әрекетінен оқу әрекетіне өтуін қамтамасыз ететін үдеріс. ... орай ... алты ... ... ... ашу ...
** 1-сыныптың тұтасымен сауат ашуға берілуімен;
** оқу мен жазу ... ... ... ... кезеңдерге бөлінуімен т.б. ерекшеленеді.
Алты жасарлар балалардың:
** біріншіден, зейіні тұрақсыз болғанымен, қабылдауы қарқынды келеді;
** екіншіден, ... ... ...
** ... ... ... ... белсенді.
Сондықтан оларға арналған оқыту үдерісінің өзіндік ерекшеліктері болуы шарт. Білім мазмұнының көлемі шағын, ... ... ... ... ... беру мен тәрбиелеу баланың жеке тұлға ретінде дамуына бағдарлануы тиіс. Сондай-ақ, оқыту үдерісіндегі түрлі әрекеттер ойынға ... ... ... ... тілдік ұғымдар біртіндеп күрделене түседі. Тілдік материалдар балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты тілдік фактілерді байқату, салыстыру, жаттығу және көрнекілік әдістері ... ... Бұл ... ... ... ... талабына сай қолданылады. Бұл үшін сабақта төмендегі мәселелерге баса ... ... ... ... икемділігі;
* түсіндірілетін жаңа ұғым бойынша проблема қою;
* оқушылардың жаңа ұғымды меңгерудегі интенсивті ... ... ...
* ... ... ... ... дидактикалық ойындар;
* тілдік бірліктерді салыстыруды, топтауды, жүйелеуді ұйымдастыру;
* білім алушының белсенділік көрсетуіне мүмкіндік беретін педагогикалық жағдаяттар ... ... ... ... да ... ... ... оқу-танымдық әрекетінің психологиялық ерекшеліктеріне байланысты сабақ үш кезеңге сай ұйымдастырылады:
* мотивациялық-бағдарлау кезең;
* ... ... ... ... кезеңде оқу міндеттері қойылып, оқушылардың сабаққа қызығушылығын оятатындай тапсырмалар мен жұмыс ... ... ... кезеңде нақты оқу тапсырмаларын орындау арқылы оқушылар жаңа теориялық ұғымды өзара талқылайды, соның негізінде теориялық білімін ... оны ... ... Ал ... ... ... ... түсініктерді меңгеруі тексеріледі, түзетулер енгізіліп, қайта қорытындыланады.
Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқытуда жаттығулардың алатын орны ... ... ... орай ... ... ойын жаттығулары, сөйлеу жаттығулары, рефлексиялық жаттығулар орындатылады.
Ойын жаттығулары оқушылардың оқу-танымдық қызметін ойын (пәндік, пәнаралық, сюжеттік, рөлдік ... ... ... ... ... ... ... өзін көрсетуіне, жолдасының пікірін ескеруіне, қарым-қатынас жасауына, стандартты емес ... өз ... ... білуіне ықпал етеді. Ойын және сөйлеу жаттығулары арқылы қатысымдық және ақпараттық құзыреттіліктерді қалыптастыру міндеті шешіледі. Сонымен ... ... шешу ... ... жоспарлау және мақсат қою, технологияларды қолдану, іс-әрекеттің нәтижесін бағалау аспектілерін сабақта жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Тірек сызбалардың проблемаларды шешу ... ... ... рөлі бар. ... ... ... арқылы тілдік категориялардың ұқсастығын, айырмашылығын, өзіндік ерекшеліктерін салыстырып көрсетуге болады. Сызбаларда көбінесе дерексіз байланыстар мен қатынастар көрсетіледі. Мәселен, ... ... ... сөйлем құратуға, сөйлемдегі сөздердің байланысын көрсетуге болады. Сонымен қатар тірек сызбалар дербестікті ... үшін де ... ... ... ... ... тарауында түркі тілдеріндегі сөз таптары мәселесі, одағайлардың ... ... ... қарастырылады. Сөз таптары түркі тілдерінің аясында белгілі бір жүйеге қойылса да, белгілі түрколог ғалым Н.А.Баскаков оны толығымен шешілген мәселе ... ... ... ... нағыз ғылым ретінде XVIII ғ. екінші жартысынан дами бастағаны ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде онымен көбінесе орыс тілді ғалымдар айналысқан. Т.Қордабаев бұл ғалымдардың орыс тілінде ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері мен пайымдауларының үнемі дұрыс бола бермегендігін, себебі олардың бұл тілдерді, соның ішінде қазақ тілін де сөйлеу тілі ретінде білмегендіктерін ... тиек ... ... сөз ... орыс тіліндегі бұрыннан қалыптасқан грамматикалық үлгілер мен грамматистердің дәстүрлі ... ... ... ... Қазақ тіл білімінің негізін ана тілімізде алғаш қалаған, қазақ тілінің мәселелерін зерттеуде теңдессіз жетістіктер жасап, қазақ тіл білімінің тілдік ... ... ... кезде қолданылатын терминдердің көбін қалдырып кеткен - ұлы ... ... ... атауын алғаш қазақ тілі біліміне енгізген де А.Байтұрсынов. Ғалымның „Одағай дейміз - одағайланып, ... ... ... ... анықтамасы бұл сөз табының тілдік сипатын атап көрсетеді. А.Байтұрсынов 1914 жылы ... ... ... ... ... мен ... бір сөз табы ретінде сараласа, оның 1925 жылғы нұсқасында одағайларды өз ... ... және ... деп ... ... біз ... ... мен ЕС-ді сөйлемдегі орнына, тілдегі қолданысына қарай ажырата білгенін көреміз.
XX ғ. 20-жылдарына дейін түркі тілдерін қойып, орал-алтай ... де еш ... ... ЕС-ді көне түркі тілдерінің бірі шуаш тілінде ... ... ... ... ... ЕС-дің атасы ретінде таниды. Осыдан түркі тілдеріндегі ЕС-дің зерттелу тарихы XX ғ. 20-жылдарынан басталған деген пікір қалыптасқан. Н.И.Ашмариннің ізбасары ретінде оғыз ... ... ... ... ... ... Ал одан кейін жарық көрген түркі тілдеріндегі ЕС туралы зерттеулердің көбі Ресей мен Орталық Азия республикалары ғалымдарының қаламдарынан туған. ЕС ... ... ... тілдерінде де 1950 жылдарға дейін одағайлардың, кейде үстеулердің бір тобы ... ... ... ... ... грамматикасында қазақ тілінде сөздер зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, ... ... ... одағай деп негізгі 8 жікке бөлінетіндігі айтылады да, ЕС одағайлардың „еліктеу одағайлары" деген тобы болып көрсетіледі. Қазақ тіліндегі ... ... ... атауға болатын А.Ысқақов 1948 жылы осы мәселеге арнаған мақаласында қазақ тілінде басқа сөздерден өзгеше бір топ сөз ... ... ЕС ... ... 1954 жылы ЕС-ді 9-шы сөз табы етіп кіргізеді.
Қорытынды
Қазақ тіл білімінде адам эмоциясының сөзбен бейнеленуі одағай сөз табы ... ... ... ... бір ғана ... айтылып, тиянақты ойды білдіретіндіктен сөз сөйлемде болады. Одағай туралы зерттеуінде академик Ш. Сарыбаев олардың жағымды және жағымсыз көңіл - ... ... және ... ... - салт одағайлары болатындығын атап өтсе, мен солардың әрқайсысына тоқталып өттім. Аз сөзден жасалатын сөз- ... ... сөз ... ... ... ... ... орны ерекше. Өйткені адамның көңіл - ... ... көп ... ... ... ... осы жұмысымда одағай сөздерді біршама болса да зеттеп, таныса алдым деп ойлаймын. Сонымен одағай сөздерге тағы да ... ... ... ... ... сөздер іштей өзара мүшеленбейтін, әлеуметтік қызметі мен коммуникативтік мәні әбден тұрақталған стереотип сөздер ретінде, адамзат эмоцияларының ... ... ... ... тұтас қамтыған бірегей сөз табы.
Одағайлар - тілдік қолданыстағы бірнеше ... ... ... ... бір ... ... ... адамның эмоционалды жай - күйін, сезімі мен ерігін бір сөзбен ықшам да әсерлі етіп ... ең ... де ... құрал.
Одағай категориясы - өз қатарындағы көне, ескірген сөздерді заман ... сай жаңа ... ... ... ... ... тобы. Олардың бір тобының бастапқы семантикасы төл мағынасын өзгертпей сақтап ... ... ... ... аясы уақыт көшіне бой алдырып, үстеме мәнге ие ... ... Тіл ... ... ... ... ... үнемі кеңейтіп отыратын тілдік белсенділік, тілдік өнімділік қасиеттері одағайларға тән құбылыс. Осы орайда, этнолингвистикалық, лингвомәденитанымдық сипаттарымен ерекшеленетін инттеръективтенген одағайлардың ... ... ... ... өздеріне тән субъективті - модальдық, экспрессивті - бағалауыштық, эмоционалдық және функционалдық қасиеттерімен ... ... ... - ... қызметі сөйлеушінің адресатқа, сөйлеу жағдаяты мен сөйлесімге деген субъективті бағасын берумен анықталса, эмоционалды- экспрессивтік қызметі сөйлеу актісіне қатысушы коммуниканттарының эмоционалды жай- ... ... ...
Мен осы зерттеме жұмысымның соңында мындай ұсыныстар айтқан болар едім:
- Дәстүрлі ... мен ... ... ... ... ... ... әлі де болса зерттей түсу;
- Қазақ тіліндегі одағай сөздердің семантикалық құрылымындағы ерекшеліктерін әлі де ... ... ... ...
- ... өзіне тән ерекшеліктерін зерттеу;
Қазақ тіліндегі одағайларды басқа тілдегі одағайлармен салыстырып, салыстырмалы ... ... ... ... келешекте егеменді ел іргесін қалар өркениетті жастар бұл тақырыпқа әр түрлі ғылыми жоспарлар құрып, оны зерттей ... ... бір ... ... орнын тапқызады деген ойдамын.
Пайдаланған әдебиет
+ Категория: Казахский язык и ... | ... ... (2012-02-21) | Автор: Махаббат E
+ А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 ж.
+ Қазақ ... ... ... ... ... ... мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет. ЫСБН 5-7667-2616-3
+ Орысша-қазакша түсіндірме сөздік: ... ... ... басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ , 2006.
+ Исаев С.М. Қосымова Г. ... тілі ... ... 2003.
+ Қараев М.Ә., Қазақ тілі Алматы, 1993.
+ Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы Алматы, 1988 ж.
+ ... Н.Ә. Ел ... ... ... ... Алматы, 1998 ж.
+ Рахметова С. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, ... ... Ә. ... ... оқытудың дидактикалық негіздері Алматы, "Қазақ университеті" 1993ж
+ Даулетбекова Ж. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі ... ... ... ... ... С., ... Г., ... К. Қазақ тілі /оқыту әдістемесі нұсқаулық/ 7-сынып, Алматы, 2003.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем әдебиет тілінде кездесетін бейәдеби элементтер (дөрекі сөздер,одағайлар, орыс тілі элементтері, қарғыс сөздер)53 бет
Одағай туралы түсінік5 бет
Еліктеуіш20 бет
Тілдің қоғамдық-әлеуметтік мәні мен қызметі8 бет
ХIX ғасыр орыс түркологтарының грамматикалық еңбектері, зерттеу объектілері105 бет
Шылау сөз5 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ тілінен орыс тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін Apertium платформасының негізінде жасау57 бет
«Қазақстан Республикасының Судьялар одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің жарғысы7 бет
Ауыстраля одағы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь