Тура және ауыспалы сөздердің мағыналары

Мазмұны
Кіріспе 2
Негізгі бөлім
І. Тура және ауыспалы сөздердің мағыналары 4
1.1. Сөздің тура мағынасы 5
1.2. Сөздің мағынасын ауыстырып қолданудың
жолдары мен түрлері 7
1.3. Сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы
ІІ. Сөздің тура және ауыспалы мағынасының
оқыту әдістемесі 21
ІІІ. Сөз мағыналарының түрлерін тарихи
тұрғыдан қарастыру
Қорытынды 25
Пайдаланған әдебиеттер 26
Кіріспе
Курстық жұмыс мақсаты: сөздің тура және ауыспалы мағыналарын нақты әрі терең зерттеу, сөздің тура және ауыспалы мағынасын оқыту әдістемесін қарастыру, ауыспалы мағыналы сөздерді дұрыс қолданып, олардың өзара қарым-қатынасын тани білу.
Курстық жұмыстың өзектілігі. Адамдар бір-бірін тіл арқылы түсінісетін болса, сол тілдің басты құралы — сөз. Сөз дегеніміз — заттың, түрлі құбылыстың, қимыл-әрекеттердің атауы. Әрбір сөздің білдіретін жеке ұғымы болады.Сөз білдіретін мағына бірдей, біркелкі бола бермейді, Әдетте сөз мағынасы екі тұрғыдан екіге бөлініп қаралады: лексикалык, мағына және грамматикалық мағына. Тіліміздегі сөздер бір ғана заттың атауы болып қоймай, әлденеше заттың атауы болып қолданыла береді. Сөздердің бастапқы мағынасын тура мағына дейміз де, сол бастапқы мағынаның негізінде пайда болған туынды мағынаны ауыспалы мағына дейміз. Сөздің зат, құбылыс, ұғым, түсінік, болмыс, амал, әрекеттерге тағылған атау түріндегі бастапқы мағынасын сөздің тура мағынасы дейді де, бастапқы мағынасынан ауыстырылып, өзге мағынада қолданылуын ауыспалы мағынасы дейді. Ауыспалы мағына — сөздің қолданылуы барысында пайда болатын туынды мағынасы. Этимологиялық тұрғыда ол негізгі (тура) мағынадан өрбиді. Ауыспалы мағынаның жасалуына бір зат пен екінші бір заттың, бір құбылыс пен тағы басқа құбылыстың форма, сыртқы түр, түс ұқсастығы, қызмет сәйкестілігі негіз болады.
Курстық жұмыстың құрлымы:
Курстық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Курстық жұмыста қаралатын мәселелерге сөздің тура мағынасы, аусыпалы сөздің қолданудың жолдары мен түрлері, сөздің тура және ауыспалы мағынасының оқыту әдістемесі.
Пайдаланған әдебиеттер
Негізгі:
1. Айғабылов А. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1996.
2. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы, 1973.
3. Аханов К. Қазақ тілінің лексикологиясының мәселелері. Алматы, 1956.
4. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971.
5. Байтұрсынов А. Шығармалары. Үшінші бөлім. Алматы, 1989.
6. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1988.
7. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. Алматы, 1970.
8. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы, 1997.
9. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы, 1971.
10. Жұбанов Қ. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы, 1971.
Қосымша:
11. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика. Алматы, 1975.
12. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы, 1998.
13. Қалиев А., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. Алматы, 1979.
14. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 2005.
15. Оразбаева Ф. Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдері. Алматы, 1988.
16. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. Алматы, 1994.
17. Сыздықова Р. Сөз құдіреті. Алматы, 2004.
18. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. Алматы, 1996.
19. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе 2
Негізгі бөлім
І. Тура және ауыспалы сөздердің мағыналары 4
+ Сөздің тура мағынасы 5
+ Сөздің мағынасын ауыстырып қолданудың
жолдары мен ... Сөз ... ... мен ... Сөздің тура және ауыспалы мағынасының
оқыту әдістемесі 21
ІІІ. Сөз мағыналарының түрлерін тарихи
тұрғыдан қарастыру
Қорытынды 25
Пайдаланған әдебиеттер 26
Кіріспе
Курстық жұмыс мақсаты: сөздің тура және ... ... ... әрі ... ... ... тура және ауыспалы мағынасын оқыту әдістемесін қарастыру, ауыспалы мағыналы сөздерді дұрыс қолданып, олардың өзара қарым-қатынасын тани білу.
Курстық жұмыстың ... ... ... тіл ... түсінісетін болса, сол тілдің басты құралы -- сөз. Сөз дегеніміз -- заттың, түрлі ... ... ... ... ... білдіретін жеке ұғымы болады.Сөз білдіретін мағына бірдей, біркелкі бола бермейді, Әдетте сөз мағынасы екі тұрғыдан ... ... ... ... ... және ... ... Тіліміздегі сөздер бір ғана заттың атауы болып қоймай, әлденеше заттың ... ... ... ... ... ... ... тура мағына дейміз де, сол бастапқы мағынаның ... ... ... ... ... ауыспалы мағына дейміз. Сөздің зат, құбылыс, ұғым, түсінік, болмыс, амал, әрекеттерге тағылған атау түріндегі ... ... ... тура ... ... де, ... ... ауыстырылып, өзге мағынада қолданылуын ауыспалы мағынасы дейді. Ауыспалы мағына -- сөздің ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда ол негізгі (тура) мағынадан өрбиді. Ауыспалы мағынаның жасалуына бір зат пен екінші бір заттың, бір құбылыс пен тағы ... ... ... ... түр, түс ... қызмет сәйкестілігі негіз болады.
Курстық жұмыстың құрлымы:
Курстық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлімнен, қорытындыдан және ... ... ... ... ... мәселелерге сөздің тура мағынасы, аусыпалы сөздің қолданудың жолдары мен ... ... тура және ... ... ... әдістемесі.
І. Тура және ауыспалы сөздің мағыналары
Тіліміздегі сөздер бір ғана заттың атауы болып қоймай, әлденеше заттың атауы болып қолданыла береді. Сөздердің ... ... тура ... ... де, сол бастапқы мағынаның негізінде пайда болған туынды мағынаны ауыспалы мағына дейміз. Мыс: Құрман ұстаның 8 ... бар ... аяғы - ... ... ... ... білдіретін тура ұғымы -- оның тура ... ... ... ... ... ... ... көруге болады, дегенде арыстан сөзі -- ... ... аң ... ... сол аңды көз ... ... (М) дегендегі арыстан аң ұғымын емес, асқан ерлік пен күш-жігердің, намыс пен ... ... ... ұғымын береді. Яғни тура мағынасы ауысып, келтірінді басқа мағынаға айналады. Сондықтан сөздің ... ... ... ... ... ... ... сөз жеке тұрып та, сөйлемде келсе де, бір-ақ мағынаны -- заводты білдіреді. Сондықтан мұндай сөздерді бір мағына білдіретін ... ... Ал бас сөзі ... ... білдіреді: 1. Адам басы; 2. Таудың басы; 3. Жұмыстың басы; 4. ... ... 5. ... басы т. б.
Сөздің зат, құбылыс, ұғым, түсінік, ... ... ... ... атау түріндегі бастапқы мағынасын сөздің тура мағынасы дейді де, бастапқы мағынасынан ... өзге ... ... ... ... ... Қол -- адамның дене мүшесі. Бұл -- осы сөздің тура ... ... оң ... ... сөйлемде оң қолымсың деген сөз көмекшімсің деген мағынаны білдіріп тұр. Ал қол ұшын ... ... ... ... ... үғымды, қолы жеңіл -- ісі сәтті ... ... ... ... -- қол ... ... мағыналары. Кейде бір сөз бірнеше мағынада да қолданыла береді. Мысалы: Ақ сөзі ... ... ... ақ ... ... ... ... бірде сүт, айран дегенді білдіреді.
Мақал-мәтелдердің көпшілігі ауыспалы, келтірінді мағынамен беріледі.
Мысалы: Әркімнің өзі ... ... ... ... ... ... ... жетпес жерге қылышыңды суырма.
Сөздің жеке тұрғанда немесе сөйлемде білдіретін негізгі ұғымы онын лексикалық мағынасы болады: Тау, тас, ... Ал осы ... сөз ... сөз ... ... ... тұрғысынан қарастырғанда, олардың білдіретін мағыналары грамматикалық мағыналар болады: Тау мен тасты жел бұзар; Орман -- ел байлығы деп, ... ... тау, тас, ... ел, ... деген сөздер, бір жағынан, жеке-жеке ұғымның атауы болып, лексикалық мағынаны білдіреді. Екінші жағынан, ол сөздердің барлығы да ... зат ... ... ... зат есім ... түр. Бұл -- сол сөздердің грамматикалық мағынасы. Егер бұларға грамматикалық талдау (грамматикалық тұлғалары мен ... ... ... жасасақ, олардың әрқайсысы бірнеше грамматикалық мағынаны білдіріп тұрғанын байқаған болар едік. Мысалы: тау және тасты деген сөздер әркайсысы ... бір ... ... (бұл -- ... мағынасы), оның үстіне бұл екі сөз де жалпьг жансыз зат атауы және табыс септік жалғауы ... бұзу ... тура ... мәнін (нені бұзар?) білдіріп тұр. Сондай-ақ жел -- әрі жалпы жансыз зат атауы, әрі ... ... ... -- не ... ... -- жалпы қимылды білдіреді және -ар қосымшасы арқылы шақтық (болжалды келер шақ), 3-жақта түруы арқылы жақтық, баяндауыштық мәнде тұр. ... ... -- ... ... Сондықтан сөзде бір лексикалық және бір я бірнеше грамматикалық мағына болады дейміз.
Сөздер толық (лексикалық) мағынасы бар ... ... және ... мағынаны білдіре алмайтын көмекші сөздер болып та бөлінеді: Жұмыстан кейін киноға бардым десек, сөйлемдегі жұмы-стан, ... ... ... -- ... ... ... өйткені олардың әрқайсысы өздігінен тұрып белгілі бір ұғымды білдіре ... Ал ... ... сөзі ... ... ... ұғым ... алмайды, өзінің алдындағы сөзге тіркесіп барып мезгілді, уақытты білдіреді. Сондықтан кейін сөзін көмекші сөз дейміз. ... ... ... ... қалып еді деген сөйлемде Асқар келгенде, Ботагөз, уйықтап негізгі толық мағынаны, ал қалып еді сөздері көмекші мағынаны білдіріп тұр. Калып еді ... ... ... ... ... алмай, ұйықтап көсемшесіне тіркесіп барып бір істі, әрекетті (бір мағынаны) білдіреді.
Сонымен, сөздер ... ... ... ... ... да ... алады. Сөз бір мағынаны да, бірнеше мағынаны да білдіреді.
Сөз белгілі зат, құбылыс, ұғым, түсініктердің атауы болады да, негізінде, сол ... ... ... ... ... ... ішінде сөз бастапқы, тура мағынасында қолданылмай, өзге бір түсінік ретінде ... ... да ... ... ... ұстаның сегіз сиыры бар. Апай майлы төстікті отқа үйте бастады деген сөйлемдердегі сегіз, майлы деген сөздер өздерінің бастапқы тура ... ... Ал ... аяғы сегіз (), Ол үйдің дастарқаны майлы деген сөйлемдердегі сегіз, ... ... ... ... ... ... айтылмай, ол сөздерге жаңа келтірінді, ауыспалы мағыналар жүктелген. Мұндағы сегіз деген сөз санды білдірмей, көп деген ұғымды білдіріп тұр, яғни мал ... ... еті көп ... ... ... береді. Дастарқаны майлы дегендегі майлы деген сөз дастарқанға май жұққан, кірлеген деген ұғымды бермей, ол үйдің дастарқанының үстінде асы мол ... яғни ол үй асты мол ... ... ұғымда айтылып тұр.
Сөйтіп, сөздің зат, құбылыс, ... ... ... ... тағылған атау түріндегі бастапқы мағынасын тypaмaғынa дейді. Ал сөз мағынасы ... ... ... өзге ... ... оны сөздің кeлтipiндi немесе ayыcпaлымaғынасы дейді.
Тіліміздегі сөздер бір ғана заттың атауы болып қоймай, әлденеше заттың атауы ... ... ... ... ... мағынасын тура мағына дейміз де, сол бастапқы мағынаның негізінде пайда болған туынды мағынаны ауыспалы мағына дейміз.
+ Сөздің тура ... ... мен ... және ... ... ... ... байланысты лексикалық мағынасы тура мағына деп аталады. Мысалы, оқу - етістік, кітап, газет, хат, деген зат есім ... ... ... ... ... оқу, ... оқу, хат оқу). ... бастапқы лексикалық мағынада көптеген сөздермен емін-еркін қарым - қатынасқа түсіп, тіркесу қабілеті ескеріліп, тура мағынаны кейде ... ... деп те атай ... ... тура ... ... мен ... тікелей бағытталады. Мысалы,үй, биік, бару деген сөздердің әрқайсысының белгілі бір ... бар. Үй сөзі - ... ... ... ... биік сөзі - сын - ... беру сөзі - ... ... Бұл ... осы тура ... басқа сөздермен тіркесіп қолданылу өрісі олардың өзі белгілейтіншындық болмыстығы құбылыстардың өзара қатынасымен белгілінеді. Мысалы, ... ... ... кең, тар ... жылы ... ... ағаштан қамыстан, кірпіштен, пәнелден салынуы мүмкін. Осыған орай үй сөзі ... ... кең, тар, ... кірпіш, қамыс, панель, жылы, салқын деген сөздердің әрқайсысымен тіркесіп, биік үй, аласа үй, кең үй, тар үй, т.б. ... ... ... ... ... ... бір түрі - ... мағына. Ну орман, қас батыр, тас төбе, су жаңа, мидай дала, асқар тау, шырт ұйқы, тал ... ... бел, ... ауыз, күлім көз т.б. деген сөз тіркестерінің құрамындағы ну, қас, тас, су, ... ... ... тал, ... оймақ, күлім деген сөздердің осы тіркестердегі мағыналары мен қолданылу өрісіне назар аударсақ, бұлардың ... біз сөз ... тура ... ... ... мүлдем басқаша екенін көреміз.
Ну орман деген сөзтіркесіндегі ну сөзі (тек орман жынысына ғана қолданылады) деген ... ... қас ... ... ... қас сөзі ... ... білдіреді. Мұнымен бірге, бұл сөздер бірлі-екілі сөздермен ғана тіркеседі. Жоғарыда аталған тас төбе, су жаңа, мидай дала, тал ... ... тау. Шырт ... ... бел, ... ауыз ... сөз тіркестерінің құрамындағы бірінші сөздердің осы тіркестеріндегі мағынасында қолданылу өрісі ... тар, ... ... ... ... ... олармен тіркесіп жұмсалуға икемсіз.
Сөздің тұрақты сөз тіркестерінде жүзеге асатын лексикалық мағынасы фразеологиялық мағына деп аталады. ... ... ... ... тура ... ... мағынасынан басқаша болады. Сөз өзінің тура, еркін мағынасында заттар мен құбылыстарға ... ... ... ... ... тіркесіп жұмсалуға оңтайлы, икем болса,фразеологиялық мағынасында тек ... бір ... ғана ... ... ғана ... сөз тіркесінің құрамында қолданылады. Мысалы, су өзінің су құю, су ... ... жуу, су төгу ... сөз тіркестеріндегі мағынасы тура (еркін) мағына. Су деген сөз тура мағынасында басқа да ... ... ... ... Ал су жаңа ... ... жаңа ... тұрақты сөзтіркестерінің мағынасы - фразеологиялық мағына. Себебі су - ... ... ... ... ... ... ... тек жаңа сөзімен (су жаңа, судай жаңа) немесе қараңғы сөзімен ғана (су ... ... ... бұл ... (су, ... ... ... басқа сөздермен тіркескенде емес, жаңа және қараңғы ... ... ... ғана ие болады.
Сөз жеке- дара күйінде емес, әдетте, сөйлемде ... ... ... ... бір синтаксистік қызмет атқаруына байланысты туған лексикалық мағынасы - синтаксистік шартты ... деп ... ... ... ... сөзі аңның бір түрі деген негізгі мағынасынан ... ... ( ... мағынаны білдіреді.
Сөздің ауыспалы, келтірінді мағынада қолданылуы бірде метафора мен ... ... ... ... ... мағынаның қызмет бірлігі мен синекдоха тәсілдері арқылы болады. Енді осы ... ... ... Сөз мағыналарының метафоралық қолданылуы арқылы атаудың ауысуы белгіленетін заттардың тұлға, тұс, қимыл ерекшелігінің ... ... ... ... ... өз мағынасында қолданатын сөздермен қатар, ауыспалы мағынасында қолданылатын сөздер де аз емес. Олар әсіресе көркем ... ... ... ... тілдің басқа түрлерінен ауыстыру мағынасында қолданылатын сөздердің негізгі ... ... Бір ... ... ... ... ұқтыруында.
Мысалы, ақындар: Алатау ақ бас шалым көпті ... не ... ... күн ... деп ... Мен Абайды оқыдым, көше ояу, ана үйдің құдасы келді дейтін ... ... ... - бәрі де ауыстыру мағынасында қолданылған сөздер.
Тауды ақ бас шалым деушілік адамға, шалға ғана айтылатын ... ... ... де ақ бас ... ... арқылы оны тауға пайдаланып отыр. Шалдың басының ақ болуы мен тау басынан әрдайым қардың үзілмеушілігі екеуінің бір-біріне түстері ... ... ... ... негізінде ақын бірінің орнына екіншісін ауыстырып қолданып отыр.
Жұлдыз жымыңдады, күн күлді - жанды нәрселердің істейтін іс-амалын жансыз ... ... көше ояу ... ... тұрағын айту. Абайды оқыдым - шығармасының орнына авторын айту т.б. осылар тәрізді сөз қолданыстар троп немесе ауыспалы мағынасында ... сөз ... ... ... ... бөлінеді: 1) метафора; 2)кейіптеу; 3) метонимия; 4) синекдоха 5) символ 6)аллегория.
Метафора. Жоғарғы келтірген үзіндідегі ақ бас ... кім ... ... ... сөз түсіндіріп тұр. Тауды ақ бас деп атаушылық, қар жапқан таудың басы шашы ... ақ бас ... еске ... ... ... ... ... бір-біріне жақындығы бар. Осы сықылды сөздің ауыстыру мағынасында қолданылуы, екі нәрсенің ұқсастығына қарай, бірін бірімен ауыстырса, оны метафора деп ... ... ... сын есім (ақ бас ... зат есім бала - ... бала - ... және ... едің, еді, екен деген көмекші етістіктер арқылы да жасалады, кейде ем, ең т.б.
Метафораның ... де ... ... екі ... ... ... ... Бір қарағанда метафора теңеудің қысқарған түрі тәрізді. Өйткені басқа сөз қоспай-ақ теңеу жұрнақтарын жалғап, метафораны оп-оңай теңеуге айналдыруға болады. ... ... - ... ... ғой, ... - ... бал бауыр, -
деген үзіндідегі жүрек, бауыр ... ... -тей, дай ... ... теңеуге айналдыруға болады. Бірақ олар метафораның мағынасын бермейді, теңеу мағынасын береді.
Метафораның бір алуаны: -мын, -бын, -пын, -сың - ... ... не -м, -ң, -ы (-сы) ... ... көмегімен жасалынады.
(Шернияз)
Метафорада екі зат не екі құбылыс (балайтын және ... ... ... Сен - ... және шөнік), Исатай - ел серкесі (Исатай және ... т.б. ... мына ... ... ... немесе көмекші етістердің жәрдемімен жасалған метафораларда көпшілігінде бірінші :
Шөнік - бұзау терісінен жасайтын, қол ... (біз, ... ... шот т.б.) ... ...
2 ... - ... аспаптар салатын, аяққап тәрізді ыдыс. Өгіз терісінен жасалған.
жағы көрінбей ойда тұруы, әйтсе де сөз ... ... ... мүмкін. Бес түлеген бөрімін, Қойда бағылан қозы едім, Жылқыда шаңқан боз едім деген сөйлемдерде мен ... тұр. ... екі жағы да ... келе ... Сен ... ... ең, Мен киіктің лағы ем тағы басқалар.
Метафора кейде бейне, бейне бір (тең) деген сөздердің көмегімен де ...
+ Сөз ... ... мен ... ... ... мен ... сөз мағынасын түрлі - түрлі амал-тәсілдер арқылы ауыстырып қолданып, молайта түсу - ... ... сан ... ... сапа ... да байытып, дамытудың өнімді жолдарының бірі.
Сөз мағынасының кеңеюі мен таралуы көп ... пен де ... ... Сөз мағынасы кеңейгенде, алдымен, сол сөзді білдіретін ұғымның, атаудың мәнікеңейеді, сөз дерексіз күйге ұшырайды, ... ... ... ... ... ... әсіресе жаңа бір тіркес құрамында айқындалып, ашыла ... ... ... осы ... сөз ... ... ... сөздер термин сөздерге де айналып кетеді.
Қазіргі қазақ тілінің сөздік құрамында терминдік ... ... ... ... сан алуан түрлері кездеседі. Мысалы, күрес, еңбек, жарыс, ... ... ... ұсыным, жалау, сөре, мәре, ізашар, ізбасар, аударма, демалыс, жанұя, шарт т.б.
ІІ. ... тура және ... ... ... ... ... ... М.Т.Баранов, А.Р.Прудникова жаттығу әдісінің маңыздылығына тоқтала келіп, лексиканы оқытумен байланысты ... ... ... ... және лексикалық жаттығулар деп екіге бөледі. дей ... бұл ... ... ... ... ... ... бекітіп, осы негізде лексикалық іскерлікті қалыптастыру үшін жүргізілетін талдау жұмыстарына арналған жаттығуларды жатқызады. Ал сөздік жаттығуларға тілді сезінумен, ... ... ... және ... қолдана білумен тығыз байланысты сөз тіркестерін жасау, сөйлем құрау, мазмұндама, ... ... ... ... ... ... сөздік қорының молаюына жағдай жасайды.
5-сыныпта лексикалық тақырыптарды оқытумен байланысты тіл дамытуға арналған жаттығу ... ... ... мына ... ... а) 5-сынып оқушыларының жас ерекшелігін ескеру, соған сәйкес ... ... ... ә) тіл ... ... ... ... мақсатын комплексті түрде қою.
Тіл дамытуға арналған жаттығулар жүйесін жинақтауда жаттығу жұмыстарына қойылатын мынадай ... ... ... ... Олар: 1)жаттығу мәтіні оқушының жас ерекшелігіне сай келуі тиіс; 2) жаттығу ... ... ... болуы; 3) жаттығуда берілген тілдік тапсырманың айқындығы; 4) лексикалық тақырыптың грамматикамен байланыстылығы.
Бұл жаттығу түрлері үш ... ... ... ... ... мен оқушы тілін дамытуға бағытталған тақырыптық жаттығулар;
2) меңгерілген лексикалық тақырыптарға байланысты оқушылардың өзіндік шығармашылығын ұштауға бағытталған жаттығулар;
3) ... ... ... ... бағытталған бақылау жаттығулары.
Бірінші топтағы жаттығулар лексикалық тақырыптардың қатысына ... ... ... ... ... - ойын ... лексикалық перфокарта, лексикалық сызғыш, суретпен жұмыс жатқызылады, үшінші топтағы жаттығулар ... ... ... тілдік тапсырмасы бар мазмұндама, тілдік тапсырмасы бар шығарма топтастырылды.
2. Лексикалық қателер
4-8 сынып оқушыларының ауызекі сөйлеу тілін бақылау ... ... ... тексергенімізде оқушылардың басым көпшілігі лексикалық қателер жіберетіні байқалады. Ол қателерді төмендегідей топтастыруға болады:
Сөздің мағынасына байланысты туатын қателер
Оқушылар өз ойын ... ... ... ... ... ... түсінбей қолданады.
Мысалы: Көңілсіз қара суық қырда жүрсең. "Қара" сөзі - ... ... сын есім ... қара суықты білдіретін сөз. Осы сияқты контекстегі сөздің мағынасын жете ... соң ... ол ... ... ... мен шалға құс пен аңның етін толтырып ... де, ... ... ... ... ... үйді ... келіндерінен бұрын құрады. Махамбет елге арнап өлең айтты. "Толтырып, құрды, өлең" деген сөздер сөйлемде орнын таппаған.
Сөздің көп мағыналылығына байланысты қателер
Қазақ ... ... ... мен сөз ... ... мағынада жұмсалады. 8- сынып оқушыларында кездесетін кейбір стильдік қателер осы сөздердің көп мағыналылығын ... ... ... ... Бір елге ... ас ... ... екен. Асанды әкел, ұйықтап жатқанда жеп алайық, - деп қағып алды. Алдар үйге келгенде қолдарындағы астарын жасырып қояды. Төстік ... асты көп етіп жиып ... ... бұл ... ас ... бірде дұрыс қолданса, бірде стильдік қате жібереді, сөзінің орнына "ас" ас сөзін қолданған.
Әсіресе оқушылар метафора, эпитет, теңеу қызметінде қолданылған ... ... ... көп ... ... ... ... қорбаңдап көп арасынан көрініп тұрды. деген сөзді алып тастасақ, сөйлемнің беретін ойы ауысады. Өйткені ол ... ... ... заттың үлкендігі ғана беріліп, икемсіздігі берілмей қалады.
Сөздің көп мағыналылығы ол сөздің ... ... ... ... ... Сондықтан сөздердің ауыспалы мағынада қолданылуында тура мағынасына қарағанда экспрессивті - ... әрі ... рең, ... көп ... ... ... оның ... (тура, ауыспалы, көп мағыналы сөздер).
I-деңгей.
а) Берілген сөздерді жақша ішіндегі сөздермен тіркестір. Қандай мағынада қолданылып тұрғанын ажыратып жаз.
Терең ... ... ой), ... (сөз, ... қара ... ... өлең, ниет), жұмсақ (адам, мінез, орындық)
Тура мағыналы сөз
Ауыспалы мағыналы сөз
ІІІ. Сөз мағыналарының түрлерін тарихи тұрғыдан қарастыру
Тарихи даму тұрғысынан алып ... сөз ... - ... мағына және туынды мағына болып екіге бөлінеді. Мысалы деген ... ... ... ... ... мағынаны көрсетсе, , , деген мағыналары сөздің мағыналық жақтан дамуы нәтижесінде кейіннен пайда болған туынды ... ... даму ... ... ... ... ... келсек, сөз мағыналарын екі түрге бөліп қарауға болады. Бірншісі - ... тура ... , ... - сөздің ауыспалы, келтірінді мағынасы.
Мысалы, деген ... ... ... - ... іші қараңғы, қараңғыда көзім көрмейді) тура мағынасы да, сөзінің белгісіз, неғайбыл, екіталай деген мағынасы (ақыры немен ... ... ... ... ... ... ... ауыспалы мағынасы біреу емес, бірнешеу болуы мүмкін , сөздің ауыспалы мағынасы метафора, метонимия жолдарымен де ... ... сан ... ... ... ... ... мысал ретіндек құлақ деген сөздің әр түрлі мағыналарын ... ... > - ... не жан - ... ... ... бірін білдіретін атау. деген мәтелдегі > сөзі қазанның тұтқасы деген мағынада қолданылып тұр. дегенде музыкалық аспапты күйге келтіретін бір ... ... ... Сондай - ақ , , , , , дегенде де, құлақ сезі тілімізде әлденеше сөз ... бір ғана сөз ... ... Оның ... - ... әр ... ... атауы болғанымен, ол атаулар бастапқы лексикалық мағынаның негізінде туындаған. Яғни қазанның тұтқасы аламаның құлағына ұқсас, сондықтан ол- құлақ ... ... ие ... ... ... тіліміздегі сөздер бір ғана заттың атауы болып қоймай, әлденеше заттың атауы болып қолданыла береді. Сөздердің бастапқы ... тура ... ... де, сол ... ... негізінде пайда болған туынды мағынаны ауыспалы мағына дейміз.
Ауыспалы мағына -- сөздің қолданылуы барысында пайда болатын туынды мағынасы. Этимологиялық ... ол ... ... ... өрбиді. Ауыспалы мағынаның жасалуына бір зат пен екінші бір заттың, бір құбылыс пен тағы басқа құбылыстың форма, сыртқы түр, түс ... ... ... ... ... ... тура және ауыспалы мағынасының әдеби тілде қолдануға болатынын байқаймыз және де осы сөздердің оқушыларды оқыту әдістемесі бойынша ... ... ... ... ... мен құбылыстардың және олардың белгілерінің бейнесімен тікелей байланысты лексикалық ... тура ... деп ... ... тура және ... мағынасының әдеби тілде қолдануға болатынын байқаймыз және де осы сөздердің оқушыларды оқыту әдістемесі бойынша оқытуға мүмкіндік алуға болады.
Тіліміздің қазіргі даму ... ... ... ... ... келсек, сөз мағыналарын екітүрге бөліп қарауға болады. Біріншісі - сөздің тура мағынасына, екіншісі - сөздің ауыспалы, ... ... ... сөздің деген мағынасы - (үйдің іші қараңғы, қараңғыда көзім көрмейді) тура мағынасы да, ... ... ... екіталай деген мағынасы (ақыры немен тынатыны маған қараңғы) (Ғ.Мустафин) ауыыспалы ... ... ... ... ... ... емес, бірнешеу болуы мүмкін, сөздің ауыспалы мағынасы ... ... ... де сараланады.
Пайдаланған әдебиеттер
Негізгі:
* Айғабылов А. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1996.
* Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы, 1973.
* Аханов К. ... ... ... ... Алматы, 1956.
* Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971.
* Байтұрсынов А. ... ... ... Алматы, 1989.
* Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. Алматы, 1988.
* Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. Алматы, 1970.
* Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. ... ... ... лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы, 1997.
* Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. Алматы, 1971.
* Жұбанов Қ. Қазақ есімдерінің тарихы. ... ...
11. ... І., ... Ғ. ... ... ... Лексика, фонетика. Алматы, 1975.
12. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы, ... ... А., ... Ш. ... ... ... 1979.
14. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 2005.
15. Оразбаева Ф. Қазіргі қазақ ... сын есім ... ... ... ... Б. ... тілі ... дамуының этимологиялық негіздері. Алматы, 1994.
17. Сыздықова Р. Сөз құдіреті. Алматы, 2004.
18. Смағұлова Г. ... ... ... ... Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөздің көп мағыналығы8 бет
Фразеологиялық тіркестердің ерекшеліктері6 бет
Функционалды-семантикалық өріс проблемасы145 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Сөздің ауыспалы мағынасы3 бет
Сөздің тура және ауыспалы мағыналары, мақал-мәтел5 бет
Тура және ауыспалы мағыналы сөздер22 бет
Жыраулар толғауларындағы архаизм, тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау6 бет
Сөздің семантикалық құрылысы37 бет
Сөздердің аналитикалық тәсілдер арқылы байланысы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь