Қазіргі кездегі инфляциялық үдеріс және инфляцияны реттеу әдістері

МАЗМҰНЫ

бет

КІРІСПЕ 3

1 ИНФЛЯЦИЯНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Инфляция түсінігі, пайда болу себептері 6
1.2. Инфляцияның түрлері мен факторлары 10
1.3. Инфляция әлеуметтік.экономикалық салдары 16

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯ ЖӘНЕ ОНЫ РЕТТЕУ ӘДІСТЕРІ
2.1.Қазақстандағы инфляцияны таргеттеу әдісі: SWOT.талдау 21
2.2.Қазақстан Республикасындағы инфляцияның қазіргі кездегі даму қарқынын талдау 37
2.3. Инфляция салдарынан туындайтын проблемаларды талдау 43

3 ИНФЛЯЦИЯҒА ҚАРСЫ САЯСАТ ШАРАЛАРЫН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1 ҚР инфляцияға қарсы күресінің болашаққа арналған бағыттары 47
3.2 Инфляцияға қарсы саясатын жетілдіру жолдары 54
3.3 Қазақстан Республикасының инфляцияға қарсы 2009.2011 жылдарға арналған іс.қимыл жоспары 59

ҚОРЫТЫНДЫ 63
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 65
ҚОСЫМШАЛАР
КІРІСПЕ

Сонымен, инфляция дегеніміз – бағалардың жалпы өсуі, табыстардың құнсыздануы. Елдегі тауар рыноктарының көбінде тепе-тендік бұзылса, бағалар тоқтаусыз өседі. Инфляция – бұл жалпы ұсыныс пен сұраным ұсынымнан артық болса, бұл тауарға баға деңгейі өседі. Бірақ мұндай жекелеген нарық сәйкессіздігі инфляцияны қалыптастармайды. Инфляция – бұл нарықтың көбінде сұранымның артуынан қалыптасқан тепе – теңдіктің бұзылуына байланысты пайда болған елдегі баға деңгейінің жалпы өсуі.
Инфляцияның салдары өте күрделі де көп қырлы. Қарқыны баяу инфляция баға деңгейі мен пайда нормасын өсіреді, сондықтан экономикалық жағдайын уақытша жандануына ықпал жасайтын фактор болады. Бірақ, уақыт артып инфляция тереңдегенде ол ұдайы өндірістің кедергісіне айналады, қоғамда экономикалық және әлеуметтік жағдай қиындайды.
Экономиканың интернациялануы (ұлттық шеңберден шығуы) инфляцияның бір елден екінші елге ауысуына мүмкіндік береді, бұл халықаралық валюта және төлем қатынастарын қиындатады. Инфляцияның негізгі себептері: ақша тауарларды сатып алу қабілеті, күшті валютамен салыстырғанда құнсызданады. Инфляцияны былай түсіндіру, яғни ақшаның алтынға қатысты құнсыздануы, алтынды бұрынғыша ақша сияқты жалпылама эквивалент деп қарастыруда жатыр. Ең алдымен, бағаның өсуі – тауарға сұраныстың оның ұсынысынан артық болуымен байланысты
Инфляцияға қарсы саясатты сипаттағанда, екі әдістемені бөліп айтуға болады. Бірінші әдістеме шеңберінде белсенді бюджет саясаты жүргізіледі – сұранымға ықпал жасау мақсатында мемлекеттік шығындар мен салықтар реттеледі. Инфляция жағдайында мемлекет шығындарын қысқартып, салықтарды көтереді. Осының нәтижесінде сұраным қысқарады, инфляция қарқыны төмендейді. Бірақ сонымен бірге өндіріс өсуі де құрып, жұмыссыздықты арттырып жіберуі мүмкін. Ол қоғам үшін инфляцияны тежеудің құны болады. Құлдырау жағдайында бюджет саясаты сұранымды кеңейтуге бағытталады.
ХХ ғасырдың екінші жартысында жұмыспен толық қамту, еркін бәсекелік нарық жағдайы, бағалардың ұзақ мерзімдік тұрақтылығы әлемнің бірде-бір елінде қатар қалыптаспағанын айту қажет. Бұл кезеңде бағалар тоқтаусыз өсіп отырды, ал 60-шы жылдардың соңынан бастап экономиканың құлдырау жағдайында да бағалар өсті. Дағдарыс фазасында бағалардың өсуі ХІХ ғасырдағы циклдер үшін болмаған жағдай. Бұл құбылыс экономикада «стагфляция» деп аталады.
Қазақстанда 2011-2013 ж.ж. арналған Ұлттық өндірісті дамыту бағдарламасы жасалған болатын. Қазақстан Үкіметі 2011-2013 ж.ж. арналған қысқа мерзімдік Ұлттық өндіріс салаларын қолдау бағдарламасын бекітті. Соңғы жылдары Қазақстандағы Аграрлық саясаттың бағдарламасы жасалуда.
Дипломдық жұмыстың зерттеу пәні – кез-келген нарықтық экономикаға және Қазақстан экономикасына да тән үлкен мәселелердің бірі – инфляция табиғаты, пайда болу себептері мен салдары, онымен күресу жолдары.
Зерттеу жұмысының объектісі – Қазақстан Республикасының экономикасындағы инфляция қарқыны.
Дипломдық жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының Заңдар жинағы, Қазақстан Республикасының статистикалық Агенттігінің ақпарат көздері, нормативті актілер, мерзімді басылымдар, сонымен қатар шетелдік және отандық әдебиеттер қолданылды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі

1. Бухгалтерия-Жұмабек Жанділдин «Қазақстан экономикасының «қызуы» қандай?». // Айқын апта №71 (523) 20.04.2006, бейсенбі.
2. Бимендиева Л.А. «Экономикалық өсу – ұлттық экономиканың қызмет етуінің нәтижесі ретінде» // Хабаршы журналы № 6, 2004 ж.
3. Бердалиев К.Б «Қазақстан экономикасын басқару негіздері»,
Алматы – 2001.
4. Жүнісов Б., МәмбетовҰ., Байжомартов Ү. «Нарықтық экономика негіздері» Алматы «Экономика»-2000ж
5. Көшенова Б.А. «Ақша, Несие, Банктер, Валюта қатынастары»
Алматы «Экономика»-2000ж
6. Мақыш С.Б. «Ақша айналысы және несие», Алматы – 2000 ж.
7. Мэнкью Н.Г. «Макроэкономика», Москва 1999 г
8. Мауленова С.С. «Экономикалық теория». Алматы – 2004.
9. Мамыров Н.Қ., Есенғалиева Қ.С. «Микроэкономика». Алматы – 2000 ж.
10. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімдік (2030 ж. дейінгі) даму стратегиясы. Алматы - 1997
11. Райханов Н. «Қазақстанның экономикалық реформа жолы өзінше» // Ақиқат -1996ж
12. «Экономикалық саясат», // Экономика Алматы - 2002
13. Ільясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. «Қаржы», // Алматы,2005ж.
14. «Макроэкономика», Н.Қ. Мамыров, М.Ә. Тілеужанова. Алматы – Экономика, 2003ж.
15. Қазақстан Республикасының президентінің халыққа жолдауы. 2006 жыл, маусым
16. «Банки Казахстана» №3, 2006ж. // Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 2006 жылдың 7-мамыр №5 баспасөз-релизі 2006 жылдың қаңтар-ақпанға арналған.
17. Сәйденов Әнуар. Ұлттық валюта: белесті жылдар бедері. //Егемен Қазақстан 2005ж. – 15 қараша, 6 бет.
18. «Банки Казахстана» №1, 2005ж. // Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі №004 баспасөз-релизі 2005 жылғы 13 қаңтар.
19. «Банки Казахстана» №10, 2005ж. //Досниязова А.К. Инфляционное таргетирование.
20. «Банки Казахстана» №8, 2006ж. //Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі баспасөз-релизі 2006 жылғы 16 тамыз.
21. Қаржы-инвестициялық журнал «LS(Личный счет)» №2(17) Қыркүйек-қазан 2008жыл
22. Г.С.Вечканов, Г.Р.Вечканова «Макроэкономика» Москва 2008г
23. Егемен Қазақстан газеті 26 қараша 2008 жыл
24. Әубәкіров Я. Ә., Байжұмаев Б. Б., Жақвпова Ф. Н., Табеев Т. П. – Экономикалық теория негіздері/ оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті, 1999ж.
25. Крымова В. «Экономикалық теория» - Алматы, 2003ж.
26. Қабдиев Д. Қ., Оралтаев Т. Қ., Ескендіров Ә. Е., Бекмолдин С. Қ., Хабибулин Б. Х., Темірбекова А. Б., Беленов А. Т. – Экономикалық саясат/ Алматы: экономика 2002ж
27. Осипова Г. М. –Экономикалық теория негіздері/ Алматы 2002ж
28. Сейтқасымов Ғ. С. – Ақша, несие, банктер/оқулық Алматы: экономика, 2001ж
29. Халықаралық Қазақстан сайты (www.kazakh.ru)
30. Галерея экономистов(www.economica.ru)
31. Акежан Қажыгельдин-«Казахстан в условиях реформ»-Брюссель 1996ж
32. Чепурин М.Н.,Кисилёв Е.А.-«Курс экономияеской теории»-Киров «АСА»-2001ж
33. Назарбаев Н.Ә.-«Сындарлы он жыл»-Алматы 2001ж
        
        ҚР БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.ЖҰБАНОВ АТЫНДАҒЫ АҚТӨБЕ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Экономика факультеті
Қаржы және банк ісі ... ... ... ... ЖӘНЕ ... РЕТТЕУ ӘДІСТЕРІ»
тақырыбындағы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
050509 «Қаржы»
Орындаған:
Акимгалиева А
(студенттің ата тегі, аты-жөні)
Ғылыми жетекші:
(ғылыми
дәрежесі, атағы)
Жәміл Сейтжан
(ата тегі,аты-жөні)
Ақтөбе – ... ... ... ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1. Инфляция ... ... болу ... ... түрлері мен ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯ ЖӘНЕ ОНЫ РЕТТЕУ ӘДІСТЕРІ
2.1.Қазақстандағы инфляцияны ... ... ... ... ... қазіргі кездегі даму қарқынын
талдау
37
2.3. Инфляция салдарынан ... ... ... ... ҚАРСЫ САЯСАТ ШАРАЛАРЫН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1 ҚР инфляцияға қарсы ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру ... ... ... ... қарсы 2009-2011 жылдарға арналған
іс-қимыл ... ... ... ... ... ... дегеніміз – бағалардың жалпы өсуі, ... ... ... ... ... тепе-тендік бұзылса, бағалар
тоқтаусыз өседі. Инфляция – бұл жалпы ұсыныс пен сұраным ұсынымнан артық
болса, бұл ... баға ... ... Бірақ мұндай жекелеген нарық
сәйкессіздігі инфляцияны ... ... – бұл ... ... ... қалыптасқан тепе – теңдіктің бұзылуына
байланысты пайда болған елдегі баға деңгейінің жалпы ... ... өте ... де көп ... ... баяу инфляция
баға деңгейі мен пайда нормасын өсіреді, ... ... ... ... ықпал жасайтын фактор болады. Бірақ, уақыт артып
инфляция тереңдегенде ол ... ... ... ... ... және ... ... қиындайды.
Экономиканың интернациялануы (ұлттық шеңберден шығуы) инфляцияның бір
елден екінші елге ауысуына мүмкіндік береді, бұл ... ... ... қатынастарын қиындатады. ... ... ... тауарларды сатып алу қабілеті, күшті валютамен салыстырғанда
құнсызданады. Инфляцияны былай ... яғни ... ... ... ... бұрынғыша ақша сияқты жалпылама эквивалент деп
қарастыруда жатыр. Ең алдымен, бағаның өсуі – ... ... ... артық болуымен байланысты
Инфляцияға қарсы саясатты сипаттағанда, екі әдістемені бөліп айтуға
болады. Бірінші ... ... ... ... ... ...
сұранымға ықпал жасау мақсатында мемлекеттік шығындар мен ... ... ... ... ... қысқартып, салықтарды
көтереді. Осының нәтижесінде сұраным қысқарады, инфляция ... ... ... бірге өндіріс өсуі де құрып, жұмыссыздықты
арттырып жіберуі мүмкін. Ол ... үшін ... ... ... ... жағдайында бюджет саясаты сұранымды ... ... ... ... жұмыспен толық қамту, еркін бәсекелік
нарық ... ... ұзақ ... ... ... ... қатар қалыптаспағанын айту қажет. Бұл кезеңде бағалар тоқтаусыз
өсіп отырды, ал 60-шы ... ... ... ... ... да ... өсті. Дағдарыс фазасында бағалардың өсуі ... ... үшін ... ... Бұл құбылыс ... деп ... ... ж.ж. ... ... ... дамыту
бағдарламасы жасалған болатын. Қазақстан Үкіметі 2011-2013 ж.ж. ... ... ... ... ... ... бағдарламасын бекітті.
Соңғы жылдары Қазақстандағы Аграрлық саясаттың бағдарламасы ... ... ... пәні – ... ... ... ... экономикасына да тән үлкен мәселелердің бірі – инфляция ... болу ... мен ... онымен күресу жолдары.
Зерттеу жұмысының объектісі – ... ... ... қарқыны.
Дипломдық жұмысты жазу барысында Қазақстан Республикасының Заңдар
жинағы, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... актілер, мерзімді басылымдар, сонымен қатар шетелдік
және отандық әдебиеттер ... ... ... ... ЖӘНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Инфляция түсінігі, пайда болу себептері
Инфляция – бұл ... де ... ... Ол ақша ... ... ақша ... аса толып кетуінің нәтижесінде тауар
мен көрсетілетін қызметтердің бағасының ... ... ... ... «көтерілу, қабыну» дегенді білдіреді. Ол қағаз ақша айналымына
негізделген экономикаға тән және ... ... ... ... ең ... тауар бағаларының өсуі және шетел ... ... ... ... ... ақша ... кезінде инфляция болмайды, неге
десеңіз, ақша ол кезде құндылықтың белгісі емес ... ... ... ... ақша ... ...... қорымен реттелген. Қағаз ақша
айналымында жағдай басқаша қалыптасады. Мұнда ... ақша ... ... ... Қағаз ақша қазына сақтау ... ... ... ... сақтау үшін адамдар ақшасына құнды заттар алуға ұмтылады. ... ... ақша ... ... ғана ... Олардың көбі
айналымға шығарылады, айналымдағы ақша ... ... тыс ... ақша ... ... ... сұраным, өз кезегінде, бағаларға
қатты ықпал жасап, оларды ... ... ... 10%-ға ... баяу ... ... деп саналмайды.
Керісінше, белгілі бір жағдайда баяу инфляция ... ... ... ... түсіндіріледі. Баға өскенде тұрғындар тауарды
көбірек ... ... ... ... ол одан да ... ... ... өз кезегінде өндірушілерді, өндірушілер өндіретін өнімге деген
ұсынысты ... ... ... ... тауарға тез толады.
Инфляция жағдайында әртүрлі салаларда баға бір ... ... ... ... қалыптасқан диспропорцияларды түзетуге
және нарық шаруашылығын ... ... ... Баяу ... ... ... ... өседі. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... асқанда инфляция қауіпті. Экономика әсіресе
гиперинфляция ... тез ... ... ... ... ... ... емес, бірнеше есеге өседі, ақша тез құнсызданады,
өндіріске инвестиция жасау тиімсіз болады. ... ... ... ... ... ... ... ауысады. Сауданың пайдасынан қоғамға
тигізетін зияны көптеу, алып-сату (спекуляция) түрі тез ... ... ... ... ... ... жасамайды,
керісінше өндіріс тоқырауға ұшырайды. Тоқырау мен инфляция қосылған соң
нарықтықтың оңды ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін болады. Сондықтан стагфляциядан шығу үшін
мемлекет тарапынан инфляцияға қарсы ... және ... іс – ... ... іске ... ... болады.
Инфляция – бағалардың жалпы өсуі, табыстардың құнсыздануы. Елдегі
тауар ... ... ... бұзылса, бағалар тоқтаусыз өседі.
Инфляция – бұл жалпы ұсыныс пен сұраным ұсынымнан ... ... бұл ... деңгейі өседі. Бірақ мұндай жекелеген нарық сәйкесіздігі инфляцияны
қалыптастармайды. ... – бұл ... ... сұранымның артуынан
қалыптасқан тепе-теңдіктің бұзылуына байланысты пайда болған ... ... ... ... ... тыс ... бағалары еңбек өнімділігіне, нарықтың
монополизациялануына, жаңа салық ... ... ... мемлекеттік реттеуге және басқа да себептерге байланысты өзгеруі
мүмкін. Яғни бағаның ... ... ... ... Бірақ бағаның
кез келген өсуі де инфляция емес. ... ... ... ... ... ... анықтап алу қажет.
Инфляцияның негізгі себептері: ақша тауарларды ... алу ... ... ... ... ... былай түсіндіру,
яғни ақшаның алтынға ... ... ... ... ... ... ... деп қарастыруда жатыр. Ең ... ...... ... оның ұсынысынан артық болуымен байланысты.
Белгілі тауар нарығында ... пен ... ... ... ... емес. Инфляция – елдегі баға ... ... ... нақтылы экономикалық жағдайлар да әсер етеді. Сонымен баға
өсуінің инфляциялық ... нені ... ... ... ... байланысты бағалардың
өсуін инфляцияға жатқызуға болмайды. Еңбек өнімділігі өскенде баға деңгейі
төмендейді. ... егер ... ... ... ... ... еңбек
өнімділігінен тез өскен болса, онда ұлттық шаруашылықта ... ... ... жағдай қалыптасып, бағалардың жалпы деңгейі өседі.
Инфляция негізінен шаруашылықта қалыптасқан әртүрлі диспропорцияға
байланысты болатынын ескере ... оның ... ... ... ... болу ... бұл мемлекеттік шығындар мен табыстар арасында қалыптасқан
диспропорция немесе тепе – ... ... Бұл ... ... ... ... Егер ... Орталық банктің несиесі, яғни
айналымға қосымша ақша ... ... ... ... онда ... ақша ... арттырады, сондықтан инфляцияны қалыптастыруы
мүмкін.
Екіншіден, егер инвистицияларды қаржыландыру, жоғарыда ... яғни ... ... ... ... ... болса, онда бұл
да инфляцияның себебіне айналуы мүмкін.
Үшіншіден, осы күнгі экономикалық теория бағалардың ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі нарық – көбіне
олигополия түрінде қалыптасқан. Осы күнгі ірі фирмалар (тауар ... ... бір ... ... ... ... ... өз өніміне
бағаны өзі белгілей алады. Фирма – олигополия бағаның өсуін қолдамаса ... ... ... ұмтылады, нарықта қалыптасқан баға деңгейінің
тұрақты болуына мүдделі. ... ... ... жаңа ... шек қою арқылы олигополиялық фирмалар жалпы сұраным мен ұсыным
арасындағы ... ... ... ұзақ ... ... ... ... экономикалардың «ашыла» түсуіне, олардың
дүниежүзілік ... ... ... ... ... бір елден екінші елге ауысуы қауіпі артады. «Импортталған
инфляциямен» күресу мүмкіншіліктері де ... ... ... ... бағасын арттырып импортты арзандатуға болады, бірақ бұл жағдайда
экспорт қымбаттап, ұлттық ... әлем ... ... ... ... тосу» деген жағдайда байланысты инфляциялық
процесс өзін-өзі қолдап ... ... ... елдерінде, көптеген
экономистердің пікірінше, «инфляцияны тосу» ... ... ... ... ... деп ... тосу» механизмі экономикаға қалай әсер етеді? Мәселе
мынада: адамдар ... ... ... ... көріп, олардың болашақта
төмендеуінен күдер үзеді де, жаппай тауар сатып алуға көшеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... талап қояды. Еңбекақының өсуі
тұтынушылық сұранымын одан әрі арттыра түседі.
Инфляцияның себептері сан қилы, бірақ әр кезде олардың ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыстан
кейін Батыс Европа елдерінде тапшылыққа байланысты өте күшті инфляция
қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... ... шығындарының өсуі, «баға – еңбеқақы», «инфляциялық ... бір ... ... елге ... және басқалары болды. Бұрынғы
Кеңес Одағындағы инфляцияның негізгі себебі ... ... ... ... ... ... ... болды.
Экономикалық құбылыс ретінде инфляция көптен бері өмір ... ... ... ақшаның шығуымен бірге пайда болды әрі ақшаның қызметімен тығыз
байланысты деп саналады.
Инфляция термині ... ... ...... ... ... ... XIX ғасырдың орта шенінде пайда болды .
Инфляция дәстүрлі ең жалпы анықтамасы – ... ... ... ... ... ... ... ақша массасымен
лықа толып кетуі, олардың құнсыздануы және соның ... ... ... мен ... бағаның өсуі, ақшаның сатып алуға жарамдылығының
төмендеп кетуі. Инфляция ... ... ... ... ... артық көп ақшаның шығарылуына байланысты ақша ... ... – ақша ... ... ... ... құнсыздануына
мына факторлар себепші болады;
- айналысқа ақшаның ... ... ... төлем балансы;
- үкіметке сенімнің жоғалуы
Инфляцияның көріну нысандары:
- тауарлар мен ... ... ... оның ... бір қалыпты
емес өсуі, мұның өзі ақшаның ... оның ... ... ... ... ... ақша ... қатысты бағамның төмендеуі;
- ұлттық ақша бірлігінде көрінетін алтынның бағасының көрінуі.
Инфляциялық процестің қуаттылығын бағалауды және ... ... ... ... критерийлер бойынша ажыратылады:
- баяу-баға жылына 10 пайызға өскенде;
- өршімелі-баға – 100 пайыз шегінде өскенде;
- әсіре-баға жүздеген пайызға өскенде
Инфляцияның нәтижелерін қысқаша атап ... ...... ету ... ... ... өсу шарттары кезінде, халықтың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... формадағы жинаулар
қысқарылады, олар натуралды түрге айналады, жинау және ... ... ... ... ... ұлттық табыстың тепе-тең емес өсуі ... шын ... ... ... басқару эканомикалық және ақша-несие саясатының ең басты
қиыншылығы болып табылады. Сонымен қатар инфляцияның көп ... ... ... қарастыру керек. Оның негізінде тек монетарлық қана емес,
сонымен біргеде басқа ... ... ... ... ... ... ақша эммиссясының бірте-бірте таратылуы кең
көлемдегі ... ... ... талап етеді.
Солардың ішінде өндірістік стабилизация мен ... ... ... ... ... ... өзгеруі.
Экономикасы ауыспалы мемлекеттерде инфляциялық процестер өсу темпімен
өзгереді. Осы өзгерістер инфляцияның ең ... әрі ... ... Республикасының Президенті өзінің жолдауында былай деп
кеткен: «Ақша – кредит ... ... ...... тежеуді
қамтамассыз ету. Бұл мақсатқа жету жолындағы жауапкершілік Ұлттық банк пен
үкіметке жүктеледі. ... ... сол үшін ... ... ... ... жылдың аяғы мен 2008 жылдың басында ҚР ... ... ... ... ... ... ... бір сәтте өсіп кеткені.
Мұндай жағдай әлемдік рынокта болып жатқан құбылыстар ... да ... ... ... Міне осы ... Қазақстан бірнеше шаралар қолданып
инфляция деңгейін төмендетті. ... жылы ... ... 8,4 ... ал сол ... ... 80,2 пайызды құраған.
Инфляцияның өрістеп, күшеюі ... және ... ... ... ... жою және ақша ... арналған шаралар қолдана бастайды.
Инфляция кезінде мемлекет іс-қимылының екі нұсқасы болады:
1. Бейімделу саясат ... ... ... ... бұл ... жалақыны, компаниялар мен фирмаларды қысқа мерзімде жобаларды
өткізеді.
2. Инфляцияны ... ... басу ... инфляцияға қарсы
шаралардың кешенін жүргізу.
1.2 Инфляцияның түрлері мен ... ... ... ... ... ... ғана ... соғыс кезінде мемлекет өзінің әскери шығындарын қаржыландыру үшін
өте көп мөлшерде қағаз ақша ... ... ... ... көптеген
елдерде инфляция ұдайы өндіріс процесінің тұрақты факторына айналды.
Экономика ... жеке ... осы ... ... жақтаушы экономистер
инфляцияның баяу түрін өндірістің дамуына қосымша онды әсер ететін фактор
ретінде қарастырады. Баяу инфляцияның ... ... пен ... (сұраным)
жағдайларының өзгеруіне сәйкес бағаларды реттеп отыруға мүмкіндік береді.
Баяу немесе жылжымалы инфляцияда бағаның өсуі 10% дейін болады. Бұл
экономикаға қауіп ... ... ... ... 10% - 200%-ке дейін өсу түрі) –
экономика үшін едәуір қиын жағдай, бірақ ... ... ... ... ... ала ... оған икемделе береді.
Гиперинфляцияда бағалардың жалпы ... ... ... бойынша айына 50%) артқан жағдаймен сипатталады. Гиперинфляция
кезінде бағалардың өсу қарқыны ... ... ақша ... өсуінен
көп есе артып кетеді. Гиперинфляцияда бағалардың өсу қарқыны ... ақша ... ... ... ... ... ... де
айналымға қажетті ақша көлемін шығару мүмкіндігі жетпей қалады екен.
Инфляция теңгермелі ... ... ... яғни ... бір ... және
баяу өседі. Бұл жағдайда бағалардың бір жылдық өсуіне сәйкес процент кесімі
(ставкасы) да ... ... ... ... ... ... инфляция кезінде жеке тауар топтарына баға бірқалыпты емес, әртүрлі
қарқынмен өседі.
Сонымен, ... ... ... инфляциядан айыра білген жөн.
Тосылған инфляцияны алдын ала болжауға ... ... оны ... арнайы
мақсатпен «жоспарлайды». Тосын инфляция бағалардың кенеттен және тез
өсуінен көрінеді. ... ... ақша ... және ... ... ... ... өсуінен сескеніп, қолындағы қаражатын ... ... ... ... сатып ала бастайды. Сондықтан бағалардың
кенеттен, ... ... өсуі ... ... тосу психологиясын»
туғызады. Егер тосын инфляция (бағаның кенеттен өсуі) экономикасы дамыған
елде ... ... ол ... жағдайына қатты әсер етпейді. Экономикасы
тұрақты да қуатты елде ... ... ... ... қорықпайды;
және бағаның өсуі қаншама тез болса, соншама оның құлдырап түсіп ... ... ... сенеді; сондықтан олар бағаның түсуін күтіп табысын
үнемдеу ... ... ... күрт ... Нарықтық сұранымның
қысқаруы баға денгейіне әсер етеді, бағалардың өсуі тоқтайды, ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқаратын нарықтық шаруашылық жағдайында пайда
болатын белгілі Италия экономисі ... ... ... әсері», немесе
«нақты кассалық қалдықтың әсері» деп аталатын құбылысты суреттедік. Айта
кететін тағы бір ... ... ... ... ... мен ... ... және инфляциялық тосу болмағанда ғана қалыптасады екен. Біраз
батыс экономистерінің пікірінше, «Пигу әсері» ... ... ... ... тек ... ... ... экономиканың механизмі – бәсеке мен ... ... ... ... ол өндірістің жеке салаларында ол
жоқ болғанда инфляция дамиды. Еркін бәсеке ... ... ... ... қысқарту жөніндегі шаралармен туындайтын сүранымның
темендеуі кезінде кәсіпорын не ... ... ... не ... ... ... болады. Макроэкономикалық деңгейде мұнымен
қатар не іскерлік белсенділіктің құлдырауы, не ... ... ... ... компаниялар жағдайдың жақсаруына үміттене отырып, нарықта
тұра алуға ... және ... мен ... ... ... ... Процестің жаппай ауқымдағы әрекеті инфляцияның ... ... ... бұл механизм әрекет етпейді, өйткені
өндіруші-кәсіпорынның шикізатты, материалдарды, шала ... ... ... ... жеткізушілерді тандай алмайды.
Ол жеткізушілер тарапынан белгіленген ... ... ... болады
және жоғарылатылған бағаларды өзінің тұтынушыларына, тұтынушылар ... ары ... ... ... ... ... ... тұтынушыға —
халыққа аударып салады. Мұндай жағдайда бюджет шығыстары мен кредиттерді
шектеу жөніндегі шаралар өндірістің ... ... ... елдерінің
экономистері жасаған теорияларда альтернативті (балама) консепция ретінде
«сұраным инфляциясы» және «шығын инфляциясы» ... Бұл ... ... ... (механиз-моделі) қарастырылады.
«Сұраным инфляциясы» жалпы сұраным мен ұсыным арасындағы тепе-теңдіктің
сұраным жағынан бұзылуын білдіреді. Бұл жерде ... ... ... және ... ... толық іске қосылған жағдайында өндіріс
құралдарына қосымша сұранымның ... және ... ... ... негізгі себеп болуы мүмкін. Осы жағдайларға
байланысты айналымға артық ақша массасы шығып, ... баға ... ... ... ... ... ... жағдайда айналымдағы артық төлем
ақша массасы шектеулі тауар ұсынымына тап болып, бағалардың инфляциялық
өсуін ... ... ... ... түрінде 1 – суретте
көрсетілген.
Жоғарыда келтірілген себептерге байланысты ақша массасының өсуі ... ... ... оңға ... ... (AD1 – AD2) ... экономика
жалпы ұсыным қисығының аралық (2) немесе классикалық (3) үзіндісінде болса,
бұл баға деңгейін арттырады (Р1 – Р2), яғни ... ... ... инфляциясы
Шығындар инфляциясы график түрінде 2 - суретте көрсетілген:
2 сурет. ... ... ... ... ... ... ... жалпы ұсыным
қисығы солға қарай жылжиды (AS2 - AS1), баға ... ... (Р1 ... ... ... (Q2 – Q1), яғни ЖҰӨ-нің нақты көлемі қысқарады.
Бағалардың өсуі тұрғындардың ... ... ... ... ... ... деңгейін көтеру туралы талап қояды.
Үкімет инфляция шығындарының орнын толтыру саясатын ұстануға ... ... ... ... ... әр түрлі салалары үшін
бірдей болу мүмкін емес, басқаша айтқанда ... ... ... үшін ... ... ... әр түрін оның басқа
түрінен ... өте ... олар ... тығыз байланысты түрде қалыптасып
дамиды. Мысалы, еңбеқақының өсуі табыс инфляциясының себебі ретінде көрінуі
мүмкін.
ХХ – ... ... ... ... ... ... еркін бәсекелік
нарық жағдайы, бағалардың ұзақ мерзімдік тұрақтылығы әлемнің ...... ... ... айту ... Бұл ... ... тоқтаусыз
өсіп отырды, ал 60-шы жылдардың соңынан бастап экономиканың ... да ... ... ... фазасында бағалардың өсуі ... ... үшін ... ... Бұл ... ... деп ... сұранымды шектеу мақсатында инфляцияға ... ... ... Жаңа ... экономистердің айтуынша өндірістің өсуін
ынталандыру және жұмыссыздықты қысқарту саясаты инфляцияны асқындырады,
инфляция ... ... ... ... осы ... нарықтық
экономиканың табиғатына сай келеді, инфляция ... ... ... ... ... т.б.) толық жою мүмкін ... ... ... ... жою мүмкін еместігі өзінен-өзі және алдын
ала белгілі. Сондықтан да көп ... ... жою ... оны ... ... ... ... қойылған.
Батыс елдерінде жинақталған тәжірибе көрсеткендей, инфляцияға
қарсы ұзақ және ... ... ... ... ... ... ұзақ ... саясаты:
Біріншіден, халықтың инфляциялық үрейін жою мақсатын көздейді. Ол үшін
кез келген үкімет инфляцияға қарсы саясатты үздіксіз де ... ... ... ... ... ... Үкімет өзінің
белсенді іс-шаралары негізінде (өндірісті ынталандыру, монополиямен күресу,
т.б.) нарықтың тиімді қызмет ... ... ... ... ... ... сана – сезіміне қажетті әсер жасап, олардың дұрыс
шешім қабылдауын қамтамасыз етеді.
Екіншіден, салықтарды арттырып, бірақ мемлекеттік ... ... ... тапшылығын реттеу іс-шаралары жүргізіледі. бюджет тапшылығын
Орталық банк несиемен қаржыландыру инфляцияны асқындырады.
Үшіншіден, ақша айналымын реттеу ... ... ... ... ақша көлемінің өсуіне шек қою, бұл ... ... ... ... ... факторлардың әсерін әлсірету. Жеке алғанда, бюджет
тапшылығын қаржыландыру үшін сырттан алынған қысқа мерзімдік қарыздардың
экономикаға ... ... ... ... Бұл өте күрделі және
өзекті мәселе. Сондықтан оны арнайы ... жеке ... ... ... ... ... базистік қатынастардың ... ... ... мен ... оның
өздігінен дамуға қабілетсіздігінен, бүкіл қоғамдық өндірістің төмен
тиімділігінен болады.
Инфляция сыртқы ... ... ... арандатылуы мүмкін, бұл –
импортталатын жөне экспортталатын инфляция. Бірінші жағдайда ол ... ... тыс ... және ... ... жоғарылауынан
туады. Түскен шетелдік валютаны ... ... ... ... ... ұлттық валютада баламалы сома алады; банк пасивтері
артады, мұның өзі оларға ... ... және ... экспансияны
кеңейтуге мүмкіндік береді, ұлттық валютада ... ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызметтер көрсетуге экспорттық
бағаның көтерілуінен туады, бұл тұтынушы-елдерде, ... ... ... ... ... бағаның өсуіне соқтырады. Инфляциялар ... ... ... ... ... қызметіне қозғау салады. ... ... олар ... ... ... ... ... ұсынымын
жасайды. Сөйтіп шетелдік валютаның қосымша ауқымы айналысқа түседі ... және ... ... ... ... ақша айналысқа шығарылады.
Инфляцияныц көріну нысаны — ақшаның құнсыздануы мен ... ... ... ... ... ... оның ... алуға
жарамдалығының тиісінше төмендеуі.
Инфляцияның табиғаты ақшаның онымен салыстырмалы ... ... ... қозғалысты жүзеге асыратын қабілетсіздігінде.
Ақшаның жұмыс істеу негізі болып табылатын оның бұл ... оған ...... ... ... ... ... отырып, тиімді
орындауға, қорланым мен құнды сақтаудың ... ... ... ... ... бұл қасиеті мемлекет белгілеген өлшемге сәйкес оның саны мен
оған қарсы ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда мұндай тәуелділік айырбас тендеуі арқылы
көрінеді:
Р х Q = М х V,
мұндағы сол жақ ... ... өнім ... ал оң жағы ақша ... ... отырып ақшаның санын (М – ақша ... V – ... ... ... ... ... ... өндіріс процестерінде
материалдық ағындарға қалыпты қызмет көрсету үшін ақшаның саны үйлесімді
өсуі тиіс, өндіріс ... ... ... ... ... айналыстан алу
қажет. Алайда, практикада соңғы шарт бірқатар себептер бойынша ... ... бұл ... ... инфляцияның өмір сүруінің
себептері де болып табылады.
Қазіргі мемлекет қаржы-қаражатының, ... ... ... ... айналысымен байланысты емес едәуір көлемін ... ... сан ... ... Бұл ... аз ... топтарын әлеуметтік
қолдау шығыстары, денсаулыққа, мәдени - ақпараттық мақсаттық, білімге,
басқаруға, қорғанысқа, жүмсалатын ... ... ... ... ... ... оның ... дамуына жәрдемдесуі мүмкін,
өйткені ... ... және ... өндірістің өсуін ынталандыра
отырып, тиісті ... ... ... ... ... төлем
қабілеті бар сұранымды туғызады.
Тұралаушы экономикада мұндай шараларды ... үшін ... ... мен ... ... алу ... жұмылдырылуы мүмкін
бос ақшалары сияқты салықтық түсімдердің ... ... ... ... бұл шығыстарды жабудың бірден-бір көзі қосымша ақша шығару
(эмиссия) болып табылады.
Өндірістік емес сфераны қаржыландыру міндетіліктермен ... ... ... ... ... ... ... төмен бағаларды
қолдау қажеттігінен залалды болып табылатын өндірістік ... ... ... ... ... отырады. Бұл қолдау не шаруашылық
субъекгілерге турақаржылар ... не ... ... ... не ... субъектілерді жеңілдікпен несиелендіруде
банктердің төмен пайыздық ... ... ... сондай-ақ бұл
шаруашылық жүргізуші субъекгілерге берілетін кредиттерге кепілдік ... ... ... ... ... қаржы ресурстарының алынған
көлемі түрінде экономикаға қажетті қайтарым әкелмейтін қосымша ақшалай қуат
беру болады.
Сонымен қорытатын болсақ, ... ... екі ... ... ... және шығынның өсуімен ... ... ... деп. ... ... ... екі ... инфляция бар: 1)
еңбек ақының өсуімен байланысты болатын; 2) ұсыныс экономикасы ... ... ... ... ... ішкі және ... ... (себептерін) айыра білу қажет.
Ішкі факторлардың арасында ақшаға ... және ...... ... ... Ақшаға жатпайтындары – бұл ... ... ... ... ... өндірістің
монополизациялануы, инвестициялардың ... ... ... ... және басқалары. Ақшалай факторларға мемлекеттік
қаржының дағдарысы үй, бюджет тапшылығы, мемлекеттік борыштың өсуі, ... ... ... жүйесінің кеңеюі, ақша айналысы жылдамдығының
артуы нәтижесінде несие құралдарының өсуі және басқалары ... ... ... ... энергетика, валюта
дағдарыстары), ... ... ... ... ... бағытталған
мемлекеттік валюта саясаты, алтынды, валютаны ... ... ... сыртқы факторлары болып табылады.
Сөйтіп, көпфакторлы процесс ретінде инфляция – бұл ақша ... ... ... ... қоғамдық ұдайы өндіріс дамуындағы
алшақтықтың ... ... ... проблемаларымен байланыстырып отыру
қажет, өйткені инфляция ... ... ... ... тәуелді
болып келеді:
- белгілі бір салық нысандары мен ... ... ... ... ... бюджет арқылы қаржыландырудың ауқымы;
- мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабудың әдістері; ... ... ... ... ... ... ... бірқатар
факторлар арқылы айтарлықтай әсер етеді ( ... ... ... ...... ... ... бұл ерекше төлей алушылық
сұранымының артуына жеткізеді, сөйтіп тікелей баға белгілеуге әсер етеді.
Тауарлар мен қызметке бағаның ... ... ... ... ... ... соқтырады, ал оның кірістері, ең алдымен,
салық түсімдері қажеттіліктен артта қалып қояды. Бұл ... ... ... ... ... ұрындырады.
Екінші фактор – табысқа (пайдаға) салынатын салықтың көбеюі. Салықтың
едәуір бөлігі баға ... ... ... ауысады және нарықтағы
бағаның көтерілуінің басты себебі болады.
Үшінші фактор – бюджеттердің ұзақ уақытты тапшылықтары (өндірістік емес
шығындардың неғүрлым өсуімен ... ... ... да ... ... инфляция тауарлар мен қызметтерге бағаның өсуі салдарынан
мемлекет шығыстарының өсуін жандандырады.
Екіншіден, ... ... ... ... және ... арттырудың қажеттігін тудырады.
Үшіншіден, инфляциялық процесс ... ... ... /15, 219б./
Сөйтіп, қаржы мен инфляция ... ... ... ... Қаржы
инфляциялық процестердің тездеткіші бола алатыны сияқты, инфляция да қаржы
қатынастарына әсер ... ... ... және ... ... ... ... төмендетуге, бюджеттің шығыстарын көбейтудің
қажеттігіне, салық ауыртпалығының күшеюіне, мемлекеттік бюджет тапшылығынан
болатын мемлекеттік борыштың өсуіне ... ... ... қарқыны
мемлекеттің қаржы ресурстарын құнсыздандырады, өйткені салықтық кірістер
мен қарыздар оларды есептегеннен кейін уақыттың ... бір ... ... ... ... алу сәтінде олар құнсызданады. Осыған
ұқсас мемлекеттік берешектің ... ... ... ... үшін ... өзінің бағалы қағаздарының табыстылығын несиелік пайыз
деңгейінен жоғары көтеруге мәжбүр болады, бұл мемлекеттік борыштың ... ... ... мен ... процестердің бір бағытты келеңсіз
сипаты, бірін-бірі өзара толықтыра отырып, экономикалық жүйедегі ... ... ... ... ... ... ... ақшалай табыстардың құнсыздануы, ұзақ мерзімді
инвестицияларға деген экономикалық ынтаның ... ... ... ... пайыздың төмендеуі, экономикалық байланыстардың
бұзылуы және т.б.
Төмен ... ... оның ... ... ... ... ... көрсеткіштерін жақсартатыны секілді үқсас жағдайда
қаржы қатынастарының оң бағыттылығы инфляция деңгейін төмендетеді.
Инфляцияны бағалау және өлшеу үшін ... ... 16 ... ... ... тұтыну тауарлары мен қызметтердің ("нарық
себеті") белгілі бір жиынтығының сатып алу ... мен ... ... ... ... ... Ағымдағы жылдың индексінің қарқыны
былайша анықталады. Ағымдағы жылдың ... ... ... ... ... ... өткен жылдың баға-лары индексіне бөлінеді,
сонан соң ... ... ... ... ... мен ... көрсетудің
тарифтері өткен жылға қарағанда былайша өсіп отырды (есе):
1990 - 1; 1992- 2,5; 1993- 30,6; 1994- 22,7; ... ... ... 1998- 1,07; 1999- 1,18; ал, 2010 – ... практикада егер инфляцияның қарқыны жарты жыл ішінде және
одан басқа жағдайда көбірек айына 50 ... ... ... 11,5 ... онда ... деңгей гиперинфляцияға ... ... ... бұл ... 1992 -1995 жж. ішінде айтарлықтай асып түсті. Ал
1995 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... деп есептеуге болады.
Инфляциялық процестің қуаттылығын бағалауды және инфляцияның түрлерін
мынандай критерийлер бойынша ажыратады:
бағалар өсуінің қарқыны бойынша:
баяу — баға ... 10 ... ... бұл ... ... ... ... кәсіпкерлік тәуекел болмайды;
өршімелі — баға 100 пайыз шегінде өскенде; ақшаның затталынуы өседі;
гиперинфляция — баға ... ... ... баға мен ... ... ... бастайды;
бағалар өсуінің теңгерімділік дәрежесі бойынша:
теңдестірілген және теңдестірілмеген инфляция; теңдестірілген ... ... ... ... ... ... өзгерусіз қалады,
теңдестірілмеген инфляция кезінде - олардың бір-біріне ара қатысы өнбойы
өзгеріп отырады, оның ... ... ... ... ... дәрежесіне қарай:
- күтілген, болжалды және күтілмеген;
- шығу немесе пайда болу орнына қарай:
- импортталынған жене экспортталынған;
- сондай-ақ дамудың әркелкілігімен сипатталатын ... баға ... ... ... ... бірақ тауар тапшылығы күшейген кездегі
тұқыртылған ... ... мен ... ... ... ... екі типі бойынша
бақылап отыруға болады: сұраным инфляциясы (тұтынушылар инфляциясы) және
шығындар инфляциясы ... ... ... ол ... және жеке ... ақша массасының өсуімен
байланысты өнімге, тауарларға және қызметтерге сұранымның өсуінің салдары
болып табылады.
Екінші жағдайда кәсіпорындардың еңбекке ақы ... ... ... ... көбеюіне, тұтынатын шикізатқа, ... ... ... ... электр қуатына, ақпаратқа және
т.т.) тарифтердің ... ... ... ... ... ... ... өмірде инфляцияның бұл түрлері және ... ... ... ... өзін ... ... бұл инфляциялык
шиыршық деп аталынатын факторды тудырады, бұл ... ... ... баға мен ... ақы төлеудің өсуі нәтижесінде
шығындардың ... ... өнім ... ... соқтырды, мұндай өнімді
тұтыну жалақының және экономиканың ... ... ... қосымша өсуін талап етеді және осылайша ... ... ... ... ... ... ... материалдық
жағдайына, инвистициялық қызметке қауіпті әсер етеді.
Инфляцияның классикалық көзі – мемлекеттік бюджет тапшылығы Қазақстан
үшін де ... ... ... инфляцияның қайталама факторы болып
табылады, өйткені ол шығындардың инфляциясынан және осыған ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
егемендігі жағдайында да көптеген жылдар бойы сақталып отыр: ол 1991ж.
бюджеттің бөлігінде 20,4%, ... ... ... ... ... ... 1999-14,3%, 2000-9,8%,2001 - 6,4%
құрайды. 2007 жылы республикалық бюджеттің тапшылығы 4,7 ... ... 0,12%) ... 2009 жылы ол 53,4 ... теңгені немесе ЖІӨ-ге
1,2% құрады.
Инфляцияның дамуына инфляциялық нәтижені тудырған жаңа салықтарды –
алғашқы ... 28% ... ... ... ... ... және импорттық кеден баждарын енгізу, өнімнің өзіндік құнына
қосылатын қаражаттар ... ... ... ... (бұрын –
инвистициялық қор), халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің ... ... ... ... аударылатын аударымдарды бірден
көбейту сияқты қаржыны және әлеуметтік шараларды асығыс ... ... ... ... ... ... кредиттер бойынша
пайыздарды жатқызудың тәртібі болып табылады; кредит үшін ... ... бұл ... өзіндік құнының, оның ізін шала бағаның да өсуіне
соқтырады.
Айтылған факторлар өндіріс шығындарын — ... ... ... ... ... ... халықтың, әсіресе жеке кәсіптік және
әлеуметтік топтардың әлеуметтік дөмегөйліктерінің өсуін инфляцияның ... деп ... ... түйіндей келе, кенеттен болған инфляция алдын ала тағайындалған
еңбек ақы алатындардың, кредиторлардың және жинақ иелерінің табысына ... ... ала ... ... ... ақшалары құнсызданудан
сақтау үшін әртүрлі шаралар қоладанады. Олар: болашақты ойластырып шара
қолдану, бағаның өсуін ... ... ... жасау.
Егер баға жайлап өсе бастаса, ол жағдайда тұрғындар, кәсіпорындар оған
дайындалады. Ақша жоғалмау үшін тұрғындар тұтыну тауарларын сатып алады, ... ... ... ... ... психоз» бағаға
қысым жасайды, сонымен инфляция өрши бастайды. Кәсіпорындар шикізат ... өнім ... ... ... ... ... алуға талпынады.
Төтенше жағдайларда: бағаның шексіз өсуі жағдайында экономикалық қарым-
қатынастар күйрейді. Ақша ... ... ... ... Сондықтан
заттай айырбас орын алады. Өндіріс пен айырбас ... ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯ ЖӘНЕ ОНЫ РЕТТЕУ НЕГІЗДЕРІ
2.1 Қазақстандағы инфляцияны таргеттеу әдісі: SWOT-талдау
Ұлттық Банктің ақша-кредит саясаты ақша ... мен ... ... ... ... ... қатар, басқа да монетарлық емес факторларға:
ауыл шаруашылық өнімдері, жанармай және ... ... ... да ... ... минимизацияға бағытталған.
2002 жылдан бастап Ұлттық Банк өзінің ең басты мақсатын ақша-кредит
саясатын дайындап, негізгі еуростандарттарға жақындауға ... ... ... ... ... ... ... бағыты деп
алды.
Бүкіләлемдік тәжірибеде таргеттеудің бірнеше стратегиялары ажыратылады,
олардың ішінде: номиналды ... ... ... ... ... жалақыны таргеттеу, монетарлық таргеттеу, валюта
бағамын таргеттеу (курстық таргеттеу), инфляцияны ... (3 ... ... Таргеттеу стратегиясының классификациясы
Инфляциялық таргеттеу ақша базасының көрсеткіштерінен, инфляциялық
көрсеткіштерге біртіндеп бағытталуды көздейді. ... ... ... ... ... деңгейінің төмендеуі. Осыған
байланысты, Ұлттық Банктің негізгі және ... ...... ... сақтау. Таргеттеу (ағыл. targeting – бағыт алу, ... ... ... – бұл ортамерзімдік перспективада ... ... ... әрі ... ... процесі.
Ең бірінші болып инфляциялық таргеттеуді ... 1990 жылы ... ... ... ... он ... ... инфляциялық таргеттеуді
қолданған монетарлық саясатты енгізген елдердің саны күрт ... ... ... ... ... ... Финляндия (1993ж.), Швеция
(1993ж.), Испания (1994ж.). Біртіндеп инфляциялық таргеттеу элементтерін
қолдануға келесі елдер келді: ... ... ... ... ... ... және Венгрия.
Инфляцияның Ұлттық Банк болжамының деңгейіне жақын болуы монетарлық
сасаттың жеңісі болып табылады. ... да ... ... жасалынып,
олар нақты деректермен салыстырылып жүр (2-кестеден қараңыз). Инфляция
деңгейі көрсеткішінің ... тек ақша ... ... қана қоймай,
сонымен қатар экономиканың бүкіл жағдайын ... ... тек ... ... ... ғана ғылыми тұрғыдан дәлелденді.
Инфляциялық таргеттеудің негізгі элементтері:
1) ортамерзімдік көрсеткіштерді жария ету;
2) ... ... ... ретінде баға ... ... ... ... ... тәуелсіздік;
4) ақша-кредит саясатының жоғары транспаренттілігі;
5) қадағалау органдарының жоғарғы жауапкершілігі.
ҚР Ұлттық банкісінің инфляцияны таргеттеу қағидаттарына көшуін негіздеу
мақсатында енді ... ... ... ... ... ... көшеміз, ол өз кезегінде төрт бөліктен
тұрады:
1. күшті жақтары ... ... ... ... ... ... ... (threans);
Күшті жақтары.
Соңғы жылдардың қорытындылары бойынша Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағы
республикалырының арасында көшбасшылық ... тұр ... ... ... деңгейінің тұрақты болуы, ұлттық валютаның тұрақтылығы,
бюджет дифицитінің аздығы, халықтың әл-ауқатының ... ... ... берілуі). Елдегі саясаттың тұрақтылығы да ... ... ... ... ... ... ... бастап қаржы нарығындағы бақылаушы және тұрақтандандырушы
функцияларды Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... бақылаушы және ... ... ... ... ерекше статусын белгіледі. Бүкіл ТМД
елдерінің арасында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі орталық банкке
қатысты функциялары бар ... ... Банк – ... инфляцияны төмендетуге бағытталған ақша-кредит
саясатын тәуелсіз ... ... ... ... төмендетуге
бағытталған ақша-кредит құралдарының толық ... ... ... инфляция процесстерін және өтімділік деңгейлерін ... ... аса ... және оптималды құралдарының бірі ... ... алу ... реттеу арқылы жүргізеді. Инфляция қысымын
төмендету үшін Ұлттық Банк ақша-кредит ... ... ... ... ... ... көтеріп, 8%-ға дейін жеткізді. Әлемдік
тәжірибе көрсеткендей, қайта ... ... ... инфляция
деңгейінен сәл жоғары болу керек.
Ақша-кредит құралын қолдану деңгейінде де, Ұлттық Банктің дербестігі
инфляциялық ... ... ең ... ... болып табылады. Бірақ
Ұлттық Банк дербес ... да, өз ... ... ... яғни ... (сеньораж) эмиссиялық ... ... 1998 ... ... ... ... ... қаржыландыруы
тоқтатылды және ол «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» ... ... ... ... ... бастап алғаш рет ұлттық
валютамыздың АҚШ долларына ... ... ... және ... ... ... секторында көрініс тапты. Ұлттық валютаның
ревальвациясы коммерциялық банктердің депозит ... ... ... ... ... отырған теңгенің тұрақтылығы болашақта Қазақстан
экономикасын дедолларизациялануға әкелуі ... ... ... ... ... ... пайыз ставкаларының процесін құрудағы маңызды
рөлін атқарып төмендеуіне себепші болады.
Әлсіз ... ... ... ... ... сол ... ... әлемдік бағаларға тәуелді экспорттық
валюта түсімдеріне байланыстылығы төлем балансының жағдайына және ... ... әсер ... ... ... ... секторының даму қарқыны нақты секторға
қарағанда қарқынды әрі озыңқы жағдайда дамып келеді.
Банктердегі депозит базасының кеңеюіне, экономиканы кредиттеу ... ... ... ... нақты сектордың қаржылық ресурстарға
деген қажеттілігін қанағаттандыратын ресурстардың жетіспеушілігі байқалады.
Бұл ресурстар, әсіресе, нақты ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Бұл экономикалық өсімні
тежеуін ғана қалыптастырмайды, ол инфляцины қоздырудың негізгі факторларына
айналады. Себебі тозығы жеткен негізгі қорлар ... ... ... ... ... ықпал жасайтыны белгілі. Сондықтан ... жаңа ... табу ... ... қаржы секторы нақты секторға қарағанда жоғарғы деңгейде
даму үстінде. Депозиттік базаның және ... ... ... нақты секторды қанағаттандыруға қаржының жетіспеушілігі,
экономикалық дамуға кері әсерін тигізеді. Соның салдарынан ... жаңа ... ... тура ... ... ... тыс «долларлану» деңгейі де инфляцияны
таргеттеу тәртібінің әлсіз жақтарын айғақтайды. Себебі ... ... ... ақша ... ... ... төмендетеді,
бұл өз кезегінде инфляцияға ықпал жасауды да әлсіретеді. Экономиканың шетел
валютасына мұндай тәуелділігі ақша-кредит саясатының жүргізілу тиімділігін
де ... және ... ... өте ... ... ... бағыныштылығын көрсетеді.
Ұлттық банктің бағалы қағаздар портфелі көлемінің жеткіліксіздігі ... ашық ... кең ... операциялар жүргізуін шектеп отыр.
Ал, ашық рыноктағы операциялардың кең көлемде жүргізілуі – ... ... ... ... ... ... шарты екендігін
ескерсек, алдағы уақытта Қазақстанда бағалы қағаздар рыногын ... ғана ... оны одан әрі ... ... қажеттігі туындайды.
Міне осы операциялар инфляциялық таргеттеуге жоғары талаптар қояды.
Енді инфляция теориясына ... ... ... ... жүйесін былайша көрсетуге болады (4 сурет, Қосмша 1).
Мүмкіндіктері. Қазақстанның 2015 ... ... ... даму ... ... және ... ... процесінің жылдамдығы – экономикалық әр ... Бұл ... ... дүниежүзілік конъюктураға тәуелділігін төмендетеді.
Бұл жерде ішкі және сыртқы ... ... түсе ... ... ... құру ... айтылған.
Инфляция инфляциялық таргеттеу кезінде маңызды рөлді атқарады. Сонымен
қатар, ауыспалы ұсыныс пен сұраныс, ақша ... ... ... ... ... ... ... нарығы, инфляция және баға мен
инфляциялық тосу бірге қолданылады (1 және 2 ... ... ... Банк ... ... ... ... саясатының
экономикаға әсерін бақылап, «базалық инфляцияның» индексі саналуда.
Ұлттық банктің ақша-кредит саясаты ең алдымен инфляцияның қарқынын
барынша ... ... ал ол өз ... ақша ... ... бағамына тәуелді ғана емес, басқа да монетарлық емес факторларға
байланысты екені белгілі. Мұндай ... ... ауыл ... ... ... май, ... және тұрғын-үй коммуналдық
шаруашылығы қызметтерінің бағасы жататыны ... ... ... ... ... жылдары ақша агрегаттарының өсім қарқыны
қаншалықты жоғары болғанына қарамастан жылдық инфляция деңгейі жыл ... ... ... ... ... – Ақша ... мен ... серпін көрсеткіштері
| |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 ... Ақша ... ... |208,3 |316,9 |577,8 |550,6 ... | | | | | ... базасының өткен |29,5 |19 |52,2 |82,4 |-4,7 ... ... | | | | | ... % | | | | | ... ... |131,2 |161,7 |238,7 |379,3 |389,5 ... ... | | | | | ... теңге | | | | | ... ... |23,2 |47,6 |58,9 |2,7 ... өткен | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... Ақша ... |576 |765 |971,7 |1650,1 |1833,3 ... теңге | | | | | ... ... ... |32,8 |26,8 |69,9 |11,1 ... кезеңге | | | | | ... % | | | | | ... Жыл ... |6,4 |6,5 |6,8 |6,7 |3,5 ... ... % | | | | | ... 2002 ... бастап Ұлттық банк ақша-кредит саясатындағы негізгі
бағыттарды, соның ішінде инфляцияны ... оған ... ... ... және ... ... ... жұмыстардың негізін
анықтаған болатын. Мұндағы мақсат – Қазақстандағы Ұлттық банк жүргізіп
отырған ... ... ... жақындату болатын.
Инфляцияны таргеттеу әдісі – ақша базасының мақсатты көрсеткіштерінен ... ... ... ... ... ... ... жасау
деген мағынаны білдіреді. Яғни, инфляция көрсеткіштерін басты назарда ұстау
деген сөз. ... ... ... ... ... инфляцияның «монетарлық»
көрсеткіштермен байланыстылығы. Сол себепті Ұлттық банк ... ... ... ... ...... баға ... қалыптастыруды анықтады.
Инфляцияны таргеттеу – орталық банктің (үкіметпен бірге) сан жағынан
анықтаған инфляцияның мақсатты ... ... ... ... банк
инфляцияның негізгі мақсатты көрсеткіштерін анықтап, жария қылған соң осы
анықталған мақсат шеңберінде ақша саясатын жүргізуді өз ... ... ... ... ... ... ... мынадай алғы
шарттардың орындалуын қажет етеді. Олардың қатарында:
* бюджеттің тұрақтылығы және макроэкономикалық тұрақтылықтың ... ... ... ... ... және ... қаржы жүйесінің толық
әлуеті болуы тиіс;
* ұлттық банк құралдарының тәуелсіздігі және баға тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... мен инфляция арасындағы тығыз байланыс және
жеткілікті жағдайдағы түсінушілік болуы шарт;
инфляция қарқынын болжау тиімділігі ... ... ... ... ... мөлдірлігі, ашықтығы жүргізіліп отырған
саясаттың сенімділігін тудыруы шарт.
ХВҚ болжалдаған ... ... ... ... ... ... – Орта ... инфляция көрсеткіштері, 2003-2010жж
| |2003 |2004 |2005 ... ... ... % |6,8 |6,7 |7,6 ... секторы ... ... ... |23,9 |30,6 |37,7 |47.0 ... ... ... |14,9 |17,9 |22,0 |28,0 ... капиталдың ЖІӨ-ге қатынасы |3,7 |4,3 |5,0 |6,5 ... ... ... ... к ВВП |0,5 |0,6 |0,5 |0.78 ... ... ЖІӨ-ге қатынасы |0,2 |0,2 |0,2 |0,53 ... ... ... ... |0,6 |0.6 |
| | | |0.8 ... ... ... ЖІӨ-ге қатынасы |6,0 |7,0 |8,3 |
| | | |9,3 ... ... ... ... ... ... |47,0 |102,0 | 109,0 ... ЖІӨ-ге қатынасы | |144 ... ... және ... ... ... ең ... маңызды құралдарының қазіргі уақыттағы қатарына ақша рыногынан ... ... ... ... ... банк ... ... мақсатында ақша-кредит саясатын қатаңдату бойынша шаралар
қабылдады – Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Әлемдік тәжірибе бойынша ресми қайта ... ... ... ... жылдық инфляция деңгейінен сәл
жоғары болуы тиіс.
Инфляцияны таргеттеу тәртібінің тағы бір күшті жағы – ... ... ... құрылуы, оның мақсаты – шикізат саласынан келіп түскен
бюджет табысының тұрақтылығын, ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпақ үшін қорлануды
қалыптастыру еді. Бұл ... ... ... ... ... бағамы
тәртібінен бас тартуды жүктеді.
Банктердің бірқалыпты даму ... банк ... ... қорының құрылуы тұрғындардың банк секторына деген ... ... ... ... ... теңгенің АҚШ долларына шаққандағы бағамының
тұрақтылығы да бірқалыпты. Міне осы келтірілген экономикадағы, соның ішінде
қаржы рыногындағы оңтайлы ... ... ... ... ... ... ... байқатады.
Ұлттық банк тарапынан ақша-кредит саясатындағы ақпараттық, есеп берудегі
ашықтық та инфляциялық таргеттеуге көшудің қажетті талабы болғандықтан,
Ұлттық банк ... ... ... қала ... ... ... рыногындағы
экономикалық ахуалды көрсетіп отыратын кезеңдік баспаларға жол берген.
Мысалы, Ұлттық банк өзінің басылымдарында ... ... оның ... мен
әсер етуші факторларына қатысты жүйелі түрде ақпараттар беріп отырады.
Еліміздегі мемлекеттік Тұрғын үй бағдарламасын жүзеге асыру да ... ... ... ал оның ... ... тұрғын үй
мәселелерін шешуді қалыптастырады.
Қазіргі уақыттағы ең ... ... бірі ... ... ... ... табылады. Соның ішінде бюджет-салық ... яғни ... ... ... аса ... рөл
атқарады. Еімізде үш жылдық бюджет жүйесінің қабылдануы осының айғағы.
Ендігі жерде орта-қысқа ... ... ... ... ... ... ... мен шығыстарын қадағалап, олардың нәтижелері бойынша
оңтайлы шаралар ... ... ... ... ... оңтайлы хал-ахуал экспорттық түсімдердің молаюын
қамтамасыз етеді. Ал оның ... ... ... ... нығайтары
сөзсіз. Сонымен қатар Қазақстандық экономиканың нақты ... ... де ... ... ... одан әрі ... да ... валютаның
конвертациялылығын да арттырады.
Алматы мен Астана қалаларының бұрынғы ТМД ... ... ірі ... айналу мүмкіндіктері де қаржылық делдалдықтарға жол ашады,
нәтижесінде шетелдік қаржы ағымын ... ... ... ... ... да қаржы секторын
жетілдіруге ... ... ... ... ... ... альтернативасы ретінде векселдік қайта ... іске ... да ... ... ... ... ... секторының даму бағыттарын айқындайды.
Инфляциялық таргеттеуде инфляцияны болжалдаудың маңызы ... ... ол ... рөл ... ... Осы бағытта жиынтық сұраным мен
ұсынымның айнымалы шамалары, ақша агрегаттары, ... ... ... ... ... ... ... шамалар қолданылады.
Бұлардың бір ... ... ... бәрінің инфляция, баға, күтілетін
инфляция шамаларын ескере отырып ... ... ... ... ... ... моделі қолданылады. Бұл модель ақша-кредит
саясатының экономикаға әсерін және оның ... ...... ... (5 ... 2 ... ... мұнайға деген баға тербелісі Қазақстан экономикасына кері
әсерін тигізу ... тұр, ... ... курсы тұрақты болмай мұнай
шығару экспортының ... ... ... ... валютамыздың
курсының ревальвациясына, ол өз кезегінде «Голланд ... ... ... ... елдердегі экономикалық тұрақсыздық та біздің елдің
экономикасына ... ... ... ... ... нарығының сиымдылығының жеткіліксіздігі оған шетел
капиталын толық жұтуға мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... күйреуіне, сонымен қатар, елде экономикалық
кризиске қақтығысу қаупі болуы мүмкін.
Тұжырымдама.
Сонымен қорыта келе, инфляциялық ... ... көшу ... элементтердің институционалдық негізі инфляцияның бағыт
көрсеткішінің Қазақстанда ... ... және осы ... ... ... жасалғанымен жеңілдетіледі. Бірақ, тек қана ... ғана ... ... осы ... ақша-кредит саясатындағы орнын
анықтауға болады.
Осы күндері Қазақстанда қалыптасып ... ... және ... ... ... Кеңес Одағының тарихи
-экономикалық даму процесінде ... ... ... және ... ... ... ... дұрыс болады.
Қоғамдық өндіріс құрылымы қаржы баға жүйелерін анықтайды. Өндірісте
диспропорциялар қалыптасса, ... мен баға ... ... ... ... экономикасының 70-ші жылдың даму ... ... ... әр ... ... тоқтаусыз ұлғайып
тереңдеп отырған. Кеңес ... ... ... ... ... ... ... анықтауға болады:
1) өнеркәсіп өндірісі мен ауыл шаруашылығы арасындағы алшақтық;
2) ауыр өнеркәсіп пен ... ... ... ... шикізат өндірісі мен дайын ... ... ... ... ... өндіріс пен азаматтық өндіріс арасындағы сәйкессіздік;
5) материалдық өндіріс пен ... емес ... ... ... ... Кеңес экономикасының өзінде бағалардың инфляциялық
өсуін тұрақты түрде қалыптастырып келді. Кеңес шаруашылық жүйесінде ... ... бір рет ... ... ... ... шаралары осы
инфляцияның нәтижесін заңдастыру ғана болған.
Қазақстанда қалыптасқан өндірісаралық, оның ... ... ... ... ... өндірісі арасындағы диспропорция, тіпті бұрынғы Одақтас
Республикаларға қарағанда, бірнеше есе жоғары. ... ... ... ... тіпті бүкіл социалистік елдер қауымдастығының
шикізат пен энергия өндіруші базасы ретінде дамып қалыптасқан. ... ... ... 90-95% ... ... ... ал
өзіне қажетті өндіріс құралдарының 90 %, тұтыну тауарларының 60% сырттан
тасымалданатын. Кеңестік жүйе ... ... ... ... тауар
тапшылығы қалыптасқаны белгілі. 1991-1993 жылдары ... ... ... алынған несие көлемі бір жарым млрд. доллардан артып кеткен болатын.
1993-1998 жылдары Қазақстандағы бағалардың өсуі мен ... ... - дан 20% - ға ... Бұл ... ... ... тек өзіміздің ұлттық валютаны (тенгені) енгізгеннен кейін
ғана, Қазақстан инфляцияға қарсы ... ... оның ... 3 ... 100 есе ... Бұл ... кездегі Қазақстанның
макроэкономикалық деңгейдегі айтарлықтай ... ... ... үшін бұл жеңіс тегіннен тегін ... жоқ, оның ... ... күрт ... ... Мысалы, жеңіл өнеркәсіп пен машина
жасау көлемі 90 % -ға, ауыл ... пен ... ...... ... ... келе, Қазақстан Республикасындағы инфляцияның дамуы –
мемлекеттік бюджет тапшылығына байланысты болған болатын. Бюджет тапшылығы
Қазақстанның ... ... да ... ... ол 1991 ... ... ... 20,4 %, 1992 – 8,6 %, 1993 – 11,9 %,1994 ... %, 1995 – 17,4%, 1996 – 15,4 %, 1997 – 17,7 %, 1998 – 18 %, 1999 ... %, 2000 – 9,8 %, 2001 – 6,4 %, 2002 – 5,2 % ... 2008 ... ... ... 1,453 ... теңгені (ЖІӨ-ге 0,11 %)
құрады. Бюджет тапшылығы ... ... ... ... өйткені ол шығындардың инфляциясынан және ... ... ... құнсыздануынан туады. /8,45б./
1992 жылға дейін Қазақстан Республикасында жасырын ... орын ... ол ... ашық ... алып жоғарылай отырып гиперинфляция сипатын
алды. Сол кезеңдегі Қазақстан Республикасы ... ... ... 1992 жылы – ... жылы - 2417,4; 1994 жылы – 1308,5; 1995 жылы – ... жылы – 128,4; 1997 жылы – 114,1; 1998 жылы – ... жылы-121,3 %; 2000 жылы – 110,8 %:
Қарастыралған кезеңдегі облыстық ТБИ көрсеткіші 1995 ... 1996 ... 1998 ... ғана Республикалық көрсеткіштен төмен болды. Инфляция
философиясы мынада, ұдайы өндіріс ... ... ... ... ... ... айналатындығында. Экономикалық өсудің
қарқынына төмендеп, пропорциясы бұзылады, қаржылық валюталық және ақша ... ... ...... тұрақсыздық күшейеді.
Ол халықаралық экономикалық қатынастарды, жұмыс ... ... ... ... ... ... пен ... экономиканы және т.б
активтелді.
Инфляция жағдайында несие беруші ... мен ... ... ... ... ... ол ұлттық табысты қайта бөлуді
жүргізеді, және тауарлар мен қызметтерге бағаның ... ... ... – ақ ... ... өсу ... қалуына мүмкіндік жасайды.
Инфляциядан жалдамалы жұмысшылардың барлық категориялары; бос ... ... ... ... ... ... өз мөлшерде
жоғарылайтындықтан зиян шегеді.
Көптеген елдердің экономикасында кейде ... ... ... ... деңгейінің өсуі өндіріс көлемінің қысқаруымен бір ... ... ... ... ... деп ... Көптеген
зерттеушілер стагфляцияның болу себебін инфляциялық күтумен ... ... ... ... ... ... ... инфляцияға байланысты азаюының мүмкін екендігін ескере отырып
өздерінің ... ... ... ... ... шығындарының өсіне және жиынтық ұсынымның азаюына ... ... ... тән бір ... ... өсуі және ... төмендеуі орын алады.
Стагфляция себептері туралы теориялық даудың тәуелсіз Қазақстан
мемлекеті үшін де ... ... ... бар, ... біз ... ... жағдайында өмір сүріп ... ... ... ... ... ... басқару нысаны,
тағы басқа жағдайлар тудырады. Мысалы, ішкі сомдық ... ... ... өнім ... ... халық шаруашылығының
құлдырауына әкеліп соқтырып отыр. 1992-ші жылдың ... ... ... ... ... арасында төлем айыруларды ұлттық
банктердің бір тұтас есебі ... ... ... ... шын ... ... ... туғызды және іс жүзінде сом ... ... ... Бұндай жағдайда, дағдарыстан шығу үшін ақша бірлігінің
теңгермелілігі мен тұрақтылығы, оған деген ... ... ... ... ... ақша ...... барған сайын бартерлік
айырбаспен немесе халықаралық айналыс құралы ... бар ... ал ... ... ... айналдыру өте күрделі мәселе.
Республикалық статистика агенттігінің ... ... ... ... ... ... ... инфляция 0,6%-ды
құрады, Азық-түлік тауарлары рыногындағы ... өсуі ... ... ... ... шикі сүт өнімдері 4,6%-ға, жұмыртқа, кофе, шәй
мен какао өнімдеріне –1,8%-дан, балық пен теңіз өнімдеріне – 1%-ға, ... және ... ...... өсім ... ... ... услуг тарифы увеличились на горячую воду на
4,2%, канализацию – на 3,7%, центральное ... – на 2,6%, ... ... на 1%. ... ... ... тұтыну бағаларының индексі (ТБИ)
бағаның негізінен тұрғындардың жеке тұтынулары үшін алған тауарлары ... ... ... ... ... мұндай өсу
деңгейі астана аймақтары мен барлық облыс, аудан аймақтарында тіркелген.
2008 жылғы қазанда ... ... ... 0,6% ... ... ... баға ... 1,2% құрады. Орталықтан
жылыту тарифтері 5,4%, сұйытылған газ – 2,1%, ... ... – 0,7%, ...... ... ал ... ... - 1,6%, кәрізге – 0,6%-ға
төмендеді. Білім беру қызметтері – 2,9%, шаштараз - 2,2%, мейрамханалар мен
қонақ ... – 1,2%, ... - ... ... Темір жол көлігімен жол
жүру үшін төлем 7,9%-ға төмендеді.Инфляция деңгейін ... ... ... халықтың жеке тұтыну үшін сатып алатын тауарлары мен
қызметтері бағасының өзгеруін көрсетеді. Тауарлар мен ... ... ... ... ... ... меншіктің түрлі нысандарындағы сауда және
қызмет көрсету саласы кәсіпорындарының іріктеме жүйесі бойынша барлық облыс
орталықтарында, ... және ... мен ... ... белгіленген
шеңбері бойынша жүргізіледі. Біріктіру үшін пайдаланылатын салмақ жүйесі
олардың ... ... ... ... үй шаруашылықтарын зерттеу
материалдары негізінде есептеледі.2008 ... ... ... ... ... ... жаңартылған салмақтау схемасы пайдаланылады. ТБИ-де
азық-түлік тауарларының үлес салмағы – 39,4%, азық-түлік емес ... ... ... ... - 28,3% ... ... ... елімізде инфляция 0,8% құрады.
Азық-түлік тауарлары рыногында өткен айда бағаның өсімі қантқа – ... мен ... – 3,3%, ... ... – 2,6%, ... – 1,5%, ... ... – 1,1%-ға белгіленді. Бағаның
төмендеуі ... ... – 4,7%, ұнға – 1,7%, ... ...... – 1,2%, нанға – 1%, күрішке – 0,3%-ға ... жеке ... ... ... – 2,1%, ... дәрі-дәрмектерге, жуғыш
және тазалағыш құралдарға – 1,9%-дан, кітаптар мен газеттерге – 1,8%, ... ... ... киім және ... – 1,1%-дан өсті. Бензин –
1,5%, дизель отыны – 4,7%-ға ... Баға ... ... ... – 2,9%, ... ... – 1,9%, мейрамханалар мен қонақ
үйлер ... – 0,8%, ... ... – 0,6%, ... ... 0,5%-ға өсті..Үстіміздегі жылдың бірінші тоқсанында елімізде инфляция
деңгейі 2,5 пайызды құрап отыр. Бұл өткен ... ... ... пайызға төмендегенін көрсетеді. Бұған ақылы қызметке баға ... әсер етті ... ... ... Алайда жыл басынан бергі
тамақ өнімдеріне баға ... ... ... ... ... ... Деректерге сүйенсек, еліміздің экономикалық және
әлеуметтік әл-ауқаты едәуір ... Ал ... ... ... ... 0,1 пайызға төмендепті. Баға қымбатшылығымен күреске баса
назар аударып отырған ... ... ... ... үмітте. Бұл мәселе
бүгін өткен Үкімет отырысында талқыға түсті.
Үстіміздегі жылдың бірінші тоқсанында елімізде инфляция ... ... ... отыр. Бұл өткен жылмен салыстырғанда инфляцияның 0,1 пайызға
төмендегенін көрсетеді. Бұған ақылы қызметке баға өсімінің төмендегені ... ... ... ... Алайда жыл басынан бергі тамақ өнімдеріне
баға қымбатшылығы жалпы ... ... ... отырғаны белгілі.
Өткен жылы бұл көрсеткіш 10 пайызға дейін ... биыл ... 5,7 ... ... ... бұл ел ... оңалып қалғандығыын көрсетеді
дейді үкімет ... ... ... ... облыс басшыларына,
министрлерге ел ... ... ... үшін жан сала ... ... отыр. Қазақстан әлемдегі дағдарысқа қарамастан, алға
қойған мақсатына жетуі ... ... ... қиын ... ... ... біз ... тоқсанда жоспарлағандай келеміз. Егер осы
деңгейді ұстап тұрсақ, жыл соңында елбасы ... ... ... пайыздан асырмайтын боламыз.
Осылайша министрлер кабинеті ел ішіндегі баға саясатының тұрақтылығын
сақтауды, инфляция деңгейін 10 пайыздан ... ... ... Ал ... ... ... Үкіметтің бұл уәдесіне сене алмайтын
сияқты. ... ... ... одан әрі өсе ... ... ... қымбаттауы, инфляцияның өсуі тек Қазақстанды ғана жаулаған
проблема емес. Бұл дағдарысқа ЕуроОдақтың бірқатар елдері де ... ... ... ... бұл ... ... көпке
созылмайтындығын айтады. Үкімет мүшелері ... сәл ... та ... бұл ... ... ... сенімді.
Елімізде соңғы 5 айдың ішінде инфляция 9 пайызға өскен. Бұл – ... ... жоқ. Оған ... ... ... ... ... болып отыр, - дейді Үкімет мүшелері.
Елдегі инфляцияның қала мен дала ... ... ... үшін қазір
Үкімет пен Ұлттық Банк бірлесе шара қолданбақ.Елімізде соңғы 5 айдың ішінде
инфляция 9 ... ... Бұл - аяқ ... ... жоқ. Оған
тарифтердің, әсіресе тағам өнімдерінің қымбаттауы себеп болып отыр дейді
Үкімет мүшелері.
Егер мемлекеттің осы ... ... ... ... ... ... онда бұл ... сөздің тура мағынасында дефолттық жағдайда өмір
сүріп ... бола ... да ... үзілді-кесілді қарсылығына қарамастан,
Еуробанк бұл мемлекетке көмек қолын ... ... ... ... қарабайыр тілімен айтсақ, «тамшыдан теңізді құрап», сол арқылы
шөліркеген Грекия экономикасына нәр татқызу ... ... Олай ... ... ... ... ... бермей, белгілі бір бөлігін
ғана беріп, қалғанын жекелеген мемлекеттердің екіжақты ... ... ... ... және ... валюта қорының несиесі арқылы
толтырмақ. Дәл ... ... ... ... ішкі жалпы өнімнің 5 пайыздан астамындай бюджет жетімсіздігін
жоспарлаған. Ал ... ... бұл ... үш ... керек. Демек, тұтасымен алғанда Еуроодақтың халі мүшкіл. Бұған ... ... әлі де ... ... ... Жапонияда екінші дүниежүзілік
соғыстан кейінгі кезеңде кездеспеген рецессиядан қалай құтылудың жолдары
жан-жақты іздестіріліп жатқан шақта «дертке дерт ... ... ... баға ... тияр емес. Онсыз да Жапонияның Орталық банкі дефляциямен
күресті бас міндеті етіп алған ... ... ... түсімімен ұдайы
күресіп келе жатса да, енді бұл асқынған дертке қандай ... ... дал ... ... сауда экспорттық тауарларға ... ішкі ... ... мүлде орын алмауға тиісті кесел ретінде
қарастырылатын бұл елдің өндіруші компанияларының ... ... ... ... ... болып тұрған шақта Қазақстан 2010-2020 жылдарға
арналған индустриялы-инновациялық даму бағдарламасын бастап ... ... 2010 ... ... бюджетінде 5-7 пайыздық инфляция және
3,5 пайыздық жылдық ішкі жалпы өнімнің өсімі ... Оның ... ... ... ... ... Президент Жолдауында
атап көрсетілген бюджеттік міндетті төлемдердің екінші жылдағы 25 пайыздық
өсімі ... ... ... ... ... кірістері 2008 жылғыдан
шамамен 70 пайыз өсімге ие болды.
Ал объективті факторларға келетін болсақ, ол да ... Ал ... ... ... бағасы ұдайы өсу үстінде. Демек, осыған байланысты
ішкі рыноктағы жанар-жағармайдың бағасы да ... ... өсуі ... Бұл ... ... ... тасымал бағасының өсуіне
қоздырғыштай әсер етеді. Екіншіден, экспорт-импорт тасымалында ... ... ... өтуімізге орай өсті. Ал бұл инфляцияға сөзсіз
ықпал етеді. ... ... ... ... ... ... ... мүлде доғарған секілді. 2009 жылы еліміздің ... ... ... базарлар жұмыс істеп, азық-түлік бағасы тізгінделіп
еді. Ауыл өнімдерін қалаларға делдалсыз әкеліп сату жолға қойылған болатын.
Ал 2010 ... ... ... ... іс ... секілді. Қазір қала
базарларындағы бағаны делдалдар белгілейтіндей ... ... ... жергілікті атқарушы билік нақты шара ... ... ... ... 5-7 пайыз дәлізінен шығып, 7-10 пайыздық биікті ... ... Ал ол өз ... ... ... ... жартысын «жалмап
кетеді» деген сөз. Елімізде ... 5 ... ... ... 9 ... өскен.
Бұл – аяқ ... ... жоқ. Оған ... ... ... ... себеп болып отыр, - дейді Үкімет мүшелері. Елдегі
инфляцияның қала мен дала тұрғынына ... ... үшін ... Үкімет пен
Ұлттық Банк бірлесе шара қолданбақ.Елімізде соңғы 5 ... ... ... ... өскен. Бұл - аяқ астынан көтерілген жоқ. Оған ... ... ... ... ... ... отыр ... Үкімет мүшелері.
Сұлба 1 – 2009 жылдың қаңтарындағы инфляция деңгейі ... ... ... және ... ... ... құрайтын бағаның өсуі,
%
2011 жылы тағы да 30 пайыздық өсім болуы әбден ... Бұл ... ... ... ... халық сол Жолдауда айтылған өсімнің
болуына экономикалық жақсарудың әсері болатынын біледі. ... ... ... не ... екен, жыл қорытындысындағы нәтижеміз қалай
өрнектелмекші?» деген сауалдармен өмір сүріп жатқанымыз ақиқат. ... ... ... ... ... Біз ... ... емес, жағымсыз жағынан
бастауды жөн көрдік. Өйткені «инфляция» атты ... ... пәле ... кірісіне зиянды «жегіқұрты» іспетті ықпал етеді. Ал нақты ... ... ... ... ... ... да ең әуелі инфляция
мөлшері жайлы мәселені шешіп алған ... ... ... ... ... ... дәл былтырғыдай жұмыс істер болса, онда
инфляция ... ... ... ... ... ... ештеңе де жоқ. Бірақ жаңа жылдан бергі атқарушы билік қызметіне
зер салып отырсақ, онда олардың инфляциямен күресті тек қана ... ... ... ... Қолдарында монетарлық тетіктен басқа еш билігі
жоқ Ұлттық банктің ... ... ... ... еліміздің
қарқынды дамуы жылдарындағы өмір тынысынан көргенбіз. Иә, Ұлттық ... ... ... ... арқылы инфляцияны біршама
тежейді. Десек те, инфляцияны қоздыратын ... ... гөрі ... Ең ... «пенденің қанағатсыздығы» дейтін фактор өз қызметін
әрқашанда атқарады.
Сұлба 2 – 2010 жылы ... ... мен ... баға ... тиісті кезеңіне пайызбен, өсуі
Азық-түлік тауарлары рыногында өткен айда бағаның өсімі балық және
теңіз өнімдеріне - 0,7%, нан және ... ... - 0,5% ... ... ұн ... бағасы 1,2%, жармалар - 0,6%, макарон өнімдері және ... ... ... ... көтерілуі жұмыртқаға - 5%, жаңа сауылған
сүтке – 3,6%, сүзбеге – 2,7%, ... – 2,1%, ...... ... ... пен ... ... және қант бағасы - 0,4%-дан өсті. Бағаның
төмендеуі май және тоң ...... ... отын ... – 5%, ... және ... құралдар – 1,3%, киім және аяқ киім –
0,8%, баспа өнімдері, жеке бас ... ... үйге ... заттар
және медициналық дәрі-дәрмектер – 0,7%-дан жоғарылады. Дизель отыны бағасы-
4,9%,бензин – ... ... ... қала мен дала ... ... ... үшін ... пен Ұлттық Банк бірлесе шара қолданбақшы. Бұл туралы еліміздің вице-
премьері Кәрім Мәсімов хабарлады. Статистика мамандары ... 11 ... ... деңгейі 6 пайызға көтерілді деп қоры-тындылап отыр. 2011
жыл басталғалы бері «2010 ... ... ... ... ... ... екен» деген сұрақ көптің көкейінде жүретіні ақиқат. Өйткені ... ... ... ... ... жоқ. Ол ол ма, ... түгіл
Еуроаймақтың да мүшесі ... ... ... ... ... ... соншалық, бюджет жетімсіздігі 12 пайыздан асып кетті.
2009 жылдың желтоқсанына қарағанда 2010 ... ... ... ... деңгейі
2.2 Қазақстан Республикасындағы қазіргі кездегі инфляцияның даму ... ... ... жылдарға арналған негізгі бағыттарына
сәйкес 2009 жылға арналған инфляция жөнінде болжам экономика дамуының 3
сценарийі ... ... ... ... ... ... ... жоғары ағыны кезінде мұнайдың қалыпты бағалары» және «мұнайдың
жоғары бағалары») бойынша айқындалған болатын. 2009 жылдың қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... инфляцияның
болжамы 8,2%-9,2% шегінде белгіленген болатын . Brent сұрыпты ... ... 2007 жылы бір ... үшін 72,7 АҚШ ... ... ... ... ерекшелік инфляциялық қысымның күшеюі және қаржы
нарығындағы ахуалдың ... ... ... ... ... алдында
белгілі бір таңдау жасауға итермелейді. Ондай ... ... қол ... банк жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету және
экономиканың одан әрі өсуін ... ... ... 2009 жылы ... Ұлттық банкі алдағы екі жылға, яғни 2009-
2011 жылдарға ... ... ... ... бағыттарын әзірлеу
жөнінде шешім қабылдады.
Алдағы кезеңдердегі Қазақстан Ұлттық банкінің ақша-несие саясатының
негізгі басымдығы инфляциялық ... ... көшу ... жалғастыру болып табылады. Инфляциялық таргеттеу ... ... ... ... ... ... ... сай келеді
және қойылған мақсаттың ... ... ... ... үлкен сенімін қамтамасыз етеді.
Қазақстан Республикасының өткен жылдардағыдан ... ... ... ... ... ... түрде
айырмашылығының барлығын айта кету қажет. Бұған, негізінен ... ... ... ... ... себепші болды. Осыған байланысты
дамудың сценарийлік нұсқаларын әзірлеу ... ... ... қарастырылды.
Қазақстан Республикасы соңғы жылдарда бірінші рет экономикалық өсудің
айтарлықтай бәсеңдеуін ... ... ... Сондықтан да, 2009-2011
жылдарға арналған ақша-несие саясатының бағыттарында ЖІӨ-нің нақты өсуінің
жоғары ... ... ... ... ... ... мұнайдың әлемдік бағаларының төмендеуі нұсқасы да ... оны ... ... ... екі жылда Қазақстан Республикасындағы
жоғары экономикалық дамыуның тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... ... ... іске ... ... етіледі.
Демек, халықаралық қаржы нарықтарындағы теріс құбылыстардың әлі ... ... оның ... ... ... ... ... дамуының: базалық және пессимистік 2 сценарийі қарстырылған.
Базалық сценарий кезінде төлем ... ... ... ... ... ( ... АҚШ ... астам) сақталатыны
күтілуде. Бұл ретте банктердің резидент еместер алдындағы, өтеу ... және 2009 ... ... ... ... жаңадан сырттан
қарыз алу себебін қайта қаржыландыра алмайтыны болжанды. Осы ... ... ... ... деп ... ... ЖІӨ-нің нақты өсуі 2009 жылы 5%, ал 2010 жылы ... ... өсу ... ... ... ... деген
қажеттіліктің төмендеуіне және тұтастай алғанда ішкі сұраныстың қысқаруына
себепші болады, бұл ... ... ... 2009 жылға түзетуді
қамтамасыз етеді. Нәтижесінде 2009 жылы теңестірілген ... ... бұл ... ... ... ... ... резервтері
көлемінің 2008 жылғы деңгейде сақталатынын және теңгенің номиналдық айырбас
бағамының тұрақтылығын болжайды.
Осы сценарий үшін ... ... мен ... ... көрсеткіштерінің
болашақтары динамикасына қатысты болжамдар ... ... ... ... ... ... ... Көзделген кезеңде ... ... ... ... 11- 15%, ақша ... өсімі 17-19%,
экономикаға несиелердің өсімі 16-18%, банк жүйесіндегі депозиттердің өсімі
18-20% болады.
Пессимистық сценарий кезінде ... ... ... міндеттемелерінің орындалуы шетелден жаңадан қарыз алу болмаған
кезде банктердің сыртқы активтерінің ... ... ... ... ... нәтижесінде ішкі нрвестициялар көлемінің қысқаруына және
ішкі жинақы ақша ... ... әкеп ... Ішкі инвестициялық және
тұтынушылық сұраныстың қысқаруы импорт шығыстарының ... әкеп ... ... шот ... 2008 және 2009 ... ... шектейтін
болады.
Сыртқы ресурстарға рұқсаттың болмауы жағдайында сыртқы барштық
міндеттемелерге қызмет көрсету қажеттілігі елден капиталдың сыртқы ... ... ... ... ... ... оның әлсіреуі
жағына қарай біршама жоғары қысым жасауы мүмкін.
Бұл сценарийдің ... ... ... 2008 ... жылдары экономиканың өсуі байқалмайды деп күтілуде.
Нақты сектор мен төлем балансы көрсеткіштерінің болашақтағы
динамикасына қатысты жасалған ... ... ... ... жүйесінің сыртқы және ішкі активтерінің қысқаруы жіне ... ... ... экономикадағы ақша ұсынысы қысқарады.
Көрсетілген кезеңде ақша базасының орташа жылдық ... 2-4%, ... ... ... 6-7%, ... ... ... 4-5%, банк
жүйесіндегі депозиттер 2-3% төмендейді.
Қазақстан Республикасының ... ... 2008 ... ... ... ... жағдайды көруге болады:
Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің ресми
деректері бойынша инфляцияның ең жоғарғы ... 2008 ... ... ... орын ... яғни 19.4 % құрады. Бұл соңғы жылдарда
белгіленген ең жоғарғы деңгей болып табылады. ... азық ... ... өте ... ... ... көшбасшылыққа ие болды – 27.8%.
2008 жылдың қараша айында 2007 жылға қарағанда ұн бағасы 75%, ... нан – 40.6%, ... – 16.7% -ға ... ... ... өсуі
–5.9%, сүт өнімдері мен жұмыртқа бағасының өсуі ... –15.9% ды ... ... – 22%, ... – 20.4, ... ... 16.2% -ға өсті. Ет
пен ет өнімдеріне – 19.7%, ... пен ... ... ... баға осы кезеңде
– 14.6%-ға өсті.Соның ... құс еті – 24.9%, ... еті ... ... еті – 17.9% қой еті – 17%, ... өнімдері – 16.6%- ды құрады.
2008 жылдың қараша айында қатты отын 4.7%, нығыздалған газ – 1.6% ға
өсті. Жуу және ... ... 1.9%, дәрі ... – 1.1% , киім және ... – 15, жеке гигиена тауарлары 0.9% ға көтерілді. Ал бензин бағасы
16.3% мен ... отын – ... ... ... қызмет көрсетудің ішінде білім беру мекемелерінің қызмет
көрсету құны – 0.9%-ға, медицина ... ... ... – 0,8% ... ... - 0.8%, ... ... қызмет көрсету
және жолаушылар көлігінің ... ... ... ... – 1.2%, ... және ... қызметтері – 1% - ға
қымбаттап отыр.
Сонымен 2008 жылдың 1-ші ... ... ... ... ... ... (резервтік активтердің өзгеруіне
байланысты операцияларды ... ... ... жылдың осындай
көрсеткішінен екі еседен астамға асып ... 1,8 ... ... 2008 жыл үшін ... ... тікелей инвестициялар сияқты
Қазақстан ... ... ... ... да өсуі тән ... 2008 ... 1-ші ... шетелдік тікелей инвестициялардың жалпы әкелінуі 2523 млн.
доллар деңгейінде тіркелді, нетто-әкеліну 1696 млн. ... ... ... жылдың осындай көрсеткішінен 1,7 есе асып түседі.
2008 жылдың 1-ші ... ... ... ... 1,8 ... ... резиденттердің шетелдік активтері – 1,3
млрд. долл. өсті.
2008 жылдың 1-ші ... ... ... ... 12,7 %-ға ... млрд. долларды құрады. Мемлекеттік және мемлекет ... ... ... ... 3,59 ... ... ... кезде, сыртқы
борыштың өсімі банктердің және үлесіне сыртқы борыштың 86%-ы ... ... ... ... ... ... толық қамтамасыз етілді.
Тұтастай алғанда, 2008 жылы тамызда ... ... ... ... ... ... ... құрылымы бойынша неғұрлым жоғары деңгейде азық-түлік
тауарлары – 7,4%-ға қымбаттады, азық түлікке ... ... ... ... көрсетулерге бағалар мен тарифтер тиісінше 6,2%-ға және 5,9%-
ға көтерілді.
2008 жылы ... ... тән ... ... ... ... және ... көрсетулерге бағаның өткен жылдағыдай
ерекшеленген «лидерлерсіз» іс жүзінде біркелкі ... атап ... ... басқа, теңге енгізілген сәттен бастап барлық ... ... ... ... төмендеуінің орнына есептік жылдың ... ... оның ... ... жылдан бастап Ұлттық Банк ақша-кредит саясатын жүргізу кезінде
базалық ... ... ... ... ... ... ... Басқармасының қаулысына сәйкес базалық
инфляцияның есебі екі әдістеме бойынша ... және оны ... ... ... ... ... ... Базалық
инфляция есебінің бірінші әдістемесіне сәйкес тұтыну бағалары ... ... ... жанармайға және көмірге бағаны алып
тастау, ал екінші әдістеме бойынша – ТБИ-ден ... ең ... ... ... және ... ... ... көрсеткен 5
компонентті алып тастау көзделеді.
Ақша-кредит саясатының 2007-2010 жылдарға арналған негізгі бағыттарында
негізі қаланған 2007 ... ... ... ... ... бір ... алғанда 4-6%-ды құрайтынын ескере отырып, өткен жылдың қорытындылары
бойынша тұтастай алғанда болжанған деңгейден нақты деңгей ... ... ... жылдарға көз жүгіртсек 2007 жылы жылдық инфляция деңгейі 10,7%-
ға жетті (2007 жыл желтоқсан 2006 жылғы желтоқсанға), ... ... ... өскен.
Тұтыну бағаларының өсуінің басты себептері азық-түлік тауарларының
қымбаттауы (8,1%-ға) және ақылы қызмет көрсетулері бағаларының өсуі ... ... ... ... 5,9%-ға қымбаттады.
2009 жылы азық-түлік тауарларының құрылымында бағалардың жоғарылауы
тіркелген болатын: көкөніс пен жеміс-жидек – 23,1%-ға, ...... және ет ... – 12,5%-ға, қант – 11,9%-ға, ... және ... ... /19, ... ... ... тобына да бағалардың өсуі байқалды.
Олардың ішінде: киім-кешекке – 8,8%, аяқ-киім – 7,0%-ға, ... ... 5,7%, ...... ... ... ... құрылымында тұрғындық-коммуналдық қызмет көрсету
аясында баға 7,4%-ға жоғарылады. Оның себептері: газбен қамтамасыз ету ... ... үйді ... ету – ... ... шығару – 8,0%-ға
қымбаттады. Сонымен қатар, ... беру ... де ... ... ... ...... жолаушылар көлігі – 6,0%-ға
қымбаттады.
Орта жылдық инфляция 7,6% құрады, 2006 ... ... ... ... ... ... ... деңгейі жыл басынан бергі уақытта дейін 1,5%-ға
жетті. Қазіргі таңда доллар девальвациясы жалғасып тұр. Оның ... ... ... 1=145 ... ... ... Мұндай жағдайда экспорттың
ақшаға шаққандағы (номиналды) көлемі ғана ұлғаяды. Ішкі жалпы өнімнің өсімі
де сол деңгейден аспайды. Ал шын өсім бұл екі ... ... ... ықтимал. Өйткені қымбаттаған теңге – тауардың өтімі, яғни ... ... ... кемиді. Бұл ретте екінші деңгейдегі банктер
үлкен кері әсер етіп тұр. ... ... ... ... ... ... мол ірі үш банк шет ... жеңіл несиелер алып елге үлестіруін үдете
түсуде. Бұл екі жақты зиянды. ... ... Банк ... ... ... үшін оны ... алуға мәжбүр болады. Демек, сақтық қордағы
валюта мөлшері ұлғаяды, сол арқылы оның құнсыздануы ... ... ... ... ... ... теңгеге шаққанда азаяды. Демек,
ұтыстан ұтылыс басым болып тұр. Мұндай жағдайда Ұлттық Банк теңгені ... ... ... ... ... Жыл ... ... рет бұл тәсіл жүзеге асырылды да. Оның ... ... ... Теңге
бағамы өсе түсті. Сөйтіп, онсыз да қымбаттап бара ... (шет ... ... ... ішкі ... ... ... жалғастырады. Бұл дегенініз ең алдымен өткен жылдық мемлекеттік
төлемдердің 30-100 пайыз ... ... ... Сатармаңдар
айналымдағы бос ақшаны өз қалтасына түсіруді ойлауы нарық ... ... ... ... ... тұр. ... ... өсіруші, сөйтіп,
экономиканы «Голланд ауруына» ... ... ... күші ... ... ... ... шықты. Бір жағынан халыққа жақсылық
жасағандай, ал сол жақсылық экономикаға кері әсерін ... ... ... тілінде «Голланд ауруы» дейді. Біреулер Қазақстанды «Голланд
ауруымен» үрейлендіре бастағанына ... ... жүзі ... ... ... алуы ... ... Оған себеп Қазақстан экономикасы әлі де болса
ондаған, тіпті жүздеген миллиард доллар көлеміндегі ... ... ... ... ... мүлде «шөліркеп қалған» субъект.
Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің ... ... ... 2010 жылы ... 0,9% ... (2009 ... – 0,8%). Азық-түлік тауарларына баға 0,4%-ға , ал азық-түлікке
жатпайтын тауарлар 0,9%-ға және ақылы қызмет көрсету – ... ... ... ... ... ... ішіндегі жұмыртқа –
4,6%, қант – 2,5%, көкөніс – 1,7%, май – 0,4%, ... және ... ... ... ... Бағаның жоғарылауы күрішке – 0,9% және ет, ет ... ... ... жатпайтын тауарлар ішінде де бағаның жоғарылауы байқалды:
жанармай – 6,5%-ға, сонымен ... аяқ ... ... ... ... ... ... – 0,4%-ға.
Ақылы қызмет көрсетулер арасында да баға жоғарылады көлік қызметі –
2,0%, мәдениет және білім беру ... – 0,6%, ... ... ... 0,5%. ... ... көрсетулер – 0,3%-ға ... ... ... ... ету – 0,6%, ... ... – 3,4%, ... ету – 0,4%, электр энергиясы – 0,1%.
2010 жылдың басынан бастап тұтыну нарығында бағаның ... ... ... ... – 4,0%). ... ... ... (4,7%), азық-түлікке жатпайтын тауарлар – 3,4% (2,5%), халыққа ақылы
қызмет көрсету – 7,0% (4,0%) ... ... ... инфляция жылдық деңгей бойынша – 8,1% құрады
(2009 жыл желтоқсанда – 7,5%), азық-түлік тауарлары ... ... ...... ... қызмет көрсетулер – ... осы ... ... ... ... ... соңғы жылдары
біраз жоғары деңгейде тұрғанын көруге болады, бірақ 2009 жылы 2008 ... ... ... ... ... Бірақ оны дәл ... ... ... ... ... ... инфляция деңгейінің
біртіндеп өсу ... ... ... ... ... проблемаларды талдау
Сонымен біз инфляцияны екі типке бөлдік – ... ... ... ... ... ... өмірде бұл екі типті ажырату өте
қиын. Мысалы, денсаулық сақтау шығындары тез арада ... ... ... ... бұл ... инфляциясын тудырады. Егер тауарларға,
ресурстарға сұраныс өссе, онда ... ... ... ... шығын өсіп жатқандығы байқалады. Сол кезде өндіріп
жатқан тауарлардың бағасын көтеруге мәжбүр болады. Өндірістік ... ... ... инфляциясы пайда болады. Бірақ көптеген ... ... ... деп ... Бұл екі ... ... екенін ажырату қиын.
Сұраныс инфляциясы ... ... ... ... Ал ... ... түрде өз-өзінен жоқ болады. Ұсыныс азайған кезде нақты ішкі өнім
көлемі және айналым қысқарады. Бұл шығындардың ... ... ... ... ... Ал енді ... ... зерттейік.
Біріншіден, инфляция табысты қалай жіктейтінін және ЖІӨ-ге қалай ... ... ... және ЖІӨ арасында белгілі бір қарым-қатынас бар. Нақты
көлем және өндірістік ... ... бір ... ... ... ... соңғы 20 жыл ішінде көптеген оқиғалар болды. Мысалы,
нақты өндірістік ... ... ал ... өсіп ... ... көлем белгілі бір деңгейде тұр, барлығы жұмыс істеп жатыр. ... ... және ... ... елестетелік. Бұл жерде
инфляцияның әсер етуін және табыс жіктелуін көре аламыз. Егер ... ... ... онда ... ... әсер ... және ... табыс. Бұл сұраққа жауап беру үшін біз атаулы табыс
және нақты табыстың айырмашылығын білуіміз керек. Атаулы табыс – бұл ... ... ... ... ... саны. Нақты табыс – бұл тауарлар саны
немесе қызмет, яғни біз осы ... ... ... табысты сатып аламыз.
Егер атаулы табысыңыз бағаның өсу деңгейіне қарағанда тезірек өссе,
онда нақты табыс өседі. Және, ... егер баға өсу ... ... ... ... ... ... онда нақты табыс азаяды. Біз нақты табыс
қалай өзгеретінен мына формуламен шығара аламыз:
Нақты табыстың ... ... баға ... ... = ... өсуі ... атаулы табыс 10% өссе, ал баға деңгейі 5% өссе, онда нақты табыс
5% өседі және керісінше, ... ... ... болса, инфляция 10%, сонда
нақты табыс 5% ... ... ... ... Атаулы және нақты табыс ... ... ... ... атаулы табыс алған адамдарға ... бір ... ... ... ... ... ... басқа адамдар
тобына табысты жіктейді.
Классикалық мысалға зейнеткерлерді алуға болады, оларға ... ... ... ... 1980 жылы зейнеткерлікке шыққан адамның
тауарларды мол сатып алуға мүмкіншілігі бар еді, ал 1995 жылы ... ... ... дейін төмендеп кетті, бұған жалдау төлемақысын жатқызуға
болады.
Мүлік иелері. Инфляция мүлікті сақтаушыларға да үлкен зардап әкеледі.
Баға өсуінен нақты ... ... ... ... бір кісі 1980 ... 1995 ... ... 1000 доллар тығып қойды делік, сонда нақты баға
құны жартысына дейін төмендейді. Бірақ, сақтау ... бәрі ... ... Егер ... ... ... ... болса, онда
сақтап қойған тауардың құны төмендейді. ... А. ... 1000 ... ... банкке салды дейік. Инфляция 13%-ға өсті. Жылдың соңында 1000 доллар
құны 938 доллар ... ... ақша ... 1060 ... ... және ... беруші (дебитор және кредитор). Қарыз алушы және
несие беруші арасында инфляция табыстарды үйлестіреді. Болжалды инфляция
қарыз ... ... ... ... ... ... ... сіз банктен
1000 доллар алдыңыз, оны екі жылдан кейін қайтару ... егер осы ... ... ... баға ... ... онда 1000 доллардың орнына ... ... ... ... ... бағаның құны төмендейді.
2004 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету ақша – кредит ... жаңа ... ... ... ... орындау үшін Ұлттық ... ... ... ... ақша – кредит саясатын әзірлеу және жүргізу;
- төлем жүйелерінің ... ... ... ету;
- валюталық реттеуді және валюталық бақылауды ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге ықпал ету.
Ұлттық Банктің негізгі ... мен ... ... ... ... ... ... үшін Ұлттық Банк жариялаған
Еуроодақ стандартына және ... ... ... көшуді
едәуір нақты көрсетеді.
Инфляциялық таргеттеу принциптерін пайдаланатын көптеген ... ... ... мақсаттарға қол жеткізу ... ... ... ... ... ... тұтыну
бағаларының индексіне сүйенбейтін ... ... ... ... ... көрсететін баға индекстерін қарастырады
және монетарлық емес ... ... ... ... түрлі
дәрежедегі күйзелістердің ықпалын жояды.
Ұлттық Банк 2004 жылдан бастап «базалық инфляция» ... ... ... болады.
2004 жылы ақша – кредит саясатының негізгі ... ... ... ... 4-6% ... ... тұру ... қалыптастырылған.
Мұндай бағдарлар базалық инфляцияны ... ... ... және ол ... ... ... ... жүргізілгеннен кейін тағы да
түзетілетін болады.
Инфляция ... ... ... – ақша ... ... мәжбүр
болды, Ұлттық банк несие беру «процентін және міндетті резерв нормасын
өте жоғары деңгейде ... ... ... ... ... (ақша –
қаржы) саясаттың нәтижесінде инфляция ауыздықталды, сонымен бірге ішкі
өндіріс пен ... екі – үш есе ... ... ... орындары
тоқтап қалды, жұмыссыздық күрт өсті. Негізінен сыртқа өнім шығаратын
шикізат ... ... ... тоқтатқан жоқ, керісінше ... ... ... ... көшу ... Қазақстанда бұрынннан
қалыптасқан өндірісаралық диспропорциялар қысқарғанның орнына арта түсті.
Жалпы алғанда, инфляцияға қарсы саясаттың ұзақ ... ... ... ... ... ... тоқтаусыз тактикалық
түрі болды. Монетарлық саясат негізінен күнделікті ... ... ақша ... ... ... ... саясат түріне
жатады. Әрине, белгілі бір жағдайларда, мысалы, гиперинфляция кезінде, бұл
әдіс негізгі реттеу ... ... ... да. ... ... алғанда,
дамыған Батыс елдерінің тәжірибесі көрсеткендей, ... ... ... стратегиялық даму саясатының шеңберінде жүргізіліп ... ... ... жж. ... ... ... дамыту
бағдарламасы жасалған. Қазақстан Үкіметі 2011 – 2015 жж. ... ... ... ... ... ... бағдарламасын бекіткен болатын.
Сонымен қатар, қазіргі уақытта Қазақстаннның барлық ... ... ... (облыстарының) Экономикалық - әлеуметтік
бағдарламалары жасалып, іске асырылуда. Осы ... ... ... ... ... қарастыруға болады. Қазақстанда да
монетарлық қаржы саясаты ұзақ және орта ... ... ... ... ... ... шеңберінде жүргізілетін болады.
Құнсызданудың (инфляцияның) жағымсыз әлеуметтік және экономикалық
салдары көптеген ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл жерде экономистер ең алдымен мына сұрақтың жауабын табуға
ұмтылады: ... де ... іс – ... арқылы инфлияцияны жою керек
пе, әлде ... ... ... ... ... ... саясатты сипаттағанда, екі әдістемені бөліп айтуға
болады. Бірінші әдістеме шеңберінде белсенді бюджет саясаты ... ... ... ... мақсатында мемлекеттік шығындар мен салықтар
реттеледі. Инфляция жағдайында мемлекет ... ... ... ... ... ... қысқарады, инфляция қарқыны
төмендейді. Бірақ сонымен бірге өндіріс өсуі де ... ... ... ... Ол ... үшін ... тежеудің құны
болады. Құлдырау ... ... ... ... кеңейтуге
бағытталады. Егер сұраным жеткіліксіз болса, онда мемлекеттің ... іске ... және ... ... ... Ең ... табысы төмен нарық субъектілеріне ... ... Бұл ... ... береді: сұраным тез өседі, ол
өндіріске ... ... ... ... өсу ... бірақ 60 –
70 жылдары дамыған ... ... ... сұранымды бюджет
арқылы ынталандыру инфляцияны күшейтуі мүмкін екен. ... ... ... ... бюджет тапшылығын қалыптастырады және салық пен ... ... ... ... ... ... жаңа ... бағыттағы экономистер ұсынады.
Олар бірінші орынға ақша – несие ... ... ... қояды. Бұл әдіс
экономика жағдайына жанама түрде икемлді ықпал жасайды. Бұл ... ... ... ... банк ... Орталық банк
айналымдағы ақша көлемін өзгертеді және ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Сонымен инфляция салдары барлық әлеуметтік топтарға, экономикалық
секторларға әсерін тигізбей қоймайтындығын айтуға ... ... ... ... оны ... сан ... жолдарын талдау үстінде. Бірақ
көптеген білікті экономистердің пайымдауынша оны ақша-кредит саясаты арқылы
жүргізу керек.
3 ИФЛЯЦИЯМЕН КҮРЕСУ ШАРАЛАРЫН ... ... ҚР да ... ... ... болашаққа арналған бағыттары
Ұлттық банктің ақша-несиелік реттеу қызметі. Экономиканы ақша және
несие айналымына әсер ету ... ... ... ... саясатының
құрамдас элементі. Оның негізгі мақсаты экономикалық өсудің тұрақтылығына,
инфляция мен жұмыссыздықтың төменгі деңгейіне және төлем балансының ... қол ... ... табылады. Дегенмен ұлттық банк ұдайы өндірістің
заңдылықтарынан ... ... ... ... және ... ... жоя ... Ұлттық банктің әртүрлі мақсатқа бағыттылған
іс-әрекетіне қарама-қарсылықтар тән. Оның несиені арзандатуымен өндірісті
ынталандыру ... ... ... бір ... ... ... Ақша ... қатаң реттеу саясаты ойдағыдай нәтижеге
жеткізбейді, себебі инфляция тек ақша ... ... ... көп ... ... ... дағдарысы және валюта курсының
төмендеуі кезінде Ұлттық банк елдің төлем балансын процентті жоғарылату ... ... ... ... ... ұмтылады. Бірақ несиенің қымбаттығы
өндірісті өрістетуге кері әсер етеді.
Ұлттық банктің ақша-несие саясаты деп оның айналымдағы ақша ... ... ... ... ... мен ақша айналымындағы және қарыз
капитал нарығындағы ... ... ... бағытталған іс-
шараларының жиынтығын айтады. Ол саясаттың мақсаты – ақша айналымы ... ... әсер ету ... ... конъюктурасын реттеу. Ақша-
несие саясаты иә несиеге және жұмыссыздықтың күшеюі жағдайында ... ... ... ... және ... мөлшерін азайту арқылы өндірісің
жандануына себепші болады. ... ... ... ... ... ... өсуі, үйлесімсіздіктің өрлеу ... ... ... ... ... банк ... шек қою, ... жоғарлату, төлем құралдарын шығаруды тежеу және т.с.с. әрееттермен
шұғылданады.
Ел экономикасының жағдайы ақша несие жүйесіне тығыз байланысты. Несие
институттарының ... ... ... мен жүргізілетін операциялардың
көлеміне қарай кез- келген мемлекеттің ақша-несие ... ... ... ... ... Оған ... көптеген мемлекеттерде
ақша массасының 75%-тен ... ... ... ... ал тек ... Ұлттық банктің банкноттары. Сондықтан мемлекеттің ақша ... ... ... ... тек ... банк арқылы коммерциялық банктердің
операцияларының масштабы мен олардың түрлеріне ықпал жасаумен ғана табысты
бола алады.
Ұлттық банк ... ... ... ету үшін ең ... ... ... ... немесе азайту мүмкіншілігін ... одан ... банк ... ... эмиссиясы мен несие
операцияларының көлемін тікелей ... ... ұғым ... ... банк
міндетті резервтер жүйесі арқылы банктік несие мен депозиттер динамикасына
әсер етуі. Ол ... ... ... ... ... ... қысқарту немесе ұлғайту реакциясын тудыру мүмкін.
Ұлттық банктің ақша-несие саясатының әдістері сан алуан, олардың ең
көп тарағандары төмендегідей:
- ... ... ... ... ... төлем мөлшерін
өзгерту (ресми есеп ... ... ... ... ... ... міндетті қорларының мөлшерін өзгерту;
- ашық нарықтағы операциялар, яғни ... ... және ... ... ... ... алу
операциялары;
- валюта курсының саясаты, немесе курстық саясат.
Бұл айтылған ақша-несиелік реттеу әдістері ... ... ... және ... ... ... ... әсер
ететіндіктен жалпы реттеу әдісі деп аталады. Ал іріктеп тексеру әдісі
кейбір ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Іріктеп тексеру әдістеріне мыналар жатады:
Кейбір банктерге банктік несиенің мөлшерін немесе қарыз тікелей шектеу:
Несиенің белгілі бір ... ... ... ... атап ... мөлшерін белгілеу, (яғни берілуге тиіс сома мен берілген несиенің
арасындағы айырма), депозиттер мөлшері мен ... ... ... ... ... шама шегі ... ... дәстүрлі әдісіне Ұлттық банктің проценттік мөлшерін өзгерту
жатады. Проценттің ... ... ... ... банктердің өз
резервтерін толтыру үшін несие алатын мүмкіншілігін азайтады, ол ... ... ... ... қарыздарын қысқартады, демек ол
ақша массасы мен нарықтық процент мөлшерін ... ... ... ... мөлшерін жоғарлатып, несие шектеу саясатын, яғни ... ... ... жоғарлату елге қысқа мерзімді шетел капиталын тартуға
әкеп соқтырады. Сонымен қатар, ол төлем ... мен ... ... де әсер ... ... төлем балансы активтеніп және шетел
валютасын ұсынушы көбейіп, ... ... ... ... ... ... ... курсы жоғарлайды. Ұлттық банктің ... ... ... яғни несиені кеңейту саясаты – ... ... ... ... ... ... ... бірі – валюта курсының
саясаты, немесе курстық ... ... ... ... ... баға және ақша ... тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін
маңызы өте зор. Ұлттық валюта курсының төмендеуі ішкі нарықтағы ... ... соң ... ... бағасын көтереді, яғни ұлттық ақша
өлшемінің сатып алу ... ... ... ... ... ... ... ішкі нарықтағы тауарлар бағасы өндіріс шығындарына
емес, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... айналады. Ұлттық банкті валюта ... ... ( яғни ... ... ... валютаға сату-сатып
алу) реттеу ақша айналысына тікелей әсер етеді. Шетел валютасын ... ... ... ақша ... өсіреді, ал сату ақша массасын қысқартады.
Ақша- несие саясаты болашақта қауіпсіздік нарығына, бағалы ... ... ете ... ... ... онан әрі дамуына және зейнетақы
қорының көбеюіне ықпалын тигізеді.
Кез-келген мемлекет үшін аса маңызда міндет ел экономикасының ... ... ... шаруашылығын тиімді жүргізу. Бұл міндет
Қазақстан Республикасында ресми түрде ... ... ... ... Өз ... ол ... ... үшін бағаның бір
қалыптылығын сақтау үшін бірқатар ... ... ... ... ... ең маңыздысы ақша-несие саясаты болып есептелінеді.
Берілген саясаттың аса ... ... ... ғалымы Дж. Кейнс
1928-1933 жылдары ... ... ... дағдарыстан шығудың бірден-
бір жолы екендігін ... Міне сол ... бері ... ... ... ... және болашақта да іске асырылатын болады.
Ұлттық Банктің ақша-несиелік реттеу ...... ақша ... әсер ету жолымен реттеу. Оның ... ... ... ... ... мен жұмыссыздықтың төенгі деңгейіне және
төлем балансының тепе- теңдігіне қол ... ... ... ... ұдайы өндірістің заңдылықтарынан туындайтын шаруашылық механизміндегі
дағдарыс және басқа да үйлесімсіздікті жоя алмайды. Ұлттық Бакнтің ... ... ... қарама қарсылықтар тән. Оның несиені
арзандатымен өндірісті ынталандыру әрекеті, шаруашылықтың ... ... ... Ақша ... ... ... ... ойдағыдай
нәтижеге жеткізбейді, себебі индляция тек ақша қатынастарымен тежеуге
мүмкіндік бермейтін көп факторлы ... ... ... ... деп оның ... ақша ... ... проценттік мөлшер деңгейі мен ақша аыналымындағы және қарыз
капитал ... ... ... ... ... ... жиынтығын айтады. Ол саясаттың мақсаты – ақша айналымы мен
несие жағдайына әсер ету ... ... ... реттеу, сол арқылы
инфляция деңгейін реттеп отыру. Ақша-несие саясаты ия ... және ... ... ... ия ... ... және ... бағытталған.
Өндірістің дағдарысы және жұмыссыздықтың күшеюі жағдайында Ұлттық
Банк несие беруді ... және ... ... ... ... жандануына
себепші болады. Керісінше, экономикалық өрлеу кезінде кездесетін алып-
сатушылық, бағаның өсуі, үйлесімсіздіктің өрлеу ... ... ... ... ... Банк несиеге шек қою, пайыздық төлемді
жоғарылату, төлем ... ... ... және тағы сол ... ... ... ... Республикасы Ұлттық банкінің ... ... ... тұру ... іске ... ... ... жылдық орташа инфляция 2005 жылға болжанған 5,2-6,9%-дан,
орташа 7,6%-ға өсіп, асып кетіп отыр. Ал, ... ... ... ресми мәліметтері бойынша 2010 жылдың ... ... ... 0,3% ... Өндірістік емес тауарлардың бағасы 0,3% өсті,
қызметтер 0,9% өсті. Соның ішінде ... ... 0,8%, ... ... және ... ... пайдаланатын бұйымдардың бағасы 0,4%, ыдыс-
аяқтың бағасы 0,3% өскендігі анықталды. 2006 ... ... ... ... нарығындағы бағаның өсуі 4,8% құрап отыр. Сонымен
2006 жылдың шілде айында ... ... ... 8,9% бейнелейді.
Осыны негізге ала отырып Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 2008-
2010 жылдарға арналған ақша несие саясатын іске асырудағы ... ... Оған ... алдын алу принциптері енеді. Бұл инфляцияға
байланысты ... ... ... ... көрсеткіштерінің
қалыптасуын бейнелейді. Берілген бағдарлама екі негізгі көрсеткішке ... ... ... ... бағаның төмендеуіне негізделсе,
екіншісі, мұнайға әлемдік бағаның ... ... ... ... ... ... ... тұруға бағыттылған. Қазақстан Республикасның
ақша-несие саясатының негізгі мақсаты инфляция деңгейін ... және ... ... ... ... 6,9-8,5% ... ұстап
тұру.
Осы екі бағыттың ішіндегі Ұлттық Банк ... ... ... ұстап
тұрып, ақша-несие саясатын сәйкесінше жүргізуді көздеп отыр. Ақша-несие
саясатына байланысты Қазақстан Республикасның ... ... ... ... ... ... ... жоғарылатуға
байланысты және қабылданатын шешімдерді ақша нарығының жағдайына әсер етуін
күшейтуге байланысты ... іске ... ... ... ... өз ... байланысты
қарыз нарқын және ақша нарығындағы инфляция деңгейіне байланысты қайта
қаржыландырудың ... ... да ... ... Қаржы нарығындағы қарыз
нарқын реттеудің негізгі құралы ... ... ... ... ... деңгейлі банктердің депозиттері саналады. Ұлттық Банк
депозиттерді ... ... ... ... ол ... қарыз нарқын
реттейтін болады. Сонымен қатар қарыз нарқын төменгі және жоғарғы ... ... ... ... ... пайдаға да әсер етеді.
Қазақстан Ұлттық банкі мемлекеттік ақша-несие саясатын анықтайтын
және ... ... ... ... табылады. Қазақстан Ұлттық банкі ақша-
несие саясатының басты мақсаты ұллтық валютаның тұрақтылығы, яғни ... ... мен ... ... валюталарына қатысты тұрақтылығын
қамтамасыз етуді көздейді.
Ақша-несие саясатының тәсілінде халық шаруашылығы мәселелерін шешуде
ынталандырушы роль ... ... ... ... және ... шешу үшін арнайы мемлекеттік бағдарлама негізінде мақсаттық
жеңіл несиелер береді. Ол арнайы бжджеттен тыс даму ... ... ... ... ... инфляцияның өсу қаупін тудырады,
бұл кәсіпорындар мен халықтың ... ... және ... ... ала ... ... ... банкі «үлттық ақша» бірлігінің
бағалығын қорғаушы функциясын жүзеге асырады. Бұл ... ... ... үшін Ұлттық банк ақша-несие саясатының әртүрлі құралдарын
пайдаланады. ... ... ... ... банкі ақша-несие саясатының
баға тұрақтылығын сақтау мақсатында жүзеге асады, бұл қалыпты, баланстанған
экономикалық ... ... ... ... шарты болып табылады.
Макроэкономиканың көрсеткіштерінен көргеніміздей экономикалық ағымдық
жағдайына байланысты Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... ... өзгереді. Мемлекеттік
макроэкономикалық реттеудің басты құралы Ұлттық банк жүргізетін ақша-несие
саясаты болып ... ... ... жалпы ішкі өнімнің өсуі бірінші рет 1996
жылы байқалды, яғни 1,1% ... 1996 ... ... ... 1995 ... 60,3%-дан 28,7%-ға төмендеді, бұл позитивті қорытынды болды.
1995-1999 жылдары ... ... ... мен ... ... ... ... саясатының негіхгі құралдары көрсетілген,
сондай-ақ, мұнда экономикалық өсу және инфляция сияқты макроэкономикалық
көрсеткіштер ... ... ... ... ... экономикалық өсудің
тұрақтылығын куәландырады. Бұған байланысты Ұлттық банк ... ... ... мен ... ... жылдан бастап, Ұлттық банктің негізгі мақсаты баға тұрақтылығын
қамтамасыз ету болып табылады. Бұл мына факторларға ... ... ... ... жағымдылығы;
- мемлекеттегі макроэкономикалық тұрақтылығы;
- айтарлықтай тұрақты экономикалық өсу.
Бұдан кейін Ұлттық банк ... ... ... ... ... көңіл бөледі.
Ақша-несие саясатының маңызды құралы – бұл ақша ... ... банк ... өтімділігін қамтамасыз ету. Банктердің міндеттері
бойынша төлемеу қаупін ...... ... ең аз ... ... 2004 ... аяғында Ұлттық банк дәстүрі түрде ... ... ... ... ... Мұнда инфляция дамуының үш
сценариі көрсетілген, әлемдегі мұнайға деген бағаға байланысты:
Төмен баға негізінде - ... ... баға ... - баррельге 35$;
Жоғарғы баға негізінде - баррельге 40$.
Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) Орталық банктің ақша-несие ... ... ... ... саясаты соңғы 10 жылдықта әлемде
көптеген өзгерістерге ұшырауға байланысты, ХВҚ-ның тәжірибелері 2004 ... ... ... ... ... жаңа ... ұсынды.
Жаңа классификация ақша-несие саясаты мақсатының көпшілікке жариялануы
негізінде, оның ... ... әсер ету ... ... ... да ... ... саясатының классификациясының ішінде 87 ел, оның ... ... ... ... ... жағалауының елдері кіреді. ТМД
елдерінің ішінде бұл тізімге ... мен ... ... бұл ... 7 класын атап көрсетеді:
1) Ақша-несие автономиясының болмауы;
2) Экономиканың «еркін ... ... ... ... Ақша ... Валюта бағамы фиксациясының әртүрлі нұсқалары;
5) Ақша тұрақтылығының нақты емес якорі;
6) Инфляция ... ... ... функционалды инфляцияның таргеттелуі.
Дамыған елдердің барлығы дерлік қазіргі уақытта инфляцияның толық
функционалды таргеттеуін ... ... ... ... ... ... ... Бағалық тұрақтылықтың толық емес якорін АҚШ, Жапония,
толығымен ... ... ... ... ... таргеттелуін
18 елде қолданады, олардың ішінде Австралия, Канада, Венгрия, Чили, ... Жаңа ... ... ... ... елдері бар. Дамыған елдер
біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... инфляциялық таргеттеуді қолданатын 16 ... оның ... ... мен ... бар. Бұл ... ... ... 1993 жылдан бастап, ал Ресей 2000
жылдан ... ... ... анықтамасы бойынша толық функционалды инфляция
таргеттеуінің, жеңілдетілген инфляция ... ... яғни ... ... ... ие.
Берілген классификация 2000 жылы жарияланған, толық функционалды
инфляция таргеттеуінің ... ... ... ... ... жолы ... табылады. Ұлттық банк осыған байланысты бірнеше шараларды
қолданады, оның Қазақстан ... ... ... ... ... ... жылы 1 қаңтардан бастап күшіне ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге сәйкес, Ұлттық банктің негізгі
мақсаты – ... ... ... ... ... ... Негізгі
мақсатын жүзеге асыру үшін Ұлттық банкке келесі міндеттер жүктелген:
1) Мемлекеттік ақша-несие саясатын жасақтау және өткізу;
2) ... ... ... ... ету;
3) Валюталық реттеу мен валюталық бақылауды жүзеге асыру;
4) Қаржы жүйесінің бір қалыптылығын қамтамасыз ... ... ... ... негізгі мақсаты мен міндеттерінің былай қалыптасуы
Еуроодақ ... және ... ... ... ... ... ... банктің негізгі мақсатының мұндай ... ... ... мен сәйкестенуі айналым курсы бойынша ... ... яғни ... ... ... ... алдын-алу шарты болып табылады.
Инфляциялық таргеттеудің «болашаққа бағыты» басты ерекше принцип болып
табылады, яғни ақша-несие саясатының жақын ... ... ... ... және ... ... орта және ұзақ мерзімдік
кезеңге әсерінің ... ... Бұл ... ... ... ... көрсеткіштерінің мақсатты жауыпкершілігі артады деген сөз.
Инфляциялық таргеттеу әдісін қолданатын елдер, инфляция байланыста өз
мақсатына жету шартымен, тауар ... ... ... Оның орнына
инфляция тенденцияның негізгі ... ... және ... ... әсер ... басқа баға индекстерін қолданады.
Көптеген индекс модификациялары бар, олар ... ... ... ... ... индекстерінің бірігуі ортақ атаумен
«базалық индекстер» деп ... Өз ... ... жағдайына
байланысты әр ел әртүрлі базалық индекстерді таңдайды.
Ұлттық банк 2004 жылдан бастап «базалық инфляция» ... ... ... ... ... ... күні ... банк
Үкіметпен және статистикалық Агенттікпен бірге базалық инфляция методикасы
үстінде жұмыс істеуде. 2004 жылдағы ... ... ... ...
орташа жылдық «базалық инфляция» 4-6% деңгейінде ұстап тұру.
Инфляцияны ... ... ... ... әдістерінің
құрамына нақты ставканы реттеу де кіреді. Ағымдағы ... ... ... ... ... ... байланысты жүргізетін болады,
бұл оның экономикадағы ролін арттырады.
Қазақстан экономикасында сақталып ... ... ... ... ... ... ... ақша қатынастарын реттеудегі жаңа
режимге, яғни инфляциялық таргеттеуге көшуге бағыт ... Осы ... ... ... ... бағытты не үшін, инфляциялық
таргеттеудің ... ... ... ... ... ... макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізу, қаржы секторының
пәрменді дамуы, сыртқы ... ... ... ... ... қызметінің сапалы және жаңа жолға түсуіне себепші ... Бұл ... ... ... құрылуына және дамуына ықпал етіп,
іскерлік ортаға, ... емес ... ... ... және ақша
айналымын тұрақтандыруға әсерін тигізді.
3.2 Инфляцияға қарсы саясатты жетілдіру жолдары
Инфляцияның өрістеп, күшеюі ... жөне ... ... ... ... ... мемлекет инфляцияны жою жөне ақша
айналысын түрақтандыруға арналған шаралар ... ... . ... ... іс - ... екі ... болады:
1) бейімделу саясатын жүргізу немесе инфляцияға бейімделу;
Бұл кезде табыстарды, ... ... ... ... ... ... ... мен фирмалар қысқа ... ... ... ... ... ... көздерін іздестіреді және т.с.с.
2) инфляцияны төмендету немесе басу ... ... ... ... ... ... жою ... шаралардың кешені қоғамның іс-әрекет етуінің
өндірістік — ... ... ... ... сфераларының әр түрлі жақтарына әрекет етуді қамтиды десекте
олардың шешушісі базалық, өндірістік — экономикалық ... ... ... ... ... ақша жөне фискалдық саясатты пайдаланудың
біршама қатардағы макроэкономикалық әдістермен жетуге болады.
Инфляцияга қарсы саясат — инфляциямен ... ... ... ... ... ... ... Мүндай саясаттың екі негізгі
жолы белгіленген дефляциялық саясат және кірістер саясаты.
Дефляциялык, саясат — мемлекеттің ... ... ... үшін
пайыздық мөлшерлемелерді арттыру, салық ауыртпалығын күшейту, ақша массасын
шектеу жолымен ақша-несие және ... ... ... ақша ... ... Бұл саясат экономиканың өсуін тежейді.
Кірістер саясаты — бағаға және ... ... ... ... ... өсу ... ... жолымен параллелді бақылау жүргізуді қажет
етеді. Оны жүзеге ... ... ... қоздыруы мүмкін.
Инфляцияға қарсы саясат ақшалай ұсынымды шектеудің әр түрлі әдістерін
кіріктіреді:
1. Орталық банктің нақты ақша эмиссиясын ... ... ... ... ... ... ... несие ресурстарын қымбаттату және оларға қол ... ... ... кредитер үшін қайта қаржыландырудың
есептік мөлшерлемесін арттыру.
3. Кредит мультипликаторын қысу және коммерциялық банктердің ... ... жету үшін ... ... ... ... талаптарын арттыру.
4. Сондай мақсаттарда Орталық банктің ... ... ... қарсы фискалдық саясат салықтарды көбейту, мемлекеттің
шығыстарын ... жөне ... ... мемлекеттік бюджеттің тапшылығын
төмендету арқылы жүргізіледі.
Салық саясаты инфляция жағдайында екі ... ... ... ... ... тиіс:
бірішіден, мемлекеттік бюджеттің тендестігіне жету және тапшылығын ... оның ... ... ... керек;
екіншіден, экономиканың бастапқы буындарында - өндіріс пен айырбас
сферасында экономикалык белсенділікті жандандыру қажет.
Инфляцияға қарсы ... ... ... салық салуды қысқартуда болып
отыр . Жанама салықтардың инфляциялық сипаты болады, өйткені олар ... ... ... ... ... іс - ... ... өндіріске олардың қысымы болып табылады, бұл ұсынымды шектейді.
Үшіншіден, ... ... ... әдеттегідей, салық жүйесін
күрделілендіретін ... ... ... байланыстырылады,
мүның өзі салықтан жалтарынуға әкеп соқтырады.
Сондықтан инфляция кезінде тұтынуға ... ... ... ... ... түсірмейтін қарапайым және сенімді
салық ... ... ... Бұл ... ... дәрежеде табысқа
салынатын салық пен мүлік құнына ... ... ... ... бар ... ... сай ... шығыстарын қысқарту бұл процесті ... ... ... ... ... ... ... материалдық өндіріс
сферасына да таратуды қажет етеді. Бұл жерде мынаны ойда ұстаған жөн: ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігіне -
шығындар немесе өндірушілер инфляциясына қатысты болып ... ... ... ... ... болады. Бұл жөнінде инфляцияның екі
түрі мен қарсы әрекеттің кешенді әдістері ... ... ... мемлекеттік және жергілікті деңгейлердің бюджет шығыстары жайында
басты бағыт барлық мүмкін болатын баптар бойынша оларды барынша ... ... ... ... оқушыларды, тіркелген кірістері
бар қызметкерлерді қорғау жөніндегі өміршендік маңызды ... ... ... ... ... ... ... арқылы жетуге болады:
а) тура әдістермен — шектеумен (рестрикциялармен), яғни заңнамалық
актілер немесе өкілетті мемлекеттік органдардың ... ... қол ... ... ... ... ... секвестірлеу әдісімен — барлық шығыстарды әртүрлі факторлармен
анықталатын ... ... ... ... ... үйлесімді
төмендетумен;
б) қолда бар кірістердің деңгейін ... ... ... ... деңгейін шектеумен.
Кез келген жағдайда шығыстарды қысқарту ... ... ... ... тез ... ... ... лайықты
жобалардан, шаралардан бас тартуды және ... ... ... инфляцияның екінші типін—шығындардың
(өндірушілер инфляциясының) ... ... ... жою ... ... ... ... келеді:
1) жалақыны көбейту;
2) үйымдық сипаттағы себептер бойынша шаруашылық ... ... ... ... ... шикізат жөне энергетикалық ресурстар иелерінің инфляциялық тосулары,
осыған қарай олар өндірістің ... ... ... ... шығындарымен байланысты болатын инфляцияны жою өзара байланысты
проблемалардың бірнеше күрделі блоктарын шешуді қажет етеді.
Инфляцияны төмендету проблемаларының ... ... ... ... жүйесінің орталық буыны ретіндегі өндірістің
құлдырауын жоюда болып ... Өз ... ол мына ... ... ұшырайды.
Біріншіден, еңбек өнімділігінің уәждемелік ынталандырмаларын, оның
тиімді нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... еңбек қызметін қалпына келтіру. Бұған қажырлы еңбек
пен оның ... ... ... ... ... жекеше өндірістік
секторды дамыту негізінде қол жетеді.
Сауда - делдалдық сфераға қарағанда өндірістік сфераның басымдығын
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... несиені кедергісіз алумен және несиелер ... ... ... ... өндіріс, еңбекке ақы төлеу
қорларына даму үшін қолайлы экономикалық ... ... және ... жетуге болады, қажетті жағдайда өндірістік сектор
қызметінің басым түрлерін ... ... ... ... жүзеге
асырылды .
Инфляцияны жеңіп шығу жөніндегі шаралар жүйесіндегі ... ... ... ... мен меншіктің барлық нысандарының шаруашылық
жүргізуші субъектілерінің экономикалық ... ... ... ... аталған механизмдердің іс-қимылы мына ... ... ... — бағалардың төмендеуі — өндірістің өсуі ... ... ... ... - ... ... ... механизмін жасау монополияға қарсы шараларды жүргізумен,
меншіктің түрлі ... ... ... ... ... ... заңнамалық түрде қамтамасыз етумен байланысты болады.
Инфляцияға ықпал ... ең ... ... ... ... шеңберінде бағамен жалақыға бақылау қою болып табылады. Баға мен
жалақыны ... ... ... ... ... ... ... және кеңінен инфляция деңгейіне, ... ... ... қорғаудың қажеттіліктеріне қарай түрленіп
оырады. Базалық ... ... - ... ... ... ... өндіруде бағаны реттеуді жүргізудің маңызы зор .Тап олардың құны
келесі технологиялық шектердің өнімі бағасының бүкіл пирамидасының негізіне
қойылады.
Жалақыны реттеу ... ( қол ... ) ... ... ... ... ... байланыста жүзеге асырылады, өйткені номиналды жалақы
мөлшерлемелерінің еңбек өнімділігі өсуінің ... тең ... ... бойынша инфляциялық емес болып табылады.
Сыртқы экономикалық қызметті қамтып көрсететін төлем балансы ... ... ... оның ... ... ... . Бірінші
кезекте бұл тауарлар мен қызметтердің, яғни ... ... ... ... ... ағымдағы операциялар бойынша
тендікке жетуге қатысты болады.
Төлем балансының ... ... ... ... ... мен ... ішкі сүранымды отандық тауарлар мен қызметтерге
ауыстыру есебінен, ... ... ... қарағанда экспорттық
өндірістің икемділігін арттыру ... жету ... ... ... ... ... белгілеу саясатын жүргізу, инфляция-лық серпіліс
кезеңінде сауда және валюталық ... ... ... және ... ... кезде сыртқы экономикалық қатынастарды ырықтандыру
арқылы жетеді.
Инфляцияны басқаруды жақсарту және инфляцияға қарсы саясат шараларының
бірі ... ... ... ... ... ... маңыз беріледі.
Ұлттық Банктің негізгі міндеті ... ... ... ету ақша-кредит саясатындағы мүлдем жаңа айқындама Ұлттық Банк
жариялаған Еуроодақ стандарттарына және ... ... ... Инфляциялық таргеттеу қағидатарына дайындық және оған көшу ... ... ... ... ... бас тарта отырып,
инфляция бойынша мақсатты көрсеткіштерге кешуді болжайды. ... ... ... ... көрсеткіштерді белгілеуге негізделген ақша-
кредит саясаты өнеркәсібі дамыған елдерде ғана ... ... ... келе ... елдерде де кеңінен қолданылуда. Инфляцияның мақсатты
көрсеткіштер жүйесі жүргізілетін ақша-кредит саясатына деген ... ... ... ... көрсеткіштерді қолданатын өтпелі
экономикасы бар ... ... өсуі осы ... артықшылықтары бар
екендігінің жанама белгісі ... ... ... Жаңа ... Испания, Швеция,
Ұлыбритания инфляцияның ... ... ... ... қатар,
рыноктық экономикасы қалыптасып келе жатқан көптеген ... де: ... ... ... Польша, Оңтүстік Африка Республикасы инфляцияны
таргеттеуге көшеді. Инфляцияны мақсатты таргеттеудің түрлі ... Банк ... ... репо ... ... ... ... тұру арқылы инфляцияны басқаруды көздейді. Сонымен
бірге инфляциялық таргеттеу тетігінің мынадай түрі болады. Ұлттық Банк ... мен оның ... ... енін ... отырып банктік
резервтер мен банкаралық пайыздық мөлшер-лемелер арасындағы белгілі ... қол ... ... ... өз кезегінде, кредиттер
мен депозиттер бойынша банктік мөлшерлемелерге ықпал етеді, ... ... ... яғни ... да ... ... таргетгеу
кезіндегі негізгі құралдар ашық ... ... ... Ашық ... ішкі рыноктан мемлекеттік бағалы қағаздарды, оның ... ... алу ... ... ... ... алу және ... Репо операцияларының көлемі мен ... ... ... ... Мемлекеттік бюджет орнықты болғанда,
макроэкономикалық тұрақтылық және ... ... ... орталық
банктің тәуелсіздігі, ақпараттың ашықтығы жағдайларында инфляциялық
таргеттеу ... ... ... ... ... ... осы
алғышарттардың бәрі бар.
Қазіргі уақытта инфляциялық таргеттеуді еңгізуге дайындық шеңберінде
мынадай шаралар қабылданды. ... Банк 2000 ... ... ақша-кредит
саясатын жоспарлаудың үш жылдық ... ... 2004 ... бастап
инфляция бойынша мақсатты керсеткіштер — "базалық ... ... ... ... Бұл индекс монетарлық емес факторлар
бағаларының ... ... ... ... және ... ... үрдістерін көрсетеді. 2004 жылдың қаңтарынан бастап
Ұлттық Банктің ... ... ... ... және ... тапшылығын қаржыландыруға тиым салу міндеті заңмен бекітілді, бұл
инфляциялық таргеттеу ... ... ... бірі ... табылады.
Еліміздің орталық банкі ретінде Ұлттық ... ... ... ... ... ... Тұрақты негізде қайта
қаржыландыру мөлшерлемесін белгілеу мүмкіндігі ... 2002 ... ... ... ... ... қоры ... Банкке инфляциялық
таргеттеу тетігін әзірлеу мәселелеріне қатысты ... ... ... ... ... таргеттеуге көшуге қажетті база жасау үшін Ұлттық ... ... ... ірі проблемаларды шешу міндеті түр:
- ашық рынок операцияларын кең ауқымды көлемде жүргізуге көшу ... ... ... бағалы қағаздар портфелін ұлғайту;
- бағалы қағаздардың қайталама рыногын дамыту;
- трансмиссиялық тетіктің үлгісін, яғни репо мөлшерлемесі ... ... ... ... мүмкіндік жасайтын үлгіні әзірлеу;
- инфляциялық таргеттеуді пайдалана отырып, шешім қабылдау қағидаттарын
іске асыру рәсімін өзірлеу және ... ... ... ... келе ... ... біздің
экономикамызда жүргізіліп жатқан ақша-кредит саясатындағы ең тиімді жолы –
инфляциялық ... ... ... ... ... бұл ең дұрыс
та, тиімді бағыт болып табылады.
3.3 Қазақстан Республикасының инфляцияға қарсы 2009-2011 жылдарға
арналған іс-қимыл ... жылы 10 ... ... ... Мәсімовтың төрағалығымен
Үкіметте болып өткен селекторлық кеңесте қазіргі кездегі ... ... үш ... ... ... да толымды сипаттама
берілген болатын.
10 қарашадағы жағдай бойынша еліміздегі ... ... 8,8% ... ... Бұл ... жылдың сәйкес мерзімімен салыстырғанда 4,6% пайызға
төмен. Инфляцияның болжамды мөлшері ... ... ... ... ... ... ... Бұл ТМД мемлекеттерінің ішіндегі ең төменгі
көрсеткіш. Саралап ... ... ... ... қазан айындағы мәлімет
бойынша, инфляция деңгейі Ресейде 10,6% пайыз, ... ... 9,4%, ... 16,1% ... ... ... ... саладағы жағдай басқалардан әлдеқайда тәуір болады деп айтуға толық
негіз бар.
Үкімет еліміздегі ... ... ... ... ... 1 қарашадан бастап 1 литр А-80 маркалы ... ...... АИ - 92\93 – 87 ... АИ - 95\97 – 100 теңгеге дейін
арзандатылды. ... ... ... 1 ... 94 ... ... ... мерзім ішінде елімізде азық-түлік бағасы 9,5 пайызға көтеріліп,
еліміздегі инфляцияның жалпы өсуіне 3,9 ... әсер ... ... ... 6,5 ... ... жалпы инфляцияның өсуіне 2,1 пайыз ... ... бола ... да 4 ... ... ... ... бағасы атап айтқанда, картоп - 4,5 пайызға ( 64 ... ), ... - 8,5 ( 573 ... ), қой еті - 5,6 (594 ... ... майы ... ( 318теңге), қант - 2,6 ( 113 теңге ), ұнның ... ... - ... ( 80 теңге ) төмендеген. Ал қырыққабат - 4,3 пайызға, жұмыртқа -
4 пайызға, «Ақмаржан» 1,04 пайызға ... ... ... ...... ... ... ең қымбат баға – Астана, Алматы, Қостанай, ... ... ... және ... ... көрініс тапқан. Елімізде азық-
түлік қауіпсіздігін және олардың бағасының тұрақтылығын ... ету ... ... ... ... ... ... Онда ішкі рыноктағы және
шеттен келетін азық-түлік тауарларының бағасы ... ... ... ... ... тобы ... Жыл ... бері бұл жұмыс тобының алты
жиналысы ... ... ... ... ... ... оның ішінде өсімдік майы, қант, күріш және ұнтақталған сүттің
жеткілікті қоры жасалған. Биыл ... ... ... ... шығымы
160 мың тоннаны құрады. Бұл еліміздің өсімдік майына деген сұранысының 80
пайызын ғана қанағаттандырады. Қызылорда ... 310 мың ... ... оның 130 мың ... азық ... сорт. Бұл еліміздің күріш
дақылына деген сұранысын толық қамтамасыз етуге жетеді. Еліміз бойынша 1,8
миллион ... 1,9 ... ... ... ... Мал ... бойынша да жағдай тұрақты. ... жылы ... ... ... 4 - 5 пайызды құрады.
Инфляцияға қарсы күреске барлық өңірлердегі ӘКК-лер ... ... Олар ... ... ... жеткізу және жылыжайлар мен
көкөніс қоймаларының құрылысын салуға қатысатын болады. 2008-2009 жылдары
ӘКК-лердің қатысуымен ... ... 34,9 ... ... 10 ... ... пайдалануға беріледі. Сонымен ... ... ... шикі ... ... баж салығын 210 ... 139 ... ... ... ... ... салынатын баж
салығын 130 доллардан 95 долларға дейін төмендету көзделіп отыр.
2007 жылдың ... ... ... ... қаржы рыноктарындағы
тұрақсыздық Қазақстанның даму қақынына әсер етті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... демек,
ішкі экономиканы несиелеу көлемінің қысқаруынан көрінді. Бұдан басқа,
әлемдік азық ... ... ... ... ... ... экономикаға инфляциялық қыспақты едәуір күшейтті.
Қазақстан Республикасының Үкіметі, Ұлттық Банкі мен ... ... ... ... ... және қадағалау агенттігі әлемдік қаржы және тауар
рыноктарындағы тұрақсыздықтың теріс салдарын жұмсартуға бағытталған ... ... ... жедел қабылдады және іске асырды.
Өтімділіктің жаһандық тапшылығын ... ... ... екінші
толқыны әлемдік қаржы жүйесінің шеңберінен шығып, нақты секторға ... әсер ... ... барып әлемдік экономиканың өсу қарқынының ... ... ... ретінде тауарлар мен қызмет ... ... ... ... ... экономиканы тұрақтандыру және оңалту жөнінде қосымша жаңа
шаралар қабылдауды талап етеді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігінің ... ... ... ... ... 2009-2010 жылдарға арналған бірлескен
іс қимыл жоспары ... ... ... ... орындау
мақсатында әзірленді және жаһандық дағдарыстың ... ... ... ... ... ... және ... сапалы
экономикалық өсу үшін қажетті негізді қамтамасыз етуге бағытталған шаралар
кешенін айқындайды.
Жоспардың мақсаты ... ... ... дағдарыстың теріс салдарын жұмсарту және ... ... өсу үшін ... ... қамтамасыз ету болып табылады.
Мақсатқа жету үшін Үкімет, Ұлттық Банк пен Қаржылық ... ... бес ... шоғырланатын болады:
1. Қаржы секторын тұрақтандыру.
2. Жылжымайтын мүлік рыногындағы ... ... ... және орта ... қолдау.
4. Агроөнеркәсіптік кешенді дамыту.
5. Инновациялық, индустриалдық және ... ... ... қаржылық қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық
қорының 10 млрд. АҚШ ... ( 1 200 ... ... ) ... қаражат
пайдаланылатын болады.
Үкімет, Ұлттық Банк пен Қаржылық қадағалау ... ... ... қоры және ... ұлттық холдингі осы қаражаттың мақсатты және тиімді
жұмсалуына тұрақты мониторинг пен бақылауды қамтамасыз етеді.
Жоспарды іске асыру ... ... ... ... ... қоры шығатын болды. Ол үшін үкімет «Самұрық-Қазына қорын 607,5
млрд. теңгеге ... ... ... ... жылы қабылданған шараларға келер болсақ ағымдағы жылдың 9 айы
ішінде ЖІӨ-нің өсуі ... 4%- ды, ... ... 7%-ды ... және
тұтыну бағаларының өсуін тұрақтандыру мүмкін болды.
Экономикалық өсу қарқынының төмендеуі жағдайында Үкімет контрциклдық
бюджет саясатын, ал ... Банк – ... ... ... ... ... Алайда экономика мен қаржы секторын тұрақтандыру ... ... және ... саясаттар макроэкономикалық тұрақтылықты
қамтамасыз ету, оның ішінде, ... ... ... ұстап тұру
мақсатында қаталдандыратын болады. Мысалы, Үкіметтегі отырыста Ұлттық Банк
басшысы Әнуар Сәйденов мәлімдегендей, ... ... ... ... бәсеңдеп келе жатқанын көрсетеді. Бас банкирдің айтуына
қарағанда, осы үрдіс ағымдағы жылдың ... ... ... ... жылы да
жалғаспақшы. Мұндай ахуал Ұлттық Банкке инфляцияның жылдық көрсеткішін 10
пайыздан асырмауға мүмкіндік ... ... ... 2009 жылы инфляцияны
7,5-9,5 пайыз деңгейінде, 2010 жылы 7-9 ... ... ... ... ... жылғы 10 айда инфляция деңгейі 8,8% -ды құрады, мұның өзі 10%-
дан аспайды ... ... ... ... алғанда тұрақтандыру шараларын жүзеге асыру арқылы еліміздің
экономикасы 2 172 млрд. теңге ... ... ... ... ... ... ... қолға алынған іс шаралардың және экономиканы
тұрақтандыру ... ... ... ... ... ... ... ЖІӨ нің өсімі 2009-2010 жылдарда 1-3 пайыз
деңгейінде тұрақтайды деген ... бар. ... ... жоспарға сәйкес,
2009-2010 жылдардың соңына қарай инфляцияның деңгейі 7-9 ... ... 8 ... ... 4 – ... ... ... ақша-несие саясатының негізгі
көрсеткіштерінің болжамы (базалық сценарий)
| |2009 |2010 |2011 |
| ... ... ... ... ... ... ) % | | | ... соңында % |18,8 |7,9-9,9 |7,5-9,5 ... ... бір ... |10,8 ... |8,5-10,5 |
|Ресми қайта қаржыландыру ставкасы,% |11,0 |10,0 |6,0 ... ... ... ... |1464 |1410 |1402 ... %-бен |-2,5 |-3,7 |-0,6 ... ... теңге |4614* |4088 |4088 ... %-бен |25,5* |-11,4 |0,0 ... ... ... |3874* |3384 |3438 ... экономикаға кредиттері, |7256* |6570 |6656 ... | | | ... ... ... % |38,6* | ... ... қоғамда ақшаның құнсыздануы, бұл процесс қарқынды да ұлғаймалы
түрде жүреді, ... ... ... ... қор ... ... ақша-несие жүйесінің қызметі бұзылады, тауарды тауарға тікелей
айырбастау (бартер) кеңейеді.
Инфляция жағдайында Үкімет ...... ... ұстануға мәжбүр
болды, Ұлттық банк несие беру «процентін және міндетті резерв ... ... ... ... ... Осылай жүргізілген монетарлық (ақша –
қаржы) саясаттың нәтижесінде инфляция ауыздықталды, сонымен бірге ... пен ... екі – үш есе ... ... ... ... ... жұмыссыздық күрт өсті. Негізінен сыртқа өнім шығаратын
шикізат ... ... ... тоқтатқан жоқ, керісінше ... ... ... ... көшу ... Қазақстанда бұрыннан
қалыптасқан өндірісаралық диспропорциялар ... ... арта ... ... ... ... – мемлекеттік бюджет
тапшылығына байланысты. Бюджет тапшылығы ... ... ... ... ... ол ... инфляциясынан жәнге осығарн
байланысты ... ... ... ... өсуі ... ... табысын төмендетеді. Сондықтан
кәсіподақтар еңбекақының номиналды деңгейін көтеру туралы талап қояды.
2004 жылдан ... ... ... негізгі мақсаты ... ... ... ету ақша – ... саясатындағы
мүлдем жаңа айқындама болып табылады.
Негізгі мақсатты орындау үшін Ұлттық ... ... ... ... ақша – ... саясатын әзірлеу және жүргізу;
• төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
• валюталық реттеуді және валюталық ... ... ... қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал ету
Ұлттық банктің негізгі мақсаты мен ... ... ... ... ... ... үшін ... Банк жариялаған
Еуроодақ стандартына және ... ... ... көшуді
едәуір нақты көрсетеді.
Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы ... 2006 ... ... ... ... тұрлаулы экономикалық өрлеудің іргетасы
ретінде одан әрі жаңарту мен әртараптандыру үшін ... ... ... ... ... ... ... қайта сапалы
өнім мен қызметке деген сұранысты көтермелеп отыруға ... ... ... ... одан әрі ... мен ... ... тұрғыда мынадай бағыттарда баса көңіл бөлу керек. Оның бірі - ақша-
кредит саясаты Ақша-кредит саясатының негізгі мақсаты – ... ... ету. Бұл ... жету ... ... ... Банк ... жүктеледі. Олардығ қолында сол үшін барлық өкілеттіктер ... бар. ... ... ... ... – қаржы нарығының
тұрақтылығын ... ету, ... ... ... ... сонымен бір мезгілде экономикалық өрлеуді ынталандыру үшін
нақтылы айырбас ... ... ... тұру. Осы орайда Ұлттық қор
маңызды рөл ... ... ... Қор ... ... және ұтымды
құрылуы мен пайдаланылуын қамтамасыз етуге тиіс деп санаймын».
Қазақстан экономикасында сақталып ... ... ... ... Ұлттық Банкі ақша қатынастарын реттеудегі жаңа режимге,
яғни инфляциялық таргеттеуге көшуге бағыт алды.
Еліміздегі ... ... қол ... ... ... ... сыртқы экономикалық конъюнктураның жайлы болуы ... ... ... және жаңа ... ... себепші болды. Бұл ... ... ... ... және дамуына ықпал ... ... ... емес ... ... бақылауға және ақша
айналымын тұрақтандыруға әсерін тигізді.
Ұлттық Банктің ақша-кредит саясаты ақша агрегаттары мен ... ... ... ... ... ... басқа да монетарлық емес факторларға:
ауыл шаруашылық өнімдері, жанармай және ... ... ... да ... ... ... ... тоқсан сөздің тобықтай түйініне келетін ... ... ... ... ... жай сөз ... қалдырмай онымен
күресу шараларын жетілдіріп, тиімді жолдарын іздестіру керек.
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... экономикасының «қызуы»
қандай?». // Айқын апта №71 (523) 20.04.2006, бейсенбі.
2. Бимендиева Л.А. «Экономикалық өсу – ... ... ... ... ретінде» // Хабаршы журналы № 6, 2004 ж.
3. Бердалиев К.Б «Қазақстан экономикасын ... ...... ... Б., ... ... Ү. ... экономика
негіздері» Алматы «Экономика»-2000ж
5. Көшенова Б.А. «Ақша, ... ... ... қатынастары»
Алматы «Экономика»-2000ж
6. Мақыш С.Б. «Ақша айналысы және несие», ... – 2000 ... ... Н.Г. ... ... 1999 ... ... С.С. «Экономикалық теория». Алматы – 2004.
9. ... Н.Қ., ... Қ.С. ... Алматы – 2000
ж.
10. ... Н.Ә. ... ... ұзақ мерзімдік (2030
ж. дейінгі) даму стратегиясы. ... - ... ... Н. ... ... ... жолы ... //
Ақиқат -1996ж
12. «Экономикалық саясат», // Экономика Алматы - 2002
13. Ільясов Қ.Қ., ... С. ... // ... ... Н.Қ. ... М.Ә. Тілеужанова. Алматы –
Экономика, 2003ж.
15. Қазақстан ... ... ... жолдауы. 2006
жыл, маусым
16. «Банки Казахстана» №3, 2006ж. // ... ... ... 2006 жылдың 7-мамыр №5 баспасөз-релизі 2006 жылдың
қаңтар-ақпанға арналған.
17. Сәйденов Әнуар. Ұлттық валюта: ... ... ... ... 2005ж. – 15 ... 6 ... «Банки Казахстана» №1, 2005ж. // Қазақстан Республикасы Ұлттық
Банкі №004 баспасөз-релизі 2005 жылғы 13 қаңтар.
19. ... ... №10, 2005ж. ... А.К. ... ... Казахстана» №8, 2006ж. //Қазақстан Республикасы Ұлттық
Банкі баспасөз-релизі 2006 жылғы 16 тамыз.
21. Қаржы-инвестициялық журнал «LS(Личный ... №2(17) ... ... ... ... ... ... 2008г
23. Егемен Қазақстан газеті 26 қараша 2008 жыл
24. Әубәкіров Я. Ә., Байжұмаев Б. Б., ... Ф. Н., ... Т. П. ... ... ... оқу ...... Қазақ
университеті, 1999ж.
25. Крымова В. «Экономикалық ... - ... ... ... Д. Қ., ... Т. Қ., Ескендіров Ә. Е., Бекмолдин С. Қ.,
Хабибулин Б. Х., ... А. Б., ... А. Т. – ... ... экономика 2002ж
27. Осипова Г. М. –Экономикалық теория негіздері/ Алматы 2002ж
28. Сейтқасымов Ғ. С. – Ақша, ... ... ... экономика,
2001ж
29. Халықаралық Қазақстан сайты (www.kazakh.ru)
30. Галерея экономистов(www.economica.ru)
31. Акежан Қажыгельдин-«Казахстан в ... ... ... Чепурин М.Н.,Кисилёв Е.А.-«Курс экономияеской теории»-Киров «АСА»-
2001ж
33. Назарбаев Н.Ә.-«Сындарлы он ... ... ... ... ... ... Жанама
Дерек көзі: Сембиева Л.М. Ақша-кредит саясаты:теориясы, әдістемесі, ... ... ... стратегиясы
5 сурет. Трансмиссиялық механизм элементтерінің өзара іс-әрекеті
Дерек көзі: Сембиева Л.М. Ақша-кредит саясаты:теориясы, әдістемесі, өткізу
механизмдері.
-----------------------
Таргеттеу стратегиялары
Монетарлық таргеттеу
Курстық таргеттеу
Инфляциялық таргеттеу
Номиналды ... ... ... ... ... ... ... басқару;біртұтастық; тәуелсіздік
Қосымша: ашықтық;
транспаренттік
Баға тұрақтылығы
-инфляцияны шектеу;
-ұлттық валюта тұрақтылығын қолдау;
-ақша-кредит саясатының тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... да ... ... ... мөлшерлемесін реттеу;
2.Кредитке шектеу қою;
3.Валюталық шектеу;
4.Портфелдік шектеу
1. Салықтық
2. Түзетілімдік; ашық рыноктағы операцияларды есептеу саясаты
3.Нормативтік
Нақты экономика
жиынтық
жиынтық
4 сурет. Ақша-кредиттік ... ... ... ... бағасы
Айырбас бағамы
Басқа көрсеткіштер
Рыноктық
Пайыз
мөлшерлемесі
Ақша базасы
Пайыз мөлшерлемесі
Баға тұрақтылығы

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы ұлттық банкінің ақша-несие саясатын жетілдіру бағыттары9 бет
Ақтөбе қаласы май зауытындағы май тазарту процесінің автоматтандырылуын жобалау25 бет
SCADA жүйесіне түсініктеме6 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері5 бет
Микробиология16 бет
Орындаушы механизмдердің құрылымының принциптері5 бет
Оқытудың заңдылықтарымен принциптері37 бет
Сана - психиканың жоғары формасы, сананың пайда болуы және дамуы16 бет
Стратификация және әлеуметтік мобильділік теориясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь