Айғырды азықтандыру

МАЗМҰНЫ

І. КІРІСПЕ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1.1. Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Жылқыны азықтандыру ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.2. Тұқымдық айғырларды азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.3. Асыл тұқымды айғырларды бағу және азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.4. Жылқыларды өсіру ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.5. Айғырлардың ас қорыту және зат алмасу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ...19
2.6. Жұмысшы жылқыларын күту, тазалау, тағалау, азықтандыру, суару және пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2.7 Азықтандырудың айғыр ұрығының сапасына әсері ... ... ... ... ... ... ... ...23
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
І. КІРІСПЕ БӨЛІМ

Басқа мал түлігінің ішінде жылқының алатын орны ертеден-ақ ерекше болатын. Өндіргіш күштер мен техниканың мыңдаған жылдар бойы жетілуіне орай жылңының мән маңызы да өзгерді. Жылқы шаруашылығы бұрынғыдан да жетілдіріле түсті. Жылқының шаруашылыққа пайдалы қасиеттері ұшан-теңіз. Ол мінсе - көлік, сүті - қасиетті диеталық сусын, еті – дәмді тағам. Осы қасиеттерін былай қойғанда ертедегі диқандар оны жер өңдеуге пайдаланып, еңбек өнімділігін арттырған. Еліміздің ерте кезден-ақ жылқы тұқымымен даңқы шыққан. Қазақ жылқылары төзімділігі, сыртқы орта жағдайына көнбістілігімен, жыл бойы үйірде болуға бейімділігімен ерекше көзге түскен. Әсіресе, республиканың шөл және шөлейт аймағында және таулы жайылымдардағы аудандарда жылқы өсіру тиімді. Мұндай жайылымдарға малдың басқа түріне қарағанда үйірлі жылқылар жақсы жайыла алады. Жылқы шаруашылығының дамуы, олардан алынатын өнімнің молайы өсірілетін жылқының тұқымдық сапасының жетілдірілуіне байланысты.
Қазақстанның кең байтақ жерінде жылқының жоғары өнімді 17 тұқымы өсіріледі. Олардың ішінде республикамыздың өзінде шығарылған салт мінілетін-жегілетін қостанай жылқысы және ет-сүт бағытындағы көшім жөне жаңадан шығарылған мұғалжар жылқы тұқымдары бүкіл елімізге мәлім.
Қазіргі кезде жылқы санын арттыру, оны өз төлінен өсіру, ауыл шаруашылығы және тасымалдау жұмыстарына тиімді пайдалану міндеттері қойылуда. Шаруашылықтарда құлын өсіріп, етке сойылатын жылқыны мемлекеттік сатып алу төртібі белгіленді. Қазақстанның тиісті аймақтарында етті бағыттағы тебінді жылқы шаруашылығын жетілдіру, сондай-ақ қымыз өндіретін фермалар ұйымдастыру мәселелері де қарастырылған. Жылқы өсіру мен айналысатын кісілерді материалдық ұйымдастыруды күшейту шаралары да қарастырылуда. Бұрыннан бар тұқымдарды, аталық із бен аналық ұяларды одан әрі жетілдіру және жаңадан шығару мақсатымен жылқы шаруашылығында селекциялық тұқымды асылдандыру жұмыстарын жақсарту жөнінде көптеген шаралар белгіленуі қажет. Жуық арадағы 10-15 жыл жүзінде отандық жылқы шаруашылығы асыл тұқымды, жұмысқа пайдалану, спорттық және өнімді бағытта өркендейтін болады.
Жылқы шаруашылығы – мал шаруашылығының негізгі бір саласы. Бұған жылқы санын көбейту, сапасы мен өнімін арттыру, әр түрлі мақсаттарда ( ет және қымыз өндіруге, күш көлігі ретінде, спорттық жарыстарға қосуға, шет елдерге сатуға, т. б.) тиімді пайдалану жатады. Жылқы өсіру және бие сауу қазақ халқының ата кәсібі болып табылады. Қазақ халқы жылқыны үйірге (25–30 бие) бөліп, жақсы тұқымнан айғыр салатын болған. Мұндай айғырлар үйірін шашау шығармай, ит-құсқа жегізбей, қысы- жазы қорғайды. Бірнеше үйір қосылып қос құраған. Бір қоста 500-ден 1000-ға дейін жылқы болады. Айғырдан шыққан биелер 10 айдан кейін (сәуір-мамыр айларында) құлындайды. Құлындар отығып, жетілген кезінде байланып, бие сауылады. Алғашқы кезде бие тәулігіне 3 немесе 4 рет
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Алмішев У.Х., Бексеитов Т.К., Ат сорпасының дамуы- Алматы, 2001.
2. Әкімбеков Б.Р., Муслимов Б.М.,Әкімбеков А.Р., Дәленов Ш.Д. Жылқы шаруашылығы. Қостанай, 2007.
3. Богословский С.И. Селекция сельскохозяйственной птицы. М. ВО "Агропромиздат" - 1991.
4. Борисенко Е.Я., Баранова К.В., Лисицын А.П.- Практикум по разведению сельскохозяйственных животных. М."Колос"- 1984.
5. Бегімбетова Г.С., Жүнісов А.М. Жылқы шаруашылығы. Алматы, Республикалық баспа орталығы, 2006.
6. Бозымов К. Жылқы және түйе шаруашылығы. Алматы. Қайнар. 1993.
7. Генетические основы селекции животных. Научные труды. М. "Наука"- 1969.
8. Гладенко В.Н. Книга о лошади. М. 1999.
9. Дүйсембаев К.Ы., Бегімбетова Г.С., Жүнісов А.М. т.б. Жылқы шаруашылығы. Алматы. АЗМИ, 1995.
10. Дәрібаев А., Ж.С.Әткешов " Жылқыны азықтандыру" –Талғар,1994.
11. Д.Ф.Лэсли. "Генетические основы селекции сельскохозяйственных животных". -М. "Колос". - 1982 г.
12. Дмитриев Н.Г., Басовский Н.З., Александров Б.В. и др. Справочник.- Племенная работа. М. "Агропромиздат" - 1988.
13. Жебровский Л.С. "Селекционная работа в условиях интенсификации животноводства". Л.-1987 г.
14. Жуленко А.П. , Король А.Б. "Рекомендация в эволюции и селекции"- М. "Наука".-1985.
15. Журналы "Коневодство и конный спорт" и "Мацманкер".

16. Красников С.С. Практикум по коневодству. - М.,Колос. 1977.
17. Камбегов Б. Коневодство и коннозаводство России. – М., 1988.

18. Кравченко Н.А. Племенное дело в животноводстве. М. "Агропромиздат"- 1987 г.
19. Меркурьева Е.К. - "Биометрия в селекции и генетике сельскохозяйственных животных".- М. "Колос"- 1970.
20. Никоро З.С., Стакан Г.А., Харитонова З.Н. и др. "Теоретические основы селекции животных". М. "Колос"- 1968.
21. Научные труды. "Проблемы племенной работы и экологически чистых технологий в коневодстве". Дивово - 1994 (ВНИИК).
22. Научные труды - "Совершенствование заводских пород лошадей", Том ХХХ1, ВНИИК - 1978 г.
23. Свечин К.Б. и др. Коневодство. М., Колос, 1984.
24. Сборник научных трудов. "Селекция и племенное дело". Дубровицы-1982 г.
25. Петухов В.А. "генетические основы селекции животных" - учебное пособие для специальности "Зоотехния". М. "Агропромиздат"-1989.
26. "Перспективы развития коневодства и конного спорта Казахстана"- научные труды. Костанай-2002 г.
27. П.А.Федотов. Коневодство. М. "Агропромиздат"- 1989.
28. Шилер Р., Вахаля, Винш Я. - "Селекция в животноводстве".- научные труды. М. "Наука"- 1969.
        
        МАЗМҰНЫ
І. КІРІСПЕ
БӨЛІМ.......................................................................
........................3
1.1. Әдебиетке
шолу........................................................................
....................6
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Жылқыны азықтандыру
ерекшеліктері......................................................11
2.2. Тұқымдық айғырларды
азықтандыру........................................................13
2.3. Асыл ... ... бағу ... ... ... ... ас ... және зат алмасу
ерекшеліктері.......................19
2.6. Жұмысшы жылқыларын күту, тазалау, тағалау, азықтандыру, суару және
пайдалану...................................................................
........................................20
2.7 Азықтандырудың айғыр ұрығының сапасына
әсері...............................23
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
БӨЛІМ.......................................................................
.......25
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі...................................................................27
І. КІРІСПЕ БӨЛІМ
Басқа мал ... ... ... ... орны ... ерекше
болатын. Өндіргіш күштер мен техниканың мыңдаған жылдар бойы жетілуіне орай
жылңының мән маңызы да өзгерді. Жылқы шаруашылығы бұрынғыдан да ... ... ... ... қасиеттері ұшан-теңіз. Ол мінсе -
көлік, сүті - ... ... ... еті – ... ... Осы қасиеттерін
былай қойғанда ертедегі ... оны жер ... ... ... ... Еліміздің ерте кезден-ақ жылқы ... ... ... ... ... ... орта жағдайына көнбістілігімен,
жыл бойы үйірде болуға бейімділігімен ерекше ... ... ... шөл және ... ... және таулы жайылымдардағы
аудандарда жылқы өсіру ... ... ... ... ... ... үйірлі жылқылар жақсы жайыла алады. Жылқы шаруашылығының дамуы,
олардан алынатын ... ... ... ... ... сапасының
жетілдірілуіне байланысты.
Қазақстанның кең байтақ жерінде жылқының ... ... 17 ... ... ... ... ... шығарылған салт мінілетін-
жегілетін қостанай жылқысы және ... ... ... жөне жаңадан
шығарылған мұғалжар жылқы тұқымдары бүкіл елімізге мәлім.
Қазіргі ... ... ... ... оны өз ... ... ауыл
шаруашылығы және тасымалдау ... ... ... ... ... құлын өсіріп, етке сойылатын жылқыны мемлекеттік
сатып алу ... ... ... ... аймақтарында етті
бағыттағы тебінді жылқы шаруашылығын жетілдіру, ... ... ... ... ... де ... ... өсіру мен
айналысатын кісілерді материалдық ұйымдастыруды күшейту шаралары ... ... бар ... ... із бен ... ... ... жетілдіру және жаңадан шығару мақсатымен жылқы ... ... ... жұмыстарын жақсарту жөнінде ... ... ... Жуық ... 10-15 жыл жүзінде отандық жылқы
шаруашылығы асыл тұқымды, ... ... ... және өнімді бағытта
өркендейтін болады.
Жылқы шаруашылығы – мал шаруашылығының ... бір ... ... ... ... сапасы мен өнімін арттыру, әр түрлі мақсаттарда ( ет ... ... күш ... ... ... ... қосуға, шет елдерге
сатуға, т. б.) тиімді пайдалану ... ... ... және бие сауу ... ата кәсібі болып табылады. Қазақ халқы жылқыны үйірге (25–30 бие)
бөліп, жақсы тұқымнан айғыр салатын болған. ... ... ... ... ит-құсқа жегізбей, қысы- жазы қорғайды. Бірнеше үйір қосылып қос
құраған. Бір ... ... ... ... жылқы болады. Айғырдан шыққан
биелер 10 айдан кейін (сәуір-мамыр ... ... ... ... ... байланып, бие сауылады. Алғашқы кезде бие ... ... 4 рет ... ал онан ... саууды көбейте береді (5 – 6 ... ... бие ... ... ... ... ... халқы биені
6 ай бойы сауады. Бие қымызының хим. құрамы үнемі тұрақты бола бермейді, ол
малдың физиол. ... ... ... және ... ... ... Қымызда 1,8–2,2%-тей белок болады, сондай-ақ адам
денсаулығына қажетті витаминдердің барлығы кездеседі. Әсіресе қымыз А және
С ... бай (қ. ... ... ... сапасы өте жоғары, сіңімді.
Сондай-ақ, жылқыдан көптеген мал ... ... үшін ... ... ... ... ... 1 млн-нан астам жылқы өсіріледі (2002).
Жылына олардан 40 мың т-дан астам ет, 35 мың т-ға жуық ... ... ... ... мамандандырылу бағыты республикамыздың табиғи-
шаруашылық ... ... ... ... асыл ... ... Қазақстанда 13 асыл тұқымды жылқы ... ... ... ... т.б. ... ... ... асылдандыратын
39 мемл. шаруашылықтар (Ақтөбе облысы, Атырау облысы, т.б.) ат ... және асыл ... ... ... ұйымдастырылған. Қазақстанда асыл
тұқымды жылқы саны 9 мыңнан асты (2000). Республикада ... ... ... ... және ... ... өсіріледі. Дала және құрғақ
дала аймақтарында жылқы негізінен жұмыс көлігі ретінде пайдаланылады. Қуаң,
қуаңшылық және тау ... ... ауа райы ... ... жыл ... бағудың мүмкіншілігі бар. Бұл жерлерде жылқы ш. ет алу мақсатында
ұйымдастырылған. ... кең ... ... бар орталық, оңтүстік,
шығыс және батыс аймақтарының көптеген аудандарында жылқы үйірлеп ... ... ... ... әдісі бар. Бос бағуда жылқы жыл бойы
жайылымда болады, қатты боран не көк ... ... ғана ... жем
беріледі. Табындап баққанда жылқы жынысына және ... ... ... ... ... ... байланысты табында 150 – 180 бие,
180 – 200 ... ... ал ... ... 350 ... ... ... Боран
және аяздан қорғау үшін жайылымда жеңіл-желпі жылқы қора, қалқа, ... ... ... ... суаттар жасалады. Жайылым орталығына әр
жылқыға 3 – 5 ц ... 0,5 – 1 ц жем ... ... Құлынды 10 – 12
айлығында енесінен айырады. Қорада не ... ... 1 ... 20 – 25
биеден үйірлеп шағылыстырады. Қолда ұстап баққан жылқыны қыста ашық, жылы
күндері ... ... ... боран, аязды күндері қорада ұстап пішен
және жем ... Орта ... әр ... 30 ц ... 6 – 8 ц ... ... ұстап баққанда бие мен айғырды сұрыптап таңдап алып
шағылыстырады және қолдан ұрықтандырады. ... 1,5 ... ... үйретеді, үйірдегі жылқыны таңбалайды. Биелерді қорада құлындатады.
Құлындаған биелерді күн жылынғанша құлынымен бірге ... ... ... мен жем ... Құлынды 6 – 8 айлығында енесінен айырып бөлек күтеді.
Қазақстанның оңт., орталық және ... ... бие ... Ерте ... ... ... ... өсіп жетіледі де, қыста бағуға
көнбісті келеді. Ет өндіру бағытында Ж. ө. ... жыл ... ... 35% бие, ... 14% ... тай, 14% ұрғашы жабағы, 2% айғыр,
5% құнан, 10% еркек тай, 14% еркек жабағы; ет-сүт бағытында ... ... 5% ... 5% ... тай, 18% ... жабағы, 2% айғыр, 3% құнан, 4%
еркек тай, 18% еркек жабағы болуы қажет. ... ... ... экон. жағдайларына байланысты асыл тұқымды фермада ат қора-жайылым
(көбінесе, қолда ... ... ... ат қорада әр жылқыға едені 10
– 14 м2 орын ... ат ... ... ... бөледі: а) биенің күйтін
байқайтын және шағылыстыратын алаң; ә) Тай мен ... ... ... ... Ат қораларда тайлар мен ... ... ... ... тапталған жол жасайды. Асыл тұқымды Ж. ө-тін
фермасы жанынан мал емханасы салынады. Асыл ... ... ...... (көбінесе жайылымда бағылады) әдісін қолданғанда бие, айғыр және жас
жылқылар тұратын жылқы қораларын салады, бас ... және ... ... ... және ... бөлінген жылқыны жеке қорада
ұстайды. Ат қора ... мал ... ... ... мақсаты: айғырларды азықтандыру нормаларымен,
рациондарымен ... ... ... ... туралы білімді
тереңдету.
Курстық жұмыстың міндеттері: жылқыны ... ... ... ... және ... күту ... туралы
түсінік беру.
1.1. Әдебиетке шолу
Д.А.Сыздықов (2006) атап көрсеткендей – таза ... ... ... ... ... және ... төмен. Мұның өзі міністік тұқымдарда қан ... ... ... екендігін көрсетеді, 37,7%, яғни басқа тұқымдармен
салыстырғанда өте төмен және ... ... ... ... (32-
44%) гемокрит көрсеткішінің төмендігі малдың қан аздығына ұшыратуы мүмкін.
Көрнекті ғалымдар П.Н.Кулешов, ... ... ... ... ... ... ... жылқының 5түрін
конституциялық типі (сөлекет, нәзік, ... ... ... ... ... Юрасов ат спортының ертеде Эллада, ... ... ... ... ... ... ... орай тұқым мал жазбаларын тіркеп, ... ... ... ... ... ... ... 1880 жылдан
бастап пайда болған ат спорты бағытының дамуы жылқы жарыстар нәтежесін
тіркеуге, таңдаулы ... шығу тегі ... ... ... етті.
Халықаралық аукциондарға асыл тұқымды жылқыларға сұраныс ... ... ... ... ... мен тәжірибесіне орыс ғалымдары: КСРО
ғылым академиясының корреспондент мүшесі , ... ... ... ... , ... ... профессор Н.А.Юрасов
т.б. көптеген оқымыстылар үлес қосты. Қазақстанның жылқы шаруашылығының
дамуына ат салысқандардың ... ... ... ... ... ... Б.М.Муслимов Б.Р.Әкімбекоа, ауыл
шаруашылығы ғылым кандидаттары М.Н.Борисов, А.И.Беляев, ... ... ... ... ... дегеніміз – малдың түр-тұлғасы, яғни дене
бітімінің сыртқы көрінісі, экстерьері. «Экстерьер» атауын ... ... 1768 жылы ... ... ... ... Оның ... бастың көлемі мен пішіні арқылы жануардың дене бітімінің
пропорционалдығы ... ... ... ... мықтылығы мен шаруашылыққа жарамдылығын бағалауда дене
бітімінің сыртқы көрінісін пайдалану ... ... де ... ... ... ... ... (біздің заманымызға дейінгі І
ғасыр) ... ісі ... ... ... ... ... бойынша
бағалау жөніндегі ұсыныстар жасаған. Жануарлардың түсіне де ... ... ... мал ... ... (ХІҮ ғасыр) жылқының экстерьері
жөнінде кітап жазған. 1717 жылы ... ... ... ... ... ... бағалау әдістерін сипаттаған.
1933 жылы И.С.Поповтың, Н.А.Зальцманның, И.А.Мэргоиттыі мәліметтері
бойынша ең көп ұрық ... әсер ... ... азық сұлы 121мл,
активтілігін өсіретін бидай-117, ... ... ... ... тең, ... ... жүгері мен бидай-
 119, 123, орташа әсерін ... ... бірі ... ... ... ең алдымен, ел қорғаны ердің жан ... ... ... ... иесі ... тіл ... ақыл ... (мысалы, “Ер Төстік”, “Алтын сақа”, т.б. ертегілерде), ... ... ... ... ... ... аты, ... заман батырлары Исатайдың Ақтабаны, Амангелдінің
Шалқасқасы иелерімен бірге жыр-аңызға айналып, ел құрметіне бөленген.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... деректер Ресей және Еуропа зерттеушілері Н. Бахметьевтің
(1870), С. ... (1873), А. ... (1875), А. ... ... ... ... ... даласында өсірілген жықлылар 1-ші, және
2-ші дүниежүзілік соғыс майдандарына көп ... ... ... жылқыны спорттық ойын-сауықтарда (қ. Аламан
бәйге, ... ... ... ... ... ... Аударыспақ, Ат
омырауластыру, Ат үстінен тартыс, Қыз қуу, ... ілу, ... ілу, ... ... ... сал-серілік пен сәнділіктің шырайын келтіретін
текті жануар деп есептеген. “Жылқы сәндік үшін, түйе байлық үшін” ... мәні ... ... ... ... алыс ... ... аламан
бәйгелер ұйымдастыратыны туралы орыс саяхатшылары тамсана жазады. Мысалы,
А. Вилькинистің 1885 ж. ... ... и ... ... көрген “Заметки о лошадях Туркестана” деп аталатын мақаласында
мынадай пікір айтылады: ... Азия ... ... атты ... ... ... мен түрікмендер 25-тен 40 верстке (1 верст – 800 м)
дейін ат шабысын ... Ал ... ... ... ... ... ... отырған”. Осы мақалада тағы бір қызғылықты
пікір бар: “...Ташкент пен Орынбор арасына қосарға бір ат ... 18 ... ... Дәстүрлі қазақ қоғамында жүйрік жылқы тек иесінің ғана емес,
бүкіл рудың, аймақтың мәртебесін өсірген. Олар ... ... мен ... ... ... ... ұзақ ... Жылқы тұқымын
асылдандырудың, сәйгүлік болар жылқыны тай күнінен ... ... ... қыры мен сырын жетік білетін мамандарды халық арасында ... ... деп ... (қ. ... ... қазақ қоғамында байлық мөлшері тек жылқымен ғана
өлшенген. Жылқысының саны 5000-нан асатындар ғана бай санатына жатқызылған.
Халықтың ... ... ... ерекше ықыласы, кең байтақ жайылымдардың
болуы, жылқының қыста тебініп өзі ... ... т.б. ... ... бұл ... көп өсірілуіне себеп болған. 1880 ж. Австрия-
Венгрияда 3,5 млн., ... 3,3 млн., ... 3,0 млн. Ж. ... 1879
ж. Қазақстанның бір ғана Орынбор облысында 1,8 млн. ... ... 20 ... ... ... 1920 ж. Қазақстанда 8 млн-нан астам Ж.
қалғандығы туралы ресми ... бар. Шын ... ... ... ... Ж. ... үкіметінің солақай саясаты салдарынан 20 ғ-дың ... ... (қ. ... (1969) ... ... ... - ... (башқұрт,
бурят, қазақ, моңғол), таулық (алтай, гуцул, карабах,қырғыз, локай, мегрел,
тува, тушин), ормандық (вят, карел, мезен, печора, полес, ... ... деп үш ... ... ... ал зауыттық тұқымдарды - мініс,
міністі-жегісті, желісті, ауыр жүк ... ... ... ... ... (1987) ... пайдалану қасиеттері бойынша
жылқы тұқымдарын төрт топқа бөлді: жұмыс аттары, спорт аттары, сүт және ет
өндіруге ... ... ... Никоро, Г.А Стакан, З.Н Харитонова жылқы гастерофилезін көптеген
аймақтарда жан-жақты зерттеген. Бұл ... ... ... 95-100%, ал ... бір ... 153 тен 435 ... 1000 ... жететіндігі анықталған.
Я.Я. Полферовтың (1987) адай, қарабайыр, арғымақ секілді қазақтың
көне ... ... ... ... ... етіп ... сол заманғы
ғылыми тұрғыдан мазмұнды ... ... ... зерттеуін одан әрі
жалғастыра келе, қазақ ... ... ... ... ... ... ... дене бітімі яғни конституциясы деп нені ... ... бұл ... әр түрлі түсінік береді. Мәселен, Е.А.Богданов
(1969ж) жануарлардың дене бітімін ... мен ... ... ... деп анықтайды. Е.Ф.Лискун(1971ж) жануарлардың дене бітімі деп
оларды біртұтас организм ретінде сипаттайтын биологиялық және ... мен ... ... ретінде түсінді. Н.А.Кравченко(1975ж)
жануарлардың дене ... деп ... жеке ... ... бейімделгіштігін және шаруашылыққа пайдалы өнімділігін
анықтайтын, тұқым қуалайтын қасиеттерінің жиынтығынан ... ... ... ... мен ... ... ... мен атқаратын
қызметіндегі өзара біртұтас байланысты ... ж. Н. ... ... М. ... (1871)
П.Великосельцев, (1875 ж.) А. Гардер, (1885 ж). С. ... (1875 ... (1883 ж). А. ... (1885 ж). А. ... (1892 ж). ... (1894 ж). А.И. ... (1895 ж.) В. ... сияқты Ресейдің
белгілі ғалымдарының қазақ жылқысына арналған арнайы ... ... Бұл ... кәсіпқой мамандар тарапынан жазылғандықтан әлі күнге
дейін маңызын жоймаған сүбелі еңбектер. Осы еңбектер жарыққа ... ... ... кез-келген уақытта қанағаттандыра алатын
таусылмас дария – ... ... ... мемлекет тарапынан көңіл
аударыла бастады.
У.Х.Алмішев, Т.К.Бексеитов (2011) жылқы суды және ... ... ... өз уақытымен, қажетінше берілгін азықпен сол малдың
денінің саулығы, жұмысқа жарамдығы, жүрісі көңіл күйі ... ... ... ... өз ... ... не ... су беруге
болмайды. Ондай жағдайда жылқыны ауруға ... ... ... ... өте күш жұмсайды, сол ... оған ... көп азық ... Хантинский 1893–1903 жылдары «Коннозаводство» журналының Торғай
обылысындағы тілшісі болып қызмет істеп, облыстағы әр жылдық ... ... ... ... мақалалар циклын жазды.
С. Белинский, (1956) Ақмола, Жетісу облыстарының ... ... ... ... қазақтың жылқы шаруашылығына,
барлық Еуропа мемлекеттері қызғанышпен қарау керек. ... ... ... ... әскери жылқыларды өсіріп баптайтын табиғи жағдай
ешбір елде жоқ», – деп жазады.
Л.П.Давыдованың Ақтөбе (1930) , ... және ... ... бірлесіп Жезқазған (1975)
облыстарында жүргізілген арнайы тәжірбиелері ... ... ... ... жылдың қай маусымында қандай мөлшерде
пайдаланатыны белгілі болды.
М.Т.Әбілбековтың мәліметтері (1969) ... ... ... ... ... ... бір ... 1 кг
тірілей салмағымен есептегенде, орта есеппен ... ... 30,1 ... жеген. Орталық Қазақстан жағдайында жүргізілген ... де ... ... ... 1930 жылы ... облысында жүргізілген
тәжірбиелер нәтежесінде жылдың барлық маусымы бойына жайылым шөбінің 51,7%-
ы ғана пайдаланылатыны белгілі ... ... ... бір сақа ... өріс ... қажет екені анықталған.
И.Н.Нечаевтың Орталық Қазақстанның шөлейт ... көп ... бойы ... ... ... ... ... кезеңде тебіндегі бір ... ... ... өнімділігі
гектарына 5,06ц болатын, 18 ... 22 ... ... ... ... ... (1870), ... (1871), Вогактың (1871),
Гардердің (1875), Вилькинстің (1875) т.б. еңбектерінде қазақ жылқысының
тұрпаты ... ... ... ... бағылуы туралы тамаша
пікірлер айтылады. Осы зерттеулерден «орыс армиясының қажеттілігін кез
келген ... ... ... көз – дала ... ... тарапынан назар аударыла ... Оның ... ... атап ... Дон аймағындағы жылқы шаруашылығы
егіншіліктің ... ... ... ... ... ... жабдықтау жолы
біреу-ақ болады, ол – Орта Азия мен қазақ даласындағы ... ... ... ... ... ... ... бастығы граф Воронцев-
Дашковтың бұйрығымен Торғай, Орал облыстарына, Ішкі Бөкей ордасына мамандар
жіберіле бастайды. Кейіннен ... ... ... ... ... ... жақсарту үшін орыс ауыр жүк ... ... қан ... арқылы қазақ жылқысының сапасын жақсартуға
болатындығын ... ... ... болады. Осы әдіспен
алынған будандардың тірідей салмағы артып және жергілікті қазақ жылқысының
тұқымына тән ... (ауа ... ... ... ... ... сақталынады.
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Жылқыны азықтандыру ерекшеліктері
Жылқы — қарапайым қарынды мал. Денесінің ірілігіне қарамай қарнының
сыйымдылығы небәрі 14-16 л ... ... ... бос ... ... ... жұмсайды. Бұл әсіресе қара жұмыс атқаратын жұмыс аттары
үшін көңіл аударарлық жағдай. ... ... ... ... азығын
түпкілікті өңдеуден өткізетін месқарыны болмағандықтан, жылқы жемшөпті ауыз
қуысында мұқият шайнап, мол сілекеймен ылғалдандырып барып жұтатындықтан,
азықтануға ... ... ... сөлі ... ... ... ... азық қоректік
заттары жылқы ішегінің күшті дамыған, химусының реакциясы сәл ... ... тоқ және ... ... 20—70 л) ... ... ... өтеді. Соның нәтижесінде ... ... және ... ... ... ... күйісті
малдікінен 2—2,5 есе қысқалығынан одан жылдамырақ ... ... ... ... мерзімде қорытылып үлгеруі керек. Сондықтан атқаратын жұмысы
ауырлап, азықтануға ... ... ... ... ... ... арттырылып, желінген азық құрғақ затындағы жеңіл ыдырап, жылдам
сіңірілетін қоректік заттардың шоғырлануы жоғарылай түсуі керек.
Жылқы астық тұқымдастары басым шалғын және дала ... мен ... ... ... ... ... беде ... онша
жаратпайды. Жылқының сүйікті ... — сұлы ... Оны ... ... ... ... ... дәндерден жүгері мен арпаны жақсы ... ... ... пішенімен араластырып берген дұрыс. Ал ... ... ... ... бөртіп, ұлғайып, ішті кептіру ... қара ... ... тек ... туралған сабанмен араластырып
жегізуге болады. Жылқының ас қорытуына бидай кебегі көмектеседі. 4—5 л ... ... 1,5 кг ... ... ... ... ... мен сабан
кесіндісін бүркіп, жылқының ас ... ... ... «өлі тиюін»
(колики лошадей) тоқтату үшін жегізеді.
Жылқының, әсіресе, қара жұмыс атқаратын аттардың ... ... ... ... ... ... Сауылатын
немесе соғымға сойылатын жылқы азықтандырылуы олардың сүттілігін және
салмақ қосуына жоғарылатуға бағытталса, ... ... ... ... қара ... пайдаланылатын аттарды энергия шығындау көлемі мен
мерзіміне тәуелді қоректендіреді. Көлікке ... ... ... ... ... өз ... алып жүруге, содан кейін барып үстіне артылған
(мінілген) жүкті тасуға немесе жегілген жүкті ... ... ... Аттың өз денесін алып жүруге бүкіл энергия шығынының 1/3 бөлігі,
яғни 25—30% жұмсалады.
Жылқының, әсіресе, қара ... ... ... ... жиі ... ... мен азықтандыру реті мен ... ... ... қажет.
Терлеген атты алдымен терін басқызып, суытып барып суарады. Уақытты ұтымды
пайдалану ... ... ірі ... бір ... ... ... бастырғаннан
кейін суарып, шырынды азықты, артынан жем жегізеді де, қалған уақытта ... ... ... ... ... бие мен етке сойылатын жылқы азықтандыруын жасы, жынысы,
тірілей салмағы мен ... ... мен ... ... ... ... қатар жылқы тұқымдарының зат алмасуындағы барысы
едәуір ерекшеленетінін ескеру қажет. ... ... ... мініс
тұқымдарына жататын шабыс ... мен ... ... ... ... зат ... жедел жүреді де, аяқ жүрісті ауыр салмақты тұқым
аттарының зат алмасуы баяу ... ... ... 100 ... ... ... энергетикалық мұқтаждығы 8-10% төмен болады.
Жылқының зат алмасуына атқаратын жұмысы да ықпал етеді.
Ауыр қара ... ... ... мен ... ... мініс және
спорт аттары энергетикалық мұқтаждығын алғашқы 3 сағат ... ... ... ... ... ... ескеріп, осы
мерзімде оларды толықтыруды ойластыру қажет.
Ол үшін жылқыға жеңіл қорытылатын ... ... ... ... ... ... сәбіз, картоп секілді тамыр-түйнек
жемістілерді береді.
Бірақ бұл ... ... ас ... ... ... ... ... жұмысына (жедел қимылына) кедергі келтіретіндіктен, олардың
көліктік және мініс аттарына берілетін мөлшерін шектейді.
2.2. ... ... ... ... жеке-дара жүргізіледі. Рацион қоректілігі, оның
энергиясына, жақсы қондылығын ... үшін ... ... ... ... ... бір күнде – 1, мініс және жорға жылқы-айғырының ... ... ал ... ... 1,75 азық ... ... ... азық өлшеміне 100-
120г сіңімді белоктық зат қажет.
Құнарлы азықтардан тары, бидай, ... ... ... ... ... әсер ... ... ұнтақталған бүршақты сәл ылғалдандырылған
кебекпен араластырып берсе, ... ... ... ... ... қүрама
жемінің 5—10 проценті протеиннің биологиялық сапасы жоғары жануар тектес
азықтардан тұруы керек.
Азықтық сәбізді айғырларға ... 2,6кг ... ... ...... ... беруге болады. Қаймағы алынбаған және алынған сүтті күніне 5-
10кг-ға дейін, жұмыртқанықатты қабығымен 5-10 ... ... (2-3 рет ... ... ... ... ... қолайлы болады. Рационды әрбір 3-4
аптала өзгерту ... ... ... бір ... ... ... ... 500-800г нан аспауы керек.
Асыл тұқымды айғырларды үйірге ... ... ... ... ... саларға 1,5—2 ай қалғанда азықтандыру деңгейін жоғарылатады.
Бұл кезенде олардың әр 10 кг ... ... ... және ... ... ... кг ... құрғақ заты мен 2,0—2,5 азық өлшемі жегізіліп, оның
әр 1 азық өлшемінде 120—140 г ... ... ... ... 4—6 ... г ... 10—15 г ... болуға тиіс. Үйірге түскен кездегі
энергетикалық шығындарды қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... мол жем ... немесе арнайы құрама жеммен
қоректендіреді.
Мініс, желгіш және жұмыс жылқы айғырларын азықтандыру.
1-кесте
| ... ... және ... ... ... ... ... |кезеңде |
| ... кг |
| |400 |500 |600 |400 |500 |600 ... тірі ... ... |2,5 |12,5 |15 |2,2 |11 |10,2 ... зат, кг | | | | | | ... ... ... ... азық |0,8 |10 |12 |0,72 |7,9 |9,5 ... | | | | | | ... ... МДж |8,37 |104,6 |125,5 |7,53 |82,81 |99,4 ... ... МДж |94 |1,17 |1,41 |66 |0,726 |0,81 ... клетчатка, г |160 |2 |2,4 |180 |1,98 |2,38 ... ... г |2,4 |30 |36 |2,1 |26 |32 ... г |5 |62 |75 |4 |44 |53 ... г |4 |44 |52 |3 |33 |40 ... г |1 |12 |15 |1 |12 |14,4 ... мг |80 |1000 |1200 |80 |90 |1056 ... мг |8,5 |106 |127 |8,5 |93 |112 ... мг |32 |400 |480 |32 |352 |422 ... мг |0,5 |0,65 |7,5 |0,2 |2,2 |2,64 ... мг |40 |500 |600 |30 |330 |396 ... мг |0,5 |0,65 |7,5 |0,2 |2,2 |2,64 ... мг |10 |125 |150 |8,2 |90 |108 ... А, мың х.ө |4 |50 |60 |303 |36 |43,2 ... мың х.ө. |0,48 |6 |7,2 |0,36 |4 |4,7 ... мг |35 |437 |525 |30 |330 |396 ... мг |3,5 |437 |52,5 |2,5 |27,5 |33 ... мг |3,5 |43,7 |52,5 |2,5 |27,5 |33 ... мг |5 |62,5 |75 |5 |55 |66 ... мг |160 |2000 |2400 |150 |1650 |1980 ... |8 |100 |120 |6,5 |71 |86 ... |2,4 |30 |36 |1,45 |16 |20 ... мг |2,5 |68,7 |82,5 |5 |55 |66 ... бір күндік рационы
2 – кесте
|Көрсеткіштері ... ... ... ... ... |
| ... шағылыс | |
| ... | |
| | ... ... ... әр ... шөптерден |12 |12 |- ... ... кг | | | ... ... кг |4 |3 |4 ... кг |3 |2 |2 ... ... кг |1 |1 |1 ... күнжарасы |1 |- |- ... кг |4 |4 |- ... ... кг |0,1 |0,1 |0,1 ... жұмыртқасы, саны |5-6 |- |- ... ... әр ... |- |- |30 ... ... - 65%) | | | ... Асыл тұқымды айғырларды бағу және азықтандыру
Айғырларды кең және жарық қорада бос ұстаған жөн. Қораның ... ... ... ... ... Оның іші құрғақ, ауасы таза болуға тиіс.
Жем мен пішен үлестіру үшін қораны науамен ... ... ... бір ... ... кем дегенде үш рет жеке-жеке
азықтандырылады. Шағылыстыру кезінде азық ... ... ... керек.
Айғырдың тірідей салмағының әрбір 100 килограмына 2 кг азық ... ал ... азық ... 110— 130г ... ... 6 г кальций,
4—5 г фосфор, 35 г каротин болуға тиіс.
Бұл азықтың шамамен алынған орта ... ... ... ... ... ... ... санына қара көбейтіп немесе
азайтып отыруға болады.
Салмағы 500 кг тартатын айғырдың күндік рацион шамамен 5 кг ... ... ... 6—8 кг ... ... ... құнарлы ету үшін айғырларға көк пішен (даладан шалғыннан
орылған, екпе шөптерден тұратын, астық ... ... ... ... ... азық ... аздап күнжара, тары бұршақ, сәбіз, сапалы
сүрлем және маусымға байланысты жем ... көк шөп ... ... емес ... ... ... ... айғырдың рационы премикс «Успех» немесе микроэлементтер қосу ... ... ... кг ... ... 50—70 г күкірт қышқылды мыс,
15—20 мг хлорлы кобальт, 10-12 мг йодты ... ... ... ... ... атқарыла тын жұмыстардың нақты
тізімі ілулі тұруға тиіс: мұнда ... ... ... мерзімі, сондай-ақ қора тазаланатын, ... ... ... күйті келу және шағылыстыру мерзімдері көрсетіледі.
Жылы күнде ұдайы, ал қыста күніне кемінде 2—3 ... ... ... ... Тек жаңбырлы салқы Күндері не қайнаған ыстықта айғырды сейілге
шығаруға ... Бой ... үшін асыл ... ... күн ... ... ... жегіп жеңіл жұмысқа пайдалануға болады.
Жаздың жылы күнінде айғырды шомылдырған жөн. Бірақ тынығып ... ... ... айына бір рет айғырдың тұяғын тазартып тұру керек. Шағылыстыру
науқаны кезінде асыл тұқым ды ... мен ... ... тағасын
алып тастау керек.
Үйірге айғыр қосу. Шағылыстырудың қолдан, бөлме ішінде (қорада) және
үйірде ... деп ... үш түрі бар. ... ... бұл ардың кез-келгенін қолдануға болады.
Қолдан шағылыстырғанда жасы 4—12 аралығындағы айғырға 35—40 бие
тағайындалады. Шәуетінің ... мсн ... ... ... оған ... ... көбейтіп немесе азайтып отыруға болады.
Шағылыстыруға алғаш қосылып отырған үш ... ... 15—20 ... Сақа ... ... байланысты, бие бұдан гөрі ... және ... ... ... 4 жасар және одан ересек
әрбір айғырды күн сайын 1—12 рет биеге қосуға болады. Бірақ ол үшін ... ... және ... ... ... Бір қосылу мен екінші қосылу
аралығы 8 сағаттан кем ... ... ... күйіне, ұрық сапасына, жыныстық
шабытына қарай, жас және сақа айғырларды биеге күніне не күн ара ... ... ... Барлық айғырға аптасына бір рет демалыс беріледі.
Үйірде шағылыстыру кезінде ... ... ... 20—25, ал жас ... ... 12—15 бие үйір ... топтастырылады.
2.4. Жылқыларды өсіру ерекшеліктері
Жылқы шаруашылығы – мал шаруашылығының негізгі бір ... ... ... көбейту, сапасы мен өнімін арттыру, әр ... ... (ет ... өндіруге, күш көлігі ретінде, спорттық жарыстарға қосуға, шет елдерге
сатуға, т. б.) ... ... ... ... ... және бие сауу ... ата ... болып табылады. Қазақ халқы жылқыны үйірге (25–30 бие)
бөліп, жақсы тұқымнан айғыр ... ... ... ... ... ... ит-құсқа жегізбей, қысы- жазы қорғайды. Бірнеше үйір қосылып қос
құраған. Бір қоста 500-ден ... ... ... ... ... ... 10 айдан кейін (сәуір-мамыр айларында) құлындайды. Құлындар отығып,
жетілген кезінде байланып, бие сауылады. Алғашқы кезде бие ... ... 4 рет ... ал онан ... ... ... ... (5 – 6 ретке
дейін). Ағытылған бие құлынымен бірге жайылымда бағылады. Қазақ халқы ... ай бойы ... Бие ... хим. ... ... ... бола бермейді, ол
малдың физиол. күшіне, азықтандырылуына, күтіп-бағылуына және ... ... ... ... ... ... болады, сондай-ақ адам
денсаулығына қажетті витаминдердің барлығы кездеседі. Әсіресе қымыз А және
С витаминдеріне бай (қ. ... ... ... ... өте жоғары, сіңімді.
Сондай-ақ, жылқыдан көптеген мал ауруларын емдеу үшін ... ... ... ... Қазақстанда 1 млн-нан астам жылқы өсіріледі (2002).
Жылына олардан 40 мың ... ... ет, 35 мың т-ға жуық ... ... өсірудің жалпы мамандандырылу бағыты республикамыздың ... ... ... ... ... асыл ... ... Қазақстанда 13 асыл тұқымды жылқы з-ттары (Қызылорда,
Маңғыстау, Батыс Қазақстан, т.б. облыстарда), жылқы тұқымын ... ... ... ... обл., ... обл., т.б.) ат ... және асыл ... жылқы фермалары ұйымдастырылған. Қазақстанда асыл
тұқымды жылқы саны 9 мыңнан асты (2000). ... ... ... ... ... және ... ... өсіріледі. Дала және құрғақ
дала аймақтарында жылқы негізінен жұмыс көлігі ретінде пайдаланылады. Қуаң,
қуаңшылық және тау ... ... ауа райы ... ... жыл ... ... мүмкіншілігі бар. Бұл жерлерде жылқы ш. ет алу мақсатында
ұйымдастырылған. ... кең ... ... бар орт., оңт., ... ... ... ... аудандарында жылқы үйірлеп бағылады.
Жылқыны үйірлеп бағудың бірнеше әдісі бар. Бос ... ... жыл ... болады, қатты боран не көк ... ... ғана ... ... Табындап баққанда жылқы жынысына және жасына қарай табынға
бөлінеді. ... ... ... ... ... 150 – 180 ... – 200 ... жылқы, ал жазық далада 350 жылқыға дейін болады. Боран
және ... ... үшін ... жеңіл-желпі жылқы қора, қалқа, ықтасын
лапас салынады, ... ... ... ... ... ... әр
жылқыға 3 – 5 ц пішен, 0,5 – 1 ц жем қорын дайындайды. Құлынды 10 – ... ... ... ... не ... шарбақта 1 айғырға 20 – ... ... ... Қолда ұстап баққан жылқыны қыста ашық, жылы
күндері жайылымға шығарады, қатты боран, аязды күндері ... ... ... жем ... Орта ... әр жылқыға 30 ц пішен, 6 – 8 ц ... ... ... ... бие мен ... сұрыптап таңдап алып
шағылыстырады және қолдан ұрықтандырады. Жылқыларды 1,5 жасынан ... ... ... ... таңбалайды. Биелерді қорада құлындатады.
Құлындаған биелерді күн жылынғанша құлынымен бірге қорада ұстап, құнарлы
пішен мен жем ... ... 6 – 8 ... ... ... бөлек күтеді.
Қазақстанның оңт., орталық және батыс аймақтарында бие ... Ерте ... ... күзге дейін өсіп жетіледі де, қыста бағуға
көнбісті келеді. Ет ... ... Ж. ө. ... жыл ... ... 35% бие, 6%байтал, 14% ұрғашы тай, 14% ұрғашы жабағы, 2% айғыр,
5% құнан, 10% еркек тай, 14% ... ... ... бағытында өсіргенде 45%
бие, 5% байтал, 5% ұрғашы тай, 18% ұрғашы жабағы, 2% айғыр, 3% ... ... тай, 18% ... жабағы болуы қажет. Қазақстанның әрбір аймақтарының
табиғи экон. жағдайларына байланысты асыл тұқымды фермада ат ... ... ... ... ... ат қорада әр жылқыға едені 10
– 14 м2 орын болады; ат қораның ... ... ... а) ... күйтін
байқайтын және шағылыстыратын алаң; ә) Тай мен ... ... ... ... Ат ... ... мен ... жаттықтыратын және
айғырларды серуендететін тапталған жол ... Асыл ... Ж. ... ... мал ... салынады. Асыл тұқымды фермада жайылым – ат
қора ... ... ... әдісін қолданғанда бие, айғыр және жас
жылқылар тұратын жылқы қораларын салады, бас үйрететін және ... ... ... және ... бөлінген жылқыны жеке қорада
ұстайды. Ат қора жанына мал емханасын салады.
2.5. Айғырлардың ас ... және зат ... ... ... - жыныстық қуаты толық жетілген жылқының еркегі.
Биеден гөрі А. ірі, ... да ... ... ... ... ... кең
омыраулы, мойны жуан, басы үлкен, сүйегі ауыр әрі берік, ... ... ... ... ... кұлынының жыныс қабілеті 8-9 айлығында
жетілгенмен, ... ... рет 3-4 ... ... түскен Айғыр үйірге тегіне, дене бітіміне, өнімділігіне,
ұрпағының сапасына карап тандап қосу ... ... ... ... ... ... ... бие саны айғырдың жасына және ... ... ... ... 5-14 жасар айғыр бір маусымда - 35-40, ... ... - 20-30, ал ... ... ... жас 3-4 жас айғыр -
15-20 биеге дейін ұрықтандыра алады. Үйірге ... ... А-ға - 20-25, ... және ... ... - 12-15 ... бөлінеді.
Қолдан ұрықтандырғанда бір айғыр ұрығымен бір маусымда 300 ... ... ... ... ... ... ... қарай (мініс,
жегіс, спорт не ет өндіру) ... Осы ... ... бағып-күту әдістері де өзгешеленеді.
Айғыр қоңдылығына байланысты әрдайым күйінде болады, ал ... ... ... ... ... ... ... Аналық клетка жетіліп,
бие күйлей бастағанда оны ... ... ... ... күйі ... рет 8-9 күнен кейін басталып, 5-7 күнге
созылады.
Сол уақыттарда қашпай қалған биелердің күйі 15-20 ... ... ... Сондықтан биелердің ұрықтану уақытын алдын-ала межелеп
отыруға мүмкіндік бар. ... ... аз не көп ... ... ... ... байланысты болады.
Биелердің буаздық мерзімі орта есеппен 11 ай (335-340 күн). Жылқының
басқа ... ... ... ... ... ... ... Ол
қасиеті ас қорыту мен зат алмасуының ерекшеліктерін анықтайды. ... ... ... ... 3сағат жұмыстан кейін шығарып
отырады. Сондықтан жұмыс ... ... ... ... өте
маңызды.
Айғырдың атаулары: құнан айғыр (2 жастан асқаны), дөнен ... ... ... ... (3-4 ... ... ... бесті айғыр (5
жастағысы), сақа айғыр (11-12 ... т.б. ... ... табиғи және
жасанды болып екіге бөлінеді. Табиғи жүріс — ... ... ... ... (аяң, ... шабыс, жорға). Қарғуға жылқыны жаттықтырады.
Жаттыққан жылқы 2,47 м ... ... 8,3 м ... ... ... халқы жылқының маңқа, қара өкпе, ... ... ... ... ... ... өлі, ... құрт, сары ауру, жалақ,
жауыр, шилі қара, лоңқа, өлі ет, қара дақ, т.б. ... дәл ... ... ... ... ... білген.
2.6. Жұмысшы жылқыларын күту, тазалау, ... ... ... ... күту және ... жұмысқа пайдалану техникасын ұйымдастыру
жөніндегі практикалық сабақтар оқу ... ... ... және өндірістік практика кезінде өткізіледі.
Студенттер жылқышы, ... ... және ... ... ... отырып, жылқылармен жақынырақ танысулары қажет.
Оларды ... ... ... бағу мен ... ... ... үйренулері керек. Студенттер жылқыларды дұрыс
жұмыс қабілеттіктеріне қарай топқа бөлуді, ... ... ... ... мен ... соң ... ... жұмыс күнінің
тәртібін белгілеу және оның орындалуын қадағалауды, жұмысты есепке алып,
оны жоспарлауды үйренулері ... ... ... ... Жылқының темпераметін ескере
отырып, оған ... әрі жылы ... ... ... жөн. ... жақындар
алдында үркітіп алмау үшін оны ... ... ... ... ... болмайды, оны кермеден артқа шегіндіріп алып шығады.
Жылқы күтімі үшін щетка, мауыт (түкті ... ат ... ... ... ағаш ... (ат ... ... үшін) үгілген сабан (қатып
қалған ласты тазалау үшін), ағаш пышақ немесе тұяқ тазалайтын ілмек ... ... үшін 3— 4 ... бір шелек қажет.
Жылқыны тазалау үшін қысқа ағашқа байлайды. Жылқыны сол жағынан бастап
тазалайды. Ол үшін щетканы сол қолға, ал ат ... ... ... қаратып
оң қолға ұстайды. Сосын оң қолдың ортаңғы ... ... ... ... ... жеткенше апарады да, иек қайысты қоса алып, жылқының
құлағына жетпейтіндей етіп ... ... ... ... ... ... ... құлағы мен көзінің айналасын тазалайды. Щетканы көзіне тигізіп
зақымдап алмау үшін ақырын қозғау керек. Бастың сол ... ... ... сол ... сол жақ аяқ-қолын, кеудесін, сауырын және артқы аяқ-
қолдарын тазалауға ... Сол жақ ... ... ... иық ... алдынан бастап, содан соң алдыңғы сираққа көшеді.
Мойны мен кеудесін тазалағанда аяғын жерге нық етіп кең қойып, жылқыға
бетімен ... ... Бұл ... ... ... көп қозғалмай денесінің
біраз бөлігін тазалауға мумкіндік береді. Мойын не ... ... ... ... ... жайлап түгіне қарсы, ал содан кейін оның бойымен күш түсіре
қозғайды. Әр қозғалғанда бір ... ... ... терінің жаңа
бөлігін алып отырады. Жылқы түгінен 3—4 рет өткізгеннен кейін ... ... ... ... ... ... Щетканы қарсы бағытта тазартар
алдында тазалап ... Ат ... ... шаң мен ... ағаш
жаңғырыққа жеңіл соғу арқылы түсіреді. Ат ... ... үріп ... ... ... ... болмайды).
Сол жағын түгел тазалап болған соң, оң жағына көшеді, енді щетканы оң
қолына, ал ат ... сол ... ... ... ... ... соң ... шаң мен қайызғақты дымқыл түкті шеберекпен сүртіп алады. Шүберекті
жалға қарсы және жалдың ... ... ... ... ... ... бірнеше рет жуып, шелекке сығады.
Соңынан жылқыны тағы да ... ... ... ... ... ... ... терісін жауып тұрған түктерін тазалап болғаннан
кейін жал, ... ... ... ... ... тазалауға кіріседі.
Жал меы қүйрықты тазалау үшін тарақты ... ... Жал ... ... ... саусақтарымен айырудан бастайды. Сол ... бір ... ... ... ... біртіндеп айырады. ... таза және ... ... ... ... Жал мен ... ... де осылай айырып тазалайды. Соңынан жалды щеткамен шаш
бойымен жоғарыдан ... ... ... Құйрықты соңғы құйрық омыртқасының
қасынан ұстап тұрып, шаңы кету үшін бірнеше рет ... ... ... айырады. Құйрықты айырып болған соң оның шаштарын түбінен бастап
дымқыл шүберекпен сүртеді, ... ... ... ... ... Жылқыны
электр жүйесі бар шаңсорғышпен немесе ... ... ... ... тазалайды.
Механикалық тазалау жылқының жұмысын жеңілдетеді, оның ... ... ... ... ... ... жақсартып, ат
қораларын таза ұстауға мүмкіндік береді.
Пневматикалық тазалау кезінде түлеген кезде түсетін шаш ... ... ... ... және резинка түтік арқылы шаңсорғыштың вакуум
шелегіне тартылады.
Механикалық тазалау кезінде пайдаланылатын темір ... ... ... ... ... ... Жылқылар шаңсорғыштың немесе
мотордың шуына, қолмен тазалағаннан гөрі тез ... және ... Одан ... ... сапасы жақсарып, жылқы түктері жұмсақ әрі жылтыр
болып қалады. Механикалық тазалауға ... ... ... ... ... ... емдеуге тиімді, әрі массаж жасауға мүмкіндік береді.
Тұяқты тазалап, қарау үшін ... ... ... байлайды, содан соң
алдымен — алдыңғы, содан соң артқы аяқтарын көтеріп тазалайды, қарайды.
Сол жақ алдыңғы аяғын ... ... үшін ... ... ... бұрылып тұру қажет, сол қолмен жылқынық иығыңан тіреп, оң қолмен
аяқ-қолын жоғарыдан төмен ... ... ... ... ... ... бүгіп, аяқ-қолын көтереді. Бүгілген аяқ-қолын сол қолына ... ... ... ... тұяғының жүрекше таптарының балшығын
тазалайды. Сосын ... ... ... Сол жақ ... аяғының тұяғын
тазалап, тағасын қарау үшін жылқының басына жақын ... ... арқа ... ... ... және оң аяғын жылқының артқы аяғына қарсы қойып, ... ... ... Әрі ... сол ... ... жамбасына сүйеніп,
ал оң қолымен жамбасын төмен қарай сипай отырып, бақайдан ұстап ... ... соң ... сол ... алға ... оған тұсау буыны тізеден
жоғары асып кетпейтіндей етіп жылқының аяғына салады. Бұдан кейін тұяғын
тартып, ... ... Оң ... ... және алдыңғы аяқ-қолдарын да
осыған ұқсас етіп тазалайды.
Тұяқ мүйізінің бетін ұшты нәрсемен тазалауға немесе май жағып, ... ... ... өйткені ол мүйізінің бұзылуына ... ... ... оның ... беріктігін, тісі мен шегелерінің
бүтіндігін ескерген жөн. ... ... таға ... ... ... ... ... жатырма, тұяғының сынық жерлерінің ... ... ... ... ... ... ... оны сумен жуып,
шүберекпен мықтап сүртеді.
Жылқыны дұрыс азықтандыру, суару және бағып ... ... ... арттырады. Жылқыны азықтандырғанда оның қоңдылығы мен
істеген жұмысын ескереді. Жұмысшы ... ... ... ... желдетілетін болуы керек.
2.7 Азықтандырудың айғыр ұрығының сапасына әсері
Елімізде кейінгі он ... мал басы ... қана ... ... ... те жоғалып кетуге шақ қалды. Кейбір асыл тұқымды ... ... ... ... ... ... ... тигізгендігі
анық. Бүгінгі күнде осындай келеңсіз мәселелердің алдын алуда ... ... зор, ... аталық малдың қатырылған ұрығын көптеген
жылдар бойы сақтай отырып, ... ... ... ... ... аса жоғары. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кеңейте түсу арқылы мал сапасының аз
уақыттың ... ... ... ... ... оң ... ... жылқы
тұқымдарының қатырылған ұрығының қорын жасау көптеген мәселелердің шешімін
табуда тамаша мүмкіндік береді. Республикамыз бойынша 2008 жылы жылқы ... млн. 291, 1 мың ... ... 2009 жылы 1млн. 370, 5 мың ... ... бүгінгі күні көптеген жылқы тұқымдары өсіріледі және жылқы
шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтар саны да артуда. Ақалтеке жылқысын
өсірумен 8 ... және ... жеке ... ... ... ... ... «Луговой», «Атсени», Оңтүстік Қазақстанның «Ақтас», Алматы
облысының таза қанды ... ... ... айналысатын жылқы
шаруашылықтары: «Рахат» жылқы зауыты, «Тез - Ат» ЖШС, ... ЖШС, ... ЖШС, ... ӨК. ... ... араб жылқысын өсірумен «Ақылбай» шаруа
қожалығы, «Рахат» жылқы зауыты, ... ЖШС, т.б. ... ... ... И. ... ... «Көшім» ЖШС мен «Сәбит» АТШ, мұғалжар
тұқымын «Шолақ-Еспе» АТШ, құланды тұқымын ... ЖШС, ... ... ШҚ және ... ЖШС, адай ... ... ЖШС және
«Тоқжайлау» ЖШС шаруашылықтары өсіруде.
Айғырдың ұрық ... ... ... ... ... и ... ... сельскохозяйственных животных» (М., 2003, 243-
бет) анықтамалық мөлшерлеріне сәйкестендіріліп, айғырларға арнайы рацион
жасалды. ... ... ... айғырлар
салмағына байланысты тәулігіне 3 мәрте азықтандырылады. Айғырдың жыныстық
белсенділігі қоңдылығына, денсаулығына, мінез-құлқына, күтіміне ... ... ... азықтандырмас бұрын айғырлардың ұрық сапасының
көрсеткіштері анықталады. Айғырларды күніне екі мәрте аяңға салып ... ... ... ... ... 10 кг ... шөп, 8 ... жем ( 1 кг құрама жем: арпа - 607 г, сұлы - 138 г, бұршақ - 120 ... -130 г, ... сыра ... - 5 г) берілді. Сондай-ақ, ... бор (10 г), ас тұзы (50 г) ... ... бір ай ... азықпен
азықтандырылған айғырлардың ұрық беру ... мен ұрық ... ... ... тұлпары» жылқы зауытындағы айғырларды арнайы азық
рационымен азықтандырудың нәтижесінде таза қанды айғырларда орташа ... 50,43 ... 65,9 ... ... ... яғни ұрық мөлшері 15,5 мл, араб
айғырларында орташа эякулят көлемі 41,45 ... 43,4 ... ... ... 2 мл, ... ... орташа эякулят көлемі 63,9 мл-ден 73,7 мл-ге
дейін артты, яғни ұрық көлемі 9,8 мл көбейді. Ұрық ... ... ... ... 253,4 ... 323,85 млн/мл-ге, ... ұрық ... 191,25 ... 377,35 ... ... ... 229,7 ... 247, 0 млн/мл-ге дейін артты. ... таза ... ... ... 0,58 ... - 0,78 ... ... ұрық сапасы 0,6 балдан 0,85 балға, ал ... ... ... 0,8 ... ... ұлғайды. Нәтижесінде айғырлардың ұрық сапасына
құнарлы азықтың әсері зор екендігі анықталды.
Қорыта келе, ... ... ... ... макроэлементтермен
байытылған азық айғырдың қоңдылығына, оның ұрығының сапалы болуына септігін
тигізді. Таза қанды ағылшын айғырларында ... ... 13,48 ... ... 2,39 ... ... айғырларында 7,09 пайыз, ал ұрық
концентрациясы таза ... ... ... 12,2, таза ... араб
айғырларында 32,7, қостанай айғырларында 3,63 пайызға артты. Ұрық мөлшері
мен концентрациясына байланысты ұрық сапасы таза ... ... және ... араб айғырларында 14,73-17,49 пайызға, ал қостанай айғырларында 23,07
пайызға жақсарды. Азықтандыруды ... ... таза ... ағылшын, таза
қанды араб және қостанай тұқымы айғырларының эякуляты орта есеппен барлық
тұқымға шаққанда 9,06 мл мөлшерге, ал ұрық ... 3 ... ... млн/мл-ге артқандығы анықталды. Айғырдан ұрық өндіруде азықтандырудың
маңызы ерекше екендігі дәлелденді.
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ БӨЛІМ
Жылқының басқа малдан айырмашылығы ... ... ... болып
табылады. Ол қасиеті ас қорыту мен зат алмасуының ерекшеліктерін анықтайды.
Жылқылар көмірсулы ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан жұмыс кезінде жылқыларды үстеме қоректендіру өте
маңызды.
Жылқының әскер мен ... ... да оның ... ... ... зор ... ... Бұл салада өндірілетін ... ... ... терісі жеңіл өнеркәсіптік былғары бұйымдарына,
вакцина және қан ... ... ... ... пайдаланьшады.
Халықаралық көрмелерде де жылқыға деген талап-тілек ... ... ... жеке-дара жүргізіледі. Рацион қоректілігі, оның
энергиясына, жақсы қондылығын сақтау үшін қажет. Шағылыс кезінде ... ... бір ... – 1, ... және ... жылқы-айғырының тұқымына –
2, ал жүрдек айғырларға 1,75 азық өлшеміне қажет. Әрбір азық ... ... ... ... зат ... ... бір мөлшермен күніне кем дегенде үш рет жеке-жеке
азықтандырылады. Шағылыстыру кезінде азық мөлшері ... ... ... ... салмағының әрбір 100 килограмына 2 кг азық ... ал ... азық ... 110— 130г сіңімді протеин, 6 г кальций,
4—5 г фосфор, 35 г каротин болуға тиіс.
Жұтылған азық қарынға ... ... ... өңеш ... ... ... енген азық қоректік заттарының жедел ... ... кеп ... ішек ... ... ... олар қарын аумағын керіп
жанай қосылған өңеш тесігін бекітеді де, өңеш ... кері ауыз ... ... жол ... ... ... жылқы қарны кернеп, қатты
түйнеуінен (колики) ол тіпті өліп кетуі мүмкін. ... ... ... ... ... ... мен сапасына аса сезімталдық, талғампаздықпен
қарайтыны осындай морфо-физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты. Эволюция
бойында дамыған иіс ... ... ... ... ... жемшөпті
жемейтін лайланып, ластанған суды ішпейтін текті жануар.
Құнарлы ... ... ... ... ... ... ... ұрық
сапасына әсер етеді. Әсіресе ұнтақталған бүршақты сәл ылғалдандырылған
кебекпен араластырып берсе, жылқы ... ... ... ... қүрама
жемінің 5—10 проценті протеиннің биологиялық сапасы жоғары жануар тектес
азықтардан тұруы ... ... ... Алмішев У.Х., Бексеитов Т.К., Ат сорпасының дамуы- ... ... ... Б.Р., ... Б.М.,Әкімбеков А.Р., Дәленов Ш.Д. Жылқы
шаруашылығы. Қостанай, 2007.
3. ... С.И. ... ... ... М. ... - 1991.
4. Борисенко Е.Я., Баранова К.В., Лисицын А.П.- ... ... ... ... М."Колос"- 1984.
5. Бегімбетова Г.С., Жүнісов А.М. Жылқы шаруашылығы. ... ... ... 2006.
6. Бозымов К. Жылқы және түйе шаруашылығы. Алматы. Қайнар. 1993.
7. Генетические основы селекции животных. ... ... М. ... ... В.Н. ... о лошади. М. 1999.
9. Дүйсембаев К.Ы., Бегімбетова Г.С., ... А.М. т.б. ... ... ... ... ... А., ... " Жылқыны азықтандыру" –Талғар,1994.
11. Д.Ф.Лэсли. "Генетические основы селекции сельскохозяйственных
животных". -М. "Колос". - 1982 г.
12. ... Н.Г., ... Н.З., ... Б.В. и др. Справочник.-
Племенная работа. М. "Агропромиздат" - ... ... Л.С. ... ... в ... ... Л.-1987 г.
14. Жуленко А.П. , Король А.Б. ... в ... и ... ... ... "Коневодство и конный спорт" и "Мацманкер".
16. Красников С.С. Практикум по коневодству. - М.,Колос. 1977.
17. ... Б. ... и ... ... – М., ... ... Н.А. Племенное дело в ... ... 1987 ... ... Е.К. - ... в ... и генетике
сельскохозяйственных животных".- М. "Колос"- 1970.
20. Никоро З.С., ... Г.А., ... З.Н. и др. ... ... ... М. ... 1968.
21. Научные труды. "Проблемы племенной работы и ... ... в ... Дивово - 1994 (ВНИИК).
22. Научные труды - "Совершенствование заводских пород лошадей", ... ... - 1978 ... ... К.Б. и др. Коневодство. М., Колос, 1984.
24. Сборник научных трудов. "Селекция и ... ... ... ... В.А. ... ... ... животных" - учебное
пособие для специальности ... М. ... ... ... коневодства и конного спорта Казахстана"-
научные труды. Костанай-2002 г.
27. П.А.Федотов. Коневодство. М. ... ... ... Р., ... Винш Я. - "Селекция в животноводстве".- научные
труды. М. "Наука"- 1969.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биелерді физиологиялық мезгіліне қарай азықтандыру28 бет
Жеңіл салмақты айғырларды азықтандыру35 бет
Жылқыны ұдайы өcipy16 бет
«жұмыс аттарын азықтандыру»24 бет
«Сиыр табынын толтыратын ұрғашы бұзауларды азықтандыру»26 бет
«Суалған буаз сиырды азықтандыру»20 бет
«Қошқарды тұқымына қарай азықтандыру»21 бет
Ірі қараны азықтандыру ерекшеліктері26 бет
Алты айдан асқан сүтті-етті тұқымның ұрғашы бұзауларын күтіп-бағу және азықтандыру32 бет
Аналық шошқаны азықтандыру20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь