Қазақтың тұңғыш білімді ханы-Жәңгір


І.Кіріспе

1.Өмір жолы

ІІ.Негізгі бөлім

1.Ел билеудегі саясаты

2.Ағартушылық саласына көңіл бөлуі

3.Сауда.саттық саласындағы саясаты

ІІІ.Қорытынды

1.Жәңгір мұраларының зерттелуі
Негізгі еліктеп әуестенген кәсібі – ғылым,ал қамшының сабындай қысқа өмірінің мәні мен мағанасы – білім болған хан Жәңгір ағартушылық саласында қазақ халқының тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтан 34 жылға, бірінші қазақ ұстазы Ыбырай Алтынсариннан 40 жылға және ұлы қазақ ойшылы Абай Құнанбаевтан 44 жылға озық тұрғаны тарихи ақиқат.
Бірақ, белгісіз бір себептермен осы күнге дейін қалың бұқараның осыншама ірі тарихи тұлғаның өмірі мен игі істері жайлы мәліметтерден мүлдем бейхабар болып келгені әрі түсініксіз, әрі өте өкінішті жағдай.
Өткен жылы бір кездейсоқ жұмыс жағдайымен Қазан қаласында іссапармен болғанымда осы жәйтке көзім жетті. Сол жолы Татарстан Ұлттық кітапханасының директоры менің Н.И.Лобачевский атындағы Қазан университет кітапханасына келгенімді, ал өзім Алматыдағы ҚР БҒМ «Ғылым ордасы» РМК-ның Қазақстан ғылымы тарихының мұражайында жұмыс істейтінімді білгеннен кейін маған Қазан университетінің тарихы мұражайын және Татарстан Республикасының Ұлттық мұражайын көргеніңіз абзал болар еді – деп қолқа салды.
Сонау 1804 жылы құрылған Қазан университетінде 10 мұражай (музей) жұмыс істейді екен. Олар: археология, геология, өсімдіктану, зоология, этнография, педагогика тарихы, университет тарихы, казан химиялық мектебі, ескі заттар мұражайы мен мұражай-зертхана.
Қазан университеті тарихының мұражайында көріністі жерде осы университеттің құрметті мүшелерінің портреттік галереясы жасалынған екен. Өткен ғасырлардағы Ресейдің ғылымы мен ағартушылық саласындағы аса көрнекті қайраткерлерінің портреттері арасында мен Бөкей Ордасының билеушісі Жәңгірдің портретін көріп таң қаладым. Қазақстаннан осыншама шалғай жерде ғылым мен ағарту саласындағы қазақ ханының еңбегіне лайықты түрде әділ және жоғары баға берілгендігі мені қатты қуантты!
Қалай масаттанбасқа, егер біртуар тұлғамызға өз халқы 169 жылдан бері көрсете алмай келе жатқан қошеметті бауырлас татар халқы көрсетіп жатса. Сол жерде есіме Жәңгірлер ізбасары – көсемсөз ұстасы Қадырдың «Біздің тарих бұл да бір қалың тарих, оқулығы жұп-жұқа бірақ тағы!» – деген қанатты сөзі еріксіз түсті.
Осы көріністің әсерімен біздерде кезінде олармен ортақ тарих, ортақ мемлекеттілік болғаны, қазақ және татар халықтары арасында әрқашан саяси, экономикалық және мәдени байланыс болғаны, VI–VIII ғасырларда қазақтар мен татарлар Түркі Қағанаты құрамына енген кездері, тағы басқа-да арғы тарихымыз туралы ойларды есіме алдым.
Сонымен қатар, XIII–XIV ғасырларда Поволжье мен Қазақстан жерлері – тарихта Алтын Орда атауымен әйгілі – Жошы Ұлысы құрамына кірді. Ал, XVII–XVIII ғасырларда башқұрт көтерілісіне татарлармен бірге қазақтар да қатысты.
Сонау 1730-1750 жылдарда татар мырзасы Алексей Тевкелев қазақтардың кіші жүзінің ру бастаушыларымен олардың ресейлік азаматтықты қабылдауы туралы келіссөздерді жүргізді. XVIII ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңде татар молдалары мен көпестері қазақтардың оқу-
1. Ч.Мусин, «Қазақстан тарихы»,4-ші басылым.Алматы,ЖШС «Издательство «Норма-К»,2008-640 бет;

2. М.Б.Мұхамедов,Б.Сырымбетұлы, «Қазақстан тарихы»-Алматы: «Қарасай»,2010-344 бет;

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге




Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

РЕФЕРАТ

Тақырыбы: Қазақтың тұңғыш білімді ханы-Жәңгір

Орындаған:

Жоспар

І.Кіріспе

1.Өмір жолы

ІІ.Негізгі бөлім

1.Ел билеудегі саясаты

2.Ағартушылық саласына көңіл бөлуі

3.Сауда-саттық саласындағы саясаты

ІІІ.Қорытынды

1.Жәңгір мұраларының зерттелуі

І.Негізгі еліктеп әуестенген кәсібі - ғылым,ал қамшының сабындай қысқа өмірінің мәні мен мағанасы - білім болған хан Жәңгір ағартушылық саласында қазақ халқының тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановтан 34 жылға, бірінші қазақ ұстазы Ыбырай Алтынсариннан 40 жылға және ұлы қазақ ойшылы Абай Құнанбаевтан 44 жылға озық тұрғаны тарихи ақиқат.
Бірақ, белгісіз бір себептермен осы күнге дейін қалың бұқараның осыншама ірі тарихи тұлғаның өмірі мен игі істері жайлы мәліметтерден мүлдем бейхабар болып келгені әрі түсініксіз, әрі өте өкінішті жағдай.
Өткен жылы бір кездейсоқ жұмыс жағдайымен Қазан қаласында іссапармен болғанымда осы жәйтке көзім жетті. Сол жолы Татарстан Ұлттық кітапханасының директоры менің Н.И.Лобачевский атындағы Қазан университет кітапханасына келгенімді, ал өзім Алматыдағы ҚР БҒМ Ғылым ордасы РМК-ның Қазақстан ғылымы тарихының мұражайында жұмыс істейтінімді білгеннен кейін маған Қазан университетінің тарихы мұражайын және Татарстан Республикасының Ұлттық мұражайын көргеніңіз абзал болар еді - деп қолқа салды.
Сонау 1804 жылы құрылған Қазан университетінде 10 мұражай (музей) жұмыс істейді екен. Олар: археология, геология, өсімдіктану, зоология, этнография, педагогика тарихы, университет тарихы, казан химиялық мектебі, ескі заттар мұражайы мен мұражай-зертхана.
Қазан университеті тарихының мұражайында көріністі жерде осы университеттің құрметті мүшелерінің портреттік галереясы жасалынған екен. Өткен ғасырлардағы Ресейдің ғылымы мен ағартушылық саласындағы аса көрнекті қайраткерлерінің портреттері арасында мен Бөкей Ордасының билеушісі Жәңгірдің портретін көріп таң қаладым. Қазақстаннан осыншама шалғай жерде ғылым мен ағарту саласындағы қазақ ханының еңбегіне лайықты түрде әділ және жоғары баға берілгендігі мені қатты қуантты!
Қалай масаттанбасқа, егер біртуар тұлғамызға өз халқы 169 жылдан бері көрсете алмай келе жатқан қошеметті бауырлас татар халқы көрсетіп жатса. Сол жерде есіме Жәңгірлер ізбасары - көсемсөз ұстасы Қадырдың Біздің тарих бұл да бір қалың тарих, оқулығы жұп-жұқа бірақ тағы! - деген қанатты сөзі еріксіз түсті.
Осы көріністің әсерімен біздерде кезінде олармен ортақ тарих, ортақ мемлекеттілік болғаны, қазақ және татар халықтары арасында әрқашан саяси, экономикалық және мәдени байланыс болғаны, VI - VIII ғасырларда қазақтар мен татарлар Түркі Қағанаты құрамына енген кездері, тағы басқа-да арғы тарихымыз туралы ойларды есіме алдым.
Сонымен қатар, XIII - XIV ғасырларда Поволжье мен Қазақстан жерлері - тарихта Алтын Орда атауымен әйгілі - Жошы Ұлысы құрамына кірді. Ал, XVII - XVIII ғасырларда башқұрт көтерілісіне татарлармен бірге қазақтар да қатысты.
Сонау 1730-1750 жылдарда татар мырзасы Алексей Тевкелев қазақтардың кіші жүзінің ру бастаушыларымен олардың ресейлік азаматтықты қабылдауы туралы келіссөздерді жүргізді. XVIII ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басына дейінгі кезеңде татар молдалары мен көпестері қазақтардың оқу-ағартушылық тарапында дамуына, Қазақстан қалаларында нарықтық инфрақұрылымдықтың болуына және ел экономикасының дамуына үлкен үлестерін қосты.
1803 жыл мен 1917 жылдар аралығында Қазан қаласы сол өңірдегі оқу округінің орталығы болғаны мәлім. Қазан округінің инспекторлары қазақ оқу-ағарту мекемелеріне де жетекшілік етті. ХІХ-ХХ ғасырларда Қазан университетінде және Қазан ветеринарлық институтында көптеген қазақтар оқып, нәтижесінде олар ғалым, мемлекет жәнеқоғам қайраткерлері бола алды.
Қазан университетінің түркітанушы профессорлары Н.И.Ильминский мен Н.Ф.Катановтың жеке қорларында қазақ халқының этнографиясы мен фольклоры бойынша құжаттар сақталуда. Бұл заттар оларды таң қалдырған зерделі қазақ ханы Жәңгірден алынған екен.
Бөкей Ордасының 1823-1845 жылдар аралығындағы соңғы ханы - Жәңгір (1801-1845жж.). Ол Бөкей ханның баласы, Абылхайыр ханның шөбересі. Толық аты Жиһангер - Әлем билеушісі мағынасын білдіреді. Білесіздер, адам есімі көп мағынаны білдіретінін және көп нәрсеге міндеттейтінін: қайықты қалай атасаң, ол солай жүзеді.
Бөкей Ордасы сол уақытта Жайық және Еділ өзендерініңің төменгі сағасындағы аумаққа ие болды. Жас кезінде Жәңгір бастауыш білімді үйдегі мұғалім-молладан алды. Содан кейін ол әкесінің шешімімен Астрахан губернаторының отбасында тәрбиеленді. Сол жерде хандықты басқарудың әкімшілік әдістері тарапынан білім алды.
Ол өз заманының өте жоғары деңгейдегі білім иегеріне айналды: орыс, парсы, араб, татар тілдерін білді және ішінара неміс тілін де игерді. Жәңгірге білімінен алған пайдасы жас кезінде сезіле бастады. Сондықтан ол Ордада бірде де бір үй болмаған кездің өзінде мектеп ашу туралы пиғылы мен ниетін жасырған жоқ. Ол кезде Ордада хан сарайы да жоқ болытан.
Жәңгір халқының дәстүрлері мен салттарын қатаң ұстанғаны туралы замандастары атап көрсеткен болатын. Ол өз ортасында - көшпенді, сауаттылар ортасында - ғалым. Оның пікірін басқа адамдар ерекше қызығушылықпен және зейінімен тыңдаған. Ол құлдарша бас иген тәуелді қоғамнан, шектеусіз қысы-жазы көшіп-қонып жүрген кездерде аянышты өлеңдер сарыны бойды билеген ортадан Еуропа дәстүрі қалыптасқан ойшылдар әлеміне, мемлекеттік қайраткерліктерді құрайтын әлеуетті ғалымдар қоғамына батыл қадам басты.
Жәңгір Еуразиялық ғылым мен мәдениеттің көрнекті қайраткерлерімен тығыз араласты. Ханды білімді билеуші ретінде энциклопедист Александр Гумбольт, өсімдіктанушы Карл Клаус, химик А.Бергман, Тарту университетінің профессоры Ф.Гебель, А.С.Пушкиннің досы С.А.Раевский, этнограф және өзінің серіктесі Г.Карелин аса аса жоғары құрметтеді.
Атақты лингвист, әрі орыс тілінің Түсіндірме сөздігінің құрастырушысы В.И.Даль, Қазан университетінің профессоры Карл Фукс, мемлекеттік қайраткер Н.Мусин-Пушкин, ғалым-саяхаттанушысы Е.Ковалевский, атақты шығыс зерттеушісі В.Григорьев пен П.Небольсин, географтар Я.В. және Н.В. Ханыковтар, антрополог А.Харузин және тағы басқалар Жәңгір ханмен қарым-қатынаста болды.
Жәңгір білімге, ағартушылық пен мәдениетке бой ұрмай халық мүддесін тиімді түрде қорғау алдағы уақытта мүмкін емес екендігін қазақ хандырының ішінде біріншісі болып түсінді. Ол бастауыш мектептері бар мешіттерді салу үшін қаржы жинауға арналған ру билеушілері мен ірі ру бөлімдерін міндеттейтін арнайы жарлық та шығарды. Бұл жарлық қазақ халқы тарапынан лайықты түсіністік тапты.
Жәңгір ХІХ ғасырдың 30-шы жылдарының ортасында хан ордасында орталық мектеп ұйымдастыру мүмкіндігін ойластыра бастайды. Оның болжамы бойынша бұл мектеп балаларды ресейлік арнайы оқу орындарына түсу үшін дайындауға керек болатын. Бұл мектептің ашылуы 1841 жылы хан Ордасында өтті. Мектепті ұстау үшін жұмсалатын шығындарды хан өз міндетіне алды. Өмірдің соңғы күніне дейін, яғни 1845 жылға дейін хан өз табыстарының арқасында мектепті ұстады, оқушылардан өзі емтихандарды алды. Ол іс жүзінде мектептің бірінші мұғалімі еді, ал мектеп ісінде оның көмекшісі - Садриддин Амин деген татар азаматы болған.
Бұл мектеп сол дәуірде бүкіл қазақ даласындағы жалғыз мектеп болатын, яғни бүгін Жәңгірді қазақтың алғашқы ағартушысы деп айтуға толық негіз бар. Хан мектебі қазақ халқының белгілі бір деңгейде сауаттылыққа әуестігін, білім және мәдениетпен байланысын оятуға мүмкіндік берді.
Орынбор кадет корпусын бітірген Жәңгір мектебінің түлектері біліммен қатар офицерлік шендер алып отырды. Мектеп Қазақстанда жалпы мәдениеттің дамуы қозғалысында айтарлықтай маңызды рөль атқарды. Бұған Жәңгірдін өзі былай деп жазған пікірі дәлел: Біздің балалар қоғамға ізгілікті түрде қызмет ету үшін білім ала отырып, барлық ғылымды біле алады деп жар саламын. Осының бәрі мені қатты қуантады, себебі білімге қолы жетуі - менің халқым үшін ең үлкен бақыт.
Жәңгір хан қазақ халының алдағы тарихи кезеңде көшепенділік дәуірден отырықшы өмір сүру кезеңіне өтуін қолдады, жерді жеке меншікке беру шараларын жүргізді. Тауар айналымының деңгейін көтеру мақсатымен және көпестердің санын арттыру үшін оның сауда саясаты жәрмеңкелер ұйымдастыруға бағытталған болатын. 1832 жылы ол Бөкей Ордасында сауда жәрмеңкесін өткізді, медициналық бөлімдер мен дәріхана ашты (1838), мұрағат пен хандықтың картасын құрастырды.
Жәңгір сол кездегі қазақтартардың тұрмыстық заттарының мұражайлық топтамасы мен мәдениетінің тарихын жасады. Бөкей Ордасының мәдени өмірінде ең беделді орынды қару-жарақ бөлмесі алды. Қазақстандағы мұражайлық ісітің алғашқа қадамы да осыдан басталады. Қару-жарақ бөлмесі отбасы-династиялық қару-жарақ топтамасынан, сонымен қатар құнды құжаттардан тұрған болатын.
ХІХ ғасырда Қазан университеті Ресей ғылымының алдыңғы қатарында болды. Ол кезде Бөкей Ордасы аумақтық тұрғыдан Қазан оқу өңіріне жататын. Қазан - университет қаласы мен оқы округының орталығы болған. Сондықтан, Жәңгірдің назары Қазан қаласына ауды.
1826 жылы Бөкей Ордасының ханы Жәңгір Ресейдің Николай І патшасының тәж кигізу жорасына Мәскеу қаласына шақырылды. Қайтар жолында ол Қазанға ат басын тіреді. Жәңгір Қазандағы өз сапарын университеттен бастады. Жәңгір Қазан университетін аралаған кезде өзінің сұрақтарын сыпайы және абайлап қойды - деп профессор Карл Фукс айтқан болатын. Ол араб және татар монеталарына, араб және татар манускриптерін ерекше көңіл көңіл аударған, әдемі жазылған алкарондарды және жазба кітаптарын қызыға қараған. Содан кейін ханға глобустың мағынасын түсіндірілді. Зоология кабинетінде Жәңгір құстардың тұлыптарын қарады және қазақтар аң аулаған кезде пайдаланатын және жақсы көретін сұңқұрларды іздеді. Жәңгір Карл Фукспен әңгімелескен кезде оған өзінінң екі баласының өскеннен кейін Қазан университетінде тәрбие алса игі болар еді деген тілегін айтты. Сол жолы ол: Біздің қазақтар да өздірінің жеке мектебінде білім алатын уақыты әлі келеді! - деп айтқан болатын.
Ханды университетте өзімен бірге алып жүрген профессов Карл Фукс Қырғыз ханы Жәңгірдің Қазанда болуы атты мақала жазып, оны жариялаған соң Бөкей Ордасына жіберді.
Жәңгір хан Қазан университетінің бірінші ректорлары Карл Фукс және Н.И.Лобачевскиймен тығыз қарым-қатынаста болды. Олармен хат жазысты, жоғарғы оқу орнының жебеушісі болды. Қазақ жастары сол мекемеде білім алуы үшін ол өте көп істерді жүзеге асырды. Ол қазақ халқының ауыз әдеби шығармашылығын зерттеді және қазақтың шежіре кітаптарын жинады, өзі бірнеше эпикалық шығармалар жазды.
Хан университетпен байланысты ешқашан үзген емес. Жәңгір 1839 және 1844 жылдары Қазанға қайта барды және университет кітапханасына араб, парсы және түркі тілдерінде 6 құнды ежелгі жазбаларды сыйға тартты. Солай ол шығыс факультетінің кітап қорын толтыруға ат салысты. Жәңгір қайтыс болар алдында университет кітапханасына парсы тіліндегі үш сирек кездесетін қолжазбаны сыйға тартты. Өзінің 1844 жылғы Қазанға барған соңғы сапары кезінде ол көптеген арнайы қонақ астарында, би рәсімдерінде болып, Карл Фукстың әдебиет кешіне қатысты.
Қазанда болған кезде Жәңгір хан Қазан университетінің профессоры, атақты шығыстанушы Қазым Бектен мұсылмандар үшін аса маңызды кітапты баспадан шығаруға көмек беруін өтінді. Ол осы Мюхтесерюль-викгает (Қысқартылған заңтану) атты ежелгі араб шығармасын дайындады және баспадан басып шығарды. Бұл кітапты барлық мұсылмандық мектептерде классикалық шығарма деп есептейді. Қазым Бек Жәңгір ханды ағартушылықтың қорғаушысы ретінде құрметтеп, ханның тілегін бұлжытпай орындады. Сол үшін 1844 жылы 18 қарашада Жәңгір хан оның өтінішін өте жақсы орындалғанын атап өтіп, ғалымға алғыс хатын жіберді. Кітап Жәңгір ханның қаржылық көмегімен Еуразия аумағында алғашқы рет дүниеге келді. Казем Бекпен таныстық достыққа айналды. Олар хат жазызып тұрды. Қарым-қатынастарының соншама жақын балғандығына олардың құрдас болғандығы да ықпал етті.
Қазан университетінің ғалымдары 1844 жылы Жәңгір ханның жан-жақтылы білімінін, ойлары мен пікірлерін жоғары бағалалды. Ханның ағартушылыққа көп көңіл бөлетінін, шығыс тарихы бойынша зерттеулерге белсенді қатысатынын ескеріп, оның білім мен ғылымға тигізген көмегін бағалай отыра ғалымдар оны Қазан университетінің құрметті мүшесі етіп тағайындауын бірдауыспен қолдады. Жәңгір өзінің осындай құрметті атағын мақтан етті. Университеттің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақтың Абылай ханы
Қазақтың ұлы ханы Абылай
Қазақтың тұңғыш жастар ұйымы
Қазақтың тұңғыш эпопеясы
Қазақтың ұлы ханы Қасым хан Жәнібекұлы
Қазақтың тұңғыш ұлттық-демократиялық партиясы
Қазақтың тұңғыш календарындағы ақпараттық үлгілер
Жәңгір Ханның ағартушылық қызметі
Салқам Жәңгір
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов - қазақтың шыққан тұңғыш географ
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь