Су жүйелері және оның ластану көздері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СУ ҚОРЫНА ЖАЛПЫ
СИПАТТАМА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Қазақстан өзендері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Көлдер мен бөгендер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3 Қазақстан Республикасының мұздықтары. Көп жылдық тоң ... ... ... ... ... ... 14

2 ТАРАУ СУ ҚОРЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЛАСТАУШЫ НЕГІЗГІ ФАКТОРЛА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.1.Су ресурстарының сарқылуы және ластануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2.Суды ластаушы көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.3.Қазақстанның су ресурстарын тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Тақырыптың өзектілігі

Су әлемнің ең үлкен байлығы бірақ біздің планетамыздағы тұщы судың қоры санаулы ғана, барлық су ресурстарының 3% ғана таза судың жетіспеушілігі жер шарының көптеген аудандарындағы өткір мәселелердің бірі болып отыр.
Жердегі су ресурстары жалпы алғанда жер бетілік және континентальды сулар. Бүкіл әлемдік мұхит сулары және жер астылық сулар болып үшке бөлінеді. Континентальды суларға өзен, көл, теңіз, батпақ, атмосфералық жауын – шашын сулары, мұздықтар суы, бүкіл әлемдік мұхиттар мен оларға құятын теңіздер ал жер астылық суларға топырақ, ылғалдары жер астының грунт сулары жатады.
Судың химиялық құрамы бір біріне байланысыз, екі фактордың тарихи табиғи және геологиялық жағдайлар мен антропогендік фактордың әсерінен қалыптасады. Судың химиялық құрамының түрліше болуы себепті: оларды минералдану дәрежесіне байланысты төмендегіше класификациялауға болады (1г\м).
Тұщы су - 1
Тұздану – 1-25
Тұзды – 26-50
Ащы - > 50
Жер бетіндегі тұщы су қорының 97% Антарктида, Греландия полюстер мен таудағы мұздықтардың үлесіне тиеді. Егер осы мұздықтарды жер бетіне бірдей етіп болса, онда ол қалыңдығы 53 м қабат түзген болар еді. Бірақ осындай тұщы су қорын пайдалану әлі күнге мүмкін болмай отыр.
Құрлықтың бар болғаны шамамен 3% көлдер мен өзендер алып жатыр. Сондықтан да тұщы судың жетіспеушілігі түсінікті жағдай деуге болады.
Табиғатта су үздіксіз жүріп отырады. Күн әсерінен мұхит суларының, құрлықтың беттерінен және өсімдік транспирация арқылы су үздіксіз буланады. Нәтижесінде атмосфера сумен қанығады.
Қазіргі кезде ішкі суларын ластану дәрежесі өте қауіпті жағдайға жетіп отыр.
Қазақстан су ресурстарының ластану көздерінің ішіндегі ең қауіптісі балықтарға зиян әсер ететін құрамында химиялық улы заттары бар өндірістің қалдықтары. Оған: целлюлоза-қағаз фабрикалары, химия өндіріс орындары, мұнай өңдеу, металлургия зауыттары, мал шаруашылығы өнімдерін-жүн, тері өңдейтін зауыттар, т.б. жатады.
Сондықтан да тұщы ауыз суды таза ұстау, оны ластамау, орынды пайдалану, үнемдеп жұмсау жұмыстары бүкілхалықтық көкейтесті проблемаға айналып отыр.

Зерттеу мақсаты
Қазақстан су корына жалпы сипаттама беріп,олардың қазіргі экологиялық жағдайын анықтау. Қазақстан өзендері, колдері, теніздерін сипаттау, су ресурстарының ластау көздерін анықтау, суды тиімді пайдалану әдістерін айқындау.

Зерттеу міндеттері

• ҚР өзен көлдері мен бөгендері, мұздықтары туралы сипаттама беру;
• Су ресурстарының сарқылуы және ластануын бақылау;
• Суды ластаушы көздерін анықтау;
• Қазақстанның су ресурстарын тиімді пайдалану туралы шешімдер;
1. Асқарова Ұ.Б. «Экология және қоршаған ортаны қорғау» Алматы, 2005 ж
2. А.А. Демеген, Е.Т.Жаңбыршин,, А.Д. Демеев «Табиғи ресурстарды үнемді пайдаланудың оңтайлы жолдары» Ақтау, 2005 ж
3. С.Мұқаұлы, Е Чпшиев «Табиғат пайдалану экономикасы » оқу құралы
4. Алматы «экономика» 1999 ж.
5. Мамыров Н.Қ., Тонкопий М.С., Үпішев Е.М. «Табиғатты пайдалану экономикасы». Алматы 2005.
6. Баешов Ә.Б. “Экология және таза су проблемалары” Алматы-2003 ж.
7. Бейсенова А. Экология және табиғатты тиімді пайдалану Оқу құралы Алматы 2004
8. Сағымбаеы Ғ.К. Экология негіздері Алматы 1994
9. Оспанова Г. Бозшатаева Экология негідері Алматы 2000
10. Мамбетқазиев Е. Сыбанбеков Қ. Табиғат Қорғау 1990
11. Нұрғызарынов А., Шапшанов Қ. – Арал өңірінің экологиясы Оқулық, Алматы, 1996 ж.
12. Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, 2001,№2.-61 бет.
13. Қазақстан Республикасының 2004- 2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы.
14. Достаев Ж.. Табиғат суларын ластанудан және сарқылудан қорғау. А., 1993.
15. ҚР-ның Су Кодексі
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі
Су әлемнің ең үлкен байлығы бірақ біздің планетамыздағы тұщы судың қоры
санаулы ғана, ... су ... 3% ғана таза ... ... ... көптеген аудандарындағы өткір мәселелердің бірі болып отыр.
Жердегі су ресурстары жалпы алғанда жер ... және ... ... ... ... сулары және жер астылық сулар болып үшке
бөлінеді. Континентальды суларға өзен, көл, ... ... ...... сулары, мұздықтар суы, бүкіл әлемдік мұхиттар мен оларға
құятын теңіздер ал жер ... ... ... ... жер астының грунт
сулары жатады.
Судың химиялық құрамы бір ... ... екі ... ... және геологиялық жағдайлар мен антропогендік фактордың әсерінен
қалыптасады. Судың ... ... ... ... ... оларды
минералдану дәрежесіне байланысты төмендегіше класификациялауға ... су - ......... - > ... ... тұщы су ... 97% Антарктида, Греландия полюстер ... ... ... ... Егер осы ... жер ... бірдей
етіп болса, онда ол қалыңдығы 53 м қабат түзген болар еді. Бірақ осындай
тұщы су қорын ... әлі ... ... ... отыр.
Құрлықтың бар болғаны шамамен 3% көлдер мен өзендер алып ... да тұщы ... ... ... ... ... ... су үздіксіз жүріп отырады. Күн әсерінен мұхит суларының,
құрлықтың беттерінен және өсімдік транспирация арқылы су ... ... ... ... ... ... ішкі ... ластану дәрежесі өте қауіпті жағдайға жетіп
отыр.
Қазақстан су ... ... ... ... ең ... зиян әсер ететін құрамында химиялық улы заттары бар ... ... ... ... ... өндіріс орындары,
мұнай өңдеу, металлургия зауыттары, мал шаруашылығы өнімдерін-жүн, ... ... т.б. ... да тұщы ауыз суды таза ... оны ... ... ... жұмсау жұмыстары бүкілхалықтық көкейтесті проблемаға айналып отыр.
Зерттеу мақсаты
Қазақстан су корына жалпы сипаттама беріп,олардың қазіргі экологиялық
жағдайын анықтау. ... ... ... ... ... ... ... көздерін анықтау, суды тиімді ... ... ... ҚР өзен ... мен ... ... туралы сипаттама беру;
• Су ресурстарының сарқылуы және ластануын бақылау;
• Суды ... ... ... ... су ... тиімді пайдалану туралы шешімдер;
Курстық жұмыстың құрылымы
“ ”-атты курстық жұмыс 2 тараудан тұрады, онда 2 ... ... ... тізімі тіркелген.
1 ТАРАУ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СУ ҚОРЫНА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1. Қазақстан өзендері
Қазақстан аумағында ірілі - ұсақты 85 мың өзен бар. ... ... ... ... ... Жайық, Сырдария, Іле, Шу) ұзындығы 1000 км –
ден ... ... ... Солтүстік Мұзды мұхит және ішкі ... ... ... Екі алап арасындағы суайрық Сауыр Тарбағатай тау
жүйесінің қырқасы мен Сарыарқа. Торғай үстірті арқылы өтіп, Оңтүстік Оралға
тіреледі.
Солтүстік ... ... ... ... су ағыны тұрақты келеді. Бұл
алқапқа жататын өзен Ертіс (Есіл және ... ... ... ... ... ішкі ... ... жатады. Ішкі
тұйық алап ірі көлдерге құятын өзендер ... ... ... кіші
алапқа бөлінеді. Бұл көлдердің ірілері Каспий, Арал теңіздері және Балқаш
көлі. Ішкі тұйық алапқа ұсақ көлдерге құятын, ... ... ... кететін,
сондай - ақ уақытша ағатын өзендер де жатады.
Каспий теңізі алабы Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... өзен, Кіші өзен және т.б. жатады.
Арал теңізі алабына Оңтүстік және ... ... ... ... ... ... шөл зонасында орналасқан және өзен
желісі сирек. Басты өзендері Сырдария, Арыс саласы мен Шу, Сарысу, ... ... ... Бұлардың ішінде Сырдариядан басқасы Арал теңізіне
жетпей құмға ... ... - ... ... ... Қазақстанның оңтүстік шығысындағы
өзендер кіреді. Олар: Қаратал, Лепсі, Ақсу, Іле, ... ... ... ... ... ... ... өзендерінің бірінші ерекшелігі -
жасы әр түрлі. Жазық бөлігінің өзен жүйелері ескі, өзінің даму ... ... ... ... ... ... аңғарлары жақсы
түзілген әрі кең болып кетеді. Бұл өзендерде тереңдік шаю әрекеті ... ... шаю ... ... Таулы аймақтардың өзендері геологиялық тарихы
жағынан жас, өз ... ... ... ... ... ... қимасы
тік, құламалы келеді, яғни қалыптасып бітпеген. ... ... ... ... да, ... шаюы ... ... екінші ерекшелігі – оның ... ... өзен ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай кеми
береді. ... - ... ... ... орманды дала және дала зоналары
өзенге бай. ... ... өзен ... ... ... ... орта ... 4-6 км-ден, ал оңтүстік шөл зонасында 0,5 км-ден
келеді. ... биік ... ... өзен көп. Алтай, Жоңғар
Алатауы және Тянь-Шань тауларына жауын-шашын мол түседі. Өзен ... тау ... ... 100 ... 4-6 км-ге, таудың орта бөлігінде
10-12 км-ге, биік тауларда 16-18 км-ге дейін ... ... су ... өзеннің су қимасынан бір секунд ішінде ағып өтетін су мөлшері.
Әдетте су шығыны секундына ағып ... ... метр ... өлшенеді.
Қазақстанның ең мол сулы өзені – Ертістің көп жылдық орташа су шығыны
960 м3/с, Сырдарияда – 730 м3/с. ... жыл ... ағып ... ... ... ағын деп ... Мысалы, Ертістің жылдық ағыны – 28 млрд м3.
Су ағыны жер беті ... ... ... Ағын ... ... өте әркелкі тараған, беткі ағынының мөлшері – 59 км3.
Қазақстанның жазық аудандарында жылдық ағынды негізінен анықтайтын қар
жамылғысының таралу ... және ... еру ... ... қоры болып
есептеледі. Жаңбыр түгелге жуық топырақтың жоғарғы бетін ылғандандыруға
және буландыруға жұмсалады. Жылдық ... ... ең ... климатқа
байланысты. Өзендердің жылдық ағынына жер бедері де ... ... ... өзендердің басты факторларының бірі ... ... ... ... ... ... атмосфералық жауын-шашын мөлшері молая түседі.
Қазақстанның солтүстігінде ылғалдану коэффициенті бірдің маңында, сондықтан
ағын да ... және ... суы да ... ... ... бірден төмен, ағын мөлшері де аз.
Қазақстан бойынша орташа ағынның әрбір км2 - ге келетін мөлшері ... ... өзен ... ... жағынан Түрікменстаннан ғана алады.
Ағын жыл маусымдарына қарай өзгертіп отырады. Қыс ... ... ... ... 1%-ын береді. Адам баласы бөген салып, өзен
ағындарын реттеп отырады. Бөгендегі су халық ... ... да, ... ... ... Бөгендер қолдан жер суландыруға, ... ... т.б. ... ... ... 168 су ... ... ең ірілері – Бұқтырма мен Қапшағай бөгендері. Қазақстан ... қар, ... ... және жер асты ... ... ... бөлігінің өзендерінің қоректенуіне қарай қар -
жаңбыр суымен қар суымен қоректенетін өзендер деп екі ... ... ... биік ... ... өзендері аралас қоректенетін өзендер типіне жатады,
бірақ мұнда қар суымен, мұздықтармен қоректену басымырақ ... ... ... ... ... ... дала зоналарының
өзендері жатады. Басты өзендері – ... ... Бұл ... көктемде
тасиды, сәуір-мамыр айларында жылдық ағынның 50% ағып ... ... ... еріген қардан, кейін жаңбыр суынан алады. Өзен суының деңгейінің ең
төмен кезі қаңтар айында байқалады, бұл кезде олар еспе ... ... қар ... ... ... ағыны түгелге жуық көктемге
келеді. Бұл қоректену типіне ... және шөл ... ... ... ... Жем, Торғай және Сарысу жатады. Өзендердің ... ... ... ... ... байқалады. Өзендер негізінен қар суымен
қоректенеді. Көктемгі қар ерігенде өзен ағыны күрт ... ... өзен ... бұл ... ... тип деп атайды. Мысалы,
Нұра өзенінде жылдық ағынның 98% көктемгі ... ... ағып ... ... ең ... ... жаз ... болады. Кейбіреулері
мүлдем тартылып қалады. Күздегі жаңбырдан өзен ... ... ... ... төмендейді.
Қазақстанның биік таулы бөлігінің өзендері қар ... ... ... ... ... Бұған Сырдария, Іле, Қаратал және
Ертіс өзендері кіреді. Бұл өзендердің деңгейі көктемде, Алтай ... ... ... мен ... тасиды. Бірақ қардың бір мезгілде
ерімеуіне байланысты су тасу ұзаққа созылады.
Тянь- Шань, Жоңғар Алатауы ... ... мен ... яғни ... ... ... Бұл тауларда қардың еруі көктемде төменгі белдеуден
басталып, одан ... ... ... қар мен ... жаз бойы еріп, күзге
дейін созылады. Тау өзендерінің ағынында жаңбыр суының үлесі ... ... ... оның ... 20-30% ... жоғарылайды.
Қазақстанның жазықтағы өзендері суының аз және ағысы баяу болуынан ... тез ... ... да, ... ... ... тұрақты мұз
басады. Мұздың қалыңдығы 70-90 см-ге жетеді. ... ... ... ... ... - 190 см, ... ... 110 см болады.
Өзен мұзы 2-4 ай бойы қатып жатады. Сәуірдің ... ... ... ... ... мұзы ери бастайды.
Биік тау өзендерінің мұз режимі басқаша. Олардың таулы бөлігінде
ағыстың ... ... ... және жылы жер асты ... ... мұз ... ... Тек кей ... ... мұздар байқалады.
Қазақстанның өзендерді жылма-жыл шайылған тау жыныстарын ағызып әкетіп
отырады. ... ... ... ... ... ... домалатып ағады. Қазақстанның жазық бөлігіндегі өзендердің ағысы
баяу болады.
Солтүстік Мұзды мұхит ... ... ... ... ... өзені. Оның ұзындығы 4248
км, тек 1700 ... жуық ... ғана ... жері ... ағып ... ... Бала Ертіс деп басталып, Қазақстанда Қара Ертіс деп аталып, ... ... ... Көлден ағып шыққанда өзен Ақ ... ... ... ... да, ... ... Обь ... барып құяды. Ертіс алғашқыда
белесті-төбелі жазықпен ағып, Алтайдың Нарын, Қалба ... т.б. ... ... тар ... ... ... дейін ағады.
Оған Семей мен Өскемен қаласының аралығында көптеген салалар келіп құяды.
Бұлардың ішіндегі суы мол әрі ең ...... ... ... ... ... сағасынан төменіректе Бұқтырма СЭС-і салынған. Ертіс
шатқалында орасан зор бөгет салудың нәтижесінде, ағыс бойымен ... ... 600 ... ... су ... бар. Бұқтырма бөгенін көлеміне қарай
Үлкен Ертіс теңізі деп атауға болады. Бұқтырма ... ... ... тар ... ... ... ... бөген-Кіші Ертіс жасалған.
Ертістің бұл жердегі суын көтеріп тұрған Өскемен СЭС-інің ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Оны Шүлбі СЭС-
інің бөгеті бөгеп тұр. ... ... ... ... кең ... ағады,
оның оң жағында – Кенді Алтай, сол ...... ... ... едәуір биік әрі тік құламалы, кей жерлері жартасты. Ертіс Семей
қаласы тұсында нағыз ... ... ... Бұл жерде өзен арнасы
ирелеңдеп келеді де, кей жерде тарамдалып ... ... мен ... ... ... ... сала ... құяды, олардың ішіндегі ең
ірілері-оң жақтан қосылатын Үлбі мен Үбі өзендері және сол жатқан қосылатын
шар мен ... ... ... қоректенетін өзендер қатарына жатады. Салаларының біразы
Алтайдың биік тауларынан басталады да, мәңгілік қар мен мұздықтардың еріген
суымен толығады. Басқа ... жер асты суы, ... ... ... ... ... жыл бойы едәуір жоғары болып тұрады. Оның суы
сәуір-мамыр айларында және маусымда молаяды. Өскемен мен Семей ... ... ... ... ... айлық шығыны мамыр айында 2541 м3/сек-
қа, ал көп жылдық ... ... ... ... ... 960 ... жеткен.
Осы ауданда жылдық орта ағын 28 млрд м3 -ден ... ... ... ... ... ... ... Мұздың қалыңдығы 125 см-ге жетеді. ... ... ... да, ... ... сең ... тастайды, соның салдарынан
деңгейі көтеріліп, суы ... ... ... кеме жүзуге қолайлы. Жолаушылар және жүк таситын
өзен кемелері Қытай шекарасына дейін барады. Ертістің суын ... ... ... Ірі екі СЭС ... ... ... электр қуатын береді. Қазір тағы бір қуатты үшінші- Шүлбі СЭС-
інің құрылысы салынып жатыр.
Ертіс ... бай және онда ... ... бар ... ... ... сазан, табан балық, алабұға, қара балық ауланады. Жаңадан көксерке
және байкал түркесі өсіріле бастайды.
Ертіс өзені республиканың халық шаруашылығы үшін ... ... ... әлі де ... пайдаланылмай келеді. Ертіс суының көбі текке
Обь ... ағып ... ... ... халық игілігіне жарату мақсатымен
суының бір бөлігі Ертіс – Қарағанды каналы арқылы ... ... ... ... ... ... өте бай, бірақ онда су
тапшы. Жазда кеуіп қалатын біраз ұсақ өзендер ... және ... келе ... ... ... ... ... ұзындығы 458 км,
тереңдігі 5-7 м-ге дейін жететін Ертіс – Қарағанды каналы 1974 жылы іске
қосылды. Канал ... ... 75 ... су ... ... ... ... дейін тартылады. Павлодар, Қарағанды ... ... ... ролі зор. ... сол жақ ... Есіл мен ... ... солтүстік аймақтарын басып өтіп, Ертіске республика
шегінен шыққаннан кейін барып құяды. Каспий ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанды солтүстіктен ... ... өтіп ... ... құяды. Жайықтың ұзындығы 1082 км, республика
жеріндегі ұзындығы 2428 км.
Каспий маңы ойпатымен ... ... ... кең жайылымдар, ескі арналар,
ұсақ көлдер пайда болады. Өзеннің жағалауында құм мен ... ... ... жиі ... Өзен құяр ... екі ... бөлінеді.
Негізінен қар суымен қоректеніп, көктемде тасиды. Орташа жылдық су шығыны
400 ... оның 80%-і ... ... ... Өзен ... ... ... және төменгі ағысында 9-10 м-ге көтеріледі. Басты салалары – Самара,
Шаған, ... Ор. Ал ... ... ... ... Сағыз деп аталатын
салалары Жайыққа жетпей құмға сіңіп, тартылып ... ... ... ... ... ... ... сумен жабдықталған. Жайық өзенінен Жем мұнай кәсіпшілігі су құбыры
тартылған. Жайық өзені кеме ... ... ... ... ... жайын
ауланады.
Каспий теңізі алабына Жем өзені де жатады. Бірақ суы мол кезінде
болмаса, ол да ... ... ... ... ... ... ... алабы.
Сырдария өзені Қазақстаннан тысқары жатқан Орталық Тянь-Шань тауларынан
басталады. Өзеннің ұзындығы 2212 км. Орта және ... ... ... ... Өзен ... өзен суын ... 1700 мұздық бар. Таудағы
қар мен мұздықтардың көктем мен жаз ... ... ... бірнеше рет
көтеріледі. Орташа жылдық шығыны Қызылорда қаласы тұсында 673 м3 сек, ... бен ... ... 47%. Өзен ... ... ... наурыздың
аяғында ери бастайды. Су лайлылығы 1200 г\м3, Сырдария-республиканың ең лай
өзені. ... өзен ... ... ... ... ... шайып өтіп,
ені 10-15 км жайылмалар жасайды. Бұл уақытта өзен арнасынан асып, ... Су ... ... ... ... ... ... сонау ежелгі заманнан бері халық тығыз
қоныстанған, суармалы егіншілік кеңінен дамыған мәдениет ... ... ... Бүгін Сырдария аңғары – республикадағы күріштен мол өнім
алатын өңір. Өзеннің ағынын реттеп, суын ... пен ... ... ... ... ... үшін өзен бойында Қызылорда, Қызылқұм
және ... ... ... ... ... т.б. салынған.
Өзен суы халық шаруашылығының мұқтажына толық пайдаланылуына байланысты
Сырдария Арал теңізіне ... бері ... ... Қызылқұм, Арысқұм
және Арал маңы Қарақұмын кесіп өтеді. ... ... ... ... ... ... ... қаяз сияқты балықтарды да ... ... ... ... ... Арыс ... ... теңізінен шығысқа қарай және солтүстігінде бірнеше ұсақ көл бар.
Оларға біраз кішігірім өзендер мен жылғалар келіп құяды. Бұлардың ... ... Шу, ... ... және ... ... құмды шөлінің
арасында Жаңадария, Қуаңдария сияқты ... ... ескі ... ... ... ... ең ... өзені – Іле. Іле өзені Шығыс Тянь-Шань тауларынан
басталатын Текес және Күнгес ... ... ... ... ... құяр сағасынан өзеннің жалпы ұзындығы 1439 км, оның ... ... 815 км. ... ... ірі ... ... ... Күрті, Шілік, Шарын, Өсек. Үлкен және кіші ... ... ағып ... ... ... ірі ... – Алматы
орналасқан. Басталар жерінде тау өзені ... ... Іле орта ... ... ... ... ... Қапшағай шатқалы маңында өзен аңғары
тарылады да, ... ... ... ... ... ... ... жазық
өзеніне айналып, Сарыесік Атырау және Тауқұм құмдары аралығымен ағады.
Қапшағай шатқалынан төмен Іленің көне ... ... ... ... ... ... аңғары 200 м-ден 15 км-ге дейін кеңейеді.
Суының молдығы жөнінен Іле республикадағы Ертіс, Жайықтан кейінгі ... ... ... су шығыны 472 м3/сек. Негізінен қар мен мұз суымен
қоректенеді. Өзеннің ең жоғарғы деңгейі ... ... ... байқалады.
Өзен қарашаның аяғында қатып, сәуірдің басында мұзы түседі.
Іле алабындағы тау ... ... ... жиі ... ... жолындағы тау беткейлерін бұзады, өзен ... ... мен ... ... ... шаруашылығына көп зиян
келтіреді. 1963 ... 7 ... ... ... сел ... Есік ... табиғи
бөгетін бұзып, көлді жойып жіберді. Соңғы кезде селге қарсы күрес жұмыстары
жүргізіліп, түрлі шаралар жүзеге ... ... тау ... ... үшін ағаш отырғызылып, шөп өсірілуде, бөгендер салынуда.
Алматыдан жоғары, Іле Алатауының Медеу шатқалында селге қарсы тосқауыл
мақсатында зор қопарылыс ... 1966 ... ... ... бөгеті салынды.
Оның биіктігі 100 м-ге, табанының ені 600 м-ге жуық. Ол Алматы қаласын 1973
жылғы шілдеде ... ... ... ... ... Іле ... Қытай
шекарасына дейінгі бөлігінде кеме қатынасына ... Іле ... ... ... егін ... ... ... Алматы каналы Іле Алатауы
етегінде ондаған мың ... ... ... мүмкіндік береді.
Іле өзенінде Қапшағай СЭС-і салынып, Қапшағай бөгені пайда болды. Мұның
өзі суармалы жердің көлемін ұлғайтып, кеме ... ... ... өнеркәсіптің әр түрлі саласын өркендетуге және ауыл ... ... ... ... мен ... кең ... аумағында ірілі- ұсақты 48 мыңнан көлдер және 3
мыңға жуық бөгендер бар. ... ... ... ... ... ... ... орналасқан.Олардың ішінде Каспий ... ... және ... ... ... ... ірі ... басқа, көбі
көлемі бір шаршы километрден кем ... ... ... барлық дерлік
тұйық көлдер. Олардың деңгейі ауық-ауық өзгеріп лтырады. Көбінің суы тұзды,
сондықтан тұнба тұзды болады, олардан тұз ... ... ... ... ... ... 21 көл бар. Олар республикадағы көлдердің бүкіл
ауданының 60% - ын алып ... ... ... ... ерекшеліктер бар. Оның
бірінші ерекшелігі аумақ бойынша біркелкі таралмған. ... ... ... саны ... оңтүстікке қарай кемиді. Мысалы,
Солтүстік ... 21580 көл бар. Ал ... және ... ... 17550 көл ... Алып жатқан ауданы жағынан солтүстік
көлдердің үлесі бүкіл көлдердің 35%, ал ... және ... ... – 10%-ын ... ... зоналарының бәрінде де бар, ... жылу мен ... ... ... орналасуы, саны және суының сапасы зонаға
тікелей байланысты. Ылғалы мол аудандарда көл ... және суы ... ... ... ... да ... аз, су ... төмен әрі
ағынсыз, көбісі біразы ... ... ... ... ғана ағынды
көл–Зайсан көлі ... ... ... ... ... ... дала зонасында ауданы шаршы 1 км–ден ... 740 көл ... ... тұщы ... ... ... 6 есе көп. ... қарай тұщы
көлдер азайып, тұзды көлдер көбейе түседі. Дала ... ... ... ... ... ... 4 есе, шөлейт зонасының 216 көлінің
тұщылары 1,3есе көп болады. Шөл ... 142 ... ... ... болып
келеді.
Жазықтағы көлдердің көпшілігі теңіз деңгейінен 100-300 м биіктіктегі
неоген және антропоген шөгінді жыныстарының үстінде орналасқан. ... ... тағы бір ... ... ... ... маңы ... Тұран ойпаты және Батыс Сібір жазықтарында,
сондай–ақ аласа таулы Сарыарқада және оңтүстік–шығыс таулы аймақтарда ... ... тағы бір ... әр ... болуы. Көлдер
әр кезеңде пайда болған. Орманды дала, дала зоналарының көлдері біртіндеп
шөгінді жыныстарға ... ... ... ... ... ... шөл
зоналарының көлдері тұз тез байланатын көлдерге айналады. Мұнан әрі ... ... ... ... ... ... жойылудың әр түрлі
дәрежесіне ... ... биік ... ... көлдері шығу тегі
жас көлдерге жатады. Олардың өздері де біркелкі таралмаған, негізінен 1400-
2800 м ... ... ... Олардың саны жоғары және төмен қарай
кеми түседі. 1400 м–ден төменде су ... ... ... ... ... ... бермейді.
Көлдердегі су деңгейі судың кірісі мен шығысының ара–қатынасына
байланысты. Оларда су балансы жыл ... ... ... ... жиі ... ұшырайды. Қазақстан көлдерінің көпшілігінің деңгейі
көктемгі бар еріген кезде ... Жаз бойы ... ... ... ... нөсер жаңбырлар әсерінен аз уақыт көтеріледі. Кейде су
деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... кеуіп қалады. ХХ ғасырда Қазақстанда ең су аз сулы кезең 1936-
1940 жылдары болды. Сол ... ... ... ... 70%-ы ... ... көлдері қазаншұңқырларының пайда болуына қарай бірнеше типке
бөлінеді.
Тектоникалық көлдер. ... ... ... мен ... ... суға ... көлдер пайда болады. Мұндай көлдер Қазақстанның
оңтүстік–шығыс таулары мен Сарыарқада көбірек таралмаған. Зайсан, Марқакөл,
Қарасор, Теңіз–Қорғалжың ... ... ... бұрынғы тектоникалық бөген
Есік көлі т.б. су айдындары осы топқа жатады.
Реликті (қалдық) көлдер ертеде пайда ... ... оның ... маңы ... тән. ... ... ... ойпатының Торғай қолатындығы,
Балқаш–Алакөл ойысындағы кейбір көлдер ... ... ... ... ... ... мен Арал теңіздері. Бұлар жер ... ... ... ... болып қалыптасты.
Мұздық көлдер типі. Биік тауларда ежелгі мұз ... ... ... ... ... жатады. Іле Алатауындағы Үлкен Алматы
өзеннің бастауы Үлкен Алматы ... ... ... ... ... өзені бастау алатын Жасылкөл және т.б. мұздық көлдері жатады.
Кар көлдері. Биік ... қар ... ... ... үгілу нәтижесінде
пайда болған шұңғымаларда ... Қар ... ... көбінесе
дөңгелек болып келеді, олар суға ... қар ... ... ... өте көп, ... ... көлемі шағын болады.
Суффозиялық немесе борпылдақ жыныстардың шөгуі салдарынан пайда болған
көлдер. Оларды дала табақшалары деп те ... Түбі ... ... ... ... ... айналады. Қазақстанның солтүстігінде, Батыс Сібір
жазығында мұндай көлдер өте көп.
Ескі арна көлдері. Қазақстан өзендерінің ... ағу ... ... ... ... көлдер. Өзен жайылымаларында орналасады.
Бөгендер.
Қазақстан аумағында жер беті ағындарын реттеу мақсатында өзен арналарын
бөгеу арқылы жасалады. Егер көлемі кіші ойыстарды ... ... ... деп ... Бөгендер негізінде халықтың қажетін өтеу үшін жасалады.
Бөгендер су айдынның алып жатқан ауданына қарай келесі бөліктерге бөлінеді:
дейін–кіші, ... ... одан ... ірі ... ... мыңдай бөгендер мен тоғандар бар. Алып жатқан ауданы
мың км. Оларда км тұщы су ... ... екі өте ірі, ... және
алты орта бөгендер бар, қалғандары кіші бөгендер. Бөгендердің көбі Орталық,
Оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... Бөген, Ақкөл, Молодежное, ... ... ... Жер асты сулары- қатты, сұйық және газ күйінде жердің литосфера
қабатында, тау жыныстарының ... ... ... жарықтарда
болатын су. Олар өзен, көл, теңіз және мұхит суларымен ... жер ... ... құрайды. Жер асты сулары сол жердің ... тау ... ... ... әр ... ... типті жер асты суы Тянь-Шань, Алтай, Жоңғар Алатауы және
Сарыарқаның аласа ... ... Бұл ... ... тау ... мен ... кездеседі. Тектоникалық жарықтарда минеральды
бұлақтар орналасқан.
Жарықшақтық қат - қабатты типті жер асты ... ... ... ... ... және ... жыныстарының қат -қабаттарында
қалыптасады. Жер асты суының бұл типі таулы өңірлердің 800 мың ... ... - ... жер асты сулар типі шөгінді жыныстардың арасында кеңінен
таралған. Олар ірі ойыстардан Іле, Торғай, Зайсан және т.б. ... ... ... қабаттар арасында молынан іркілген. Тереңдік жағдайларына
қарай жер асты сулары ... суы және ... ... деп ... (еспе) суы жер бетіне таяу орналасқан, бірінші су өткізбейтін
қабаттың ... ... сулы ... жер асты суы. Оның ... жоқ, ... 1 жыл ... ... сайын өзгеріп отырады. Жауын ... ... жер беті ... төмендейді. Еспе суы 3-30 м тереңдікте
таралған.
Қазақстанның өзен жүйесі сирек өңірлерінде еспе суы мен ... ... жер асты ... ... ... бар. Халық еспе суын көне заманнан ... ... ... ... ... ... суын пайдаланып, ал
шөлді жерлерде құдық болса ғана мал шаруашылығымен ... ... ... ... суға деген өскелең еспе суы қамтамасыз ете
алмайды. Сондықтан ... жаңа мол ... табу ... ... ... ... де ... бұл терең қабат аралық жер асты суы.[4,10]
Республикада артезиан алаптары табылды. Олардың ауданы Балқаш сияқты 70
көлдің көлеміне тең. ... ... ... ... Артуа
провинциясында 1126 ж. Шыңырау құдық ... су ... ... Бұл су өткізбейтін қабаттар арасындағы кездесетін қысымы күшті жер
асты суы. Артезин сулары платформалар мен ойпаттарда, тау аралық ... ... тұщы ... ... 50-2700 м, ал ... және ащы су
онан да тереңде жатыр. ... маңы ... 10-23 км ... ... 300-500 м ... 50 мың шаршы км жерді алып жатқан тұтас жер
асты теңізінің бар ... ... Оның суы ... де, егін ... ... Қызылқұмда 80-300 м тереңдікте жатқан орасан зор жер асты су ... ... ... 14 ... ... 200 ... аудан орталықтары,
өнеркәсіп және 3500-ден ... ауыл ... ... мен елді
мекендері қазірдің өзінде жер асты ... ... ... 100 ... ... ... мың ... егістікті суаруға
мүмкіндік алады. Таяу жылдар ішінде жер асты суы ... да ... ... жер ... ... су табу үшін ... ... жүргізіліп
отыр. Термальды жер асты суы ... ... ... ... және ... жылыту үшін пайдаланылады.
б) Минералды сулар. Республиканың бірталай өңірінде өте ... жер ... ... ... ... ... мол минералды су бұлақтары
кездеседі. Олар температурасы және ... ... мен ... ... ... ... ... темір және т.б.) әр түрлі болып келеді. Адам
ағзасына шипалық әсері бар Алмаарасан, Қапаларасан, ... ... ... ... ... Бұрыннан белгілі минералды
қайнарлар, ... ... ... көп ... ... ... ем үшін ... болмаса, олар әлі игерілмеген.
Республика жерінде 300-ден аса минералды бұлақтар зерттеліп, олардың әр
түрлі дертке шипалық ... ... Олар ... ... өте ерте
кезден белгілі. ... ... ... ... ... су ... бері белгілі, Ақсақ Темір жорықтарының жазбаларында ... ... ... ... алғашқы деректер баспасөз бетінде 1834
жылы жарияланған. Қызылорда аймағындағы Жаңақорған санаторийі 1919 ... ... ... Республикасының мұздықтары. Көп жылдық тоң
Қазақстан өзендерінің негізгі су көздерінің бірі мұздықтар. Мұздықтар
тұщы судың орасан зор ... ... ... Ғылым академиясы География
институтының ғалымдары республика мұздықтарының каталогын құрастырды. Соның
нәтижесінде Қазақстанның тау мұздықтарының ... ... ... ... мұздықтары таралған аудандары шығыс және оңтүстік шығыс
аймақтарындағы – Алтай, Сауыр жоталары, Жоңғар Алатауы, ... ... ... ... ... ... ... жоталары. Республиканың барлық
тауларында 2724 мұздық бар. Олардың алып ... ... – 2033,3 км2. ... мұздың жалпы көлемі 100 км3. Ол – Қазақстан жерінде жиналатын
өзен ... ... ... екі есе артық тұщы су қоры.
Мұздықтардың пайда болуы үшін, олардың орналасатын жер бедерінің болуы
және ... ... ... күйінде жеткілікті түсуі шарт. Мұздықтар құрлық
бедер ... ... ... рөл ... ... ... жер ... ерекше белдемде – хионосферада (грекше–қар
қабаты) орналасады, оның төменгі жағы қар ... деп ... ... ... қар ... ... ... мен климаттың
континенттігіне байланысты бірсыпыра биікте жатыр. Қар сызығы ... ... ... қарай едәуір төмендейді. Қар сызығының ... ... ... 3800 ... ... ... 2600 м
аралығында жатыр. Бір тау жотасының оңтүстік және ... ... ... ... 200-400 м ... ... ... бір беткейдің өзінде
де батысы мен шығысында қар сызығының биіктігі жүздеген метр биік не ... ... ... қар ... орташа биіктігі солтүстік беткейде 2300-
2800м, оңтүстікте 2500-3000 м, Сауырда 3300 м. Қар ... ... ... 3300-3500 м, оңтүстік беткейде 3300-3900 м, ал Тянь-Шань тау
жүйесінің солтүстік жоталарында, атап айтқанда, Іле ... ... ол ... м биікте, оңтүстікте 3900-4200 м биікте өтеді.
Мұздықтар тауларда ... ... Ең көп ... ... ... 1369 мұздықтың ауданы 1000 км2. Оның 996 км2 ... ... ... тау ... ... жерінде 1009 мұздығы 857
км2 жерді алып жатыр. Қазақстан Алтайында мұздану аудану 89,6 ... 328 ... бар. ... ... 18 мұздық орналасқан.[5,2]
Таулы бөлікте мұздықтар типтерінің үш түрлі негізгі топтары бар:
1. Тегістелген төбе мұздықтары биік ... ... ... ... ... ... жиі ... басқа тауларда сирек, бүкіл мұздықтар
ауданының 1%-ына тең.
2. Тау беткейлерінің мұздықтары тік ... ойыс ... ... ... ... кішігірім терең дөңгелек ... ... Қар ... ... республика
мұздықтар ауданының 33%-ын алып жатыр.
3. ... ... ... ... ... ... ... Олар бүкіл мұздықтар ауданының 66%-ын қамтиды.
Қазақстан мұздықтары әдетте шағын болып келеді, ұзындығы 1-2 км-ден 3-4
км-ге дейін, аудандары да сол ... ... ... ... зерттеуге зор үлес қосқан ғалымдардың, әдебиет және ... ... ... ең ... ... ... Корженевский мұздығы, ұзындығы 12 км, ауданы 38 км2, ... 300 ... ... ... мұздықтардың қалыңдығы 50-100 м, ал
тау беткейлерінің мұздықтары 10-30 м.
Үлкен мұздықтар республиканың ірі ... ... ... Сондықтан мұздықтардың суы тау өзендерінің қоректену көзі. Тау
өзендерінің басталар жерінде суының 85%-ы, ... ... ... 35%-ы
мұздық суынан құралады.
Қазақстанның биік тауларында климат ... ... мқз ... – 100С ... Жазда мұздың беткі қабаты ... ... 00 ... ... Биік таулардың мұндай қатал климаты
мұздықтармен жапсарлас жатқан жерлерге де әсерін тигізеді. Көпжылдық тоңның
төменгі ... ... 2000 м, ... 2300 м, ... Алатауында 2800 м
және ТяньШань жоталарында 3000 м биіктікпен өтеді.
Республика мұздықтарының қазіргі ... ... ... ... 12-20 м-ге, ... 1000 м2 мұз қоры ... кемуде. Мысалы,
орташа алғанда Алтайдың мұздықтары 15-20 м, Жоңғар Алатауында 30-40 м, ... ... ... ... 30 м-ге ... ... ... ТАРАУ СУ ҚОРЫ ЖӘНЕ ОНЫ ЛАСТАУШЫ НЕГІЗГІ ФАКТОРЛАР
2.1. Су ... ... және ... су ресурстарының үлкен жетіспеушілігі елдерінің санатына
жатады. Қазіргі уақытта су объектілері тау кен ... ... ... өнеркәсібі кәсіпорындарының, қалалардың коммуналдық қызметтерінің
жедел ластауына ұшырауда және ... ... ... төндіреді. Ертіс,
Нұра, Сырдария, Іле өзендері, Балқаш көлі неғұрлым ластанған. Халықты ауыз
сумен ... ... ... көзі ... ... жер асты ... ... ұшыраған.
Су объектілеріне антропогендік жүктеме мен олардың қалпына келтіруге
қабілеттілігінің арасындағы теңгерімсіздігі практикалық жағынан экологиялық
қолайсыздықтың барлық ірі өзен ... ... ал су ... ... ... су ... объектілерінің өте
қанағаттанғысыз (кей жерде ... ... ... ... алып ... ... ... ішінде өзен экожүйелеріне жүктемені азайту
мақсатында және олардың ластануы мен ... ... алу үшін су ... ... және барлық пайдаланылатын су объектілерінің жолағы
әзірленетін болады. ... ... су ... ... ... таңбалыдан жиынтық нормалауға кезең кезеңмен көшіруге
мүмкіндік беретін зиянды заттардың ... ... ... ... ... ... мақсатты көрсеткіштерін әзірлеу жөніндегі ғылыми-
қолданбалы зерттеулердің кешені ... ... ... бәрі ... ... ... ғимараттарды салу және қайта жөндеу кезіндегі
жаңа технологияларды енгізуді жеделдетеді.
Су жетіспеушілігін бастан ... ... ... бар ... санын ұлғайту және сапасын жақсарту үшін өзен ... ... оның ... бассейн аралық қайта болу жөніндегі, сондай-ақ жер
асты ауыз суларын ... ... ... ... ... ... ауыз су және жалпы тұщы су мәселесі – дүние жүзіндегі ең
өзекті мәселелердің ... ... ... бірі ауыз ... ... ... ... шаққанда, бұл 1,2 миллиард адам ... сөз. ... 2050 ... дейін осы сан екі есе артпақ.
Соңғы 100 жыл ішінде жер жүзінде мұнай үшін ... ... ... ... қақтығыстар негізінен су үшін болмақ деген болжамдар соңғы кезде
көптеп ... ... үшін ... ... соғыс тарих шежіресінде осыдан 4500 жыл ... ... Сол ... ... екі ... Тигр мен Ефрат
өзендерінің (Ирактың оңтүстігінде) суын бөлісе алмай, қақтығысқа барыпты.
Қазіргі заманда да тап сол Орта ... ауыз ... ... суы ... бола ... ол жақта мемлекетаралық кикілжіңдер болып тұрады.
Жамандықтың бетін әрі ... ... де ... ... қажет. Орталық
Азияда соғыстың қаупі байқалмаса да, су ... ... ... және Тәжікстан мемлекеттері үшін ең бір көкейкесті мәселелердің
біріне айналып отыр. Және де оның жылдан-жылға ушығып бара жатқаны да ... Оның ... ... ... жағдай өте қиын екен. Бізде ауыз
судың тапшылығының не оның санитарлық ... ... емес ... ... саны 4 млн. ... ... екен. Бұл бүкіл Қазақстан
халқының үштен біріне жуық. Және осы қиындықтың тауқыметін бастан кешіріп
отырғандардың 80-90 пайызының байырғы ұлт ... ... де айта ... ... Осы ... түзеле бастауының ауылы әзірге алыс сияқты.
Орталық Азия мемлекеттерінің бірнешеуін басып ... ... ... ... нашарлап барады. Ал, осы ағын судың басым көпшілігінің
ақыр ... ... ... жері Қазақстан болғандықтан, еліміздегі
тұтынатын су тазалығы мәселесінің ... де гөрі аса ... ... ... жоқ ... ... ішек ... гепатит сияқты
сырқаттардан жапа шегетін жандардың саны айрықша көп. Ал сол судың ластығы
кесірінен туындайтын дерттерден шетінейтін ... саны ... ... есе көп ... Ұлттың болашағының түбіне шабылған балта деген осы.
«Арал болса құрыды» деп отырмыз. Тіпті оның ... ... ... көшіре бастау туралы ресми шешім де қабылданып ... ... ... ... ертеңгі күні Балқаш көлі мен Ертіс өзенінің
Аралдың ізін ... ... ... ашық айтып жүр. Бұның себебі де белгілі.
Ертістің бастау алар жағы ... ... Ал ол ... осы ... бөгеп,
гидротехникалық құрылымдар жасау туралы жоспарлар жүзеге асырылып жатыр.
Оның нәтижесінде, біріншіден, ағын ... ... ... сол жақта алынып
қалдырылады, ал екіншіден, онсыз да тазалығы мәз емес өзен одан ... ... ... ... ... ... бөлігінде
биологиялық сан-алуандық азайып, жердің шөл далаға айнала ... ... ... ... Осының нәтижесінде еліміз халқының 16,5% өмір сүріп
отырған 350 мың шаршы км ... ... ... ... ... ... ... жағдай тұрмыс үшін төзімсіз хәлге келуі мүмкін.
Балқаш көліне құятын басты ағын су ... ... Іле ... да ... ұқсас. Сырдарияның хәлі бұрыннан да ... ... ... да мәз ... ... ... даму ... шұғылданатын мамандар
арасында мынадай нәрсе көп ... ... егер ХХ ... ... ... үшін ... ... болса, ХХІ ғасыр ауыз ... су үшін ... ... 2002 жылдың қыркүйек айында ... ... ... болып өткен экологиялық самитте осы мәселені
талқылауға айрықша көп ... ... ... ... Арал ... ... адам ... өмір сүруіне мейлінше қолайсыз табиғи ортаға
айнала бастауы жатжұрттықтардың өзін қатты алаңдатады. Солтүстік Африкадағы
Сахара шөліне қатысты бар Ливия ... ... ... ... ... ... ... жиналған дүйім қауымның назарын осы мәселеге
аударып, оның қаншалықты қауіпті екенін фактілер ... ... ... Ал
2003 жылдың қаңтар айының басында жалпы Қазақстан ... шөл ... бара ... ... өз ... ресми түрде Біріккен Ұлттар
Ұйымының өзі де танытты.
Қазіргі Қазақстанның бүгінгі таңда ғаламат ... апат ... шөл дала ... айналып бара жатқаны шындығында ешкімге де құпия
емес. Және осы ... ... ... ... ... таба ... түрі бар:
Жалпы Қазақстан дегеніміз меридиональдық тұрғыдан алғанда, қашаннан бері 2
үлкен өзен – ... пен ... ... ел. ... оны ІІ ... ... немесе Мәуереннахр (Мавераннахр - Двуречье) деп те ... ... Ал ... ... І ... Мәуереннахрдың Орта Азиядағы
Әмудария мен Сырдария аралығында екені ... ғой. ... ... жағы ... ... баурайы, ал солтүстік
жағы – Оңтүстік Сібір орман аралас даласымен шектеледі. Осы жиекті ... ... ... ... өмір сүру үшін ... ... Онда ... тарихта ұзақ уақыт бойы ғұмыр кешкен ірі қалалар жоққа
тән-ді. Бұндай ірі елді ... тек ... ... ғана ... бой көтере
бастады. Енді осы Ертіс пен Жайық аралығында шөлейттену әрі ... дами ... ... ... негізі болып отырған, оның
табиғи-климаттық жағынан қолайлырақ төрт ... ... ... ... орталық аймақ құлазыған далаға айналып, қаңырап бос ... ... ... ел ... ... ... ... шындыққа айналары хақ.
Өйткені, Қазақстанның өмір сүруге қолайлы ... ... ... ... елдермен шектеседі. Сонда олардың әрқайсысын ішке тарту күшінен
(центростремительные силы) сыртқа тарту күшінің (центробежные силы) ... ... орын ... ... ... ... бар екенін, оның бүгінгі
таңда шындыққа ... ... ... ... біз ... су ... елдің біртұтастығы мәселесімен бірлестіре отырып алып қарауға
тиістіміз.
Сырдария өзені Орталық Азияны ... мен ... ... ... ... ... отырықшы елдің мекендеуіне негіз
бола алатындай төрт-ақ өзен бар. Олар: Ертіс, Іле, Сырдария және ... ... біз ... ... толықтай дерлік қағылдық. Сырдария
өзені Орталық Азияның индустриялануы мен ... ... Бұл ... жалғыз Сырдарияны ғана емес Әмударияны да, Арал теңізін
де жұтты. Бір кезде алып және жойқын су болған ... ... ... ғой ... осы 2 ... ... де ... теңізге жете алмай отыр.
Арал теңізінің табиғи қалпында ... үшін оған жыл ... ... мен
Әмудария арқылы 80 текше километр судың ... ... ... ХХ ... ... ... ... да. Қазір осыншама су тек бір ғана Өзбекстанның
өзінен ауысатын емес. Осыдан 100 жыл ... осы ... ... тұратын отырықшы халықтың бар саны 2-3 миллионнан ... жылы ол – 5 млн, 1960 жылы – 11 млн, 2003 жылы – 26 млн ... ... жылы 2 млн ... ... ... суармалы егіс алқабы 2000
жылға таман 4 млн. 300 мың гектарға дейін ... Оның ... ... ірі
қазіргі замандық қалалар пайда болып, суды тұрмыстық қажет үшін пайдалану
көлемі ондаған мың есе өсті. Бұнда ... ... ... күні аграрлық
мақсатқа қолданылатын судың өзін ... ... ... етіп ... аса ... дамыған Израильде жылына пайдаланылатын суару суы адам
басына шаққанда 70-180 ... ... ... Ал ... ... ... ... 2300-2500 текше метр суару суын жұмсайды. Әрине, бұндай ... ... ... қала алуы ... ... ... қажет суару суымен түгелдей қамтамасыз ету үшін жылына 70 ... су ... Ал Арал ... қалу үшін 80 млн текше километр қажет
етеді. Демек, Аралға қажет ... суды ... ... ... ... ... мен ... Арал теңізіне тиесілі бүкіл суын өз дамуы
мақсаттарына жарату үшін екі ортадан ... ... ... еш амал ... Қазақстанның, Қытайдың Ертіс пен Ілені сол сияқты ... ... ... коя алуы ... бе? Бұл сұрақтың жауабы
белгілі. Алып Қытай қазір күрт дамып келеді. Дамуы ... ... ... ... аймақтарын көтеру ол үшін стратегиялық мақсат болып ... ... ... ескі ... ... тез жаңарып, қарқынды түрде
өркендеп келеді. Өзбекстан мен Орта ... ... да ... мен ... ... мен ... суының
пайдаланылуының жүздеген-мыңдаған есе артуына әкеліп соққаны сияқты ... пен ... ... ... де орын ... Және де ... Орта Азия ... мүмкіндігінен әлдеқайда көп екенін
де ұмытпаған жөн. Демек, біз ... ... ... ... 4 өзеніміздің
тағы да екеуінен қағылуымыз әбден мүмкін. Сонда қалатыны – тек Жайық өзені.
Ал ол болса Еуропа мен ... ... ... ... табылады.
2.2 Суды ластаушы көздер
Жер беті мен жер асты ... ... ... және ... ... ... ... көз деп, ал
судың сапалық нормасын ... ... ... ... ... ... ... компоненттер биологиялық және физикалық-
химиялық қасиеттеріне қарай бірнеше ... ... ... ...... коллоидты, еритін, табиғатына қарай – минералды,
органикалық, биологиялық ... ... ... анорганикалық қосылыстар, яғни суда
еритін және онда молекулалық пен ... ... ... ... ... суларда еріген түрде әр ... ... ... ... ... ... газ және т.б.), ... қатар еріген
тұздар ... ... ... ... темірдікі, магнийдікі,
марганецдікі және т.б. ... ... ... ... әдістерді қолдану арқылы анықталады, себебі еріген қоспалар
құмды және ... ... ... ... ... немесе жан-жануарлардан,
т.б. жолмен пайда болған органикалық заттар жатады. Өсімдіктен ... ... ... қалдықтары, өсімдік майлары, қағаз, т.б., ал
жануарлардан пайда болған заттарға, ... мал ... ... қи және ... ... ... да заттар жатады. Суда
еритін ... және ... ... ... ... немесе коллоидты бөлшектер (мысалы, құм, лай, т.б.) кездеседі.
Биологиялық немесе бактериялық ...... ... ең төменгі ... ... ... ... ... т.б. ... негізінде ластайтын көздерге өнеркәсіптік және ... ... ... және де ... ... ... әртүрлі агрохимикаттары (пестицидтері, тыңайтқыштары, т.б.)
бар егістік жер қыртысының шайындысы, ... ... ... ... шаруашылығының ағындылары, су қоймаларына жауын-шашын арқылы
әкелінетін ... ... ... ... ... қолданылған судың 80-85%-тейі ... ... ... табиғатқа қайтып оралып отырады. Жыл ... ... ... км3 ... ... төгіледі, бұл сулар 7000 км3 таза ... ... Суды ... ... саны 500 мыңның
үстінде, ал гидросферадағы ластағыштардың ... ... ... 15
млрд. т/жылына, олардың ішінде ең қауіптілігі жоғары ... ... ... мен мұнай өнімдерін, ... ... ... ауыр
металдардың тұздарын, радионуклидтерді, ... және ... ... және ... улы ... ... атауға
болады. (1-кесте)
Жоғарыда қарастырған улы ... ... ... мен ... өнімдерін жатқызуға болады. Сулы ортада олардың
концентрациясы 1 ... ... ... ... ... ... ... шамасы 200-300 мг/м3 ... ... ... бұзылып, балықтың және судағы басқа да ... ... ... өз ... ең төменгі шегіне жетеді де,
одан әрі ... олар ... кез ... қолайсыз факторларына
төзімсіз бола бастайды, яғни экологиялық ... ... 1 ... суға ... ... 2,6 км2 ... судың беткі көлемінде
тұтас үлпек түзеді. Қабықшаның қалыңдығы ... ... ... ... (2-кесте). Желдің әсерімен қабыршық судың ... ... екі ... ... ... ... және ... берік болғандықтан мұнай қалдықтары ... ... ... ... 1- ... мен планетаның континенттік ... ... ... ... ... ... тобы |Млн. ... ... ... ... ... және ... қалдықтар| 1200 ... ... ... заттектер | 1400 ... ... ... | 4000 ... ... |80 ... ... |3 ... ... ... | ... ... заттектер | ... ... | ... ... ... |15 ... ... ... | ... мен ... ... |5 ... |2 ... | ... органикалық заттектер | 1200 ... ... мен ... ... | 1800 ... ... ... 800 мг\м3 ... ... ... нысаны тежеліп, түгелімен жойылып ... Бұл, ... ... ... ... ... түзілетін
оттектің мөлшерін күрт ... ... осы ... ... ... әкеп ... өндейтін, коксхимия және басқа да ... ... ... кіретін фенол қосылыстары ... ... ... мен тірі ... ... маңызды
биологиялық процестердің жүруін тегжейді, әсіресе балықтардың ... ... зиян ... ... ... ... судағы
концентрациясы 16,1 мг/л болғанда ірі балықтарға, 1,2 мг/л – ... 1,4 мг/л – ... 0,1 мг/л – ... ... тигізеді.
Кесте 2-Мұнай қабықшасына сипаттама
|Қабықшаның шамамен | ... ... ... ... ... қалыңдығы, | ... ... ... ... ... | |
| ... л/км2 | |
| 0,02 | 20 ... ... ... болады |
| 0,038 | 38 ... ... ... |
| | ... |
| 0,075 | 75 ... ... ... |
| | ... |
| 0,15 | 150 ... ... ... түсті|
| | |дақ ... ... |
| 0,30 | 300 ... ... дақтар |
| | ... |
| 1,0 | 1000 ... ... ... |
| | ... |
| 2,0 | 2000 ... ... |
| 5,0 | 5000 |-“- |
| 10 | 10000 |-“- ... ... ... шаруашылығы негізінде өндіріс
дамыған аймақтарда орналасқан, олардан ... ... ... ... ... ... су ... атап айтқанда, Каспий
теңізіне, Жайық, Ертіс өзендеріне, Бұқтырма су қоймасына, Балқаш көліне
т.б. су ... ... ... ... ... ... ... жалпы
массасы 15 млрд. Тоннаға ... ... Су ... ... ең
көп ластанатын көзге өзендерді жатқызуға болады, себебі орта ... ... ... 400 мг/л ... ... ... немесе ақаба сулар ... ... сулы ... рН мағынасының өзгеруі, әсіресе ... және ауыр ... ... ... ... ... айналған қосылыстар ... мен ... ... ... олар адам ... өтіп ... ауруға
шалдықтырады.
Табиғи су қоймаларына түскен биогенді элементтердің ... ... ... ... және ... ... қатар жоғары ... су ... ... ... Бұл ... заттар балдырлар мен басқа да ... ... ... әкеп ... ... организмдердің
бәрі аэробты, олар дем ... ... ... ... байланысты оттек мөлшерінің жетіспеушілігі пайда
болады. Судың ... ... ... ... ... ... анаэробты прцестер басым ... ... ... ... ... ... ... әкеледі. Бұл процесті ... ... ... ... ... ... ... табиғи
факторлар арқылы биогенді элементтердің, оның ... ... ... ... су ... ... су қоймаларының биологиялық
өнімділігін арттыруы.
Сулардың ... ... ... ... ... ... ... белгісінен ада болған Маңғыстау жеріндегі
Қошқар ата көлі өлі көл деп ... оның ... ... 104 млн. Т көлеміндегі өндіріс ... ... ... Осындай
көп мөлшерде қалдықтардың пайда ... ... ... уран ... ... ... құрамындағы күкірт қышқылы зауыты, химия-
гидрометаллургия зауыты сияқты ... Олар ... ... мен ... ... ... ... ойпанға
ағызып отырған. Күннен-күнге көлдегі су ... ... ... осы ... салдарынан құрғаған улы ... ... ... қаласы мен жақын ... елді ... жер, әуе ... ... ... ластап, адамдар
денсаулығына, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне ... ... ... ... ... ... тері қабаты, аллергия т.б. ... ... саны ... ... су ресурстарын тиімді пайдалану
Су қоры – халық байлығы, өкінішке орай жер бетіндегі тұщы судың қоры
өте аз. ... мен ... тұщы ... ... гидросфера ресурсының
бір пайызына да жетпейді екен.Планетамыздағы ... тұщы ... жыл ... өсіп келеді. Ал, мұхиттардың, теңіздердің тұзды сулары
шаруашылықта мардымсыз болса да қолданылып жүр. ... ... ... ... ... ... ғана бар.
Ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар ... ... ... Мал ... ... өлі ... ... (көң,
шірінді, мочевина) топырақтан суға түсіп, су жүйелеріне едәуір әсер етеді.
Органикалық заттары көп мұндай суларда ... ... ... ... сатыдағы өсімдіктер тез көбейіп, өледі, ... ... ... ... ... ... суда оттектің
жетіспеушілігі туындайды. Соның нәтижесінде су ... ... ... ... ... ... бола ... Ағызында суларды оларды
ластаушы заттардан тазарту күрделі процесс. Олар – ... ... ... болып бөлінеді.[14,7]
Механикалық әдісі – суды тұндыру және сүзу арқылы ондағы механикалық
қоспалардан тазарту. Көлемі әр түрлі бөлшектер мөлшеріне ... әр ... ... су ... ... – май, ... мұнай
ұстағыштар арқылы сүзіледі.
Химиялық әдісте суды ... үшін ... ... ... ... ... ... қосылыстар қолданылады.
Хлор суды қауіпті бактериялогиялық ... ... ... Бірақ, соңғы кезде белгілі болғандай, хлорланған ауыз
суы ғалымдар дәлелдегендей ... ... ... ... аллергиялық
аурулар туындатады. Хлор тағы да біздің ағзамыздағы ақуыздарды бұзып, ... ... ... әсер ... ... ... ... жылдам, қарқынды
көбейетін шақта су көбірек хлорланады, осы кезде адам денсаулығына қауіп
күшейеді. Суды жекелей ... ... ... ең ... ...... ... пайдалану. Егер сүзгі жоқ болса, онда суды бірнеше сағат
тұндырып қою керек, сонда хлор ұшып ... суды ... ... ... ең көп ...... Өнеркәсіп орындарының әртүрлі қышқылдарды бөлетін ... ... үшін ... ... ізбестастар қолданылады.
Суды тазалаудың биологиялық әдісі – микроскопиялық өсімдіктер мен
жануарлар өсіріп, үстінен ағызынды ... ... да ... ... ... ... үрлейді, Оттектің (ауамен үрлегенде) және ... көп ... ... мен ... қарқынды өсіп, көбейіп,
органикалық ластаушыларды жай минералдық заттарға ... ... бөле ... ... ... минералдану процесі жүреді.
Су жүйелерін тазалайтын балықтар да бар ... ... ... ... үшін ... ... көп ізденіс жасап, ... ақ ... дөң ... ... ... ... ... Ақ амур
ересектерінің дене тұрқы 120 см, салмағы 32 кг-ға дейін жететін ірі ... ірі бұл ... ... – ол ... мешкей. Олар каналда өскен
шөптерді жеп, өсімдіктердің ... ... жол ... пен ... ... өсімдіктерден құтылу үшін қолданылып жүрген
механикалық әдістерді шөппен қоректенетін ... ... ... өте ... ... бұл ... ... да маңызды
қызмет атқарады. Жағасында қамыс өскен су төңірегінде орналасқан ауыл-село
тұрғындары жазда ... көп ... ... ... ... ... ... пайдаланудың маңызы ерекше.
Су ресурстарын ұтымды және тиімді пайдалану Қазақстан үшін өте ... ... ... ... сумен қамтамасыз етілуі деңгейі ... ... ... орта ... 30 мың ... метрден келеді. Бұл
көрсеткіш Украинадан – 4 есе, Ресейден – 3 есе, ал Грузиядан – 30 есе ... ... ... ... әр аудандарда әр түрлі.
Мысалы, таулы аудандарда судың мөлшері бір шаршы метрге ... ... ... 212 мың текше метр аралығында, ал жазықтықтарда 2,3-тен 4,7 мың ... ... ... су ... негізгі көздері-көлдер.
Олардан жылына орта есеппен 100 текше ... ... су ... ал ... жуығы Қытайдан, Өзбекстаннан, Қырғызстаннан және Ресейден келеді.
Соңғы жылдары республикамызда су ... ... мен ... аса зор мән беріле бастады: негізгі заңдылықтарды, құрылымдары,
орналастырылуы, жер асты суларының химиялық ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Халық
шаруашылығының әр түрлі салаларынан су ресурстарын пайдалану және оларды
қорғауға ... ... ... ... ... ... қолда бар су ресурстары әлі де болса өз
дәрежесінде ұтымды ... ... ... ... жер ... пайдалану не бәрі 34-40% құраса, ал жер асты суларын ... ... ... Су ... жөнінде өте қиын жағдай басқа республикалармен
шекаралас Сырдария, Орал, Іле, Шу және ... ... орын алып ... ... ... ғана соңғы 10-15 жыл ішінде көлдердің көлемі 10-
12%-ға қысқарған.
Су ресурстарын пайдалану ауыл шаруашылығы өндірісімен тығыз ... ... мен ауыл ... бірлігі ғана суды ұтымды пайдалануды
қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, ал су ... – бұл су ... ... алу, ... кешенді түұрде пайдалануды жоспарлау болжамдау,
жер беті мен жер асты суларын ластаудан сақтау, суды ... ... т.б. ... ... ... ... бір ... ресурстарын пайдаланудың экономикалық дәрежесіне көптеген факторлар
әсер етеді. Мұнда, ең ... ... ... ... ... ... суару режимін, т.б. атауға болады. Республика бойынша
суармалы жерлердің мелиорациялық жағдайын ... ... ... жүргізіп отыр. Осыған орай ... ... ... ... ... ... тиіс. Ол үшін ескі жүйелер қайта құрылып,
жаңа жүйелер ішнара жақсартылуы және қосымша жабдықтармен жарақтандырылуы
қажет.[13,5 ]
Суару жүйелерінің ... әсер ... оның ... ... ... ... ... Жүйенің пайдалы әсер коэффициентінің
шамасын кемітетін негізгі себептерге мыналар:
• суару каналдарынан судың топыраққа сіңіп ... ... ... құрылыстар арқылы пайдалануға берілмеген
каналдарға ағып кетуі;
• каналдардың су өткізу қабілетін кемітпеу үшін үйінділер мен ... ... ... ... ... ... ... жоспарда көрсетілмеген су мөлшерінің әкетілуі
жатады.
Суаруға жұмсалатын суды ... ... ... ... ... ... ... табылады. Дегенмен су ресурстарының әлі де
үнемділікпен пайдаланылмай келе ... ... ... жер суаруға
пайдаланылатын судың тиімдігін арттыру үшін суару жұмыстарын барлық жерде
де суды үнемділікпен ... ... ... етіп ұйымдастыру
қажет.[14,8]
Жерді суаруға жұмсалатын суды тиімді пайдалану үшін ... ... ... суарудың басқа да озық әдістерін қолданып,
суару жұмыстарын механикаландыруды ... жөн. Сол ... ... техникалық дәрежесін арттыру, суару әдістері мен техникасын
жетілдіру жұмыстары да су ресурстарын ұтымды пайдаланудың жолдарына ... су мен ... ... нәтижесін салыстырғанда, су
ресурстарының тиімді пайдаланылуын қорытындылайтын ... ... ... ... табыс бөлігін алу үшін қанша су ... ... ... ... Осы ... ... су
ресурстарын тиімді пайдаланудың индикаторлық ... ... ... ішкі ... ластану дәрежесі өте қауіпті жағдайға жетіп отыр.
Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ететін Ертіс
өзенінің жағдайы ерекше қауіпті жағдайда. Онда 900 м3 астам су тұтынушылары
бар. ... ... ... ... 60% ағын ... ... ... Ал осы суды
ластаушылар – мыс, цинк қоспаларымен қатар азот нитраттары, т.б. ... ... ... ... ластауда. Сырдария, Іле, Шу, Талас
өзендеріне басқа республикалардан ластанып ... суға ... ... қосылады. Соңғы 40 жылдың ішінде Арал теңізінің суы бес есе
азайды, су ... бір ... есе ... ... Мұның барлығы Арал өңіріне
үлкен зиян келтіріп, экологиялық дағдарысқа ұшыратып отыр. ... ... ... ... және ... ... кәсіпшіліктерін су басып кетуі
жағадағы сулардың ластануына әкеліп соқтырды.
Келтірілген су ... ... ... ... ең ... зиян әсер ететін құрамында химиялық улы ... бар ... ... ... фабрикалары, химия өндіріс орындары,
мұнай өңдеу, металлургия зауыттары, мал ... ... ... ... т.б. ... ... аса ... туғызатындар: мұнай, пестицидтер, түсті
металдардың күрделі химиялық қосылыстары. ... ... суды ... ... ... оның құрамында әр түрлі зиянды заттар көп.
Өнеркәсіптік ... ... ... ауыл ... пайдаланудың
зияны бұдан бетер. ... ... ... ... сумен
суару, біріншіден олардың шығымдылығына кері әсер ... ... ... қауіпті. Сонымен қатар топырақтың ... ... ... ... ... ... Сулардың мұнай
өнімділігімен ластануы, әсіресе, балық қорына, су асты ... ... ... ... республикада суды ластанудан қорғауды күшейтуге
байланысты ... ... ... қабылданды. Еліміздің көптеген ірі
қалаларында ірі-ірі су тазалайтын құрылыстар салынды. ... ... ... ... ... ... көңіл бөліне бастады және
өнеркәсіп мұқтаждарын қанағаттандыру үшін таза ... ... ... бұл ... кемшіліктер де баршылық. Сондықтан да тұщы ауыз суды
таза ұстау, оны ... ... ... ... жұмсау жұмыстары
бүкілхалықтық көкейтесті проблемаға айналып отыр.
Өйткені, су тіршілік көзінің ... ... ... және ол ... байлық көзі. Осыған орай су ресурстарын қорғауға ... ... ... ... ... Су ресурстарын
пайдалану және оларды қорғаудағы заңы ... бірі – «Су ... ... ... ... суды ... ... қамтамасыз ету, су
ресурстарын ластаудан, былғану мен сарқылудан қорғау, судың ... ... және оны жою ... су ... ... отыру, су
қатынастары саласындағы заңдылықты нығайту ... ... ... ... тіршілік көзі деп бекер айтылмаған. Себебі ... ... ... ... ең көп тараған ... бірі су. ...... ... сулы ... ... жеке өзіндік
мұхит ғаламшары деп ... ... ... еді ... Олай ... деген құрметтің шексіз екендігінде. Оның ... ... ... Суды барлық шаруашылықта да қолданады. Жердегі тіршілік
үшін де ... ... зор. ... ... тірі ... өмір сүре
алмайды.
Су проблемасы қазіргі шақта ... ... ... ... ... біріне айналып ... Жыл ... жер асты су ... 160 ... м3 таза ... Егер ... осы бағытта кете беретін болса, XXI ғасырдың
ішінде ... ... ... ... ... таза су болатынына
күмән жоқ.
Су ресурстарын қолдану, оның ... ... ... ... ... ... да ... қатысты мәселелерді шешу тек ұлттық
мүдде тұрғысынан ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... су көзі тек адамдар мен жануарлардың
ішуі үшін емес, ... ... жер ... ... ... ... ... пайдаланылады. Сол сияқты судың энергетикалық
қуаты, жылылық көзі, жанға шипа, табиғатты ... ... ... шын ... ... тіршіліктің мүмкін еместігі дәлелдеуді етпейтін
аксиома. Су климат пен ауа райының өзгеруіне тікелей әсер етеді. Су ... ... ... ... да ... ... Мұны ... мен
көлдер деңгейінің өзгеруіне байланысты ауа райының ... ... Арал ... тартылып бара жатқанына байланысты бұл ... ... да күрт ... ... көлі ... ... оның
төңірегіндегі жерлердің климаттық жағдайының өзгеруіне әсер ... ... суды ... ... екі ... бар. Ол суды пайдалану
және суды тұтыну. Бірінші жағдайда су суаттардан алынбайды да ... ... ... Суды ... ... су
транспортты, ауыл және балық шаруашылықтары, т.б. жатады. Суды тұтыну – су
суаттардан алынып, оның бір ... ... ... ... ... ... ... шығынға ұшырайды. Республикамызда өндірісті
сумен жабдықтаудың екі ... ... тура ... ... ... ... тура ағатын жүйесі – суды су көздерінен алып,
пайдалағаннан кейін және оны ... ... соң суды ... ал ... ... ... – пайдаланылған суды тазалаудан өткізіп,
өндірістік циклдерге қайыра ... ... ... ... - ... күштерді жүйелі орналастыру мен өндіріс құралы
ретінде маңызды факторлардың бірі болып саналады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Асқарова Ұ.Б. «Экология және ... ... ... ... 2005 ... А.А. Демеген, Е.Т.Жаңбыршин,, А.Д. Демеев ... ... ... ... жолдары» Ақтау, 2005 ж
3. С.Мұқаұлы, Е Чпшиев «Табиғат пайдалану экономикасы » оқу құралы
4. ... ... 1999 ... ... Н.Қ., Тонкопий М.С., Үпішев Е.М. ... ... ... ... ... Ә.Б. ... және таза су проблемалары” Алматы-2003 ж.
7. Бейсенова А. Экология және ... ... ... Оқу ... ... ... Ғ.К. Экология негіздері Алматы 1994
9. Оспанова Г. Бозшатаева Экология негідері Алматы 2000
10. Мамбетқазиев Е. Сыбанбеков Қ. ... ... ... ... А., ... Қ. – Арал өңірінің экологиясы Оқулық, Алматы,
1996 ж.
12. Каспий экологиялық программасы, Информациялық бюллетень, 2001,№2.-61
бет.
13. ... ... 2004- 2015 ... ... ...     тұжырымдамасы.
14. Достаев Ж.. Табиғат суларын ластанудан және сарқылудан қорғау. А.,
1993.
15. ҚР-ның Су Кодексі

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
Бейнебақылау жүйесінің орнатылуы мен жаңартылуы80 бет
Жайық өзенінің экологиясы39 бет
Жылу қазандықтары шығарылымдарын зиянсыздандыру және оларды іске асыру технологияларын негіздеу мен жасау туралы24 бет
Семей қаласы бойынша тұрмыстық-коммуналдық шаруашылығын талдау22 бет
Шқо әлеуметтік-экономикалық дамуы16 бет
Қазақстан азаматтарының денсаулығы, білімімен әл-ауқаты4 бет
”Қанжұған” кен орнынан жер асты ұңғымалы қышқылдық ерітінділерден U3O8 сары кек алу үшін , жылдық өнімділігі 500 тонна болатын цех жобала”Қанжұған” кен орнынан жер асты ұңғымалы қышқылдық ерітінділерден U3O8 сары кек алу үшін , жылдық өнімділігі 500 тонна болатын цех жобалау43 бет
Антропогендік ластанудың негізгі көздері15 бет
Атмосфера. Атмосфераны ластаушы көздер12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь