Еңбек ақы төлеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЖҰМЫСКЕРЛЕРГЕ ЕҢБЕК АҚЫ ТӨЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.1. Жалақыға түсінік, оның мазмұны мен рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2. Жұмыскерлерге еңбек ақы төлеу принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.3. Жұмыскерлерге еңбек ақы төлеу жүйесі мен түрлері ... ... ... ... ... ... .7
1.4. Еңбек ақы төлеу жүйесін ұйымдастырудың шетелдік тәжірибесі ... ... 12
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖАЛАҚЫ КӨРСЕТКІШТЕРІ МЕН ЕҢБЕК АҚЫ ТӨЛЕУ ДИНАМИКАСЫН ТАЛДАУ ... ... ... ... .17
2.1. Қазақстандағы еңбек ақы төлеудің нормтивті . құқықтық базасы ... ... .17
2.2. Қазақстан аймақтары бойынша жұмыскерлердің орташа айлық номиналды жалақысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.3. Еңбек ақы төлеу жүйесін жетілдіру бағыттары және оны реттеу ... ... ...21
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Еңбек ақы – тұрғындардың игілігі мен өмір сүру деңгейін сипаттайтын негізгі экономикалық көрсеткіш болып табылады. Еңбек ақы мәселесі тек экономикалық емес, ол сонымен қатар әлеуметтік сипат алады. Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына «Қазақстан – 2030» жолдауында: «Зейнетақымен, жәрдем ақымен және жалақымен толық және мерзімді қамтамасыз ету – ең басты мақсаттардың бірі»[1], – деп көрсетілген.
Жалақы – жұмыскерлердің негізгі табыс көзі болғандықтан, көп экономистер оны жоғары өнімді еңбек етуге үздіксіз қызығушылық тудыратын негізгі ынталандырушы күші ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, әміршілік-әкімшілік басқару жүйесіндегі «еңбек ақы еңбектің саны мен сапасына сай болуы қажет» – деген принципті өмірге толық енгізу әлі де жүзеге аспауда. Өйткені, еңбек мөлшерін өлшеу шешілмеген мәселе ретінде қарастырылады. Еңбек саны (мөлшері, шамасы) – жұмыскерлердің жұмсаған физикалық энергиясы мен ойлау қызметінің шамасы. Адамның энергия шығындарын анықтау биологтардың өздеріне де қиын соғуда.
Бұл қурстық жұмыс Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы төлеу мәселесіне арналған.
Өмір сүру сапасы оның қасиеттерінің барлық мөлшерін қамтиды және сипаттайды, адамдарға көрсетілген барлық материалдық және жан дүниелік игіліктерге қанағаттануын көрсетеді, қамтамасыз етілуді, өмір жағдайының қолайлығымен, олардың қазіргі талапқа сай келуімен, ауырмау және өмір ұзақтығымен бағаланады.
Жұмыстың мақсаты – «еңбек ақы» экономикалық категориясын зерттеу, номиналды орташа айлық жалақы көрсеткіштерін Қазақстан Республикасы бойынша талдау, сонымен қатар еңбек ақы жүйесін жетілдіру бағыттарын қарастыру.
1. Қазақстан Республикасы Президентінің Н.Ә.Назарбаевтің «Қазақстан 2030» бағдарламасы, Қазақстан халқына жолдауы.
2. Қ.К.Кеулімжаев, Н.А.Құдайбергенов «Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері», Алматы, 2006ж.
3. ҚР «ҚР Еңбек туралы» Заңы Алматы, 2003ж.
4. «Қазақстан Республикасының Еңбек туралы» Заңында (№ 493 – І, 10.12.1999ж
5. Ж.Ш. Кенжалин «Өнеркәсіптік кәсіпорындарда еңбекке ақы төлеу» Алматы, 2003ж.
6. Халықаралық Еңбекті Ұйымдастыру Ұйымың № 95 конвенциясы 01.07.1949
7. Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстан Республикасындағы еңбек ақы төлеуді ұйымдастыруды жетілдіру» қаулысы (№ 170, 06.12.1997 ж)
8. С. Мукашева. К вопросам международном квотирование рабочей силы в рамках расширения интеграции. //журнал «Труд в Казахстане» 1/2003г. ст. 10-14.
9. Қазақстан Республикасындағы Еңбек ақы 2007-2011, Статистикалық жинақ, Астана, 2012ж. http://www.stat.kz/publishing/2012.pdf
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ........................................................................................3
1
КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЖҰМЫСКЕРЛЕРГЕ ЕҢБЕК АҚЫ ТӨЛЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.............................................................................4
1.1.
Жалақыға түсінік, оның мазмұны мен рөлі.................................................4
1.2.
Жұмыскерлерге еңбек ақы ... ... ... ақы ... ... мен түрлері.........................7
1.4.
Еңбек ақы төлеу жүйесін ұйымдастырудың шетелдік тәжірибесі........12
2.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖАЛАҚЫ КӨРСЕТКІШТЕРІ МЕН ЕҢБЕК АҚЫ ТӨЛЕУ ДИНАМИКАСЫН ТАЛДАУ.................17
2.1.
Қазақстандағы ... ақы ... ... - құқықтық базасы.........17
2.2.
Қазақстан аймақтары бойынша жұмыскерлердің орташа айлық номиналды жалақысы..............................................................18
2.3.
Еңбек ақы төлеу жүйесін жетілдіру бағыттары және оны ... ... ... ақы - ... ... мен өмір сүру деңгейін сипаттайтын негізгі экономикалық көрсеткіш болып табылады. Еңбек ақы мәселесі тек экономикалық емес, ол сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауында: [1], - деп ... - ... ... ... көзі ... көп ... оны жоғары өнімді еңбек етуге үздіксіз қызығушылық тудыратын негізгі ынталандырушы күші ретінде қарастырылады. Сонымен ... ... ... ... - ... ... ... толық енгізу әлі де жүзеге аспауда. Өйткені, еңбек ... ... ... ... ... ... Еңбек саны (мөлшері, шамасы) - жұмыскерлердің жұмсаған физикалық энергиясы мен ойлау қызметінің ... ... ... шығындарын анықтау биологтардың өздеріне де қиын соғуда.
Бұл ... ... ... ... ... ақы ... ... арналған.
Өмір сүру сапасы оның қасиеттерінің барлық мөлшерін қамтиды және ... ... ... барлық материалдық және жан дүниелік игіліктерге қанағаттануын көрсетеді, ... ... өмір ... ... ... ... ... сай келуімен, ауырмау және өмір ұзақтығымен бағаланады.
Жұмыстың мақсаты - экономикалық категориясын зерттеу, номиналды орташа ... ... ... ... ... бойынша талдау, сонымен қатар еңбек ақы жүйесін жетілдіру бағыттарын қарастыру.
1. КӘСІПОРЫНДАҒЫ ЖҰМЫСКЕРЛЕРГІ ЕҢБЕК АҚЫ ... ... ... ... ... оның ... мен рөлі.
Жалақы дегеніміз - атқарылған еңбек үшін материалдық марапаттау формасы, ол орындалған қызметтің саны мен сапасына сәйкес ... өз ... ... және ұлттық табыстың бір бөлігі болып табылады. Орындалған қызмет көлемі ... өнім мен ... ... ... арқылы, ал сапасы - дайын өнім сапасына қойылатын талап пен ... ... ... ... ... ... категория ретінде уақытқа байланысты өзгеріп отырады. Қоғам дамуының кезеңдеріне сәйкес жалақының бірнеше анықтамасы бар. ХVІІІ ғасырда ... ... ... А. ... [2], - деп ... Оның ... нарықтағы тауар ретінде өнім (қызмет көрсету) өндіру бойынша процесс ұзақтығы жатса, ал жалақы - ол еңбектің ... ... ... Д. Рикардоның айтуы бойынша еңбек кез-келген тауар ретінде табиғи және нарықтық құнға ие. Табиғи құнға ол ... мен оның ... өмір сүру ... ал ... ... ... пен ұсыныс әсерінен ауытқитын жалақыны санаған.
К. Маркс басқа көзқарасты ұсынған. Оның концепциясы ... ... - ... ... ... ... Ол ... тауар ретінде бола алмайтынын және оның құны болмайтын ережені көздеді. К. Маркс теориясы бойынша жұмысшы барлық еңбек үшін ақы ... тек ... ... үшін ... Жалақының экономикалық табиғатының мазмұны - сол табыс есебінен жұмыс күшінің ұдайы өндіріс процесін қамтамасыз ететін материалдық және рухани ... ... ... ... мемлекттік меншік және әкімшілік басқару жүйесіне негізделген жалақы (Қазақстандағы 1918 ... 1991 ... ... - ... ... ... ... материалдық сыйлық.
Нарықтық экономика жағдайында жалақы мәні біршама өзгерді, өйткені өндіріс құрал - жабдықтары тек экономиканың мемлекеттер секторына ... ... ... жеке және коллективті кәсіпкерлікке де тиісті. Сонда жеке тұлға капиталының қатысуы арқылы ұлттық табыс пен кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей .[3]
Заңында (№ 493 - І, 10.12.1999ж) ... ... ... және ... келісім-шартына (контракт) сәйкес жұмыскерлерге төленеді.[4]
Сонымен, қазіргі замандағы әлеуметтік-экономикалық жағдайға сәйкес жалақы атқарылған жұмыс үшін төленетін ... ... ... Тар ... алғанда жалақы - белгілі уақыт мерзіміндегі (сағат, күн т.б.) еңбек бірлігін пайдалану үшін ... ... үшін ... - жеке ... ... және ... ... Жалақы әлеуметтік және экономикалық категория ретінде әр жұмыскердің және оның ... ... ... ... ... зор рөль атқарады. Бұл жағдай еңбек нәтижелерін жақсартуға ынталандырады, еңбек өнімділігін жоғарылатуға мүмкіндік береді.
Жұмыс ... үшін оның ... ... ақы төлеу - жұмыс күшін жалдағаны үшін жұмсалатын шығындар, ол тауар ... ... ... ... ... ... ... бір тармағын құрайды. Сондықтан, ол еңбектің бір ... ... күші ... ... ... ... ... қызығушылық тудырады. Бірақ, жұмыскердің еңбек өнімділігін арттыруға әсер ету құралы ретінде жалақы еңбек өнімділігі өсу қарқынына сәйкес өсуі мүмкін, ол ... ... әсер ... ақы - нарықты экономика жағдайында келесі қызметтерді атқарады:
ұдайы өндірістік - оның ... ... ... ... ... ... жүзеге асады (яғни жұмыскерлердің творчествалық және интеллектуалды еңбекке қабілеттілігі), басқа жағынан капиталдың ... ... ... ... ... асады;
ынталандырушы - жұмыс берушіде өндірістік нәтиже қалыптастырады, жұмыскерде - ... ... ... ... ... ақы ... ... мен жұмыскердің жағдайын жоғарылатуға ынталандырады;
реттеуші - еңбек ... ... ақы ... пен ... ... ... атқарады, сонымен қатар жұмыскер, жұмыс беруші және мемлекет арасындағы ... ... ... ... ақы ... ... заманда экономикалық әдебиеттерде еңбек ақы принциптерінің құралуына нақты мәлімет аз. Кенжалин Ж.Ш оқу құралында еңбек ақы ... ... ... ... ... мен ... тізбектігі мен қолайлығы жұмыскерлерге өздерінің еңбектеріне төленетін ақы жағдайымен ... болу ... ... ... ... ... ... ақыны мемлекеттік реттеу;
жұмыс күші нарығына әсер етуді ... ... ... мен ... ... ... дифференциация, әлеуметтік (жасына, жынысына, ұлтына) шектеу біздің елде болуы мүмкін емес.
Жоғарыда аталғандардың бәрін ескере отырып, еңбек ақы ... ... ... ... ... ақы ... ... реттеу жұмыскерлердің әлеуметтік қорғалуына кепілдік ретінде;
жұмсалған еңбектің саны мен сапасына сәйкес еңбек ақы төлеу;
еңбек ... ... ... ... ... алда ... ... үшін әділ төлем (бірдей еңбекке бірдей төлем).[5]
Еңбек ақы төлеудің негізгі принциптерінің бірі - оны ... ... ... ... ... ... ұйымдар мен кәсіпорындарда шешілетіндіктен мемлекет негізгі әлеуметтік нормативтерді бекітуде қызмет атқарады: жалақының ... ... ... ақы ... ... ... ... базасы және т.б.
Еңбек ақыны мемлекеттік реттеу екі жолмен жүзеге асады: тікелей және жанама.
Тікелей реттеу - ... ... үшін ... сандық параметрлері бекіту (төменгі жалақы мөлшері, тарифтік белдеулер, коэффициенттер, салық салу ... ... ... ақы ... жеке салалардағы жалақы деңгейі туралы ақпарат, халық шаруашылығы бойынша ... ... ... ... ... ... ... жағдайлармен сипатталады:
Қазақстандағы жұмыс күшінің төменгі бағасы (басқа дамыған елдер ... ... ... ... ... төменгі деңгейі;
экономиканың салалары бойынша жалақы мөлшерін дифференциациясы негізделмеуі;
жалақыны келісімді реттеудің тиімді механизмінің жоқтығы;
жұмыс күшіне сұраныс пен ... ... ... ... ... ... дамыған заңдық базасының жетіспеуі.
Қазақстандағы мемлекеттік реттеудің ажырамас бөлігі халықаралық еңбек мөлшерін сақтау болуы қажет. Ең ... бұл ... ... ... ... ... тиісті. № 95 конвенцияда , деп ... ... ... ... ... ... ... құқықтық және әлеуметтік қорғауды құру;
зейнетақы, жәрдем ақы, шәкірт ақы есептеу үшін айлық есепті көрсеткішті бекіту;
түрлі меншіктегі кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... және әдістемелік негізін құру;
жұмыскерлердің жалақысына салық салудың тиімді жүйесін құру;
жұмыскерлер үшін тиімсіз құнсыздану процесін жұмыс артуға бағытталған шараларды өңдеу;
шетелдік ... ... ... ... ... шараларды өңдеу;
жалақыны өз мерзімінде төлемегені үшін жұмыс беруші жауапкершілігін бекіту.
Мемлекеттік ... ... ... және ... ... құру ... жалақының тұтыну қабілетінің төмендеуін мемлекет тарапынан тоқтату;
жалақының ынталандырушы қызметін мемлекеттік әсер етуді күшейту;
макроэкономикалық процестерге әсер ету;
еңбек ... ... ... ... ... ... ақы ... жүйесі мен түрлері
Жалақыны ұйымдастыру дегеніміз оны құрау, оны төлеу мөлшері мен ... ... ... ... ету, сонымен қатар құраушы элементтердің жиынтығы.
Кәсіпорындағы еңбек ақы төлеуді ұйымдастыру негізгі үш өзара байланысты және өзара тәуелді элементтермен ... ... ... ... ... ... ақы төлеу түрлері және жүйесімен.
Негізгі емес элементке сыйақы төлеу жүйесі жатады.
Тарифті жүйе - түрлі нормативті мәліметтер жиынтығы, оның ... ... ... еңбек жағдайына, географиялық орналасуына байланысты жұмыскерлерге жалақы деңгейі бекітіледі.
Тарифті жүйе еңбекті сапалы бағалауға және жұмысшылар жалақысын ұйымдастырудың ... ... ... Ол ... ... ... ... сағатына немесе күнге төленетін еңбек ақы мөлшерін және қызметін жалақылар схемасын анықтайды;
тарифті торлама, түрлі жұмыс және ... ... ... ... ақы ... ... көрсетеді;
тарифті - кәсіптік анықтама, оның көмегімен тарифтік торламаға сәйкес жұмыс пен жұмысшылардың разрядтарын анықтауға болады;
аудандық коэффициенттер және түрлі ... ... мен ... ... ... ... (№ 170, ... ж) сәйкес тарифті мөлшерлер мен қызметтік жалақылар біртекті тарифті торлама және разряд аралық коэффициенттер базасында есептеледі. Біртекті ... ... (ЕТС) 21 ... шкаладан және ондағы кәсіп пен қызметтер разрядынан тұрады (кесте 1).[7]
Кесте 1.
Біртекті тарифті торлама және разрядаралық коэффициенттер.
Біртекті тарифті торлама разряд
Тарифті ... ... ... ... ... ... разрядқа)
1
1,0
12
2,20
2
1,07
13
2,37
3
1,15
14
2,55
4
1,24
15
2,74
5
1,33
16
2,95
6
1,43
17
3,17
7
1,54
18
3,41
8
1,66
19
3,67
9
1,78
20
3,94
10
1,91
21
4,24
11
2,05
Біртекті тарифті торлама өңдеуде оған негіз ретінде келесі принциптер алынады:
ең кіші жалақы деңгейінен төмен емес деңгейде бастапқы базаны ... ... ... ... ... ... жоғары кәсіп жұмыскерлеріне материалдық қызығушылықты қамтамасыз етуді;
тарифті мөлшер түрлі топтар мен категориялар арасындағы еңбек қызметтерін, нақты ... ... мен ... ... ... ... ... жағдайы, ауырлығы және күрделілігі, оның орындалу саласы, аймақтық ... ... ... ... және ... параметрлері жалақының басқа элементтері көмегімен ескерілуі қажет;
жұмысшылар мен қызметкерлер кәсіптерінің ... ... ... ... сай ... және ... емес салалар қызметкерлері категорияларында қызмет блогы бөлінген, ол сала ... ... ... ... техникалық орындаушылар, мамандар, басшылар;
жұмысшылар мен қызметкерлер кәсіптерінің тарифтері, яғни оларды кәсіптік қызмет топқа жіктеу.
Еңбек күрделілігі - ... ... ... сипаттайтын және жұмыскерлердің кәсіптік деңгейіне талап қоятын ... ... ... ... ... ... және ... сандық көрсеткішке ие емес.
Тарифтік торлама келесі сипаттарға ие: тарифті торлама диапазоны, разрядтар саны, тарифтік коэффициенттердің абсолютті және салыстырмалы өсуі. ... ... және ... ... белгілеу үшін тарифті-кәсіптік анықтамалар бар, онда тарифті-кәсіптік ... ... Онда ... ... ... ... ... талаптар, оның іс-тәжірибелік және теориялық біліміне, білім деңгейіне, жұмыс сипаттамасына қойылатын талаптар қамтылған.
Жұмысшылардың кәсіп-мамандықтары 1-ден 8 ... ... ал ... ... ... 2-ден 21 разрядқа дейін тарифтелінеді. Тарифтік мөлшерлеу жұмыс уақтының бірлігіне сәйкес жұмысшалардың еңбек ақы мөлшері дисперсиялық түрде беріледі. Олар ... ... ... ... өсіп ... ( түсінігі кәсіпті анықтауға, яғни жұмыскердің еңбек сапасын, күрделілігін анықтау үшін ... ... ... анықтау үшін 1-разрядқа сай тарифтік ставканы сәйкес разрядтық тарифтік ... ... ... анықтайды. Жұмысшыларға разряд арнайы кәсіптік комиссия шешімімен беріледі және сол ... ... ... ... болады.
Тарифтік торламаны құру, оны таңдау, оның разрядтарының санын анықтау кәсіпорынның жеке мақсатымен ... және ол ... ... ... жағдайы мен мүмкіндігіне байланысты.
Басшыларды, мамандарды және қызметкерлердің еңбек ақысы қызметтік жалақы негізінде есептеледі. Қызметтік ... ... ... ... ... және кәсібіне сәйкес белгіленеді.
Еңбекті мөлшерлеу - ... ... мен ... ... ... ... Еңбек мөлшері - бұл өнім өндіру, уақыт, қызмет көрсету, жұмыскерлер саны ... ... Оны ... ... ... ... және техникалық жарақтану деңгейіне сәйкес кәсіпорын әкімшілігі бекітеді.
Еңбек мөлшері құрамына келесі көрсеткіштер қамтылады:
а) өнім өндіру ... - ... ... ... ... кәсіпті жұмыскерлердің немесе жұмыскерлер тобының уақыт бірлігіне атқаруы қажет натуралды шамадағы белгіленген көлем;
б) уақыт мөлшері - берілген ... ... ... ... жұмыскерлердің немесе жұмыскерлер тобының жұмыс бірлігін белгіленген уақыт шығынының мөлшері;
в) қызмет көрсету мөлшері - жұмыс уақыты бірлігінде белгілі ... ... ... ... ... қызмет көрсету санына белгіленген жұмыс көлемі;
г) жұмыскерлердің қызмет көрсету мөлшері олардың белгілі жұмыс көлемін немесе басқару қызметтерін атқару үшін ... ... ... ... ... кемшілігіне мемлекет және халық-шаруашылығы басшыларының еңбегін бағалау, сонымен қатар еңбек ақыға ынталандыратын механизм қажеттігін есепке алу қарастырылмаған. ... ... үшін ... ... ... ... ... болуы мүмкін, яғни еңбек ақы анықтауда тарифті ... және ... ... болады.
Соңғы мерзімде еңбек ақының тарифсіз жүйесі кең белең ... ... ақы ... ... жүйесі жұмыскердің жалақысын коллектив жұмысының соңғы нәтижесіне толық байланыстырады. Бұл жүйеде нақты жалақы немесе ... ... ... ... ... ... тек ... ақы қорындағы үлесін білдіреді. Бұл жағдайда әр жұмыскердің жалақысы мөлшері ... ... ... ... ... ... еңбекке қатысу коэффициенті және нақты орындалған уақыт мөлшері.
Еңбек ақы екі ... ... : ... және ... ... ... жалақы қамтылады, ол белгілі уақыт аралығында орындалған ... ... ... (кесімді бағалау мен жалақы бойынша төлем, бригадирлік үшін төлем, қалыпты еңбек жағдайынан ауытқу үшін төлем және т.б).
Қосымша жалақыға ... ... ... ... ... ... төлем қамтылады: Кезекті және декретті демалысқа төлем, мемлекеттік және қоғамдық міндеттемелерді орындау үшін төлем және т.б).
Еңбек ақы төлеу түрлері ... саны мен ... ... екі ... ... ... ( , ... оның негізінде өнім бірлігі немесе өндірілген өнім сапасына төленетін жалақы қамтылады;
мерзімді : уақыт бірлігіндегі жұмысқа төленетін ... ... ... ... яғни ... ... ... байланысты емес атқарылған уақыт көлеміне төленетін төлем.
Кесімді ақы төлеу өнім өндіру мөлшерін есептеуге болатын кәсіпорындарда кең қолданылады. Бұл ақы ... түрі ... ... көлемін ұлғайтуға байланысты бекітіледі. Бірақ, күрделі өндірістік технологиялық жүйеде қызмет етуде ол мөлшерден тыс қордың ... әкеп ... ... және ... ... ...
Қазіргі замандағы өндірісте еңбек ақы төлеудің мерзімді жүйесі кең қолданылады. Бірақ, бұл түрдің де өз кемшіліктері бар, оның негізгісіне ... өнім саны мен ... ... ынталандыру механизмінің бекітілуі.
Кесімді және мерзімді еңбек ақы төлеудің де ... ... бар ... 1).
Еңбек ақы түрлері
Келісімді ақы
Мерзімді ақы
Тікелей кесімді
Қарапайым мерзімді
Кесімді - сый-ақы
Мерзімді сый-ақы
Жанама кесімді
Сағаттық
Аккордты
Күндік
Кесімді - прогрессивті
Апталық
Жеке
Коллективті
Айлық
Сурет 1. ... ақы ... мен ... ... ақы ... ... ... түрлері бар:
тікелей кесімді: өндірілген өнім бірлігінің саны өнім бірлігі құнына (бағасына) ... - ... : ... өндірілген өнімге артық төлем;
кесімді - сыйақы: тікелей кесімді ақыдан бөлек сандық және ... ... ... ... төлеу (сапаның жоғарылауы, мөлшерді асыра орындау және т.б) ;
аккордты: еңбек ақы барлық атқарылған жұмысқа толық бірден төленеді;
жанама - ... ... ... ... ... ... ... және т.б) және негізгі өндіріс жұмысшыларына төленетін бағалаумен анықталады.
Мерзімді еңбек ақы ... ... ... және ... - сый-ақы түрлері қолданылады.
Қарапайым мерзімді еңбек ақы сағаттық (күндік) тарифтік ставканы атқарылған жұмыс көлеміне көбейту арқылы анықталады. Мерзімді - ... ... ... ... ... түрдегі ақыға белгілі сандық және сапалық көрсеткішті қамтамасыз еткені үшін пайыз түрінде сый-ақы төленеді.
Кәсіпорында ақы төлеу ... және ... ... ... ... ол ... еңбек ақы төлеу жүйесіне байланысты.
Ақшалай түрдегі төленетін жалақыға келесі төлемдер қамтылады:
кесімді ... ... ... және ... жалақымен төленетін атқарылған жұмыс жалақысы;
тарифті ставка мен жалақыға қосымша төлем ... ... ... ... үшін және т.б); ... ... төлем) қызмет еткен жылдарға байланысты;
ағымды сипаттағы өндірістік нәтижелер үшін сыйақы;
жыл қорытындысы бойынша марапаттау;
демалысқа ... ... ... ... ... ... ... төлемдер: аудандық коэффициенттер бойынша, экономикалық апат аудандарындағы жұмыс үшін төлем және т.б.
еңбек жағдайы үшін төлем (ауыр және қауіпті ... ... ... үшін) ;
түнгі мезгілде, демалыста және мейрам күндерінде, үстеме қызмет үшін төленетін төлем;
құрылыста қызмет етуші және вахталық әдіспен қызмет ... ... жол ... ... төлем;
жер асты жұмыстарына қамтылған жұмыскерлерге төлем;
жылдық және қосымша демалыстарға ақы төлеу, пайдаланылмаған демалыс үшін ақшалай өтем;
мемлекеттік және қоғамдық міндеттемелерді орындауға ... ... ... ... ақы ... кінәсі бойынша емес тоқтауларға ақы төлеу.
Натуралды түрдегі жалақыға: натуралды ақы түрінде берілетін өнім құны, транспорттарда жүру ақысына ... ... ... тамақ өнімдерін тегін немесе арзан бағамен беру, тұрғын үй төлемі коммуналдық қызмет ақыларын төлеу, демалыс ... мен ... ... және т.б. ... ... ... ... еңбек ақы жүйесіне басқа өзгерістер енгізулері мүмкін. Осыған байланысты көптеген кәсіпорындарға осы ... шешу үшін ... ... ұсыныстар өңделуде.
1.4. Еңбек ақы төлеу жүйесін ұйымдастырудың шет ... ... ақы ... жүйесін зерттеу бойынша шет елдік тәжірибеден икемді еңбек ақы жүйесінің қолданылуы туралы білеміз, яғни еңбек ... ... ... ... жалақы. Макродеңгейде жалақы елдің дамуының экономикалық көрсеткіштер динамикасына байланысты өзгереді (ЖІӨ, еңбек өнімділігі, құнсыздану және т.б), ... - әр ... жеке ... мен жеке ... ... нәтижесімен байланысты. Жалақы икемділігі жұмыскердің жұмысы нәтижесін дифференциациялауда ... ... ... шет ... тәжірибесі еңбек ақының бірнеше негізі жүйесіне сүйенеді :
табыстарды тарту жүйесі: мөлшері үлкен емес кәсіпорында және еңбек ... ... ... ... ... ... ... қатысу жүйесі: кәсіпорынның қызметінің жалпы нәтижесімен анықталуына байланысты жұмыскерге сыйақы төленеді;
еңбек келісім-шарты негізіндегі жүйеде жұмыс күшін сатып алу - сату және ... ... ... ... ... иелену): компанияның акцияларының бөлігі тегін беріледі немесе коллектив мүшелеріне жеңілдетілген бағада сатылады.
Көп таралған жолы - СТБЖ (сақталынған төлемдердің ... ... - ... ... ... акцияларды иелену жоспары. Оны өндірудің әдістерінің біріне осы ... ... ... ... ... беріліп, соған компания акцияларын алады. Басқа жағдайларда акцияларды жеке жұмыскерлер немесе өндірістік кооперативтер алады. Кейде бұл ... ... ... ... де ... ... дамыған елдер де белсенді түрде қолданады. Мысалы, Жапонияда бұл жүйені тәжірибеде ... ... саны 91% ... бірақ онда АҚШ-на қарағандағы ерекшелігіне ешқандай салықтық жеңілдіктер қарастырылмаған. Компаниялардың өздері жұмыскерлерге субсидиялар береді (жұмыскерлердің ... 5-10% ... ... ... ешқайсысы СТБЖ қатысуға құқығы жоқ.
Жалпы, қатысу жүйесінің артықшылығы еңбек өнімділігіне оң әсер ... ... ... СТБЖ ... ... ... 5-7% жоғары. Келесі оң өзгерістерге еңбек ақы төлеу икемділігі қамтылады - экономикалық тиімділікті арттыру және жұмысбастылық ... ... қол ... ... ... жақтарына біздің республикамыз жағдайындағы бұл жүйелер жеке жұмыскерге қосымша табыстың аз мөлшерін ғана бере алады. Сондықтан, бұл ... ... ... қол ... де жұмыс орнындағы келеңгіздіктер мен талпынысты жабуы мүмкін. Басқа келеңсіз тұстарына - жұмыскерлерге ақшалай ... ... ... ... ... ... және басқа да қозғаушы күштерге байланысты.
Қаржылық қатысу жүйесінің экономикалық тиімділігі олардың базалық еңбек ақы төлеумен байланыстылығында. Егер олар негізгі ... ... ... онда ол ... ... әсер етеді. Қаржылық қатысу жүйесі номиналды жалақыға қосымша болуы қажет.
Қаржылық қатысу жүйесі ... ... ... ... ... жеке ... ескеру қиын үлкен кәсіпорындарда, түрлі жұмыстар орындалатын бригадаларда қолданылады. Еңбек ақы төлеуді ұйымдастыру ... ... ең ... ел - ... ... ... Бұл ел қысқа мерзім ішінде еңбектің өндірістік қызметін ұйымдастырудың ... ... ... ... ... дамыған елдер қатарына шықты.
Бұл елдің кәсіпорындарында жалақының бірнеше ондық түрлі жүйесі бар. Жапониядағы еңбек ақы жүйесі өмірлік жалдану жүйесіне негізделген. ... ақы ... ... ... ... өздерінің қайталанбас ерекшеліктерін солар қосады және оны экономикалық өсудің күшті қозғаушы күші етеді. Жапония АҚШ-пен ... ... ... ... ... ... ... ол өмір сүрудің жоғары деңгейін қамтамасыз етеді.
Жапониядағы көп таралғаны - ... Бұл ... ... ... ... ... еңбек қана ынталандырылмайды, сонымен қатар жұмыскер де ынталандырылады: тек оның ... ... ... ... ... да ... Егер дәстүрлі еңбекке ақы төлеу жүйесінде еңбек стажы, кәсіпті шеберлік, жасы ескерілсе, мұндағы ... ... ... көп ... бар. Бұл жүйе үш ... бөлімнен тұрады: айлық жалақы, жылына 2 рет төленетін сый-ақы, зейнеткерлікке шығудағы бір ... ... ... ... шартты-тұрақты бөлігі жиынтығы 88% -ды, ал өзгермелі бөлігі - 12% құрайды.[8]
Еңбек саласындағы саясатты өнеркәсіптік өсу жылдарында айлық жалақының ... өсуі ... ... ... айлық жалақының басқа төлемдерге әсері қысқаруда.
Уақыттан, шектен тыс мерзімде қызмет үшін төлем үлесі өсу ... ... ... ... өз ... ... ... уақытта сыйақының жылдық мөлшері орташа шамамен төрт жалақыға тең.
Бір мезеттік төлем-ақы еңбек стажын жалақының орташа ... ... ... көрсетулері бойынша Жапониядағы еңбек ақы төлеу механизмі трансформация процесінде. Мысалы, туылымның бірден төмендеуі мен өмір ... ... ... ... ... әкеп соқты. Демографиялық зерттеулердің Жапондық орталығының мәліметтері бойынша 2000 жылы 55 ... ... ... барлық жұмыскерлердің 24% құраған (жоғары көрсеткіш). Бұл орта жастағы жұмыскерлер жалақысының қорының үлесінің артуына әкелген. Жұмыс күшінің қартаюына байланысты кәсіпкерлер де ... ... да ... мерзімінен бұрын шығу жүйесін және жеңілдіктерді төлеу ... ... ... жалақы қорының 5%) қайта қарастырудың қажеттігін сезінуде. Мамандардың бағалауы бойынша демографиялық жағдайды ескере отырып, бірнеше жылдан кейін мұндай ... ... 14-15% ... ... деп ... ... ... автоматтандыру қарт жұмыскерлерді төменгі кәсіпті еңбек саласына ығыстыруды тудырады және информатика мен электорника саласында жүйелі дайындықты қажет ... Сол ... ... өсу ... ... бойынша иерархиялық және функционалдық жоғарылау принциптері арасындағы қыйыншылықтарға байланысты күрделенеді.
Осы мәселелерді ескере отырып Жапонияда ... ... ... ... ... ... ... 50 жастан жоғары жұмыскерлер айлығының өсу қарқынын баяулатуға келісімдерін беруде. Бір ... ... ... мен ... ... ... мерзімінен бұрын шығуда жәрдемақыны әлеуметтік қамтамасыз етудің жалпы ... ... ... талап етуде.
Сонымен, жалақы деңгейін анықтау үшін негізгі белгі ең алдымен - жұмыс сапасы, ал әр жұмысқа оның күрделілігі мен ... ... ... ... ... ранг ... Қызметтердің класстары, рангтары және талаптары арнайы кестеде көрсетіледі. ... ... 6 ... бөлінеді. Бірінші класс (ранг) - бастауыш жұмыскерлер және одан жоғары-орташа, жоғары (жоғары кәсіпті), солай 6-классқа дейін. Екіншіден, ... ... үшін ... ... ... Бұл ... ... барлық жұмыскерлер білулері қажет және өз қызметтерінде өндірістік стандарттар мен мақсаттарға жетуге ұмтылуы қажет. Үшіншіден, жұмыскердің ... жеке ... ... ... ... Бұл ... әр жұмыскердің еңбегін бағалаудың объективтілігі мен мезгілдігі қамтамасыз етіледі. Төртіншіден, сыйақы төлеу жүйесінде жұмыскерлердің тек сыйақы жалақыларынан басқа нақты қызмет етуі де ... ... ... құрылымы негізгі және қосымша жалақыдан, қызмет бойынша төлемнен (4-рангтен бастап), мерзімнен тыс қызметтен және ... ... ... ... жәрдемақысынан, тұрғын-үй, жұмысқа бару жол ақысынан тұрады.
Жалақыны құру механизмі күрделі. Ең алдымен жұмыскер рейтингісі анықталады (Рж), ол ... ... ... ... деңгейіне, ол жұмыскердің білімінің өсуіне пропорционалды өседі;
жұмыс ... ... ... ету ... кадр ... ... және жыл ... жалақының өсу қарқымын белгілі пайызға арттыру бойынша бұл коэффициент мәні ... ... ... ... жұмыскердің орны туралы мәлімет береді.
Рейтингтің жалақы мөлшеріне әсері коллектив ... ... ... ... үшін бәсекелік күрес тудырады. Әрбір жұмыскер өзінің тапқанын алады, әкімшілікке араз ... ... ... ... ... ... да салалық ерекшеліктерді сипаттайтын коэффициенттер енгізу мүмкін.
Жалақының соңғы нәтижелі көрсеткіштерімен байланысы үшін ... ... ... ... ... ақы қоры ... рейтингісі қорытындысына бөлінеді. Сондықтан, әр жұмыскердің жалақысы (Зж) ... ... (Зб) мен оның жеке ... ... ... ... процесс динамикасын жақсартуды бақылау үшін тағы үш айнымалы коэффициент ендіріледі:
Зж = Зб · Рж · Кс · Кес · Ксақ ... Кс - ... ... ... ... еңбегінің сандық және сапалық бағасын сипаттайтын коэффициент;
Кес - кәсіпорын стандарты негізіндегі ... ... ... - ... жаңадан алынғандардың еңбек ақысы үшін қажетті резрев құру үшін ... ... ... еңбек ақы төлеу жүйесінің артықшылығына жеке салыным мен еңбектің нәтижелі ... ... ... ... ... ... ... ақы төлеу моделдерінің көптігіне қарамастан келесі негізгі ерекшеліктерді атап өтуге болады:
жұмыскерлердің еңбек стажына, жасына байланысты еңбек ақы төлеу. Бұл бақылау ... ... ақы мен ... ... ... ақы ... жүйесінің өмірлік шыңдарға байланысы, ондай адам өмірінде 5-6 болуы мүмкін;
жеке жұмыскердің нақты еңбек нәтижесіне немесе ... ... ... көрсеткішіне байланысты жалақының өсу (кему) қарқыны;
барлық кәсіпорындарда жалақылар жүйесі қолданылады: басшылар еңбек ақысы кәсіпорын жұмыс нәтижесіне ... ... құн, ... көлемі динамикасы және т.б);
еңбек ақыдағы төмен дифференциация : жоғары және төменгі жалақылар айырмашылығы 3 есе ... және ТМД ... ... ақы ... ... ... ... Олардың қолданылуы жақсы көрсеткіш беруде. Бірақ, қазіргі заманда алдыңғы отандық және шет ... ... ақы ... ... мен ... ... кең таралуы көрінбей отыр.
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖАЛАҚЫ КӨРСЕТКІШТЕРІ МЕН ЕҢБЕК АҚЫ ... ... ... Қазақстандағы еңбек ақы төлеудің нормтивті - ... ... ... ... ақы ... ... ұйымдастыру келесі жағдайларға сүйенеді:
шаруашылық қызметі субьектілеріне еңбек ақы төлеу түрлерін таңдауда, еңбек режимін құрастыруда кең ... ... ... ... механизмі қамтамасыз етеді, соның ішінде еңбек ақы төлеудің төменгі деңгейінде, ... жеке ... ... ... ... ... ... ұзақтығын қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, еңбек қатынастарын орталықтан ... ... ... ... және жалақыны есепке алу келесі нормативті құжаттармен жүзеге асырылады:
ҚР Азаматтық Кодексі (27.12.2003 ж, ... мен ... ... ... ... ... Қазақстан кәсіподақ Федерациясы және жұмыс берушілердің республикалық бірлестігі арасындағы Бас келісім (2001-2005 ж.) ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылар саны мен жалақысының статистикасы бойынша құрылым (№ 50, 19.12.2005 ж);
ҚР Үкіметінің Қаулысы (№ 170, 06.12.2006 ж, өзгерістер ... № 293, ... ж); ... ... ... (№ 1251, 12.08.2003ж);
ҚР Заңы (10.12.2004 ж, ... ... ... ж. және ... ... ... (№ 1942, 29.12.2005 ж);
ҚР Кодексі (12.06.2006ж, өзгертулер мен ... ... ... Үкіметінің Қаулысы (№ 41, 11.01.2006 ж);
ҚР Заңы (жыл сайын);
басқа да бекітілген бұйрықтар, олар жұмыскерлердің еңбек ақы ... және ... ... ... отырған еңбек ақы саласындағы реформалар мазмұнына азаматтық-құқықтық заң актілері мен ... ... ... ... ... ... ҚР ... қабылдануына келесі себептер қамтылады:
еңбек заңдылықтары нарықтық экономика заңдылықтарына сәйкес келмеді, өйткені басқа қоғамдық-экономикалық формацияға арналған;
ЕЗТК (КЗОТ) көптеген экономикалық ... емес ... мен ... толы болған, нәтижесінде жұмыскерлер ең төменгі кепілдіктен де айрылған, өйткені ЕЗТК қолдану жұмыс берушілерге тиімсіз болған;
формалды түрде ... ... ... ... жастар, қосымша жұмыскерлер) жұмыс күші нарығында бәсеке қабілетті бола алмады және одан ... ... ... жаңа заң ... құру ... ... өйткені ол еңбек саласында тұрғындарды қорғауға кепіл болуы қажет.
ҚР Заңы 2003 жылдың 10 желтоқсанында қабылданды. Ол келесі принциптерге ... адам ... ... және ... ... кәсіпті, мамандықты таңдауға, қалыпты еңбек жағдайына, еңбегіне дискриминациясыз марапатталуға, демалуға, жұмыссыздықтан қорғалуға, еңбек келіспеушіліктерін шешуге құқығы бар.
Заң жұмыскер мен жұмыс ... ... ... ... ... қатынастарын оның түріне, мамандығына және қызметіне байланыссыз реттеп отырады. Онда жұмыскерлер мен жұмыс берушілердің негізгі құқықтар мен міндеттері ... үшін ... ... ... ... заң ... жұмыс уақтына жалдамалы жұмыскердің өз міндеттерін орындау мерзімі ... ... ... (контракт) анықталады.
2.2. Қазақстан аймақтары бойынша жұмыскерлердің орташа айлық номиналды жалақысы.
Еңбек ақы мәселесін зерттеуде ... және ... ... ... көрсетуге болады. Номиналды жалақы сағатына, күшіне, аптасына атқарылған жұмысқа ... ақша ... ... ... - номиналды жалақыға нақты түрде сатып алатын тауарлар мен ... ... ... ... яғни нақты жалақы номиналды жалақының көрсетеді.
Еңбек ақы көрсеткіштерін қарастыруда және талдауда орташа айлық номиналды жалақы көрсеткіштері ... ... 2-ден ... ... ... ... жалақының тұрақты өсуін көруге болады.
Қазақстан Республикасының Статистика Агенттігінің зерттеулері ... 2012 жылы ... ... жалақы 51594 теңгені құраған, ол алдыңғы жылмен салыстырғанда өскен.
Қазақстан Республикасының 2005-2012 жылдар аралығындағы бір жұмыскердің орташа айлық ... ... ... 2) ... .
Сурет 2.
2005-2012 жылдар аралығындағы бір жұмыскердің орташа айлық номиналды жалақысы.
Қазақстандағы еңбек ақы көрсеткіштерін талдай отырып, келесі қорытынды ... ... ... ... ең жоғарғы көрсеткіш Маңғыстау және Атырау облыстарының жұмыскерлерінде, ал ең төменгі Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облысы жұмыскерлеріне тиісті ... ... жылы ... Республикасында бір қызметкердің орташа айлық атаулы жалақысы 90028 теңгені құрады, ол өткен жылға ... ... ... ... ... ... ... құрап. Еңбек ақыдағы айырмашылықтар экономикалық қызметтер түріне тəн. Еңбек ақының ең жоғары ... ... ... - 180047 ... ең ... шамасы - ауыл, орман жəне балық шаруашылығы - 44986 теңге белгіленді. Есепті жылы ерлердің орташа ... ... ... 106533 ... ... ... жылға қарағанда 14,7%-ға ұлғайды, əйелдерде тиісінше 72430 теңге жəне ... ... ... кезеңде ірі жəне орта кəсіпорындардағы қызметкерлердің орташа айлық атаулы жалақысы 93607 теңгені, кəсіпкерлік қызметпен айналысатын шағын кəсіпорындарда - 70410 ... ... ... ... ... 116,0%-ға жəне 116,1%-ын құрады. Өзгерістер нақты көріністе 107,1% жəне 107,2% құрады. 2011 жылы жұмысшылардың орташа айлық атаулы ... 67523 ... ... оның ... ерлерде - 78908 теңге, əйелдерде - 44856 теңге, тұтастай қызметшілер санаттары бойынша орташа айлық ... 108479 ... ... ... оның ішінде ерлерде - 144864 теңге, əйелдерде - 84889 ... ... ... ең жоғары орташа айлық атаулы жалақы Атырау облысы - 165975 ... ... ... - 151041 ... ... ... - 132612, Алматы қаласы - 121674 теңге теңге белгіленді, ең төменгі жалақы мөлшері Солтүстік Қазақстан - 61712 ... ... ... ... бойынша - 61825 теңге көрініс тапты.
Тəуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдері арасында долларлық баламада орташа айлық атаулы ... ... ... ... ... ... екінші орында. 2011 жылы ТМД Статистикалық комитетінің деректері бойынша Ресей Федерациясының орташа айлық атаулы жалақысы 801,8 АҚШ ... ... - 613,7 АҚШ ... ... - 459,0 АҚШ ... құрады. 2011 жылы жұмыс берушілердің жұмыс күшін ұстауға кеткен шығыстарының сомасы 4181,4 млрд. теңгені құрады жəне ... ... ... 19,6%-ға өсті. Қызметкерлердің жалақы қоры 3625,4 млрд. теңгені немесе жұмыс күшінің құнының 86,7%-ын құрады.
2011 жылы жалдамалы қызметкерлер саны 3528,2 мың ... ... жəне ... жылға қарағанда 2,9%-ға өсті, оның ішінде ерлер 1798,3 мың адам ... ... ... ... 51,0%, ... 1729,9 мың адам ... ... құрады. 2011 жылы қызметкерлерді жалақы мөлшері бойынша бөлу (маусым айында толық жұмыс істеген қызметкерлердің ... ... ... ... ... 34,4% 15 001-ден 45 000 теңгеге дейін орташа айлық жалақыны, 31,1% - 45 001-ден 75 000 ... ... 16,2% - 75 ... 105 000 ... дейін, 14,8% - 105 001-ден 240 000 теңгеге дейін, 3,5% - 240 001-ден жəне жоғары алатынын ... ... ақы ... ... ... ... және оны реттеу.
Қазіргі заманда Қазақстанда еңбек ақы реформасы жүргізілуде - жалақының нарықтық реттеу ... ... ... ... ... ол оны ... ... бағасы ретінде қалыптастырады (құнның ақшалай көрінісі). Бұдан ары да еңбек ақы төлеу жүйесін жетілдіру жоспарлануда, өйткені қазіргі уақыттағы жүйе ... күші ... ... мен ... ... ... деңгейін қамтамасыз етпейді.
Қазақстандағы еңбек ақы реформасы жалақыны ұйымдастыру мәселесін ұйымдар мен кәсіпорындарда құқықтарын ұлғайтуға, олардың тапқан қаражаттарын таратуға ықпал ... ... ... ... ... жұмыс тиімділігін арттыруға байланысты, ол қоғамдық тұтыну қоры ... ... ... ... ... ... ... ҚР Үкіметі қызметі бюджеттік саладағы жұмыскерлер мен ... ... ... ... саласындағы қолдауға бағытталған.
Еңбек ақы жүйесін реттеудің негізгі элементіне ең төменгі тұтыну бюджетінің қалыптасуы жатады. Ең төменгі тұтыну бюджетінің натуралды-заттық ... ... ... ... ... ... әдіспен қалыптасады. Ең төменгі тұтыну бюджетінің құндық шамасы жұмыскердің және оның жанұясының өмір сүруіне қажетті физиологиялық заттарды қамтамасыз ... ... ... мен ... ... ... ... орташа бағасынан құралады. Ең төменгі тұтыну бюджетінің ... ... ... және мемлекеттің қаржылық мүмкіндіктерінен ең төменгі жалақы мөлшері қалыптасады.
ҚР Заңында жазылған: [3]. ... ең ... ... ... ... ең төменгі мөлшері ҚР заңымен жыл сайын бекітіледі. Төменгі жалақыны экономикалық ... ол ... үшін ... ... орындалатын күрделілігі аз еңбек үшін марапаттау болып табылады.
Төменгі жалақы - еңбек ақы есептеу үшін ... ... ... ... ... ... экономикалық дамудың жоғары деңгейіндегі елдерде төменгі және шеткі еңбек ақы ... ... ... ... және ... ... арасындағы қатынасты бекітудің маңызы зор. Бірінші көрініске ... ... ... ... ... ... ... тиімді, бірақ бұл жұмысшылардың кәсіп деңгейінің төмендеуіне әсер етеді ол өндіріс тиімділігінің төмендеуіне әкеп соғады.
Қазіргі мерзімде мемлекет ... ... тек ... ... шектейді, ал жоғары шегін шектемейді. Бірақ, бұл ... ... ақы ... деңгейіне әсер етпейді дегенді білдірмейді. Бұл үшін мемлекет жанама әсер ету әдістерін пайдаланады. Ондай ... ... ... салық салу жатады. Сонымен, макроэкономикалық деңгейде еңбек ақы төлеу жүйесін жетілдірудегі мемлекет рөлі келесі мазмұнға сыйяды:
бюджеттік сала және ... ... ... үшін ... ... жетілдіру;
төменгі жалақыны бекіту және реттеу, оны тұтыну бюджетіне теңестіру арқылы жұмыс күші ұдайы өндірісін қамтамасыз ету;
еңбек ақының шеткі мөлшерін ... ... ... ... жалақысын жоғарылатудың негізгі тетігіне кәсіподақ ұйымдарының белсенді жұмысы қамтылады, яғни ... ... ... - құжатын бекіту жатады.
ҚР заңына сәйкес [3].
Коллективті келісім-шарт еңбек ... ... ... төменгі тарифтік ставка мен қызметтік жалақы мөлшерін, жеңілдіктер төлеу тәртібі мен мөлшерін, тоқтау негізінде әкімшіліктің қорғау шараларын, көмек көрсету, ... ... және т.б. ... ... бір жыл және одан көп ... ... келісім-шарттың негізгі қызметттеріне:
еңбек қатынастары екі жағының мүддесін қорғау және оның баланстануын қамтамасыз ету;
еңбек ... ... және ... ... қызметінің экономикалық нәтижелерімен тығыз байланыта дамуын;
пайда болған келіспеушіліктерді
тиімді құралдармен шешуді қатиды.
Коллективті келісім-шарттық ... ... ... жұмыскерлерді қорғауға - экономикалық қатынастардың субъектілеріне әсер етуге ықпал ету ... - ... ... ... ұйымдастыру қызметі осы қатынастағы екі жақтың қызығушылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары (жалақы мөлшері, демалыс ұзақтығы, еңбек ақы жағдайы, қосымша әлеуметтік жеңілдіктер) жұмыс берушіге өндіріс шығындарын алдын-ала жоспарлауға және пайданы жоспарлауға ... ... ... ... үшін олар ... қызығушылықтарда, мақсаттарды қанағаттандыруға белгілі кепіл болады.
Осының бәрі өзара келісімнің алғы шарты болып табылады, ол коллективтегі әлеуметтік атмосфераға әсер етеді. Өз ... ... ... қызметінің тиімділігінің өсуі әлеуметтік кепілдікті арттырудың алғы шарты болып табылады.
Үшінші қызмет еңбек қатынастарының тұрақтылығын бекіту мен ... ... Бұл ... ... ... ... ... өзара қатынасындағы қайшылықтарды толық ығыстыра алмайды, өйткені әркімнің өзінің мақсаты мен талабы бар. Бірақ бұл ... ... асуы ... екі ... шешілуіне және тиімді шешім қабылдауға қол жеткізеді. Тұрақтылық кепілі қалыптасады.
Коллективті келісім-шарт құру - творчествалық ... ол екі ... ... мен ... шешуге бағытталған. Коллективті келісім-шартпен реттеудің жақсы жағына шешім қабылдаудың көп ... мен ... ... ... жеке ... ... жоғарылауына еңбек өнімділігінің өсуі үлкен әсер етеді, ол үш ... ... ... етіледі:
материалды-техникалық (өндірістің техникалық жарақтануы мен оның жаңаруы); ... ... ... құрамы, олардың кәсіп деңгейі мен оның жоғарылауы және т.б);
ұйымдық ... және ... ... ... - ... мен қызметкерлердің табыстарының негізгі көзі, оның көмегімен еңбек пен тұтыну өлшеміне бақылау жүргізіледі, ол экономиканы басқарудың негізгі тетігі ... ... ... ... ... ... ... (нарықтағы, өндірістегі, әлеуметтік қатынастағы), яғни жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс қатынасынан, кәсіптен, білімнен, жасынан, жынысынан, аймақтық факторлардан, ... ... ... ... ... ... психологиясынан.
Бұл курстық жұмыста макро және микроэкономикалық деңгейлердегі еңбек ақы саясаты қалай жүргізілетіні қарастырылған.
Курстық жұмыста экономикалық теориядағы еңбек ақы анықтамалары мен ... анық ... ... ... жағдайдағы еңбек ақы рөлі анықталған. Қазіргі замандағы еңбекті ұйымдастыру түрлері мен жүйесі көрсетіліп, жалақының тарифсіз жүйесінің ерекшеліктері ... ... ақы ... ... шет ... ... берілген, Жапониядағы еңбек ақы төлеуді ұйымдастыру моделдері сипатталған.
Сонымен қатар, курстық жұмыста Қазақстандағы еңбек ақы төлеудің заңдық негіздері, еңбек ақы реформаларының ... мен ҚР ... ... ... ақы жүйесін реттеу мен жетілдіру бойынша шаралары ... ... ... ... беріліп, оның жақсы және осал тұстары көрсетілген.
Жұмыстың жеке бөлімдері республикадағы еңбек ақы көрсеткіштерін талдауға арналған. Келесі мәліметтер анықталған:
2001-2012 жылдарда ... ... ... тең шамада емес орташа номиналды жалақының өсуі байқалуда;
соңғы жылдары тұрғындардың табысы мен нақты жалақының өсу қарқыны ЖІӨ өсу ... ... ... ... ... ... ... қорының қалыптасу құрылымы өзгерістерге ұшырайды (ең төменгі жалақы - ОҚО, ең жоғары - Маңғыстау ... ... ... ... ... ... ... деңгейіндегі айырмашылықтар 4,4-тен 4,6 есеге дейін артқан;
экономикалық қызметтердің негізгі түрлі бойынша жұмыскерлердің еңбек ақы дифференциациясы өзгеруде: соңғы жылдары жоғары ... ... ... ... ... ал төменгі жалақы алушылар - ауыл-шаруашылығында.
біздің облысымызда кезінде (мектептер, ауруханалар, жолдар ... ... ... ... ... ... ... жалақысы төмен деңгейде: ол жұмыс күшінің арзандығымен түсіндіріледі.
Еліміздің Президенті Н.Ә ... жыл ... ... ... ... ... құрылыс саясатына үлкен мән беруде. Осының бәрі жақын мезгілде құрылыс саласындағы ... ... ... ... ... яғни ... жалақысы да жоғарылайды.
Жұмысты қорытындылай отырып, жалпы жалақының өсу динамикасы соңғы жылдары қанағаттанарлық деңгейде, ол экономиканың өсу қарқынынан бұрын қалып ... еді. ... ... ақы төлеу жүйесін тұрақты түрде жетілдіру қажет, ол экономиканың нақты секторы салаларында еңбек өнімділігінің өсуін ынталандырушы фактор болып ... сол ... ... ... беру және ... ... саласында еңбектің мәртебесін жоғарылатуға қол жеткізуге болады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... халқына жолдауы.
* Қ.К.Кеулімжаев, Н.А.Құдайбергенов , Алматы, 2006ж.
* ҚР Заңы ... 2003ж.
* ... (№ 493 - І, ... Ж.Ш. ... ... ... Халықаралық Еңбекті Ұйымдастыру Ұйымың № 95 конвенциясы ...
* ... ... ... ... (№ 170, ... ... С. Мукашева. К вопросам международном квотирование рабочей силы в рамках расширения интеграции. //журнал ... ст. 10-14.
* ... ... ... ақы ... ... ... Астана, 2012ж. http://www.stat.kz/publishing/2012.pdf

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбек ақы төлеу және еңбеккерлермен есеп айырысу есебі75 бет
Еңбек ақы төлеу: түсінігі, түрлері мен негізгі принциптері3 бет
Еңбек ақы төлеудің есебі60 бет
Еңбек ақы төлеудің есебі мен аудиті44 бет
Еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныс,жұмысбастылық және еңбекке ақы төлеу17 бет
Еңбекке ақы төлеу бойынша есеп айырысу есебін ұйымдастыру71 бет
Кәсіпкерлік қызметтегі еңбек ақы төлеуді ұйымдастыру «Доссормұнай» МГӨБ83 бет
Кәсіпорындағы еңбек ақысын төлеудің ақпараттық жүйесі58 бет
Мұнай саласында еңбек ақы төлеу ерекшеліктері49 бет
Мұнай саласында еңбек ақы төлеу ерекшеліктері. Еңбек ақының теориялық негізі27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь