Өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру ЖОЛДАРЫ

1 Нарық жағдайында өнімнің бәсекелік қабілетін арттырудың теориялық және әдіснамалық мәселелері

1.1 Өнімнің бәсекелік қабілетінің мазмұны және факторлары
1.2 Өнімнің бәсекелік қабілетін бағалаудың әдістемелік сипаты
1.3 Бәсекелік қабілетті арттыру механизмінің негізгі тетіктерін айқындаудың теориялық аспектілері

2 Қазақстандағы өсімдік майлары өндірісінің бәсекелік қабілетін экономикалық бағалау

2.1 Қазақстан Республикасындағы өсімдік майлары өндірісінің қазіргі жағдайы және даму тенденциялары

2.2 Отандық бәсекелі нарықтағы өсімдік майларын өндіруші кәсіпорындардың қызметін экономикалық талдау
2.3 Өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілет деңгейлерін бағалау

3 Өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыру механизмін қалыптастыру жолдары

3.1 Өсімдік майларының өнімдерінің сапасын арттыру . олардың бәсекелік қабілеттерінің негізгі шарты ретінде
3.2 Өнімнің бәсекелік қабілетін арттыруда кәсіпорынның баға саясатын жетілдіру
3.3 Бәсекеге қабілетті өнімді шығарудың тиімді тетігі . кәсіпорынның маркетингтік жүйесін жетілдіру
Кіріспе

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы экономикалық даму кезеңінің жаңа белесіне аяқ басты. Нарықтық талаптардың ерекшеліктерін ескере отырып, мемлекеттің ішкі экономикалық мүмкіндіктері мен өндірістік ахуалын одан ары жақсарту мақсатында жаңа бағыттар белгіленуде. Өндірісті жаңаша құрудың, шығарылатын өнімдердің
сұранысын арттырудың маңыздылығы да артуда.
Мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қалыптастырудың негізгі бағыты ішкі өндірісті өркендету екені белгілі. Бұл тұрғыда, өнім өңдеудің түпкі кезеңіне дейінгі жұмыстарды қамтитын өндірістік кәсіпорындарға деген жауапкершілікте ұлғая түспек.Осы тектес кәсіпорындардың қатарына тамақ өнеркәсібіндегі өсімдік майларын өңдеумен айналысатын өндіріс орындарын жатқызуға болады. Аталған саланың ел экономикасындағы маңызы оның ішкі нарықтағы азық-түлік қауіпсіздігін сақтауда, мемлекеттің экспорттық мүмкіндіктерін ұлғайтуда, отандық өзара байланысты кәсіпорындардың тиімділігін арттыруда және олардың сыртқы өндірушілерге тәуелділігін төмендетуде, ауыл шаруашылығы өнімдерінің мақсатты пайдалануда және бәсекеге қабілетті өнімдер шығару арқылы мемлекеттің әлемдік нарықтағы беделін арттыруда көрініс табады.
Отандық өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың дамуы соңғы он жылдықта үлкен өзгерістерге ұшырады. Кеңестік жүйедегі экономикалық байланыс тетіктерінің бұзылуы, нақты сектор мен қаржы саласының арасындағы алшақтық, өндірістерді дамытудың бірыңғай, арнайы мақсатты бағдарламаларының жоқтығы, өңдеуші салаларды ынталандыру тетіктерінің қалыптаспауы нарықтық қатынастардың алғашқы кезеңінде бұл сала кәсіпорындарының жетілуіне мүмкіндік бермеді. Осының нәтижесінде елімізде импорттық майларға тәуелділік арта түсті. Тек соңғы кездері нақты секторды дамыту бағытындағы басты міндеттер мен қолайлы ортаны қалыптастыру шараларының нәтижесінде жаңа өндіріс орындары ашылып, халықтың тұтыну қажеттіліктерін қанағаттандыра бастады.
Әйтсе де, ғаламдық даму үдерімінің қазіргі кезеңінде қолда бар жетістіктерге қанағаттану жеткіліксіз. Тынымсыз ізденіс пен нәтижелі іс-әрекетті арқау еткен әлемдік нарық өндірушілері барынша жаңа нарықтарды игеруге, ондағы тұтынушыларды жаулауға белсене кірісуде. Нарықтың бұл қатал шарты отандық өнім өндірушілердің бәсекелік қауқарын нығайтуды, өнімдерінің бәсекелік қыспақтарға төтеп берерлік қабілетін арттыруды, ішкі және сыртқы нарықтарда сұранысы жоғары өнім өндіруге тиімді әсері бар тетіктерді айқындауды және сол арқылы мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесін шешуді қажет етеді.
Бәсекеге қабілетті отандық өсімдік майларын қалыптастыруда озық тәжірибелері мен жетістіктері бар елдердің қолдануға тиімді нәтижелерін, осы салаға қатысты ғылыми-техникалық және инновациялық ізденістердің қолданысын пайымдай отырып, бәсекелік қабілеттің негізгі тетіктері ретінде өнімнің тұтынушылық қасиеттерін анықтайтын сапалық көрсеткіштерін, кәсіпорынның баға саясатын, өнімнің тартымдылығын жоғарылатуға ықпал ететін кәсіпорынның маркетингтік жүйесін және өндірістің өркендеуін ынталандыратын мемлекеттік қолдау саясатын өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру механизмі ретінде қолдану қажеттілігін туындатады.
Осы орайда өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыру бойынша сараптаулар мен талдауларды, тиімді және тиімсіз факторларды, аталған тетіктерді қолдануға қатысты ұсыныстар мен пайымдауларды ғылыми негіздеудің маңызы да жетіле түспек. Бұл ерекшеліктер зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды және оның ғылыми-тәжірибелік құндылығын арттырады.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. Аталған мәселе бойынша ғылыми көзқарастарды теориялық және әдіснамалық тұрғыда көптеген ғалымдар өз еңбектерінде қарастырып өткен. Олардың қатарына батыстық А.Смит, Д.Рикардо, Й. Шумпетер, Б.Клейн, П.Самуэльсон, Ф. Хайек, Д.С. Милль, М.Портер сынды ғалымдарды жатқызуға болады.
ТМД елдерінде бәсекелік қабілетті арттыруға қатысты мәселелерді әртүрлі деңгейде талқылап, экономикалық маңыздылығын зерттеген ғалымдар да көптеп кездеседі. Мемлекеттің бәсекелік артықшылықтарын қалыптастыру жолдарынан өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру тетіктеріне дейінгі пікірлер ресейлік ғалымдар Г.Л.Азоев, А.П.Челенков, А.Ю.Юданов, И.Н.Герчикова, Н.К.Моисеева, А.Трубилин, Р.М.Тихонов, Р.А.Фатхутдинов, Е.А.Горбашко, И.И.Дуданов, Г.Н.Бобровников, Т.М.Ахмадалиев және басқаларының еңбектерінде кездеседі.
Қазақстандағы экономикалық өзгерістерге сай мемлекеттің, саланың, өндірістің, өнімнің, қызметтің бәсекелік қабілетін арттыру бағыттары мен оларды іске асыруға ықпал ететін экономикалық, ғылыми-техникалық, өндірістік және басқа да маңызды тұтқалардың тиімділігі жайында елімізге белгілі ғалым-экономистер Р.А.Алшанов, А.Т.Әшімбаев, М.Б.Кенжегузин, Қ.Р.Нұрмағанбетов, Қ.А.Сағадиев, А.Қ.Қошанов, М.Қ.Мамыров, Қ.О.Оқаев, Н.К.Нұрланова, О.Б.Баймұратов, Р.К.Жоламан, С.Б.Ахметжанова, Қ.Қажымұрат, Н.Нұрсейіт және басқалары өз зерттеулерінде сөз қозғап, олардың қолданыс табуына өз үлестерін қосты.
Бәсекелік қабілетті зерттеу аясының кеңдігі әлі де болса көптеген мәселелері бойынша, әсіресе, өңдеу өнеркәсібі салаларында, соның ішінде өсімдік майлары өндірісі мен оның өнімдеріне қатысты сұрақтарды терең зерттеуді, бұл сала өнімдерінің халықаралық сапа талаптарына сәйкестігін қалыптастыруды, кәсіпорынның нарық талаптарына тез икемделуін, ауыл шаруашылығымен өзара тығыз байланысын назарға ала отырып, екі жақты тиімді жүйе құруды жан-жақты сараптауды талап етеді. Сол сияқты, жылдам қарқынмен өзгеріп жатқан нарық талаптары соңғы ғылыми-техникалық, технологиялық, инновациялық жетістіктерді зерделей отырып, тұтынушылардың талғамынан шығатын өнім түрлерін өндіру жолдарын айқындауды міндеттейді. Сондықтан да, аталған мәселені теориялық және әдіснамалық тұрғыда саралау қажеттілігі диссертациялық зерттеудің мақсаты мен міндеттерін анықтауға түрткі болды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың мақсаты - өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың қызметтерін жан-жақты сараптай отырып, олардың өнімдерінің бәсекелік қабілеттерін арттыру тетіктерін негіздеу және оларды қолдану бойынша нақты ұсыныстар жасау.
Белгіленген мақсатқа жету үшін диссертациялық жұмыста келесі міндеттерді шешу көзделді:
өнімнің бәсекелік қабілетіне қатысты анықтамаларды зерттеу және олардың мазмұнын ашу;
- нарық жағдайында бәсекелік қабілетке ықпал ететін факторларды анықтау және олардың әсер ету деңгейін бағамдау;
- өнімнің бәсекелік қабілетін тұтынушылық көзқарас негізінде бағалау әдістемесін дайындау;
- бәсекеге қабілетті өнімді қалыптастырудың маңызды тетіктерін айқындау және негіздеу;
- ҚР өсімдік майлары нарығының дамуын экономикалық бағалау және май өңдеуші кәсіпорындардың шаруашылық қызметтерін өзара салыстырмалы түрде талдау;
- ішкі нарықтағы отандық және шетелдік өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілет деңгейлерін бағалау;
- өнімнің сапалық қасиеттерін жақсарту, кәсіпорынның баға саясатын, маркетингтік жүйесін жетілдіру және өндірісті мемлекеттік қолдау тетіктері бойынша өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыру бағыттарын және оларды шешу жолдарын ұсыну.
Зерттеу объектісіне Қазақстан Республикасындағы өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындар жатады.
Зерттеу тақырыбына нарық жағдайында өнімнің бәсекелік қабілетін арттырумен байланысты экономикалық-ұйымдастырушылық қатынастар жиынтығы кіреді.
Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізіне отандық және шетелдік ғалым-экономистердің бәсекелік қабілетті арттыру аясындағы ақыл-ой еңбектері мен зерттеу нәтижелері алынды. Қазақстан Республикасының ұлттық экономиканың реттеу мен өркендетуге бағытталған заңдылықтары мен нормативтік-құқықытық құжаттары зерттелді және қолданылды. Зерттеудің мәліметтік базасы ретінде Қазақстан Республикасы статистикалық Агенттігінің және жергілікті статистика Басқармаларының мәліметтері, өсімдік майларын өңдеумен айналысатын кәсіпорындардың есептік мәліметтері, тұтынушылардан анкеталық сұрау нәтижесінде алынған ақпараттар, май өңдеуші кәсіпорын дүкендерінің және көтерме-бөлшек сауда орындарының мәліметтері пайдаланылды. Диссертациялық жұмыста экономика-статистикалық және жалпы ғылыми зерттеу әдістері: салыстыру, маркетингтік талдау, эксперттік бағалау, топтау және басқа да түрлері қолданылды.
Диссертациялық зерттеуде алынған нәтижелердің ғылыми жаңалығы болып келесілер саналады:
өнімның бәсекелік қабілетін бағалау әдістері жүйеленіп, осының негізінде өсімдік майлары өнімдерін үш деңгейлі бағалаудың авторлық әдістемелік сипаты ұсынылды;
- өсімдік майлары өндірісінің ерекшеліктеріне орай, өнідерінің бәсекелік қабілетін арттыру механизміндегі негізгі тетіктер мен оларды жүзеге асыру бағыттары анықталды;
- еліміздегі өсімдік майлары нарығын талдау нәтижесінде отандық өнімдердің бәсекелік қабілет деңгейі мен ішкі нарықтың бәсекелік ахуалы айқындалоды;
- май өңдеуші саланы шикізатпен қамтамасыз етуде шетелдік майлы дақылдарға тәуелділіктің жоғарылау себептері белгіленді;
- өсімдік майларының сапалық қасиеттерін жетілдіруде ғылыми-техникалық және инновациялық жетістіктерді енгізудің, өнімнің жаңа түрлерін шығарудың қажеттілігі негізделді және нақты ұсыныстар жасалды;
- өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындарда үш бағытты маркетингтік бөлімді құрудың бәсекелік қабілетті арттырудағы тиімділігі көрсетлді және әрбір бағыттың атқаратын жұмыстары мен міндеттері ұсынылды;
- отандық өсімдік майлары өндірістерін мемлекеттік қолдаудың экономикалық тұтқалары нақтыланды және оларды қолдану шаралары ұсынылды.
Зерттеудің тәжірибелік маңызы өсімдік майлары өндірістерінде шығарылатын өнімдердің бәсекелік қабілетін арттыру бойынша нақты тетіктерді ұсыну мен оларды қолдану тиімділігін негіздеумен сипатталады. Сондықтан да, зерттеу нәтижелері өсімдік майларын өңдеу саласын қатысты кәсіпорындарды дамыту бағдарламаларын дайындауға негіз бола алады.
Зертеу нәтижелерінің апробациясы зерттеудің негізгі бағыттары мен нәтежелері келесі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциаларда баяндалады және талқыланды: «Өнімнің бәсекелік қабілетінің мазмұны және факторлары» «Отандық бәсекелі нарықтағы өсімдік майларын өндіруші кәсіпорындардың қызметін арттыруда кәсіпорынның қызметін экономикалық талдау»
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов.
Москва, Политиздат, 1962, - Б. 253.
2. Ricardo D. The Principles of Political Economy and Taxation. London
Dent J.M., 1995, Б.5.
3. Милль Дж.С. Принципы экономической науки. Москва,
Политиздат, 1953, Б.352.
4. Маркс К. Капитал. Критика политическоц экономии. Под ред.
Энгельс Ф. Т.3, Москва, Политиздат, 1978, Б.197.
5. Хайек Ф. Конкуренция как процедура открытия // МЭ и МО, 1999,
№ 12, Б.6-13.
6. Портер М. Международная конкуренция. Пер. С анг. Под ред. и с
предисловием Щеткина В.Д., Москва, Международные отношения, 1995, 896 б.
7. Юданов А.Ю. Конкуренция: теория и практика. Учебно-
практическое пособие. Москва, 1998, 384 б.
8. Азоев Г.Л., Челенков А.П. Конкурентные преимущества фирмы.
Москва, новости, 2000, 256 б.
9. Фатхутдинов Р.А. Конкурентоспособность: экономика, стратегия,
управление. Учебное пособие. Москва, ИНФРА–М, 2004, 312 б., ( серия «Высшее образование»).
10. Кныш М.И. Конкурентные стратегии. Учебное пособие. СПб, 2006,
284 б.
11. Каренов Р.С. Терминология рыночной экономики и
бизнеса.Алматы, Гылым,1994, Б.148.
12. Турсымбаев Б М., Петренко И.Я., Исмуратов С.Б., Основы
организации бизнеса. Учебник. Челябинск, Южно-Уральское кн. изд-во 1995, Б. 345-351
13. Калиев Г.Ә., Темірұлы Е. Нарықтық экономиканың
анықтамалығы. Алматы, «Бастау» ғылыми – баспа орталығы, 1993,
316 б.
14. Қазақстан Республикасының «Бәсеке және монополистік қызметті
шектеу туралы» Заңы // Егемен Қазақстан, 2006, 27 қаңтар.
15. Ваксманн А.А и др. Терминология системы разработки и
постановки продукции на производство. Справочник. Москва, Изд-во стандартов, 1985, Б.56.
16. Моисеева Н.К., Анискин Ю.Г. Современное предприятие:
конкурентоспособность, маркетинг, обновление. Москва, Внеш-торгиздат, 1993, 221 б.
17. Татьянченко М.А, Литвиненко А.Н. Методологические вопросы
оценки экономических аспектов конкурентоспособности товара машинотехнической продукции. БИКИ, 1981, Приложение № 1, Б.36-69.

18. Трубилин А. Конкурентоспособность – главный фактор
эффективности производства // АПК: экономика, управление, 2002, №12, Б.39-47.
19. Шувалов А.И. Некоторые аспекты оценки конкурентоспособности
изделий. Обновление продукции и конкурентоспособносность. Москва, Знание, 1991, Б.44-46.
20. Сергеев И.В. Экономика предприятия. Издание 2-е перер. и доп.
Москва, Финансы и статистика, 2005, 304 б.
21. Герчикова И.Н. Маркетинг и международное коммерческое дело.
Москва, Внешторгиздат, 1990, Б.35.
22. Горбашко Е.А. Обеспечение конкурентоспособности
промышленной продукции. Учебное пособие. СПб., Изд-во Санкт-Петербургского Университета экономики и финансов, 1994, 178 б.
23. Маштабей В.Я., Желудкова Л.А. и др. Пути повышения
конкурентоспособности экспортной продукции. Киев, Наукова думка, 1988, 264 б.
24. Тихонов Р.М. Конкурентоспособность промышленной продукции.
Москва, Изд-во стандартов, 1985, 176 б.
25. Белый Е., Барашков С. Конкурентоспособность и качество
продукции: два уровня управления // Маркетинг, 2004, №4,Б.29-33
26. Мамыров Н.К., Саханова А.Н. и др. Государство и бизнес.
Менеджмент государственного сектора. Книга 3. Учебник. Алматы, Экономика, 2002,736 б.
27. Ахметжанова С.Б. Конкурентоспособность пищевой
промышленности Казахстана: теория, проблемы и механизм обеспечения. Отв. ред. докт. экон.наук., проф. Кенжегузин М.Б. Алматы, 2001, 291 б.
28. Нурмаганбетов К.Р. Регулирование производственно
хозяйственной деятельности предприятий в условиях конкурентного рынка (на материалах по переработке сельскохозяйственной продукции Северно-Казахстанской области). Автореферат дис. докт. экон. наук. Алматы, 1997, 44 б.
29. Азгельдов Г.Г. Конкурентоспособность и квалиметрия //
Электронная техника (Экономика и системы управления, серия 9), Вып.4 (77), 1990, Б. 6-11.
30. Сухачев Ю.А., Серов Г.В. Оценка конкурентоспособности
продукта. Москва 1992, 33 б.
31. Ахмадалиев Т.М. Управление конкурентоспособностью
промышленной продукции (на примере конденсатостроения). СПб., Изд-во СПбУЭ, 1994, 168 б.
32. Porter M.E. Competitive Strategy: Techniques for Analysing Industries
КазахскийN.Y.: Free Press 1980, XX, 396 б.
33. Иванов Ю.Б. Система факторов конкурентоспособности
предприятия. Уфа, УНЦ РАН, 1995, 32 б.
34. Долинская М.Г., Соловьев И.А. Маркетинг и
конкурентоспособность промышленной продукции. Москва, Изд-во стандартов, 1991, 128 б.
35. Завьялов П.С., Демидов В.Е. Формула успеха: маркетинг. Москва,
Международные отношения, 1991, 416 б.
36. Бобровников Г.Н., Клебанов А.И. Прогнозирование управления
техническим уровнем и качеством продукции. Москва, Изд-во стандартов, 1984, 232 б.
37. Бобровников Г.Н. Создание конкурентоспособной промышленной
продукции. Москва, АНХСССР, 1988, 157 б.
38. Нечаев С.Ю., Дехтиярова В.К ., Лобанов В.В. Конкуренто
способность и технический уровень тракторов на капиталическом рынке. Москва, ЦНИИТЭИ тракторсельхозмаш, 1987, Б.44.
39. Синько В. Конкуренция и конкурентоспособность основные
понятия // стандарты и качество, 2000, №4, Б.54-59.
40. Голубков Е.П., Голубкова Е.Н., Сикерин В.Д. Маркетинг. Выбор
лучшего решения. Москва, Экономика, 2005, 224 б.
41. Дерманов В.К. Япония и США: проблемы торговой конкуренции.
Москва, Международные отношения, 1985, 192 б.
42. Electronic Business, 1999,VI, №6, Б.38-44.
43. Осипов Ю.М. Основы предпринимательского дела. Благородный
бизнес. «Ассоциация Гуманитарное знание», МП «Тритон», 1992, Б.29.
44. Шкардун В.Д., Стерхова С.А. Комплексный метод оценки
конкурентоспособности нового товара // Маркетинг и маркетинговые исследования в России, 2001, №4, Б.15-25.
45. Юрашев В. Количественные показатели контроля
конкурентоспособности торрговой марки // Маркетинг, 2002, №6,
Б. 55-58.
46. Гончарова Н.П., Перерва П.Г. Маркетинг инновационного
процесса. Киев, Национальная Академия Наук Украины, Вира-Р, 1998, 264 б.
47. Чкалова О. Оценка конкурентной среды торговый предприятий //
Маркетинг, 2002, №4, Б.35-43.
48. Дуданов И. И. Подходы к оценке конкурентоспособности товарной
продукции на региональных продовольственных рынках // Экономика сельскохозяйственных и перерабатывающих предприятий, 1998, №12, Б. 23-27.
49. Есентугелов А. Стратегия безопосного экономического развития
Казахстана в условиях глобализации // Аль Пари, 2002, №1, Б.3-7.
50. Что представляет собой ISO // Менеджмент качества, 2003, №1,
Б.44-45.
51. Копешева С.Т. Ғылыми-технологиялық және инновациялық
саладағы мемлекеттің орны // Саясат, 2001, №2, Б.
52. Кошанова А.К. Устойчивое развитие экономики Казахстана в
условиях глобализации // Саясат, 2001, №12, Б.14-18.
53. Деминг Э. Качество, производительность и конкуренто-способность.
54. Яновский А.М. Формирование ценовой политики предприятия //
Маркетинг, 2002, №3, Б.117-121.
55. Голубков Е.П. Основы маркетинга. Учебник. МОсква, Изд-во
«Финпресс», 1999, 656 б.
56. Генри А. Маркетинг: принципы и стратегия. Учебник для вузов.
Москва, ИНФРА – М, 1999, 804 б.
57. Басовский Л.Е. Маркетинг. Курс лекции. Москва, ИНФРА – М,
2001, 219 б., (Серия «Высшее образование»).
58. Қажымұрат К. Кәсіпорынды басқару жүйесіндегі маркетингтің
ролі // Саясат, 2002, №1, Б.59-60.
59. Светуньков С.Г., Литвинов А.А.. Конкуренция и
предпринимательские решения. Ульяновск, Корпорация технологий продвижения, 2000, 256 б.
60. Ванифатова М.М. Феномен торговой марки в современном
маркетинге: проблемы оценки стоимости марки // Маркетинг и маркетинговые исследования в России, 2001, №6, Б.37-48.
61. Назарбаев Н. Қазақстан – 2030. Барлық қазақстандықтардың өсіп
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Алматы, Білім, 1997, 176 б.
62. Егемен Қазақстан, 2002, 20 қыркүйек.
63. Келимбетов К. Основные направления экономической политики
до 2010 год // Аль Пари, 2001, №1,2, Б.5-7.
64. Стратегический план развития РК до 2010 года. Утвержден
Указом Президента РК от 4 дека бря 2001 года, №735, Астана, 2001.
65. ҚР Үкіметінің «Жеңіл және тамақ өнеркәсібі салаларында импорт
алмастырудың 2001-2003 жылдарға арналған бағдарламасы» // ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің Актілер жинағы, 2001, №30, Б.10-49.
66. Джингилбаев С.С. Современное масложировое производство и
перспективы его развития // Пищевая и перерабатывающая промышленность Казахстана, 2003, №2, Б.34-35.
67. Сельское, лесное и рыбное хозяйство Казахстана. Статистический
сборник. Под ред. Смаилова А., Алматы, 2001, 172 б.
68. Никитина Г.А., Гусева Г.Я. Конкурентоспособность и
импортозамещение продукции на продовольственном рынке Казахстана // Проблемы агрорынка, 2002, Январь-март, Б.55-60.
69. Нурсеит Н. Оценка экспортной ориентации,
импортозамещающего потенциала и конкурентоспособности продукции промышленности Казахстана // Аль Пари, 2001, №5,6, Б.106-111.
70. Абдукаева С. Как по маслу. Обзор рынка растительного масла //
Продуктовый рынок, 2002, №14.
71. Президенттің «Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған
негізгі бағыттары туралы» Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан, 2003, 5 сәуір.
72. Қазақстан Республикасының «Сертификаттау туралы» Заңы //
Егемен Қазақстан, 1999, 13 тамыз.
73. Қазақстан Республикасының «Стандарттау туралы» Заңы //
Егемен Қазақстан, 1999, 13 тамыз.
74. Борисенко А.В., Алексеева Ю.И., Климова С.А. Мы говорим
качество –подразумеваем конкурентоспособность // Пищевая промышленность, 2002, №9, Б.80-81.
75. Қолдасова Р. Экономикада бәсекелестікті арттыру // Егемен
Қазақстан, 2001, 16 қаңтар.
76. ҚР Үкіметінің «2001-2005 жылдарға арналған Республикалық
«Сапа» бағдарламасы туралы» Қаулысы // Егемен Қазақстан, 2001, 8 мамыр.
77. Кубаев К.Е., Тимченко В.А. Восприимчивость предприятия к
нововведениям – основа успеха в условиях рынка // Саясат, 2001, №10,11, Б.91-93.
78. Куликов Г.В. Японский менеджмент и теория международной
конкурентоспособности. Москва, Экономика, 2000, 247 б.
79. Королев А.,Юдин В. Контроль за качеством продовольствиям //
Экономист, 2000, №2, Б.81-84.
80. Гончарев Е.В. Масложировой комплекс и продовольственная
безопасность России // ПИщевая промышленность, 2002, №9, Б.42-43.
81. Лишенко В.Ф., Лишенко В.В., Лишенко О.В. Мировое
производство, потребление и торговля жирами и маслами в 1975-2000 гг. // Масложировая промышленность, 2002, №2, Б.4-7.
82. Песоцская Е.В. Маркетинг услуг. Под ред. академика Багиева Г.Л.
Учебное пособие. СПб., Изд-во СПб ГУЭФ, 1997, Б. 52.
83. Хойер В. Как делать бизнес в Европе. Вст. сл. Пискунова Ю.А.
Москва, Прогресс, 1992, 253 б.
84. ҚР Үкіметінің «2002-2004 жылдарға арналған іс-қимыл
бағдарламасы» // Егемен Қазақстан, 2002, 26 ақпан.
85. Байтанаева Б., Давильбекова Ж., Нурланова Г. Инновационная
активность как фактор повышения конкурентоспособности экономики Казахстана // Аль Пари, 2002, №1, Б.51-53.
86. Қазақстан Республикасының «Инновациялық қызмет туралы»
Заңы // Егемен Қазақстан, 2002, 9 шілде.
87. ҚР Үкіметінің «2001-2002 жылдарға инновациялық даму
бағдарламасы» // ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы, 2001, №17.
88. «ҚР 2003-2005 жылдарға арналған Мемлекеттік аграрлық азық
түлік бағдарламасы туралы» Жарлығы // Егемен Қазақстан, 2002, 1 ақпан.
89. Қазақстан Республикасының «Астық туралы» Заңы // Егемен
Қазақстан, 2001, қаңтар.
90. О ценовой политике в сфере агропромышленного производства.
Постановление Правительства Российской Федерации от 16 марта 1999 г. №295 // Экономика сельского хозяйства России, 1999, №6, Б.19.
91. Федеральный закон Российской Федерации «О государственном
регулировании агропромышленного производства» // Экономика сельского хозяйства России, 1997, №9, Б.17.
92. Носова Т. Быть ли принцессе бобов королевой полей // Я
покупатель и собственник, 2003, №13, 21 марта.
93. Қазақстан Республикасының «Теріс пиғылды бәсеке туралы»
Заңы // Егемен Қазақстан 1998, 11 маусым.
94. Қазақстан Республикасының «Тауарлар импорты жағдайында
ішкі рынокты қорғау шаралары туралы» Заңы // Заң газеті, 1999, 20 қаңтар.
95. «Салық жәе бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер
туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі. Алматы, «Бико» Баспа үйі, 2001, 217 б.
96. ҚР Үкіметінің «Отандық тауар өндірушілерді қорғау жөніндегі
жекелеген шаралар және оны жандандыру жөніндегі шаралар туралы» Қаулысы // Егемен Қазақстан, 1999, 9 қазан.
97. ҚР Үкіметінің «Экономикалық жағдайды тұрақтандыру және отандық
тауар өндірушілерді қорғау жөніндегі шаралар туралы» Қаулысы // Егемен Қазақстан, 1999, 11 ақпан.
98. ҚР Үкімтінің «Отандық тауар өндірушілерді күшейту жөніндегі
шаралар туралы» Қаулысы // Ресми газет, 2002, 14 желтоқсан.
99. Қазақстан Республикасының «Демпингке қарсы шаралар туралы»
Заңы // Егемен Қазақстан, 1999, 21 тамыз.
        
        Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы экономикалық
даму кезеңінің жаңа белесіне аяқ басты. Нарықтық ... ... ... ... ішкі ... мүмкіндіктері мен өндірістік
ахуалын одан ары жақсарту мақсатында жаңа бағыттар ... ... ... ... ... арттырудың маңыздылығы да артуда.
Мемлекеттің экономикалық тұрақтылығын қалыптастырудың негізгі ... ... ... ... ... Бұл ... өнім ... түпкі
кезеңіне дейінгі жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың қатарына тамақ
өнеркәсібіндегі өсімдік ... ... ... ... орындарын
жатқызуға болады. Аталған саланың ел экономикасындағы ... оның ... ... қауіпсіздігін сақтауда, мемлекеттің экспорттық
мүмкіндіктерін ұлғайтуда, отандық ... ... ... арттыруда және олардың ... ... ... ауыл ... ... мақсатты пайдалануда ... ... ... шығару арқылы мемлекеттің әлемдік нарықтағы
беделін арттыруда көрініс табады.
Отандық өсімдік ... ... ... дамуы соңғы он
жылдықта үлкен өзгерістерге ұшырады. ... ... ... ... бұзылуы, нақты сектор мен қаржы саласының арасындағы
алшақтық, өндірістерді ... ... ... мақсатты
бағдарламаларының жоқтығы, өңдеуші салаларды ынталандыру тетіктерінің
қалыптаспауы ... ... ... ... бұл ... ... мүмкіндік бермеді. Осының нәтижесінде елімізде
импорттық майларға тәуелділік арта түсті. Тек соңғы кездері нақты секторды
дамыту ... ... ... мен қолайлы ортаны қалыптастыру
шараларының нәтижесінде жаңа ... ... ... ... ... ... бастады.
Әйтсе де, ғаламдық даму үдерімінің қазіргі кезеңінде ... ... ... ... Тынымсыз ізденіс пен нәтижелі іс-
әрекетті арқау еткен әлемдік нарық өндірушілері барынша жаңа ... ... ... ... белсене кірісуде. Нарықтың бұл қатал
шарты отандық өнім өндірушілердің бәсекелік қауқарын нығайтуды, өнімдерінің
бәсекелік қыспақтарға төтеп берерлік қабілетін ... ішкі және ... ... ... өнім ... ... әсері бар тетіктерді
айқындауды және сол арқылы мемлекеттің азық-түлік ... ... ... шешуді қажет етеді.
Бәсекеге қабілетті отандық өсімдік майларын қалыптастыруда ... мен ... бар ... қолдануға тиімді нәтижелерін,
осы салаға қатысты ғылыми-техникалық және ... ... ... ... ... ... негізгі тетіктері ретінде
өнімнің тұтынушылық қасиеттерін анықтайтын ... ... баға ... өнімнің тартымдылығын жоғарылатуға ықпал ететін
кәсіпорынның маркетингтік жүйесін және өндірістің өркендеуін ... ... ... өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру механизмі
ретінде қолдану қажеттілігін туындатады.
Осы орайда өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік ... ... ... мен ... тиімді және тиімсіз факторларды,
аталған тетіктерді қолдануға қатысты ұсыныстар мен ... ... ... да ... ... Бұл ... зерттеу тақырыбының
өзектілігін айқындайды және оның ғылыми-тәжірибелік құндылығын арттырады.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... ... және әдіснамалық тұрғыда көптеген ғалымдар өз
еңбектерінде қарастырып өткен. Олардың қатарына батыстық ... ... ... ... ... Ф. ... Д.С. Милль, М.Портер сынды
ғалымдарды жатқызуға болады.
ТМД елдерінде бәсекелік ... ... ... мәселелерді
әртүрлі деңгейде талқылап, экономикалық маңыздылығын зерттеген ғалымдар да
көптеп ... ... ... артықшылықтарын қалыптастыру
жолдарынан өнімнің бәсекелік қабілетін ... ... ... ... ... Г.Л.Азоев, А.П.Челенков, А.Ю.Юданов, И.Н.Герчикова,
Н.К.Моисеева, А.Трубилин, Р.М.Тихонов, Р.А.Фатхутдинов, ... ... ... және ... ... ... ... сай мемлекеттің, саланың,
өндірістің, өнімнің, қызметтің бәсекелік қабілетін арттыру ... ... іске ... ... ... ... ғылыми-техникалық,
өндірістік және басқа да маңызды ... ... ... ... ... ... ... М.Б.Кенжегузин,
Қ.Р.Нұрмағанбетов, Қ.А.Сағадиев, ... ... ... ... ... ... Қ.Қажымұрат,
Н.Нұрсейіт және басқалары өз зерттеулерінде сөз ... ... ... өз ... ... қабілетті зерттеу аясының кеңдігі әлі де болса көптеген
мәселелері бойынша, әсіресе, өңдеу ... ... ... ... майлары өндірісі мен оның ... ... ... ... бұл сала ... ... сапа ... сәйкестігін
қалыптастыруды, кәсіпорынның нарық талаптарына тез ... ... ... ... ... ... ала отырып, екі жақты тиімді
жүйе құруды жан-жақты сараптауды талап ... Сол ... ... ... ... нарық талаптары соңғы ғылыми-техникалық, технологиялық,
инновациялық жетістіктерді зерделей отырып, ... ... өнім ... өндіру жолдарын айқындауды міндеттейді. Сондықтан да,
аталған мәселені теориялық және әдіснамалық тұрғыда саралау қажеттілігі
диссертациялық ... ... мен ... ... түрткі болды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың мақсаты -
өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың қызметтерін ... ... ... ... ... ... ... тетіктерін
негіздеу және оларды қолдану бойынша нақты ұсыныстар жасау.
Белгіленген ... жету үшін ... ... ... шешу ... бәсекелік қабілетіне қатысты анықтамаларды зерттеу және ... ... ... ... бәсекелік қабілетке ықпал ететін факторларды анықтау
және олардың әсер ету деңгейін бағамдау;
- өнімнің бәсекелік қабілетін тұтынушылық ... ... ... ... ... қабілетті өнімді қалыптастырудың маңызды тетіктерін айқындау
және негіздеу;
- ҚР өсімдік майлары нарығының дамуын экономикалық бағалау және ... ... ... қызметтерін өзара салыстырмалы
түрде талдау;
- ішкі нарықтағы отандық және ... ... ... ... қабілет деңгейлерін бағалау;
- өнімнің сапалық қасиеттерін жақсарту, кәсіпорынның баға саясатын,
маркетингтік ... ... және ... ... ... ... өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілетін
арттыру бағыттарын және оларды шешу ... ... ... ... Республикасындағы өсімдік майларын
өңдеуші кәсіпорындар ... ... ... ... өнімнің бәсекелік қабілетін
арттырумен байланысты экономикалық-ұйымдастырушылық қатынастар жиынтығы
кіреді.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... және ... ... қабілетті арттыру аясындағы ақыл-ой
еңбектері мен зерттеу нәтижелері ... ... ... ... реттеу мен өркендетуге бағытталған заңдылықтары мен
нормативтік-құқықытық ... ... және ... ... базасы ретінде Қазақстан Республикасы статистикалық Агенттігінің
және жергілікті статистика Басқармаларының мәліметтері, ... ... ... кәсіпорындардың есептік мәліметтері, тұтынушылардан
анкеталық сұрау нәтижесінде алынған ақпараттар, май ... ... және ... ... орындарының мәліметтері
пайдаланылды. Диссертациялық жұмыста экономика-статистикалық және жалпы
ғылыми ... ... ... ... ... эксперттік
бағалау, топтау және басқа да түрлері қолданылды.
Диссертациялық зерттеуде алынған нәтижелердің ғылыми жаңалығы болып
келесілер саналады:
өнімның ... ... ... ... ... ... ... майлары өнімдерін үш деңгейлі бағалаудың авторлық ... ... ... ... ... ... ... өнідерінің бәсекелік
қабілетін арттыру механизміндегі негізгі тетіктер мен ... ... ... ... ... ... ... нарығын талдау нәтижесінде отандық
өнімдердің бәсекелік қабілет ... мен ішкі ... ... айқындалоды;
- май өңдеуші саланы ... ... ... ... ... ... жоғарылау себептері белгіленді;
- өсімдік майларының сапалық қасиеттерін жетілдіруде ғылыми-техникалық
және инновациялық жетістіктерді енгізудің, өнімнің жаңа ... ... ... және ... ... ... өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындарда үш ... ... ... ... қабілетті арттырудағы тиімділігі көрсетлді
және әрбір бағыттың атқаратын жұмыстары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... қолдаудың
экономикалық тұтқалары нақтыланды және оларды қолдану шаралары
ұсынылды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... бәсекелік қабілетін арттыру бойынша нақты тетіктерді
ұсыну мен оларды қолдану ... ... ... ... ... ... өсімдік майларын өңдеу саласын қатысты кәсіпорындарды
дамыту бағдарламаларын дайындауға ... бола ... ... ... ... ... ... мен
нәтежелері келесі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциаларда
баяндалады және талқыланды: ... ... ... ... ... «Отандық бәсекелі ... ... ... ... қызметін арттыруда кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... қабілетін арттырудың теориялық және
әдіснамалық мәселелері
1.1 Өнімнің бәсекелік қабілетінің мазмұны және факторлары
Елімізде ... ... ... ... тауар
өндірушілерге шығаратын өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыру мәселесін
алдыңғы қатарға қойды. Бәсекелік ортаның дамуы ... ... ... ... ... ... тигізіп, тұтынушылардың кең көлемді
сұранысын қанағаттандыруға итермелейді. Бәсекеге қабілетті өнім шығару
кәсіпорынның, ... ... ... ететін негізгі фактор екенін уақыттың
өзі дәлелдеуде.
Өнімнің бәсекелік қабілетінің мазмұны «бәсеке» ... ... ... ... «concurrentia» сөзінен бастау алатын бұл сөз
«қақтығысу», «тартыс» мағынасын білдіреді. ... ... ... ... XVIII ... ағылшынның кемеңгер экономисті Адам Смит
әйгілі «көрінбейтін қол» қағидасында ашып көрсеткен. А.Смит бойынша ... ... сол ... жеке ... мен ... тиімділік
қалыптасады, салалар арасында игіліктердің тиімді бөлінуі жүзеге асады,
пайда мөлшері теңеледі [1]
Бәсекенің көмегімен нарықты баға ... ... ... ... ... ... өзінің «Саяси экономия қағидалары және салық салу»
(1817 ж) ... ... ... «Тұтыну заңы туралы, оның құны мен оны
реттеу заңдылықтары жайында сөз ... әр ... да ... ... ететін
тауардың түрін айтады» [2]
Джон Стюарт Милльдің көзқарасы бойынша экономиканы ... ... ... атқарады.: «Бәсекенің бағаны, еңбек ақыны, рентаны реттейтін
бірден-бір құрал ... ... онда ол ... заң ... ... ... осы ... жүзеге асады.»[3]
Құн заңы бойынша К.Маркс былайша пайымдайды: «Бәсеке, ең алдымен,
бір өндіріс сферасы ... ... жеке ... ... бірыңғай нарықтық
құн мен нарықтық баға қалыптастырады.»[4]
Бәсекені «жаңалық ... » ... ... ... ... ... көрсетіп өткен. Ф.Хайектің анықтамасы былайша ... ... жаңа ... ... ол дәлелдерсіз ешкімге ... ... ... ... ... қарастыруды ұсынамын,
бәсеке зерттеу процесі ретінде маңызды, сол ... ... ... ... пайдалануына жағдай туады ...» [5]
Қазіргі ғалым экономистер өз еңбектерінде ... ... жаңа ... ... ... ... ... үлестерін
қосуда.
Гарвард бизнес мектебінің профессоры М.Портер өзінің «Халықаралық
бәсеке» кітабында ... - әр кез жаңа ... ... ... жаңа өндірістік процестер мен жаңа ... ... ... ... және ... ... үздіксіз өзгеріп отыратын ландшафт
деп көрсетеді. [6]
Ресейлік ғалым ... ... ... бәсеке – нарық
сегментінің тиісті бөлігінде, тұтынушылардың ... ... ... сұраныс үшін фирмалар арсындағы тартыс» [7,б.12]
Г.Л.Азоев пен А.П.Челенкоев «бәсеке – белгілі бір ... жету ... ... жеке ... ... арасында болатын тартысты
бейнелейді» - деп көрсетеді. [8,б.13]
Бәсеке тақырыбында өзінің ... ... ... ... ... негіздеуінше: «бәсеке – бұл субъектінің
объективті немесе субъективті қажеттіліктерін заңдылық шеңберінде, ... ... ... үшін бәсекелестерментартыс барысында
жеңіске немесе басқа да ... ... ... ... ... процесі» [9,б.9]
М.И.Кныш өз еңбегінде бәсекені «қандай да бір қызмет аясында жақсы
нәтижелерге жету үшін ... ... ... тауар өндірушілердің
тиімді шаруашылық жағдайы үшін, мол пайда алуға бағытталған ... - ... ... ... мағынаны қазақстандық ғалым Р.С.Каренов өзің сөздігінде
келтірген: «Бәсеке – нарықтағы ... ... мен ... ... тиімді өндіріс пен өнімді өткізу арқылы мол пайда алу жолындағы
күрес» [11]
Тағы бір топ ... ... ... мен ... ... ... ... және күрес» - деп көрсетумен
қатар, бәсекенің ынталандырушы ... ... ... ... ... қарауға» ықпал ететін, сол арқылы, еңбек өнімділігін
арттыратын, ... ... ... сапасын арттыратын, оның
шығындылығын төмендететін қозғаушы күш » [12]
Г.Ә.Қалиев және ... ... ... ... ... ... ... берген: «бәсеке деп жеке өнім
өндірушілер, жұмыс ... ... ... ... өз ... ... ... Нарықтық экономикада бәсекелестік негізгі
реттеуші қызмет атқарады.Оның күш-қуаты стихиялы сипатқа ие, сондықтан ... ... ... ... экономиалық, әлеуметтік,
экологиялық және басқа да қажетсіз зардаптарға ұрындыруы мүмкін.» [13]
ҚР ... және ... ... ... ... ... – рынок субъектілерінің өз бетімен жасаған іс ... ... ... тауарлар(жұмыстар, көрсетілген қызметтер)айналасының
жалпы жағдайына олардың ... ... ... ету ... ... және ... ... тауарлар (жұмыстар, көрсетәлген
қызметтер)өндіруді ынталандыратын жарыстастығы» деп көрсетілген. [14]
Жоғарыда ... ... ... да негізінен «бәсеке»
терминінің мағынасын көрсетеді. Ал біздің зерттеуіміздегі өнімнің бәсекелік
қабілетінің мазмұнына келесі анықтамалармен кеңірек тоқталып өтуге ... және ... ... ... ... көрсеткеніндей,
қазіргі уақытта өнімнің бәсекелік қабілетінің ... ... ... бірыңғай тұрақты анықтама қалыптаспаған. Бұл мәселеге байланысты
бірнеше көзқарас бар.
Көптеген авторлар бәсекелік қабілетті белгілі бір ... ... ... ... және ... ... немесе
өнімнің нарықта өту мүмкіндігімен байланыстырады.
Мәселен, экономист А.А.Ваксманн бәсекелік ... ... ... бір ... қалыптасқан талаптарға сәйкестігімен»
сипаттайды. [15]
Н.Моисеева мен Ю.Анискиннің пайымдауынша «өнімнің бәсекелік қабілеті
тұтынушының сұранысын қанағаттандыруға және ... ... ... ... ... шығындарын ескере отырып, тауардың сапалық және құндық
ерекшеліктерімен сипатталады » [16]. Сол сияқты, ... ... ... қызығушылығын туғызатын және қажеттілігін қанағаттандыратын
сипатымен ерекшеленеді.» [17]. Сол сияқты, А.Трубилин «өнімнің бәсекелік
қабілетін ... ... ... оның ... және ... жиынтығымен анықтайды.» [18, б.41]
Алайда, мұнда өнімнің бәсекелік қабілетті белгілі бір тауарды
басқасымен салыстыру ... ... ... Осы ... өнімнің бәсекелік қабілеті, түпкі нәтижеде, тұтынушылар үшін
қызығушылық тудыратын тауардың ... ... ... ... пікірде. Мысалы, А.Шуваловтың ... ... ... ... ... оның ... » [19]
Бұл жерде сапа - өнімнің бәсекелік қабілетінің тек ... бірі ғана ... ... ... ... бір топ ... ... бәсекелік қабілетін тұтынушыға
жағымдылық жағынан сипаттайды. Мәселен, профессор А.Ю.Юдановтың пікірінше:
«өнімнің тұтынушы үшін тартымдылық ... оның ... ... [7, ... ... және ... ... бәсекелік қабілеті оның нарыққа
ұсынылған ұқсас тауарлармен салыстырғанда тұтынушылардың ... ... ... ... » ... «өнімнің бәсекелік қабілеті – тұтынушының қажетін
өтейтін және сатып алу ... сай ... ... ... ... ... ... сипатталады және осы тектес бәсекелес
өнімдерден ерекшеленеді » - ... ... ... [20, б.113]
И.Н.Герчикованың анықтауынша «бәсекелік қабілет деп тұтынушының жеке
сұраныстарын қанағаттандыратын, бағасы жағынан ... және ... ... ... ... артық тауардың жиынтық қасиетін айтуға
болады » [21]
Р.А.Фатхутдиновтың пікірінше: ... ...... ... объектілемен салыстырғанда нақты қажеттілікті
қанағаттандыру деңгейі » [9, ... ... ... – салыстырмалы түсінік және белгілі бір
жағдайлармен сипатталады, яғни ол нақты нарыққа, ... ... ... және ... әрі әлемнің қоғамның еңбек жүйесіне тәуелді.
Сондықтан, өнімнің бәсекелік қабілетін тек тұтынушыға ... ... ... бәсекелік қабілетіне қатысты тағы бір топ ... ... ... ... ... ... жағдаймен сипатталады және
өнімнің нақты нарықта сатылу қабілетімен бейнеленеді » [22,23]
Мәселен, Р.М.Тихонов «өнімге немесе ... ... ... онеың бәсекеге төзімділігімен сипатталады, яғни ... ... ... сұранысқа ие болуы және сатылуы өнімнің ... ... ... ... ... ... ... нақыт бір уақыт аралығында нәтижелі сатылуы » деп ... ... бір ... ... ... «бәсекелік қабілет – бұл
өткізу нарығының белгілі бөлігін иемденген және басқа ұқсас ... ... ... ... ... » [25]. Бұл көзқарастар өнімнің
нарықтағы өтімділігін оның бәсекелік ... ... ... ... ... ... ол ... нарықтағы сұранысқа ие болуы
оның тапшылығына да ... ... ... бір топ ғалымдар бәсекелік ... ... ... ... ... – өнімнің нақты қоғамдық
қажеттіліктерге сәйкестік ... ... оны ... кеткен
шығындармен бейнеленеді » [26].
Профессор К.Р. Нұрмағамбетовтың Өнімнің ... ... ... ... ... бар: «бәсекелес кәсіпорын өндірген ұқсас өнімге
ішкі және сыртқы нарықта қарсы тұру ... ... ... ... ... ... өның ... арқылы сипаттау әрекеттері
де қолданылуда. Бұл бағаны қалыптастырудың квалиметриялық ... ... ... ... ... ... оның тұтынушылық және құндық қасиеттерін бейнелейтін әмбебап сипатқа
ие. Бағасына байланысты тауарлардың ... ... ... ... ... ... ... [29,30]. Алайда, бұл
көзқарасты баға бәсекесі теріске шығарады, өйткені біркелкі ... ие ... ... ... ... ... ... қабілетін екі топ факторлармен анықталатын
салыстырмалы сипатпен қарастыру жағдайлары да ... яғни ... мен ... ... ... ... ... [31].
Шындығында, өнім бәсекеге қабілетті болуы үшін өткізілетін нарықтың тиісті
талаптарына сай жоғары сапалы болуы тиіс.Алайда бұл ... өзі ... ... ... ... ... ... өнімді өткізу
барысында және басқа тауарлармен салыстыру арқылы анықталады.
Қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру деңгейі және оған ... ... ... ... ... ... бәсекелік
қабілеті тұтынушының бір өнімнен екіншісін ... ... ... ... ... ... өнімнің бәсекелік қабілеті
оның ұқсас ... ... ... ... ғана ... салыстырмалы
ерекшелігінің де болуында.
Негізінен, өнімнің бәсекелік қабілеті оның ... ... ... ... Әрбір тұтынушы қандай да бір өнімді сатып ... ... ... ... ... өнім ... ... сай болып тұрса, онда оның
бәсекелік қабілетін бағалау құнына ... ... Яғни ... ... ... ... ... ескерсе, екінші жағынан, оған
кететін шығынды ойлайды.
Бұл жерден шығатыны, өнімнің ... ... бұл ... өндірушілердің ұқсас өнімдерімен салыстырғанда ... ... ... ... ... және оның
қажеттілікті өтеу құндылығымен ерекшелену сипаты. Бұл ... ... ... ... ... ... түрде бейнелейді деген
ойдамыз.
Батыстың қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... стратегиясы" кітабында бәсекелік қабілетті ... ... ... ... ... төмендету;
2) бөлшектеу;
3) жинақтау.
Бірінші жағдайды қамтамасыз ету үшін ұйым өзінің өнім ... ... ... ... ... ... Мұндай
үнемдеу өндіріс көлемінде, жаңа технологияларды енгізуде немесе ... ... ... ... ... ... ... барлық жағдайға әмбебап болып келеді. Бөлшектеу
өнімнің өзінде, оны жеткізу әдістерінде, маркетинг жүйесінде немесе ... ... ... ... Бұл ... ... стратегиядан айырмашылығы
бар, яғни, шығындылықты ... тек ... ғана ... ... ... әр ... жолмен жетуге болады.
Портердің ұсынып отырған үшінші стратегиясы бар ынтаны қызмет жүйесінің
белгілі бір түріне жұмылдырумен байланысты. Бұл сала ... ... ... ... ... ұйым ... бір тұтынушылардың
талғамына жауап беретін ... өнім ... ... күш – ... ... ғана жұмсайды. Портердің пікірінше, осы аталған стратегияның
әрбірі бәсекелік қабілеттің ... өз ... ... ... осы ... ... ... екі негізгі бәсекелік
артықшылықтарын бөліп көрсетеді, олар: мейлінше ... ... ... – бұл ... тұтынушылардың айрықша қажеттіліктерін
қанағаттандырып, сол үшін басқа тауарлармен салыстырғанда ... ... болу ... түсіндіріледі. М.Портер мақсатқа жету үшін ... осы екі ... ... ғана аудару қажет деп пайымдайды.
Шығарылатын өнімнің ... ... ... жоғары талапқа сай өнім
шығару арқылы төлем қабілеті бар тұтынушыларға сату керектігін көрсетеді.
Біздіңше М.Портердің өнімнің ... ... ... жолдары
шектеулі. Өйткені жоғарыда аталған бәсекелік ... ... ... ... қолдануға мүмкіндік бар, сонымен қатар бәсекелік
қабілет ... өнім ... ... ... ... тәуелді
екендігін ескерген жөн.
Жалпы алғанда, өнімнің бәсекелік қабілеті бірнеше маңызды қасиеттерге
ие:
1. Бәсекелік қабілет – салыстырмалы ... яғни ол ... ... ... ... Ол ... шама, яғни уақытқа байланысты өзгереді, тауардың
өмірлік ... және ... да ... ... ... ... жеке ... әрбір өнімнің бәсекелік қабілетіне
өздігінше әсер етеді. Сондықтан ... ... ... ... ... Бәсекелік қабілет нақты, яғни ол өнімнің белгілі бір түріне, нарыққа,
ҒТП даму ... ... ... ... және т.с.с байланысты;
5. Бәсекелік қабілетке әсер етуге болады, ол оның құндылығын ... ... ... ... бәсекелік қабілетті жүйелі түрде, уақытқа
және қоғамдық ... сай, ... үшін де, ... үшін де ... ... айтылған өнімнің бәсекелік қабілетіне қатысты
анықтамаларды жинақтай келе, келесі пайымдауларды атап ... ... ... ... ... – бұл тек нарықтық эканомикаға тән
категория. Бәсеке жоқ жерде өнімнің ... ... ... сөз ... емес;
- бәсекелік қабілет - ... ... ... ол ... қанағаттандыруға бағытталған тауарларды бір-біріне ... ... ... ... ... – бұл өнімнің бәсекелес өндірушілердің
ұқсас өнімдерімен ... ... ... ... тартымдылығымен және оның қажеттілікті өтеу ... ... ... ... ... ... нарықты сәтті өткізілуі
– оның бәсекелік қабілетін көрсетеді;
- бәсекеге қабілетті өнімді ... ... ... ... және ... әрі тартымдылық сипаты тиімді
еркешеліктер арқылы жүзеге асады;
- өнімнің бәсекелік ... ... ... ... ... ... ... тәуелді өзгермелі құбылыс.
Өнімнің бәсекелік қабілеті түпкі нәтижеде кәсіпорынның ... ... ... ... ескерсек, осыған қатысты анықтаманы
да келтіре кеткеніміз жөн.
Өнімнің бәсекелік қабілеті ... ... ... ... ... қалыптасқан тұрақты анықтама жоқ. Бұл мағынаға қатысты
бірнеше көқарас ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өткізу көлемі саналады.
М.Портердің негіздеуінше кәсіпорынның бәсекелік ... ... ... күш ... бір ... бәсекелес кәсіпорындары арасындағы тартыс;
- ауыстырмалы - тауарлар шығаратын кәсіпорындар тарапынан болатын
бәсеке;
- ... жаңа ... ену ... тасымалдаушылардың саудаласу мүмкіндіктері;
- тұтынушылардың саудаласу мүмкіндіктері [6,б.27].
Тағы бір ... ... ... ... бәсекелік
қабілеті деп - оның бәсекелес ... ... ... ... ... ... ... және ағымды
жоспарлау, сапа, коммуникация сынды артықшылықтарымен ерекшеленуін айтады"
[33].
Біздің көзқарас бойынша, төмендегі анықтама ... ... ... мағынаны толық және әдістемелік ... ... ... ... ... және ... емес ... тауарлары тұтынушыларға ұнамды, дер кезінде жоспарлап, ... ... ... бар ... ... ... болып саналады"
[34].
Өнім мен кәсіпорынның бәсекелік қабілеті тығыз байланысты болғанымен,
мағыналары жағынан ерекшеленеді. ... ... ... келесілер:
- біріншіден, өнімнің бәсекелік қабілеті ... бір ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде,
ұзақ уақыт бойына анықталады;
- екіншіден, өнімнің бәсекелік қабілеті тұтынушының ... ... Ал ... ... ... өзі ... ... өндірістік-өткізу қызметіне қажетті стратегияларды енгізіп отырады.
Кәсіпорынның бәсекелік қабілетті деңгейі туралы мәлімет инвесторлар ... үшін ... ... үшін ... ... мен
шығымдылық көлемі қызықтырмайтын жағдай;
- үшіншіден, кәсіпорын бірнеше өнім түрін ... ... ... ... да ... түрімен айналысуы ... ... ... ... және т.б.). ... ... ... өнім ассортиментінің бәсекелік қабілетіне және әрбір қызмет
түрінің орындалу тиімділігіне байланысты;
- төртіншіден, өнімнің ... ... ... ... ... ... ... көлемді емес. Мәселен, өнімнің бәсекелік
қабілетін бағаны төмендету арқылы ... ... ... ... ... ... кеткен шығын көлемі толық жабылмай, ... ... ... Бұл ... кәсіпорынның қаржылық жағдайына кері ықпал болып, ... ... ... де ... ... ... қабілеті өнімнің бәсекелік қабілетіне
қарағанда экономикалық маңызы жағынан кең ұғымды береді.
Өнімнің бәсекелік қабілет деңгейі әртекті және әр ... ... ... ... ... сатылуына әсер ететін факторлар объективті
түрде емес, ... ... ... ... ... экономикалық әдебиетте "табыстың стратегиялық факторлары" немесе
"табыстың негізгі факторлары" - ... ... ие ... [35]. ... факторлары өнімнің бәсекелік ... ... ... ... отырғандай, өнімнің бәсекелік қабілеті
факторларын жіктеудің бірнеше түрлері қалыптасқан.
Өнімнің бәсекелік қабілетін анықтайтын факторларды екі ... ... ... ... және ... [36].
Авторлардың пікірі бойынша ... ... ... оларға психологиялық және жеке ... ... ... ... ... ... салты және т.б.
Объективті факторлар өндірушіге тікелей (сапа деңгейі) немесе жанама
(сатылған өнімге ... ... ... ... ... ... түрде байланысты болады.
Осы жіктеуге ұқсас өнімнің бәсекелік қабілетіне әсер ... ... және ... деп ... ... ... ... кәсіпорынның мүмкіндіктерін
сипаттайды және өнімнің технико-экономикалық деңгейіне ықпал ... ... - ... ... немесе импорттаушы мемлекеттің
өнеркәсіптік тауарлар нарығының ... және ... ... ... ... жіктеу дұрыс, алайда, біріншіден, ... ... ... ... әсер ... ... екендігін
ескермейді, екіншіден, өндіруші ... әсер ... ... ... ... ... өнімнің бәсекелік қабілетін қамтамасыз ету
өндірушіге байланысты.
Тауардың өмірлік циклына байланысты бәсекелік қабілеттің факторларын
екі топқа бөледі:
- ... ... мен ... ... пайда болатын факторлар –
техникалық деңгейі мен ... ... ... ... өткізу процесіне әсер ететін факторлар – ... алу ... мен ... ... ... ... кейінгі техникалық қызмет көрсету, т.б.) [38].
А.Трубилин бәсекелік қабілеттің факторларын ... ... ... деп ... пікірінше, сыртқы фактоларға экономика мен нарықтың даму
тенденциялары, ... ... ... ... ... ... және ... құрамы жатады. Сонымен қатар,
кәсіпорынның имиджі мен танымалдылығы, өндіруші мемлекеттің ... ... ... ... топ ... қазіргі қолданыстағы стандарттар, мөлшерлер,
ұсыныстар анықтайтын өнімнің сапа көрсеткіштері ... сол ... ... ұзақ ... ... да осы ... кіреді. Өнімнің
сапасын анықтау халықаралық стандарттау ұйымының (ИСО) ... ... әсер ... ... ... ... ... құны мен бағасын қалыптастыратын экономикалық көрсеткіштер жатады.
[18, б.42].
Әлемдік тәжірибеде өнімнің бәсекелік қабілеті келесі ... өнім ... ... және ... ... ... сай болуымен;
- сатып алуға, жеткізуге кеткен шығындармен;
- тұтынушыға тиімді уақытта жеткізу жағдайымен;
- кәсіпорынның нарықтағы беделімен және ... ... ... ... ... ... ... қабілеті сурет 1 көрсетілген негізгі
кешенді үш факторға тәуелді:
1. міндет - ... ... ... ... ... ... сол ... осы өнімді тұтынушылар тобын
анықтайды.
2. ... сапа - ... емес ... үлкен мәнге ие. Сондықтан
сапа өнімнің бәсекелік қабілетінің кешенді ... ... ... баға - ... ... ақшалай көрінісі. Өнімге деген сұраныспен
ұсыныс тең ... баға мен құн да ... ... ... артуы
бағаны төмендетеді, ал керісінше, нарықтағы сұраныс артса, онда ... ... ... ... болады. Нарықтағы экономика ... ... ... ... ең алдымен, құн заңына сай
қалыптасады. Бағалық ... ... ... баға өнімнің бәсекелік
қабілетінің ... ... 1 – ... ... ... үш ... үш факторды кешенді түрде қарастырған жөн. Көп ... ... ... және ... ... бар өнім ... қабілетті бола
алады. Бұл факторлар үнемі бір – бірін ... ... ... ... ... әсер ететін факторларды техникалық,
экономикалық және әлеуметтік - ұйымдастырушылық деп те ... ... ... ... техникалы - конструкторлы сипатын, оның
міндеті мен белгілі бір топқа қатысын, адам организімі мен ... ... ... көрсеткіштерін сипаттайды.
Экономикалық факторлар өнімді өндіруге кеткен ... ... ... сату ... ... және басқалармен анықталады.
Әлеуметтік-уйымдастырушылық факторлар тұтынушылардың әлеуметтік
құрылымын, ... ... ... ... өткізудің және
тауарды жарнамалаудың ерекшеліктерін көрсетеді [40].
Өнімнің бәсекелік қабілетіне әсер ... ... бір топ ... және ... емес ... ... [22, 35, 41].
Біздің пікір бойынша, бағалық факторларға ... ... ... ... ... ескере отырып) бағасын жатқызуға болады.
Тауардың ... ... ... өндіруге және өткізуге кеткен шығындардан,
өндірушінің табысынан, түрлі салықтар мен алымдардан құралады. ... ... ... кезінде өндірушілер шығындылықты
төмендетуге үлкен мән береді. Бұл өз кезегінде, ... ... ... әсер ... ... фактор ретінде қалыптастырады.
Өнімнің бәсекелік қабілетіне әсер ететін ... емес ... ... ...... ... ... имиджін және өндірушінің беделін жатқызуға болады. Бұл жерде
өнімнің сапасы оның ... ... ... және сол үшін ... есептеледі. Ұсынылып отырған өнім тұтынушы тарапынан сыналып, басқа
ұқсас өнімдермен салыстырылады. Өнімнің қасиеті тек оның ... ... сол ... ... ... ... ... сапасына да
байланысты. Алайда, тұтынушыға өзі ұнатқан өнімнің сапасы ғана ... ... сату ... да ... әсер ... Өнімді жеткізіп беру, белгілі
бір жеңілдіктер көрсету, өнімнің бұзылмауына кепілдік ... ... ... ... ... бір ... ... өнімді таңдауына ықпал ... емес ... ... ... ... өнімнің пайда болуынан
туындайды. Осы жағдайда өнімі сапалы, әрі оған ... ... ... ... тұтынушылар тарапынан сұранысқа ие болады.
Бағалық емес фактор нарыққа ұзақ уақыт өнім ... ... ... шыққан өндірушілер үшін өте маңызды ... ... ... өнімдердің ішінен тұтынушы өзіне жақын, таныс,
сауда маркасы сенім білдіретін өндірушінің ... ... ... Мұндай
кезде тұтынушы өзі сенім білдірген ... ... ... ... ... баға ... де дайын. Осы жағдайлардың өзі – ақ өндіруші
үшін бағалық емес ... ... ... ... ... ... [36,37] ... бәсекелік қабілетінің факторлары
ретінде өндірістің тиімділігін, кәсіпорынның ...... ... ... ... жатқызады. Алайда бұл
факторлар ... ... ... тікелей әсер етпейді, өйткені
тұтынушылардың қажеттіліктері жоғарыдағы факторларға байланысты емес.
Автордың пікірі ... ... ... қабілетіне әсер ететін
факторларды сыртқы және ішкі деп бөлген жөн, ол сурет 2 көрсетілген.
Сыртқы факторлар кәсіпорынның ... бола ... ... ... ... ... ... факторларға жататындар:
- мемлекеттегі саяси – экономикалық жағдай және елдегі ... ... ... ... ... өсу ... тұрақтылық, т.б.);
- өндіріс орналасқан аймақтың экономикалық мүмкіндіктері;
- ... ... ... ... ортаның болуы, нарыққа
кіру мүмкіндіктері және т.б.);
- ғылыми – техникалық және ... ... даму ... және ... нарқтағы тұтынушылардың талғамы;
- халықтың әл – ауқаты (төлем қабілетінің жеткілікті дәрежеде болуы);
- табиғи ортаның жағдайы (шикізаттың жеткіліксіздігі, қоршаған ... ... ... ... ... нормативтік және
патентті – құқықтық құжаттар;
- мәдени орта (халықтың салт – ... әдет – ... ... және ... елдегі демографиялық ахуал және басқа да жағдайлар.
Бұл факторлардың ... ... ... ... ... ... әсер етіп ... Кейбір жағдайларда сыртқы факторлар ішкі
факторларға қарағанда өнімнің бәсекелік ... ... ... ... ... ... нарыққа шығуда және ішкі нарықты ... ... ... ... әл – ... ... ... мәзірін өзгертуі; пайдаланылатын шикізат сапасының өзгеруі;
ішкі нарықтағы бәсекелік ортаның сақталуы, теріс пиғылды бәсекені ... ... жаңа ... ... ... ... бір өнімге
деген тұрақты ұстанымы және тағы ... ... ... қабілетін ішкі
факторларға қатыссыз өзгертуі мүмкін.
Өнімнің ... ... әсер ... ішкі факторлар кәсіпорынның
қызметіне тікелей байланысты, ... да олар ... ... реттеліп отырады. Мұндай факторларға келесілерді ... ... ... ... ... ... ... өндірістік шығындар;
- шикізаттың, материалдардың және басқа да ... ... ... мен ... әлеуметтік – психологиялық жағдайлар;
- ... ... және ... ... сату ... ... ... патентті-құқықтық қорғалу дәрежесі мен халықаралық сапа
стандарттарына сәйкестігі.
Ішкі ... ... ... кәсіпорын өнімінің бәсекелестердің
ұқсас өнімдеріне қарағанда сапалы, әрі ... ... ... бәсекелік артықшылықтарын қалыптастыруға ықпал етеді.
Өндіріске алдыңғы қатарлы ...... және ... ... ... ... қасиеттерін арттыратын
технологияларды тарту; ... ... ... ... төмендету;
өнімді өткізуде әртүлі маркетингтік шаралар жүргізу - өнімнің бәсекелік
қабілетіне әсер ететін ішкі ... ... ... бәсекелік қабілет |
|факторлары |
| ... ... |
|- ... |
|техникалық деңгейі; |
|- ... ... ... |
|- ... шығындар; |
|- шикізат пен ... және ... ... ... ... ... мен ... |
|- ... |
|- ... ... ... ұйымдастырушылық |
|қызметі; |
|- ... ... ... ... ... ... |
| ... ... |
|- мемлекеттегі саяси – ... ... мен ... |
|- ... ... ... ... |
|- нарықтың монополиялану ... |
|- ... және ... ... |
|- нарықтағы тұтынушылар |
|талғамы; |
|- ... ... |
|- ... ортаның жағдайы;|
|- экономикалық |
|қатынастарды ... ... ... ... ... |
|- ... орта; |
|- елдегі ... ... және ... да |
|жағдайлар. ... ... ... ... ... ... 2 - Өнімнің бәсекелік қабілетін анықтайтын факторлар
Әр кәсіпорын өзінің стратегиялық жоспарларын дайындау кезінде ... ... ... әсер ... ... анықтауға тырысады.
Сол арқылы өзінің бар назары мен ресурстары осы ... ... ... 2004ж. жүргізген сұраулар бойынша өнімнің
бәсекелік ... әсер ... ... ... ... ... сапасы (сұралғандардың 87%), сервистік (59%), өнімнің
технологилық деңгейі (43%), өнімді өткізу ... (42%), ... ... ... ... мен ... жеткізу аралығы (19%) [42].
Жоғарыда аталған өнімнің бәсекелік қабілетіне әсер ететін факторлардың
әр кәсіпорынның ... үшін ... әсер ... ... ... ... ... ерекшелік, тауардың техникалық-технологиялық ерекшелігі,
тұтынушылық сипатының ерекшелігі бір ...... ... Тек әлемдік емес, сол сияқты мемлекеттің ішкі нарығының өзі әр
аймақтың орналасу ерекшелігіне қарай бөлінеді. ... ... ... ... ... қабілетінің артықшылығы сатылу нарығына
байланысты өзгеріп отыруы ықтимал. Кәсіпорын өнімінің бәсекелік ... ... ... ... ... ... төмен факторға жоғары
дәрежеде тәуелді болады. Бұл әркәсіпорынның өнім ... ... ... табиғи және экономикалық мүмкіндіктеріне,
тұрғындардың тұтынушылық талғамдарына тікелей ... яғни ... ... ... әр ... болуы заңды құбылыс.
1.2 Өнімнің бәсекелік қабілетін ... ... ... ... қабілетін бағалау, бүгінгі күні өндіруші үшін де,
тұтынушы үшін де маңызды. ... ... ... ... бәсекелес өнімдерден артықшылығын немесе кемшілігін анықтау,
сол арқылы өндірістік стратегиясын белгілеу - өндірушіге; ... ... осы ... ... құндылығын айқындау, сол өнімнің мейлінше
тиімділігін бағалау - ... ... ... ... оның ... заттармен, сапасымен,
беріктігімен, адам өміріне қауіпсіздігімен және сол ... ... ... ... өз өнімінің бәсекелік қабілетін
бағалағанда тұтынушы тарапынан қойылатын ... ... ... ... өнімге белгілі қасиеттер тобы сай болады. Өндіруші
тұтынушылар ... қоса ... ... ... ... де
ескеруі шарт. Бұған қоса, өз өнімінің сапасын белгіленген ... ... ... ... ... ... өнімнің бәсекелік қабілетін бағалаудың көптеген әдістері
мен оларды жүргізу жолдары қалыптасқан, негізгілері сурет 3 ... ... ... ... ... ... сипатымен салыстырып
талдауға негізделсе ... бір тобы ... ... ... ... бағалаулардың негізгі болып зерттелетін өнімнің
сапалық және ... ... ... ... салыстыру
саналады. Алайда тұтынушының талаптары туралы ... ... ... орай, өнімнің бәсекелік қабілетін бағалау базалық өніммен
салыстыру арқылы жүргізіледі.
Өнімнің бәсекелік ... ... ... оның ... ... ... жекелей, топтық және ... ... ... ... бір ... ... төмендегі формуламен
бейнелеуге болады:
К = P/C →max, ... К - ... ... ... – тиімділігі (өнімнің сапасы);
С - өнімді алуға және пайдалануға кеткен шығындар.
Интегралдық әдісті есептеу жеке және ... ... ... ... Жеке және ... индекстер сапалық және құндық
көрсеткіштерге бөлек есептеледі және ... ... ... ... ... мына ... есептеледі:
=
(2)
Мұндағы - сапаның топтық индексі;
-сапаның і – ... ... ... ... құрамында і – параметрінің салмағы.
Алынған топтық индекс өнімнің базалық өнімге сапалық қасиеті жағынан
сәйкестігін көрсетеді. Алайда, сапа ... үшін ... ... ... ... ... ... негізде өнімнің экономикалық
параметрлері есептеледі. Тұтыну құны индексімен бейнелетін талданатын ... ... ... ... ... олардың базалық бәсекелік
қабілетін көрсетеді.
Тұтыну құны тауарды сатып алуға және ... ... ... ... Бұл ... ... ... былайша бейнеленеді:
І= ЦП / ЦП= I ... ЦП, ЦПб – ... өнім мен ... ... ... құндары;
Ij, fj – бағаланатын өнім мен базалық өнімнің тұтыну құнындағы J ... ... және ... ... ... ... ... өніммен салыстырғандағы бағаланатын өнімнің бәсекелік қабілетінің
интегралдық көрсеткіші төмендегі формуламен есептеледі:
, (4)
Бұл ... ... мәні ... ... ... ... бейнелеу. Сапалық және құндық индекстер арасындағы
өзгешелік өнімнің бәсекелік қабілетін бағалауға мүмкіндік береді. Ik ... ... ... ... ... көрсекіші де арта түседі, ал Iэ
көрсеткішінің мәні артқан сайын К ... ... ... ... ... ... қабілет көрсеткіші К1 болса, онда бағаланған өнімнің бәсекелік қабілеті
жоғары. К = 1 ... ... ... ... ... Бұл ... көлемде жүргізуге тұтынушылар тарапынан берілетін мәліметтерді алудың
қымбаттылығы (маркетингтік шараларға) әсер етуі ... ... және ... ... ... бағалайтын
кешендік жолдары да ұсынылады [44] .Бұл әдістер өнімді ... ... ... ... ... оның сапалық деңгейі және оны
өткізу кезеңінде тұтынушыларға жағымдылығы мен ... ... ... ресейлік ғалымдар тұтыну нарығындағы өнімнің алатын үлесі
арқылы ... ... Осы ... ... нарықтағы бәсекелестердің
өнімдері мен салыстырғандағы әлсіз және күшті ... ... ... ... ... ... тез ... баяу дамып бара жатқан
бәсекелестерін анықтауға да мүмкіндік туады [45]. ... ... ... өнімнің бәсекелік қабілетін ... ... ... ... ... ... жаңа болу ... оның дайындалу сапасы;
- бұйым туралы ақпараттарды тарату жолдарының болуы;
- өткізуді таландыру шаралары, жарнаманы қоса;
- бағалаудың ... ... ... ... және нарықтық өзгерістерге тез икемделу қабілеті.
Ресейлік ... ... ... ... ... деңгейін
сандық көлемде бағалауды ұсынады. Ол үшін ... ... ... ... сапалы ақпарат қажет [9,б.171]. Алайда, мұдай
мәліметтерді жинаудың қиын ... ... бұл ... ... ... ... ... 3 - Өнімнің бәсекелік қабілетін бағалау ... ... ... ... өзідік ерекшелігі бар келесі бір
әдіс – тұтынушыларға сұрау жүргізу ... ... ... әдіс
[47]. Бұл әдіс анкеталық сауал ... ең көп ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды.
Жалпы, өнімнің бәсекелік қабілетін анықтау әдістерінен әр ... ... ... ... әмбебап үлгісін жасау өте қиын.
Себебі әр сала ... ... ... ... бар, ... олардың құндылықтары да өзгешеленеді.
Автордың диссертациялық зеттеу жұмысының талдауына негіз болып ... ... ... ... ... ол өз кезегінде адам өмірінің
қауіпсіздігімен тікелей ... ... да, ... ... бағалау, ең алдымен, оның сапалық құрамына тәуелді. ... ... ... оның ... қабілетінің бірден-бір
мүмкіндігі болып табылады. Келесі бағыт оның ... ... ... Ішкі ... ... майлары өнімдерінің
бәсекелік ортасы, сондай-ақ сыртқы тасымалдаушылардың бәсекелік ... ... баға ... дұрыс жүргізуге итермелейді. Бағалауды
қажет ететін тағы бір тұсы, ол өнімнің тартымдылық қасиеті, оған ... ... ... ... ... ... және ... жатады. Кәсіпорын жұмысының тұтынушылардың талаптарына сай
өнім өндіруге негізделуі оның бәсекелік тұрақтылығының жоғарылауына ... ... ... ... ... ... бағалаудың ыңғайлы,
әрі шынайы мәлімет беретін әдісін ... ... ... ... ... төменде келтірілген екі әдістің негізінде өнімнің бәсекелік
қабілетін бағалаудың өзідік әдісін ұсынады.
Ресейлік ғалым ... ... ... ... ... ... ... қызығушылық туғызады [48]. Оның әдісі бойынша
бағалау төмендегі формулаға негізделеді:
K=РЦ П ... К - ... ... ... деңгейі;
РЦ - өнімнің нарықтық бағасы;
П- өнімнің тұтыну құндылығы, баллмен.
И.И.Дудановтың бұл әдісі өнімнің бәсекелік қабілетін интегралдық ... ... ... ... ... Өнімнің тұтынушылық тиімділігін оның
сапасы мен бағасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың баллдық жүйесіне сүйенетін бұл әдіс ... ... ... ... Бірақ та, бұл әдісте өнімнің
тартымдылық қасиеттері ескерілмейді. Кез - ... ... ... ... жаңа өнім ... ... танымал немесе сауда ... ... ... бәсекелік қабілеті жағынан жеңіліс табуы мүмкін. Сондытан
да бұл әдіс өнімнің бәсекелік қабілетін ... ... ... ... - ... ... ... бағалау
әдісі тамақ өнімдерінің бәсекелік қабілетін дәлірек анықтауға мүмкіндік
береді. Өнімнің тұтынушылық ... мен оны ... ... ... балл ... ... ... анықтайтын бұл әдіс
бағаланатын өнімді үлгілі өніммен салыстыруға негізделеді.Бұл әдіс бойынша
өнімнің тұтынушылық қасиетінің ... (ТД) ... мына ... жүргізіледі:
ТД=**…*, (6)
мұндағы ТД - өнімнің тұтынушылық қасиетінің деңгейі;
q1 ,q2 ,…,qn - ... ... ... ... ... бағасы;
m, m,…, m - ... ... ... ... ... ... ... көмегімен өнімнің
әрбір қасиетіне тиісті мәндік белгі қойылады.
Өнімді сатуды ұйымдастыру ... (СД) ... ... де ... жүйе бойынша ТД бағалау әдісіне ұқсас төмендегі формуламен
есептеледі:
СД= ... СД - ... ... ... ... ... сатуды ұйымдастыру деңгейін ... ... ... бағасы;
n1,n2 ,…,np - өнімді ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер үш көрсеткіш бойынша (ТД, СД және
баға) үлгілі өнім мен ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Бұл жерде ескерте кететін бір ... әдіс тек екі ... ғана ... ... ... ... қабілетін анықтауға мүмкіндік береді.
Жоғарыда аталған әдістерді ескере отырып, бір мезетте ... ... ... ... ... ... ... әдісін ұсынуға болады.
Ұсынылатын әдістің негізі өнімнің жоғарыда аталған үш ... ... ... ... ... ескертуге бағытталған. Бұл әдістің
көмегімен ... ... ... ... ... мына ... ... = C / Б * Т ... БҚ - ... ... ... ... - ... сапалық қасиеттерінің деңгейі, баллдық жүйемен;
Б - өнімнің нарықтық бағасы;
Т - өнімнің тарымдылық қасиеттері ,баллдық жүйе ... әдіс ... ... ... ... қабілетін
анықтауға кең мүмкіндік береді. Өнімнің сапасы мен ... оның ... ... құны ... үшін сатып алатын
өнімнің қаншалықты тиімді болатынын көрсетеді. ... ... ... өнімнің тұтынушылық құндылығы сол ... ... бір ... ... ... шекті бағасымен сипатталады. Тамақ ... ... ... құрамындағы адам өміріне қажет
витаминдермен, ... ... ... ... ... беделімен, сауда белгісінің сенімділігімен және т. ... ...... ... бәсекелестік қабілетін әділ бағалаушы ... ... ... ... сапалық және тартымдылық қасиетерінің
деңгейін де тұтынушылар таразысына салған жөн. ... ... ... ... мен ... айқындап, сол нәтижелер бойынша
нақты міндеттер белгілеуге мүмкіндік жасайды.
1.3 ... ... ... ... ... ... ... аспектілері
Нарықтық қатынастардың дамуы тауар өндірушілер ... жаңа ... ... Осы ... ... ... - ... өнімнің
тұтынушылар сұранысын толық дәрежеде қанағаттандырарлықтай қабілетінің
болуы. Бұл орайда тауар ... өз ... ... ... ... бәсекеге төзімді болуын жіті қадағалап отыруы да шарт.
Сол сияқты, еліміздің ... ... ... ... қалыптасқан
жағдайлар отандық өнімдердің ... ... ... қажеттілігін
айқындап отыр, яғни:
- бұрыннан қалыптасқан ... ... бұл ... нарықтық
өзгерістерге тез икемделуіне мүмкіндік бермеді;
- сала кәсіпорындарының технологиялық даму деңгейі әртүрлі болу ... ... ... ... тым баяу ... еліміздегі нарықтық қатынастардың бастапқы кезеңінде нақты сектордың
қаржылық және ғылыми-техникалық ортада алшақтығы өндірістік тауарлар
өндірісінің ... ... ... экономикамыздың әлемдік нарыққа қосылуы ішкі ... ... ... ... ... ұқсас өнім өндірушілердің жетістіктері, халықаралық
сапа стандарттарының жетілуі отандық ... ... ... бәсекелік қабілетінің әлсіздігін байқатты;
- ішкі нарық тұтынушыларының қазіргі кезде де импорттық ... ... ... ... ... ... ... өнімдерінің, соның ішінде
зерттеуімізге негіз болып отырған өсімдік майлары өнімдерінің ... ... ... ... ... ... шешудің
негізгі бағыттарының бірі болмақ. Өйткені, ... ... ... ... ... кепілі болатыны сөзсіз.
Жалпы экономикалық қауіпсіздік ұғымын басты ... ... ... – яғни,
мұнда экономиканың тез қарқынмен ұзақ мерзімді тұрақты дамуы қалыптасады.
Бұл жағдай өндіріске қажет ... ... ішкі және ... ... ... ... тиімді әдіспен, жан басына ... ... ... оны ... өткізуді қаматмасыз етеді
[49,б.3].
Автордың пікірі бойынша, бәсекелік қабілетті арттыру механизмі – ... ... ... жету ... ... іс - әрекеттері
арқылы сипатталады. Дұрыс таңдала білген ... осы ... ... ұзақ ... ... ... ... негіз
болады.
Өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру механизмі ... пен ... ... ... дамуына, адамзат мәдениеті мен ой – санасына,
қауіпсіздік пен эстетика және ... ... ... ... ... сай болуы тиіс.
Тамақ өнімдері өзінің тұтыну қасиеттеріне сай басқа сала ... Ең ... ол ... адам ... ... ... ... май және органикалық қосындылардың үлесі, сақталу
мерзімі, ... ... дәмі ... Осы ... бұл сала ... ... ... жағдайларына өзіндік ықпалын тигізеді.
Автордың көзқарасы бойынша, өнімнің бәсекелік ... ... ... жиынтық көрінісі ретінде оларды жүзеге асыратын
бірнеше тетіктерге тәуелді. Бұл ... ... ... ... төрт ... бөліп қарастыруды ұсынады:
Бірінші топ - өнімнің сапасын арттыру ... ... ... ... жетілдіру;
Екінші топ - өнімнің бағасын қалыптастыру немесе кәсіпорынның баға
саясатын ... топ - ... ... ... немесе кәсіпорынның
маркетингтік жүйесін жетілдіру;
Төртінші топ - өнімнің бәсекелік қабілетін ... ету ... ... ... ... әрбірі белгілі бір дәрежеде нарықтағы ... мен ...... ... ... ... байланысты
ықпал етуі мүмкін. Қандай – да бір бәсекелік тетікті қалыптастыру немесе
оны іске асыру әр ... өнім ... ... мен ол өнімді өткізу
ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... іске
асырудың, өз кезегінде, көптеген бағыт – бағдары мен жолдары бар (сурет 4).
Ендігі кезекте, өнімнің ... ... ... ... ... ... құрамалары мен олардың маңыздылығын сипаттап
өтейік.
Әлемдік нарықтың қатаң талаптары мен бәсекелік шартты отандық өсімдік
майларын өндіруші кәсіпорындардың сол ... мен ... ... ... жағдайда әлемдік нарықта осы өнім түрлері бойыша негізгі
өндірушілер саналатын АҚШ, Аргентина, Бразилия, ... және ... ... ... ... ... еліміздің ішкі нарығы мен енуге
мүмкін болатын көршілес ... ... " ... алуы ... емес.
Әсіресе бұл мәселе еліміздің Халықаралық Сауда ұйымына кіру барысында
өткір күйінде қалып ... Ішкі ... ... өндірушілерге кедергісіз
ашылуы отандық өнімдерді оларға тосқауыл боларлық ... ... да ішкі ... ... ... ... бәсекелік
қабілеті, ең алдымен, олардың сапасына байланысты. ... ... ... – "бұл оның белгіленген мақсатына сай нақты қажеттіліктерді
қанағаттандыруға ... ... ... ... " [20,
б.107].
Өсімдік майлары, тамақ өнімдері іспеттес, сапалық қасиеті жағынан оның
органолептикалық көрсеткіштерімен сипатталады, оған ... ... ... ... ... сынды қасиеттері кіреді.
Сонымен қатар, өнімнің сапасына нарық талаптарыны; адам өміріне,
денсаулығына және ... ... ... ... техникалық және
технологиялық деңгейі, сенімділігі; қазіргі талаптарға сай ... ... ... ұзақ ... стандарттау және
унификациялану дәрижесі; патентті–құқықтық қорғалуы және т.б. ықпал етеді.
Осы қасиеттерді тұтынушының өзіндік талғамына сай етіп ... ... ... бірі ... тиіс.
Автордың пікірінше, өнімнің бәсекелік ... ... сапа ... ... ең ... ... сапа
стандарттарының талаптарына негізделуі тиіс. Тамақ өнімдерінің сапасы ... ... ... ... Сондықтан да, өндірілетін
өнімнің стандартқа сай болуын қадағалау ... ... ... ... ... адам ... ... әсерін, өнімнің химиялық,
биологиялық құрамын анықтап, олардың шекті мөлшерлерін белгілейді, олар
адам ... ... ... ... ... тиіс (белоктар, майлар,
көміртегілер, минералдық элементтер, витаминдер т.б.). Бұл ... ... ... ... ... сұраныстарын
қанағаттандырудың, өндірістік жүйенің тиімділігін бақылаудың дұрыс шешімі
болмақ .
Қазіргі кезде әлемнің 130 жуық ... ... сапа ... Халықаралық стандарттау ұйымына мүшелікке өткен. Бұл ұйымның
дайындаған сегіз қағиғадан тұратын сапаны басқару ... ... ... кәсіпорындары өнімдерін сәйкестендіру-әлемдік нарықта
бәсекелесудің алғы ... Ол ... ... ... міндеттейді:
- процестерді айқындауға;
- олардың реттілігі мен өзара ... ... ... ... пайдалану мен бақылаудың әдістерін анықтауға;
- ... ... ... және ... қамтамасыз
етуге;
- процестерді бақылауға, өлшеуге және талдауға;
- жоспарланған нәтижелерді ... және осы ... ... ... ... іске ... ИСО 9001:2000 талаптарына сай осы процестерді басқаруға [50].
Өнімнің сапасы тек оның ... ... ғана ... ... де ... Экономикалық категория ретінде
сапа тұтыну құнымен байланысты. Өнімнің сапасын ең алдымен бағалайтын – ол
тұтынушы. ... ... ... ... ... ... оның имиджін
қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Өнімнің сапасын арттырудың келесі бір бағыты - ... ... ... және ... ... ... тиіс. Қазіргі кезеңде өндірістің техникалық, экономикалық және
технологиялық деңгейін, арттыру арқылы ... ... ... ... тартуға мүмкіндік беретін бұл бағыт ... ... ... айналған.
Ғылыми-техникалық потенциал кез-келген мемлекеттің ұлттық байлығының
негізгі саласы. Барлық дамыған ... ... ... ... ... ... ... және
инновациялық салада лидер болу. Инновациялар мен ... ... ... ... ... прогрестің белсенді түрде
дамуына жағдай жасап, ұлттық экономиканың тиімділігі мен ... ... ... ... ... ... ... басқару мен ұйымдастыруға көңіл бөледі. Ал мемлекет
өз тарапынан ғылыми-техникалық және ... даму ... ... ... ... ... ... Өйткені мемлекеттік ғылыми-
техникалық және ... ... - ... ... адам
игілігі үшін пайдаланып, адамзат өмір сүру ... ... ... ... ... да ... ... мен техникасын
игерумен қатар, өз ұлттық ғылыми-техникалық потенциалымыздың дамуына жағдай
жасап, отандық ғалымдардың ... ... ... ... ... ... қажет [51].
Инновациялық жетістіктерді өндіріске енгізу ... кең ... ... әрі ... ... ... отырып, кең
ассортиментте әртүрлі өнімдер шығаруға мүмкіндік береді.
Инновациялық процестерді жетілдіруге итермелейтін тағы бір ... ол ... ... ... құралдардың тозуы.
Қазақстанда өндірістік аппараттардың тозуы жоғары, сондықтан оларға
алдыңғы қатарлы техника мен технологияларды ... ... ... тауар
өндірушілер мұндай құрал–жабдықтар шығара алмайды, бұл тұрғыда инновациялық
құрал–жабдықтардың импорты қажет және ол мемлекеттік ... сай. ... ... ... ... ... және ғылыми қамтымды
өнімдер ... ... емес [49, ... ... ... ... ... қарай тауарлық
және өндірістік деп ажыратуға ... ... ... ... ... ... ... инновация жаңа өнім түрлерін
шығаруға ... ... ... Бұл ... май ... материалдық – техникалық базасын нығайту, өсімдік ... ... ... және ... ... және ... негізінде
биологиялық қуаты жоғары ... ... ... ... ... ... ... қаржы тартылуына,
қазіргі жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды жарақтандыру мен ... ... бұл ... ... ... ... сапалық қасиеттерін арттырумен қатар, әлемдік ... ... ие бола ... өнімнің жаңа түрлерін шығаруды қолға алулары
қажет. Экономикалық әдебиеттерде өндірістік процестерді ... ... ... ... атаумен белгілі бұл бағыттар ... ... ... ... ... ... ... нығайтуға
және өндіріліп жатқан өнімдердің сапасын жаңа қасиеттермен арттыру арқылы
тұтынушылар сұранысын қалыптастыруға сүйенеді.
Бұл бағыттардың ... ... да бар, ... ... ... ... ... жаңа тұтынушыларды табу;
- сауда белгісін нығайту;
- ... ... ... жатады [7].
Аталған ерекшеліктердің өндіріске тиімділігін арттыру үшін нарықтық
талаптардың өзгеруін және сол нарыққа ... ... ... ... ету қажет.
Біздіңше отандық өндіріске ғылыми-техникалық және ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындардың ғана емес, осы талпыныстарды қолдап отыратын
мемлекеттік саясаттың да бөлінбес бір бөлігі болуы ... ... ... ... ... құруда мемлекеттің
орны заңдылық ретінде ұлғайюы тиіс. Бұл мемлекеттік ғылыми саясатты ... мен ... ... ... ... ғылыми зерттеулер
нәтижесін өндіріске енгізу негізінде жүзеге асуы ... ... ... ... ... ... ... жоғары технологияларды салықтық, бюджеттік және сыртқы
сауданың экономикалық инструменттері ... ... ... емес [52, ... өнімнің бәсекелік қабілетін арттыруда сапалық тектікті ғылыми-
техникалық және инновациялық саясат арқылы жетілдіру, автордың пікірінше,
төмендегі міндеттерді ... ... ... ... сай ... және ... даму
жоспарын әзірлеу;
- өнімнің сапалық қасиеттерін жақсартуға немесе жаңа өнім ... ... ... ... жобаны іске асыруды қаржыландыру көздерін айқындау;
- ... ... ... ... қамтамасыз ету жолдарын
іздестіру.
Өнімнің сапалық қасиетін арттыру тетігінің құрамдас негізгі бөлігінің
бірі - ол өнімді ... ... ... ететін адам факторы.
Өнімнің сапасын қамтамасыз етуде түрлі экономикалық тетіктермен қоса
өндірістік процесті жүзеге ... ... ... ғылыми-техникалық
жетістіктерді игеретін және оны өнімнің сапасын арттыруға қолданатын - ... ... ... уақыттың өзі дәлелдеген.
Қазіргі ғылымда адамның тұлға ретінде қалыптасуы оның негізгі жұмысына
оң ықпал ететіні жөнінде ... бар. ... ... ... ... ... және ... көрсетуі белгілі бір уақытты және
төзімділікті ... ... Осы ... ... ... ... ортаның
дұрыс шешімі арқылы жүзеге асады.
Адам факторы тек сапа мен ... ғана ... ... ... ... қозғаушы күші болып табылады. Өндірісті басқару мен сапаны
ұйымдастырудың ғылыми ... ... ... бірі ... ... Ол адам ... ... мән берген.
Сапа мен өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру арқылы ... ... ... ... ... үш негізгі қағидаларды ... ... ... ... ... болмайды, нашар және жақсы жетекшілер
болады;
2) өндірісті статистикалық талдау басқарушы үшін, ... ... ... ... ... ... ... процестерді жақсарту немесе өзгерту кейбір жұмысшылардың
белсенділігіне байланысты емес, ол ... ... ... ... ... ... сапасы мен бәсекелік қабілетін арттырудағы өз ... ... ... ... ... ... ұсынады.
Әлемнің экономикалық дамыған елдер адам факторына соңғы он жылдықта
үлкен мән бере бастады. ... сапа үшін ... ... ... ... ... ... Осы орайда, отандық кәсіпорындарда өнімнің ... ... ... - қызметкерлерді ынталандырудың ... ... ... ұйымдастырудың қажеттілігі өзекті ... ... ... ... ... сапасын арттыруда
қызметкерлердің жауапкершілігін арттыру үшін ... ... ... сапалы өнім шығаруға талпынатын ортақ мүдде қалыптастыру;
- нәтижеге талпынған қызметкерлерді моральдық және ... ... ... ... ... өз ... іске ... арнайы зертханалар мен зерттеу орындарын құру;
- өндірісте ғылыми ізденістерге қолдау көрсету;
- басқару персоналының ... ... ... ету;
Аталған шараларды тиімді үйлестіру өнімнің сапалық қасиеттерін адам
факторы арқылы ... ... оң ... ... ... ... ... қабілетін арттыру механизмінде баға тетігін жетілдіру
өнімнің нарықтағы сұранысын ... ... ішкі ... тамақ
өнімдерінің сыртқы тасымалдаушылардың өнімдерімен бағалық ... ... ... ... беретін негізгі бағыттарының
маңыздысынан саналады.
Баға шаруашылық қызметтің түпкі нәтижелерінің қалыптасуы барысында
негізгі роль ... ... өнім ... ... ... қаржылық
жағдайы сияқты негізгі көрсеткіштер баға саясатының ықпалында. Баға өзінің
экономикалық, есептік, ынмталандырушы және бөлу ... ... ... ... ... артықшылықтарын айқындауға үлес
қосады.
Әрбір кәсіпорынның стратегиялық мақсатының икемді баға саясатын ... ... ... ұзақ ... бойы ... сатуға негіздеуі де
осыдан. Сондықтан, өнімді нарыққа ұсынар алдында ... ... ... ... ... ... ... табысын, бәсекелестердің
өнімдерінен артықшылығын біліп алу қажет.
Автордың пікірінше, өнімнің бәсекелік қабілетін арттыруда баға ... ... бір ... ... бағасын қалыптастыру процесімен сипаттауға
болады. Ал бұл процесс, өз кезегінде, кәсіпорынның нарықтық баға ... ... ... ... ... баға ... реттеледі.
Кез - келген бәсекеге қабілетті өнімнің ... онық ... ... ... ... үшін ... ... төленбеген бөлігі өнімді пайдаланудан
тапқан табысына тең ... ... үшін бұл шама оның ... ... қорына" теңеседі [7, б.45].
Аталған мәселе бағалық бәсеке ... ... ... ... ... ... болғаны жөн. Өйткені бағалық бәсекенің өзі
ұсынылатын өнімнің төмен бағасына негізделеді [8, б.15].
Жалпы, баға ... ... ... бәсекелік қабілетін арттыру
бағыты төмендегі төрт стратегияның біріне сүйенуі тиіс ... ... ... ... ... ... өткізуді
ынталандыруға негізделеді. Жоғары баға ... ... ал ... ... жаңа ... тез ... және сатуға ықпал етеді. Бұл
саясат өнімнің артықшылығын, тиімділігін ... ... кез – ... ... алатын тұтынушылар бар кезде қолданылады.
2. Таңдап ену стратегиясы: жоғары бағамен өткізуді ... ... ... Бұл стратегия нарық көлемі шамалы, бәсеке төмен, ... өнім ... және оны ... ... ... ... тұтынушылар
бар кезде қолданылады.
3. Кең көлемде ену стратегиясы: төмен баға және маркетингке көп ... ... ... Бұл ... ... ... және өнімді
жарнамалау жағдайы әлсіз болған кезде қолданылады. Нарыққа көп ... ... ... ... ... ... бағытын
ұстанады.
4. Баға бәсекесі стратегиясы: ... ... пен ... баға ... ... ... ... ығыстырып,
оларға белгілі бір қиындықтар ұйымдастыру барысында қолданылады.
Әр кәсіпорын ... баға ... ... нарықтық
ерекшеліктерді міндетті түрде ескеруі шарт. Жалпы, баға саясатын құру үшін,
ең ... ... ... ... жүргізуге қажет. ... ... ... ... ... ... қалыптасқан нақты бағаларды зерттеу;
- бәсекелестердің баға саясатын зеттеу;
- мемлекеттік немесе жергілікті өкілдіктердің әсерінен ... ... ... ... баға ... ... ... бағаға көзқарасын
зерттеу. Бұл жағдай бағаның өзгеруі ... ... ... ... білу ... ... баға саясатын құруға мүмкіндік
береді.
Аталған ... ... ... баға ... ... қажет
ақпараттар мен мәліметтерді жинақтауға септігін тигізеді.
Баға тетігін жетілдіруде өнімнің өзіндік құнын төмендету ... атап ... жөн. Бұл ... ... ... ... ие болған
негізгі өнім түрлерін көбірек шығарып, сұранысы төмен өнім ... ... да ... ... Өндірістік шығындарды төмендетуге
сүйенетін бұл ... ... ... ... өз ... ... ... қарастырып өткен [7]. Оның пікірінше,
сапалы, бірақ бағасы төмен ... ... ... осы стратегияның басты
мүддесі. Сонымен қатар, ғалым аз көлемде біртекті сапалы өнімдер ... ... ... ... ... ... кең көлемде
қанағаттандыруға бағытталған бәсекелік тартысты "коммутанттық ... жаңа ... ... ... ... ... бәсекені
"эксплеренттік стратегия" ретінде кеңінен сипаттайды.
Көп жағдайда нарықтық баға салыстыру динамикасы ... ... ... екі негізгі кешенді факторлардың әсерінен қалыптасады,
олар: стратегиялық және тактикалық факторлар.
Стратегиялық факторлар ... ... ... құны ... ... ... ... бағасы оның құндық шамасынан
ауытқып тұрады. Бағаның - құннан ауытқуы экономикалық ... ... ... Бұл ... ... құны - оның ... тұтынушы үшін тиімділігімен сипатталады.
Тактикалық факторлар нақты өнім бағасының нарық талаптарының ... ... ... – ұзақ ... ... ... екіншісі – ұдайы өзгеріп
отыруы мүмкін.
Бірінші фактор жаңа техникасы мен технологиясы, өндірісті және еңбекті
ұйымдастырудың жетілген ... бар ... үшін ... ... ... шығыны төмен кәсіпорын ұтыста болады. Екінші ... ... ... ... үшін ... Бұл ... өндіріс пен
өндірістік инфрақұрылымның жіті дайындығы, икемділігі керек, ... ... ... ... ... Алайда, бәсекелі нарықта осы ... ... ... ... ... ұтысқа ие болып, табысқа
жетеді.
Баға тетігінің бәсекелік қабілет үшін маңызын екі жақты ... ... үшін баға - ... ... ... және болжамды табыс
көлемі; тұтынушы үшін баға – ... ... ... және ... ... Яғни аталған жәйттар бағаның қалыптасуын бейнелейді.
Бағаның қалыптасуының үш негізгі әдісі бар:
1) өзіндік құн мен табыс негінде;
2) сұраныс пен ... ... ... ... бәсеке жағдайына байланысты.
Нарықтағы бағалық бәсеке өнім өндірушілерге ... ... ... ... ... ... Бұл ... баға тетігін
реттеудің негізгі шарты болып ... ... ... бағалы өнім
тұтынушы үшін әлі де ... ... ... ... Баға ... жетілдіру,
сонымен қатар, шетелдік өнімдерімен бәсекеге түсу мүмкіндігін де ұлғайтары
сөзсіз. Сондықтан, өнімнің бірлігіне ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... пен материалдарды тиімді пайдалануды және
бағасытөмен жабдықтаушыларды, ақаулы өнім көлемін төмендетуді, әкімшілік
шығындарды қысқартуды және тағы ... ... ... бәсекелік қабілетін арттыру механизміндегі әсері салмақты
келесі бір текті - ол ... ... ... ... ... маркетигтік жүйесін жетілдіру.
Еліміздегі өндірістік ұйымдардың дамуы ... ... тез ... үшін ... ... ... қажеттілігі айқын.
Маркетинг жүйесін қолдану нарықтық ... ... ... ... жүйелі басқару мен бәсекелік артықшылықтарды ... ... ... әсер ... ... ... ... маркетинг - бұл ... мен ... ... аясындағы
жүйелі, жан-жақты және мақсатты қызмет, сол ... ... мен ... және ... ... ... мен ... қажеттіліктерін қанағаттандыратын жүйе
[55,56,57].
Маркетинг кәсіпорынның жұмысын ұдайы жетілдіріп, оның нарықтағы өз
орнын ... ... ... ... шығаратын өнімдерінің бәсекелік
қабілетін арттыруға мүмкіндік беретін негізгі тетік болып саналады.
Бәсекелік қабілетті арттыруда маркетингтік ... ... ... Ең ... бұл ... және ... бағытталған маркетинг. Ол
нарыққа бағасы төмен, сапасы мен тартымдылық ... ... ... ... Сол ... ... өмірлік циклына байланысты
өнімнің ... ... ... бағыты да маркетингтік жүйенің маңызды
бөлігі ... ... ... ... кезеңде, отандық кәсіпорындардың ... ... ... ... ... саналады. Өйткені ғаламдық даму
үрдістері, әлемдік нарықтағы тұтынушылдардың кең көлемді ... ... ... және іскерлік салаларда маркетингтік ... ... ... ... айналуы соның айғағы.
Нарық экономикасының әлемдік тәжірбиесі халық шаруашылығы салаларын
басқарудың тиімділігін ... ... ... өз ... ... және күшейту мақсатында онық жұмысының екі негізі кезеңі - өндіру мен
өнімді өткізу ... жаңа ... яғни ... іс-әрекетін
пайдалану қажеттігін тудырады. Отандық кәсіпорындарда маркетинг әлі де кең
тарала қойған жоқ, бірақ ... ... ... ... ірі қалаларда
орналасқан кейбір кәспорындарда маркетинг бөлімдері ... ... көп мән ... себебі, шығаратын өнімдері адам
үшін бірінші ... ... ... ... ... жекелей
басшыларды маркетингтік роль және ... ... ой ... ... ой ... ... және ... кезінде оның ұйымдастырылуы мен іскерлік белсенділігі
философиясы, мақсатты ... ... ... ... ... ... ... негізделу кезінде кәсіпорын ұжымының
мақсаты – тұтынушылардың ... ... ... ал ... ... - ... ... болады
[58].
Кесте 1 - Тауардың өмірлік циклына байланысты оның ... ... ... ... ... ... ... роль, ең алдымен,
оның тұтынушыларға тартымдылығын қалыптастыруға ... ... ... ... ... орта ... өнімдерінің сапасы мен
бағасына ... оның ... ... ... бәсекелік
қабілетін арттыру мүмкіндіктерін іздестіруді қажет етеді.
Бағасы жоқ ... ... ... болмайтынындай, тұтынушылық
қасиеттері жоқ өнімнің сұранысы ... ... ... тұтынушысы болмайды [59,б.140].
Осы орайда, автордың ... ... ... ... үшін ... ... келесі мәселелерді шешуге
ықпалын тигізуі тиіс:
1. Өнімнің нарықтағы ... ... ету ... Бұл ... өнімнің сапалық, тұтынушылық және бағалық
тиімділіктерін тұтынушыларға кең ... ... ... ... ... ... ... белгісін тұтынушыға сенімділік ... ... ... ету. ... кезде сауда белгісі
түсінігі маркетингте маңызды орын алады, яғни ол ... ... ... ... ... баламасы ретінде саналады. Қазіргі
нарықта ... ... ... ... өнім түрлерін
емес, оның сауда белгісін сатып ... Осы ... ... ... белгілерін қалыптастыру мен оны ... бұл ... ... ... ... ... да, көптеген мамандар ... ... ... санасында қалыптасуын - оның ... ... ... ... ... ретінде қарастырады [60,б.37].
3. Өнімнің тартымдылығын арттыратын басқа да сипаттарын, ... ... ... мен ... ... ... белгілерінің
тұтынушыға жағымдылығын қамтамасыз ету жолындағы тың ... ... ... ... ... ... ... оларды кешенді түрде қарастыру арқылы
тиімді шешілмек. Сондықтан да, ... ... ... әсерін
жүйелі түрде қамтитын "маркетинг-миксті" ... жөн. Ол ... ... ... және өнімнің нарықта ... ... ... ... ... арттыруда маркетингтік жүйені ... бір ... - оның ... ... өнім ... ... пен ұсыныстың ... ... ... ... ... жүйенің маңыздылығын оның ... ... ... болады:
- нарықты кешенді ... ... және ... тұтынушының
нарықтағы талғамын анықтау;
- кәсіпорынның сыртқы ортасын зерттеу;
- ... ... сен ... ... ... өзінің мүмкіндіктерін бағалау;
- маркетинг жүйенің стратигиясы мен ... ... ... ... ... сапа мен ... ... сұранысты қалыптастыру және ... ... ... ... ... мен оның сервисін ұйымдастыру;
- маркетингті ... және ... ... ерекшелігіне байланысты өнімнің бәсекелік қабілетін
арттыруда функциялардың ... мен ... ... ол ... цикл деп ... Цикл ... ... сипатына, өнімнің қасиеттеріне және өткізу жағдайларына
тәуелді. Осы ... ... ... ... ... ... арттыру бағытындағы жұмыстарды жақсартуға ықпал етеді.
Жалпы алғанда, маркетингтік жүйе ... үшін оның ... ... ... ... амалдарын табуда, өнімнің
тартымдылық қасиеттерін қалыптастыруда, тұтынушылардың ... ... ... ұйымдастыруда тиімді болып есептеледі. Бұл
өнімнің ... ... ... бағыты ретінде кәсіпорынның
маркетингтік жүйесін ... ... ... ... ... ... тәжірбие көрсетіп отырғанындай, әрбір
елдің әлемдік нарықтағы ... ... оның ішкі ... мен олардың дамуына мүмкіндік жасауына тікелей байланысты.
Өз ... ... ... ... көп ... сол ... өнімдерінің әлемдік нарықтағы танымалдылығы ... ... ... ... ... ... ... механизміндегі жоғарыда
аталған топтың тиімді жүзеге асуы осы ... ... ... ... - ... ... қолдауға сүйенеді. Өндірісті
мемлекеттік қолдау мемлекетіміздің алға ... ... ... ... ... Тамақ өнеркәсібі де өңдеуші саланың негізгі
буыны ... ... ... "Тек ... ... ... қалмау үшін біз жеңіл және тамақ өнеркәсібін, инфрақұрылымды,
мұнай мен газ ... ... мен ...... машина жасаудың
жекелеген шағын ... ... ... ететін түпкілікті
өндірістерді, қызмет көрсету саласын, туризмді ... да ... ... [61,б.56].
Нарықтық экономиканың алғашқы ... ... ... яғни өндірістен алшақтауы осы сала ... ... алып ... Өңдеуші сала мен өндіруші
саланың ... ... ... ... бар ... тек
өңдеуші салаға ауды, соның нәтижесінде қомақты ... ... ... ... ... тәуелсіз дамуындағы он жылда ел экономикасына 16
миллиард долларға жуық ... ... ... Осы ... ... ... мұнай-газ және кен өндіру салаларына бағытталып,
ауыл шаруашылығы мен басқа да ... ... ... аса ... бола ... ... ... тірегі өндіріс екенін ескерсек, онда бұл
саланың дамуы ... ... ... қағидасына айналуы ... ... ... ... ... даму ... ... арттыруы
тиіс. Өйткені, ғаламдану үдеріміндегі ... ... ... ... Сауда ұйымына ... ... ... ғылыми-техникалық жетістіктерді тез қарқынмен игеру,
нарыққа ... ... ... тұтынушылық және басқа да
қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саясатты ... ... мен ... ... ... ... ... дамытудағы басты мақсат тек ... ... ... ғана ... ... ... оның ... түбегелейі
өзгерту, ұдайы өндірістік бірлігін ... және ... ... қабілетін арттыру болғаны дұрыс. Өткен жылдар тәжірбиесі
жеке ... ... ұзақ ... ... ... көз ... ... инвесторлардың экономиканың
өңдеуші салаларын ... ... ... ... ... үміт те ақталмады. Қазіргі кезде ... ... ... тек ... ғана ... бар. Өйткені жеке
сектордың ірі көлемде ұзақ ... ... ... ... ... ... ... нарығында ішкі өндірушілердің үлесін
арттыру, ... ... ... ... ... бәсекелік
әрекеттерінен қорғау, әлемдік нарықта өз орнын табуға ... ... ... ... ... ... осы ... жасайтын қамқорлығына өзек болуы тиіс.
Автордың пікірінше, ... ... ... ... ... өсімдік майларының өндірісін мемлекеттік қолдау
келесі бағыттар ... ... асуы ... ... ... ... ... кіру қарсаңында ішкі
өсімдік майлары өндірушілерін ... ... ... ... Бұл ... осы ... мүше ... басқа елдердің
тәжірбиесін назарға алу қажет.
Соңғы үш жылда мүше ... ... ... ... ... Литва, Молдова және Қытай) өздерінің бірқатар
талаптарын қоя ... ... ... ... ... кейбір импорттық өнім түрлеріне ... ... ... ... қажет ететін ... ... ... беру, тағы басқа да жағдайлар қарастырылған.
2. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... кезде зейнетақы қорлары, ... ... ... жинақтаған қаржыларын тиімді несиелеу тетіктері
арқылы аталған саланы қолдауға болады.
Мемлекеттік ... ... ... жүзеге ... ... ... ... ... ... беретін
түрлі несиеге қорларды ұйымдастыру қажет. Мұндай ... ... даму ... "Аграрлық несие корпорациясы" ЖАҚ, "Ауыл
шаруашылығын қолдау қоры " ЖАҚ, ... ... ... ... және басқалары жатуы мүмкін [63,б.6].
3. Жалпы өнеркәсіптік ... ... ... ... ... Бұл ... саланың қолайлы дамуы мен өнімдерінің
бәсекелік қабілетін ... ... ... ... ... отандық өсімдік майларын өндірушілерді ... ... ... ... тиіс. Салықтық, кедендік, несиелік,
ұйымдастырушылық, құқықтық шаралар ... ... ... ету ... ... ... ... қажет.
Бұл тарапта, мемлекеттік сатып алу, ... ... ... ... ... ... беру, субсидиялар бөлу, салық жеңілдіктерін ... ... да ... ... осы сала ... дпмуына
айтарлықтай оң ықпалын тигізері айқын.
Қазіргі уақытта, аздап ... да ... ... ... ... қабылдануда. Мәселен, Үкіметіміздің 2001
жылы қабылдаған "ҚР 2010 ж. ... ... ... басым бағыттардың бірі ... ... ... болуға қабілеті бар, ішкі нарыққа ... ... ... ... өз қуысын табуға болатын ішкі бағыттағы
салалардың бірі ... ... ... аталған [64]. Қазақстан
экономикасының ішкі нарық сиымдылығы онша ... ... Бұл ... ... ұзақ ... өсуі үшін ... ... екендігін айшықтайды. Импортты алмастыруға ғана ... қате ... ... ... ... күш көршілерімізде дамыған немесе әлсіз
дамыған өнеркәсіп салаларын ... ... ... ... ... 1999 жылғы № 168-ө өкімімен әзірленген "Жеңіл
және ... ... ... ... алмастырудың 2006-2009
жылдарға арналған бағдарламасы" да ... және ... ... ... және ... ... кәсіпорындардың техникалық
және технологиялық артта қалуын еңсеру; сапасы мен ... ... ... ... есебінен өнімнің бәсекелік
қабілетін арттыру; шикізат және ... ... ... ... ... ... ... ішкі нарыққа отандық өндірістің
жоғары сапалы тамақ ... ... ... ... ... ... 2009 жылы ішкі нарықтағы отандық ... ... 4 ... ... ... ... ... өндірісінің ауыл ... ... ... ... ... бұл ... ... түйіні өндірістік, ауыл шаруашылығын, ... ... ... ... ... ... сауда жүйесіндегі
әлемдік талаптардың негізгі ... ... ... ... ... ... шығаруға негізделуі тиіс. Өйткені,
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігінің қамтамасыз ету ... ... тағы бір ... ... ... ғана емес, бәсекелік ортаны ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық жетістіктерді
негізуге, өнімді дайындау ... ... ... ... ... ... ... мен нәтижелі басқаруға,
яғни, ең ... ... ... өнім ... ... ... ... қабілетті өнімді қалыптастыру нарықтық экономиканың
басты талаптарының бірі ... ... өзі ... Осы талапты
орындау талпыныстарының бірі ... ... ... ... оны іске ... ... арқылы негіздеу біздің
зерттеуіміздің өзегі ... ... де ... ... ... ... бәсекелік ахуалға, өнімнің түрі мен ... және де ең ... ... мүмкіндіктеріне байланысты
екенін ескере кеткен жөн.
2. ... ... ... ... ... ... бағалау
2.1 Қазақстан Республикасындағы өсімдік ... ... ... және даму ... майлары өндірісі тамақ өнеркәсібінің ішінде өзіндік
маңызы бар сала ... ... Бұл осы сала ... ... ... да ... ... пайдалануымен
түсіндіріледі. Нан ... ... ... ... маргарин
өнімдерін, асханалық ... ... ... ... ... ... жүреді. Әлемдік нарықта ... ... ... сала ... ... ... қамтамасыз етуде дәнді
дақылдар мен ... ... ... кейін екінші орында
тұрады.
Еліміздің жүргізіп отырған азық-түлік ... бұл ... ... де ... ... көрініс тапқан. Отандық
нарықтың ... ... де ішкі ... ... ... ... ... сүйенеді.
Өсімдік майларының өндірісі ТМД елдері статистикалық ... ... 1996 ж. 24 ... ... ... стандарты негізінде бекітілген бірыңғай ... ... ... Д ... ... ол ... және ... өндірісіне бөлінеді.
Өсімдік майлары өндірісі өзінің дайындау ... ... ... ... ерекшеленеді. Қазақстан
Республикасының географиялық ерекшелігіне сай ... ... ... жүгері және мақсары майлары өндіріледі. ... ... ... ... ие ... соя майын өндіру қолға
алына бастады. Еліміздің әр ... ... ... 309 жуық
ірілі-ұсақты өндіріс орындары орналасқан. Майлы ... ... ... ... осы ... ... жабдықтаушылары болып
отыр.
Қазіргі уақытта Қазақстандағы өсімдік ... ... ... ... ... және ... тауар өндірушілердің
өнімдерінен тұрады. Алыс және ... шет ... ... ... ... ... отандық тауар өндірушілердің негізгі
бәсекелестеріне айналды. Бұған ... ішкі өнім ... ... ... ... жоғарылауына ықпал етуде.
Отандық өсімдік майларының ... ... ... ... ... ... "Накоста" ААҚ ("Шедевр" сауда белгісімен), бұл қоғам "Алматы
маргарин зауыты" ААҚ, ... ... "Май " АҚ ... ... ААҚ, "Доня" сауда белгісімен;
- "Март" ЖШС, "Алтын" сауда ... ... ЖШС, ... ... ... ААҚ, ... ... облысы.
Қазақстандағы май өңдеуші кәсіпорындардың жиынтық ... ішкі ... ... 25-30% жуық ... ... қайта құрулар барысында өсімдік майларының
отандық ... ... ... ... ... майлы дақылдар өндірушілермен қоса, май ... да ... ... ... ... бұл кәсіпорындардың алдында жаңа
міндеттер қоя ... ... ... ... ... шарты,
тұтынушылардың кең көлемді талғамды, сұраныстың жоғары сапа мен
төмен ... ... жаңа ... ... ... ... ... тың ізденістерге
итермеледі. ... ... ... тиімділікке,
тұрақтылыққа ... ... ... ... қанағаттандыруға негізделген кәсіпорынның тауарлық
стратегиясын ... ... ... ... нәтижесі отандық нарықта ... ... ... ... алып келді, ... ... ... ... ... ұқсастығы,
нарыққа "кіру" мен "шығу" ... ... ... ... ... ... ... ие болуы
осының айғағы.
Өсімдік майларының өнімдері адам ... ... ... түрі. Майдың құрамындағы минералдар, майлы ... мен ... да ... ... адам организміндегі
қызметтердің дұрыс атқарылуына өз септігін ... ... ... ... ... ... ... қуатының
90% жуығын қамтамасыз ... ... ... ... ... көптеген
басқа да салаларының маңызды құрамына жатады. Осы өнім ... ... ... ... да ... ... дақылдардың тағамдық сапаға ... ... ... қажетті майлар шығарады. Олар: сабын,
жуғыш заттар, ... лак, ... ... ... ... қолданылады. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... да ... ... ... тұрғындардың тұтынуына өндірілген
майлардың 50% ... 42% ... ... ... өңдеуші
салаларына, 8% техникалық ... ... ... өңдеуден өткен ... ... ... да
тамақ өнеркәсібі мен ауыл ... ... ... ... ... ... тәтті заттардан бастап
мал шаруашылығында ... ... ... ... өңдеуге түседі.
Мәселен, тек 2004 жылы майлы дақылдардан ... мал ... тн ... ... өндіріс саналатын бұл сала мемлекеттің ішкі
нарығын толық қамтамасыз етуге мүмкіндігі бар.
Елімізде ... ... ... ... ... болып
Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан облыстары және Алматы қаласы
саналады. Бұл ... ... ... майлары ішкі
өндірістің 90% жуығын ... ... ... бұл
аймақтарға орналасу ерекшеліктері де бар, ол өнім ... ... ... ... осы ... ... қолайлы
болуы.
Өсімдік майларын өндіру көлемі республика бойынша 2004 ... тн ... бұл ... 1995 ... ... 25,6% төмен
(кесте 1). Бұл ... ... он ... ... болған
нарықтық өзгерістерге байланысты болды. Мемлекеттің ... ... ... ... пен ұсыныстың ара салмағының өзгеруі,
шет мемлекеттердің өнімдеріне ішкі ... ... ... ... ... ... бой үйретуі, сыртқа ... ... ... ... майлары өндірісіне өз ықпалын
тигізбей ... ... 2003 ... ... бұл өнім ... ... 2004
жылы 3,2% артқан, яғни ... май ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысында ... ... ... ... - 5 ... және Алматы қаласында - 2
есеге жуық өнім көп ... ... ... ... ... майларының өндірісі 25% Жамбыл обылысында - 73% ... 41% ... Ішкі ... ... ... де ... бірқалыпты тұрақтылыққа жетпегенін, нарықтық ... ... ... ... ... 2 - ... өсімдік майларының 2004-2008 ж.ж. аралығындағы
өндірісі
| ... |2004ж. ... | ... ... | |% |
| |2004 |2005 |2006 |2007 |2008* | ... Республикасы|43455 |27918 |27616 |31303 |32320 |103,2 |
|Астана |231 |27 |61 |54 |10 |18,5 ... |72 |- |- |- |- |- ... |630 |269 |1121 |260 |148 |56,9 ... ... |20546 |16505 |17579 |25478 |19211 |75,4 ... |106 |18 |4 |108 |29 |26,8 ... ... |253 |109 |55 |26 |8 |30,8 ... |45 |21 |51 |11 |1 |9,1 |
2 - ... ... |347 |168 |78 |83 |344 |5 есе ... |22 |1 |47 |157 |1 |0,6 ... |1571 |294 |705 |347 |345 |99,4 ... ... |415 |290 |373 |272 |161 |59,2 ... ... |19164 |10194 |7524 |999 |5758 |6 есе ... қ. |53 |22 |18 |3507 |6264 |178,6 ... с к е р т у: 1 ... [ 67, б. 73 ] ... көзі ... |
|есептелген; |
|2 - ... ала ... ... ... ... да ... ... ... көбінесе, шикізатты басқа обылыстардан сатып алу
арқылы ... ... ... ... Мұндай
кәсіпорындар майдың тазартылмаған, яғни өндірістік өңдеуден толық
өтпеген түрлерін өндірумен айналысуда. ... бір ғана ... ... ... ... кең ... ... ... бола ... Қазақстан аумағы бойынша негізгі өндірушілер болып саналатын
үш аймақ әлі де ... ... ... ... қалуда. Шығыс Қазақстанда
өндірілген өнімнің жалпы республика көлеміндегі үлесі 59,4% ... ... %) ... Алматы қаласында -19,4 % (11,2 %), Оң түстік Қазақстанда
17,8 % (3,2 %) ... ... ... ... ... күнбағыс майы кең
көлемде шығарылады. Бұл май түріне сұраныстың көптігі, тұтынушылардың
қалыптасқан ... және ... әр ... өндіріске қажет шикі зат
қорының молдығы өсімдік майларының басқа тұрлеріне қарағанда осы өнімнің
өндірісін ... ... ... Бұл май ... ... бес ... өсу қарқыны байқалады. Мәселен, 2008 жылы күнбағыс майын ... ... ... ... 32,4 %, 2007 ... ... шаққанда 2
пайызға жуық артып отыр ( ... 3). ... ... ... ... кәсіпорындардың барлығы да негізінен майдың осы түрін шығаруға
машықтанған.
Кесте 3 - Өсімдік майларының ... ... 2004 -2008 ж.ж. ... ... ... ... | |
| |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 ... ... |43455 |27918 |27616 |31303 |32320 ... тн | | | | | ... ... % |100 |-35,7 |-36,4 |-28,0 |-25,6 ... майы, тн |23673 |27308 |27035 |30760 |31339 ... ... % |100 |15,3 |14,2 |30,0 |32,4 ... майы , тн |18147 |419 |303 |318 |866 ... ... |100 |-43 есе |-60 есе |-57 есе |-21 есе ... майларының |1635 |191 |278 |225 |115 ... ... тн | | | | | ... ... % |100 |-88,3 |-83,0 |-86,2 |-93,0 ... с к е р т п е ҚР ... Агенттігінің мәліметтері бойынша |
|есептелген. ... ... ... ... майы мен ... майларының басқада
түрлерінің өндірісі мүлдем төмендеп кеткен. Мақта майының өндірісі ... 2004 ... ... ... 21 ... ... ал 2008 ... 60 есеге дейін қысқарып отыр. Тек 2008 жылы ғана осы өнім ... ... 2007 ... ... 2,5 ... жуық ... болды. Жүгері және
мақсары майлары бойынша да осындай көрініс байқалады, 2008 жылғы көрсеткіш
2004 ... ... ... 93 % төмендеген.Бұл жағдай майдың осы түрлеріне
қажет ... ... ... ... ... ... және
тұтынушылар сұранысының қомақты бөлігінің күнбағыс майларына қалыптасуымен
түсіндіріледі.
Төмендегі суреттен (сурет 5) еліміздегі өсімдік ... ... 2008 ... ... ... ... ... өзгергенін
байқауға болады. Қазіргі нарықтық талапқа сай тұтынушыларға ... ... ... ... әлі ... таба ... жоқ. Сондықтан да, күнбағыс
майынан ... ... ... шығару мен өндіріске қажет шикізат қорын
молайту, олардың тұтынушылық қасиеттерінің артықшылықтарын ... ішкі ... ... ... жақсартуға ықпалын тигізері айқын.
-2004 жыл
-2008 жыл
-күнбағыс майы - ... ... ... 5 – Қазақстандағы өсімдік майлары өндірісінің үлестік шамалары
Жоғарыда ескертіп өткеніміздей, еліміздегі өсімдік майларының өндірісі, көп
жағдайда, ауыл шаруашылығындағы ... ... ... мен олардың
өнімділігіне тәуелді. Мамандардың ... ... ... ... болса өндірістерді толық қуатында іске қосуға және ішкі ... ... ... ... ... ... мен оларды жинау көрсеткіштерінің қысқаруына
көптеген себептер әсер етті, олардың қатарына:
- Ауыл ... ... ... ... ... болмауы,
шаруашылыққа қажет техникалар мен құрал – жабдықтардың тозуы;
- Егістік жерлердің құнарлығының төмендеуі, оны ... ... ... ... қаржының жеткіліксіздігі;
- Ауыл шаруашылығы мен өңдеуші ... ... ... байланыс
жүйесінің жетілмеуі, ауыл шаруашылығы өнімдерін тиімді өткізу жолдарының
болмауы;
- Ауыл шаруашылығы ұйымдарының ... ... ... ... ... ... және ... кесте 4 мәліметтері республика көлеміндегі майлы дақылдарды ... және ... ... ... ... ... өзгеру
қарқынын көрсетеді.
Кесте 4- Майлы дақылдарды егу, жинау және олардың өнімділік көрсеткіштері
| ... атау | ... |
| | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 ... Барлық маййлы дақылдар- | 384,2 | 448,2 | 347,5 | 409,6 ... ... ... мың га | | | | ... ... %-бен | 96,2 | 116,6 | 77,5 | 117,9 ... - ... | 262,6 | 313,9 | 253,5 | 321,2 ... ... %-бен | 90,8 | 119,5 | 80,7 | 126,7 |
|- ... | 29,4 | 32,6 | 30,3 | 34,7 ... жылға %-бен | 93,2 | 110,9 | 92,9 | 114,5 ... ... ... | 1252,5 | 1401,5 | 1871,4 | 2571,4 ... ... мың ц | | | | ... ... %-бен | 87,4 | 111,9 | 133,5 | 137,4 ... - ... | 986,7 | 1046,3 | 1491,2 | 1898,2 ... жылға %-бен | 96,1 | 106,0 | 142,5 | 127,3 |
|- ... | 228,6 | 253,4 | 266,0 | 379,2 ... ... %-бен | 92,3 | 110,8 | 105,0 | 142,6 ... ... дақылдардың | 5,4 | 3,9 | 5,7 | 6,3 ... ц/га | | | | ... ... %-бен |112,4 | 72,2 | 146,1 | 110,5 ... - ... | 4,9 | 4,0 | 6,0 | 5,9 ... ... %-бен | 117,5 | 81,6 | 150,0 | 98,3 |
|- ... | 4,5 | 4,1 | 4,2 | 6,1 ... жылға %-бен | 108,1 | 91,1 | 102,4 | 145,2 ... с к е р т п е – ҚР ... ... ... ... |
|есептелген. ... ... ... ... 2005 жылға дейін бұл ... ... мен ... ... тек ... ... болады. Егістік
алқаптары 2000 жылғы деңгейімен салыстырғанда 2003 жылы 48 ... ... 2005 ... ... ... 2008 жылғы шамадан 9,2
пайызға артық болғанымен, ... ... 83,5% ... 61,5% ... ... соңғы төрт жылда өнімді жинау мен оның өнімділігінің ... 2008 жылы ... ... дақылдар 2007 жылғы көлемнен 37,4%, 1
га алынған өнімділігі 10,5% жоғары болды.
Майлы дақылдардың ... ... ... ... ... ... Бұл өнім түрі барлық егілген алқаптың 2005 жылы – 70%, 2006 жылы –
73%, ал 2005 жылы – 78,4% ... ... ... көлемнің тиісінше 74,6%;
79,7% және 73,8% қамтыған. Алайда, соңғы жылы ... ... ... ... 1,7% ... Бұл жағдай ауа-райының қолайсыздығына да
қатысты болуы мүмкін.
Күнбағыстан кейінгі негізгі үлесті, ... ... ... ... ... ... өсіруге қолайлы бұл өнімді өсіруге
кейінгі кездері үлкен мән ... ... ... ... ... ол жерлерден алынатын өнім көлемі де көбеюде. ... ... ... 2005 ... ... 10,9% 2008 жылы 2007 ... шаққанда
14,5% егістік көлемдері, тиісінше 10,8% және 42,6% ... ... ... Жалпы алғанда, ауылшаруашылығына қатысты кейінгі кездері
болып жатқан оң тайлы өзгерістер, майлы ... да ... ... ... ... өз ... тигізді. Ауылшаруашылығын қолдау саясаты
мемлекеттің бұдан әрі де ... ... бірі ... ... ... ... сала ... негізделген өңдеуші сала кәсіпорындары, ең ... ... ... ... ... ... байланысты екі
саланың қай-қайсысы болмасын, бірінсіз-бірі тиімді жұмыс істей алмайды.
Еліміздегі өсімдік майларына қатысты тағы бір ... – ол ... ... тәуелділігі. Отандық өндірістің ішкі нарық қажеттілігін
толық қанағаттандыра алмауы сыртқы өндірушілердің ішкі ... ... ... ... ... Өз ... отандық нарықты
қорғайтындай демпингке қарсы шаралар, сапасы төмен тауарларды ішке енгізбеу
сияқты негізгі қадамдар ... ... ... тұтынушылардың арзан бағалы шетел өнімдеріне ... ... Бұл ... ары ... да ... таба беру мүмкін, егер
отандық өндіріс толық қуатында іске қосылмаса. Бұл орайда, ... ... сай ішкі ... ... өнімдермен қамтамасыз ету бағытын жүйелі
түрде жүргізу қажет.
Ішкі нарыққа ... ... ... ... мен ... ... төмендегі кесте 5 мәліметтерін сипаттайды. Бұл жерден
елімізге негізгі импорттаушы ТМД мемлекеттері екенін ... ... 2007 жылы ... импорттың 68,3% келсе, 2004 жылы – 59,8% ... ... ... Ресейдің үлесі 2003 жылы – 79,7% болса, 2008 жылы –
49,3% дейін төмендеген. Керісінше, Украина 2007 ... – 20% ... 2008 ... 49,7% ... жоғарылады. Сондайақ Молдованның үлесі тиісінше 0,3% және
0,8% болды.
Кесте 5 – Қазақстандағы өсімдік майларының импорты
|Мемлекеттің атауы | | 2008 | ... |
| |2007 ж. |ж. ... |
| | тн ... | тн | ... тн, ... |
| | |% | |% |% |(+;-) ... импорт көлемі |101126 |100,0 |104184 |100,0 |103,0 | - ... ... |69075 | 68,3 |62331 | 59,8 | 90,2 | -8,5 ... |55078 | 54,5 |30746 | 29,5 | 55,8 | -25 ... |13808 | 13,6 |31002 | 29,7 |2 есе | 16,1 ... |189 | 0,2 |534 | 0,5 |3 есе | 0,3 ... тыс ... |32051 | 31,7 |41853 | 40,2 |130,6 | 8,5 ... |15777 | 15,6 |11938 | 11,4 |75,7 | -4,2 ... |3380 | 3,3 |14240 | 13,7 |4 есе | 10,4 ... | 4051 | 4,0 | 3646 | 3,5 |90,0 | -0,5 ... | 2490 | 2,5 | 1247 | 1,2 |50,1 | -1,3 ... |1707 | 1,7 | 3131 | 3,0 |183,4 | 1,3 ... | 970 | 1,0 | 1539 | 1,5 |158,6 | 0,5 ... |3676 | 3,6 | 6112 | 5,9 |166,3 | 2,3 ... с к е р т п е – ҚР ... ... ... ... ... ... дан тыс ... ... ... ... үлесті Иран және
Малайзия алады. Бұл екі мемлекеттің ... сырт ... ... ... – 60% болса, 2008 жылы- 62,5% жетті. Соңғы жылдары ... ... және ... ... ... ішкі ... үлестерін жоғарылатып келеді. Елімізге күнбағыс майынан ... ... және ... ... тасымалдануда.
Бұл кесте 5 мәліметтері елімізге 2008 жылы ... ... ... ... ... 3,0% артқанын, соның ішінде ТМД тыс елдердің үлесі
8,5% көбейгенін көрсете, кесте 6 мәліметтері еліміздің ... ... ... ... мен ... мемлекеттердің үлесін бейнелейді.
Бұл жерден байқайтынымыздай, Қазақстаннан экспортталатын өсімдік майларының
көлемі 2008 жылы 2007 жылмен салыстырғанда 16,8% ... ... ... ... – 92,2% , ... – 47,8% азайған.
Молдова (экспорт 9 есеге ұлғайды), Тәжікстан ... ... ... ... ТМД ... (5 есе) ... ... эспорттау көлемі
артқанымен жалпы экспорт көлемінің жоғарылауына ықпал ете алмады, яғни ... ... ... ... қазіргі кезде өзекті болып отыр.
Кесте 6 - Қазақстандағы өсімдік майларының ... |2007 ж. |2008 ж. ... ... | | ... |
| | тн ... |тн |үлесі, |тн, |үлесі |
| | |% | |% |% |(+;-) ... ... ... |5000 |100,0 |4160 |100,0 |83,2 |- ... ТМД ... |5000 |100,0 |4160 |100,0 |83,2 |- ... |2511 |50,2 |196 |4,7 |7,8 |-45,5 ... |1076 |21,5 |562 |13,5 |52,2 |-8 ... |1059 |21,2 |1807 |43,4 |170,6 |22,2 ... |179 |3,6 |218 |5,3 |121,8 |1,7 ... |141 |2,8 |1218 |29,3 |9 есе |26,5 ... |34 |0,7 |159 |3,8 |5 есе |3,1 ... с к е р т п е – ҚР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ішкі ... ... ... анықталатыны белгілі. Халықаралық
тәжірибелерге сай аталған көрсерткіш 17% ... онда ... ... ... ... төніп, отандық өндірістің ... ... [68]. ... да, ішкі ... ... ету мемлекеттің қатаң саясаты мен тауар өндірушілерді
қолдау ... ... ... ... нарықтың бәсекелік сипатын көрсететін кесте 7 мәліметтері
елімізге импорттық ... ... ... тым көп ... Бұл шама 2007 жылы ... ... ... ... ... ... де осының ... (78,7%). ... ішкі ... ... өсімдік майларының үлесі 1/5
шамасында ғана деген сөз (сурет 6 ... Бұл ... ... ... ... ... әлі де болса ғылыми
негізделген биологиялық қажетті шамадан (13,5 кг) ... 2008 ... ... шамадан 4,6 кг, 2007 жылы - 4,9 кг ... ... ... алатын болсақ, Еуропалық ... 2008 жылы бұл ... 49,5 кг, ... - ... көп ... ... ... бұл шама 13,1 кг ... ... ... ... ... ... ... 10 кг төмен ... ... ... ... өте аз [66].
Әрине бұл жағдай, ең ... ... ... деңгейіне
байланысты. Тұрақты табыс олардың тамақ мәзірінің сапасына да ... ... ... ... ... еліміздегі тұрғындардың
өмірлік маңызы ... ... ... ... ... қамтамасыз
етілу мәселесі мемлекеттің негізгі
Кесте 7 - Импорттық ... ... ... | ... ... атауы | |
| |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 ... ҚР ... ... |434455 |27918 |27616 |31303 |32320 ... тн | | | | | |
| 2.Жан ... ... | 2,8 | 1,9 | 1,9 | 2,1 | 2,2 ... ... тн | | | | | |
| 3. ... тн | 900 | 1200 | 1900 | 5000 | 4160 |
| 4. ... тн |81000 |80600 |97000 |101126 |104184 ... Ішкі нарықтың сиымды – |123555 |107318 |122716 |127429 |132344 ... тн | | | | | ... Ішкі ... ... | 65,5 | 75,1 | 79,0 | 79,4 | 78,7 ... % | | | | | |
| 7. Жан ... ... | 7,9 | 7,2 | 8,3 | 8,6 | 8,9 ... ... кг | | | | | ... ... ... кг | 5,2 | 5,4 | 6,5 | 6,8 | 7,0 ... с к е р т п е – ҚР ... ... ... ... ... ... 6 – ... ... ... ... ... ... бәсекелік қабілеті ... ... сол ... қабілетін анықтайтынын ескерсек , осы ... ... ... ішкі ... ... пен ... ... нақты сала өнімнің бәсекелік қабілетін анықтау ... ... ... зерттеуіміздегі өсімдік майлары өнімдерінің
бәсекелік қабілетін анықтауымызға болады.
Бәсекелік ... ... ... ... ... ... - И
К= (((( ( 100 (, ... + ... К- ... ... ... ... ... ішкі нарықтағы импорттың үлесі, %;
И- өндірілген өнімнің экспорттық үлесі. %.
Алынған есептеулер ... ... ... ... ... ... ... көрсетті (кесте ... 8 - ... ... ... ... ... | ... ... ... |
| |2004 |2005 |2006 |2007 |2008 ... ... |-93,8 |-89,2 |-83,9 |-66,4 |-71,8 ... К | | | | | ... ... ... | - |4,6 |5,3 |17,5 |-5,4 ... | | | | | ... с к е р т п е - ҚР ... ... ... ... есептелген. ... ... ... ... ... – ден ... ... өзгере алады. Егер коэффициент “-100” – ге жақын болса, ... ішкі және ... ... да бәсекеге қабілетсіз,
коэффициент “0” ... ... онда ... ішкі нарықтағы
бәсекеләк қабілеті жоғары, ал сыртқы ... ... ... ... ... – ге таяу болса, онда өнімнің ішкі ... ... ... ... ... ... ... есептеулерімуз отандық ... ... ... ... өте ... ... ... яғни олардың
ішкі нарықта ғана ... ... ... ... Тек ... ... ... түрде , бәсекелік қабілетті жоғарылатуға
мүмкіндік алған отандық ... ... ... 2008 жылы ... 5,4 пунктке төмендетті.
Қазақстан аумағындағы өсімдік майларының ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету, соның
ішінде отандық өсімдік ... ... ... және ... өабілетін арттыру, оларды жүзеге асыру мүмкіндіктерін
айқындау ... бар ... ... ... ... ... шешу үшін мемлекет тарапынан
бірнеше шаралар атүұқарылуы тиіс. Олардың қатарына :
- ... ... ... ... ... Халық
шаруашылығы үшін ... ... ... ... ... салалары бойынша ... ... ... ... Ауыл ... ... қатысты бар өндеуші салаға, соның
ішінде өсімдік ... ... ... ... ... салық жеңілдіктерін беру, тіпті өндірістік жаңа ... ... алып ... Бұл шара ... қаржылық
дағдайын тңғғұрақтандыруға және өнімдердің жаңа түрлерін игеруге
турткі болады.
- ... ... ... ... шикізаттарға кедендік
салымдарды азайту;
- Отандық ... ... ... ... ... ... ... өнімдердің сапасын, олардың халықаралық талаптарға
сәйкестәгән қатаң ... ... ... ... ... ... ... салымдарды
көтеру жіне басқалары жатады. Бұл шара ... ... ... орын беретін отандық өнімдердің ... ... ... ... ... ... ... Бүкіләлемдік Сауда ұйымына кіруі тиіс.
Оның нәтижесі ішкі нарықтың толық ... ... ... ... мемлекет тарапынан берілетін жеңілдіктердің
шектеулеріне алып ... ... да, осы ... ... ... мүдделі салаларды, соның ішінде өсімдік. ... ... мен оған ... оған қатысты салалардың ... ... ... дамуы қиын, әрі бұл ... ...... ... ... тірегі болып қала бермек.
2.2 Отандық ... ... ... майларын өндіруші
кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... өндіруші кәсіпорындар
өздерінің қызметін, негізінен, ішкі нарықты қамтамысыыз ... ... ... ... ... ... ететін мемлекеттік
саясат өндірістік кәсіпорындарды өздерінің өнімдеріне ғана ... ... де ... ... ... өндіретін отандық кәсіпорындардың көбі Кеңестік
кезеңде ... ... ... жұмыс істеуде.
Кеңестік кезеңде Қазақстанда екі зауыт май ... ... (1911ж. ... және ... -қаласында
(1942ж.салынған). Сонымен ... екі ... ... ... ... Іске ... және ... (1975 ж. Шске ... ... ... ... ... осы ... 18 май ... зауыт жүмыс істейді.
Еліміздің нарықтық қатынастарға көшу ... ... ... май өндеуші кәсіпорындар ішкі нарық ... ... ете ... Оның ... ішкі ... ... ... өнімдері ағыла бастады. Бағасы төмен бұл өнімдер
тұтынушылардың ауқымды ... ... ... ... баға мен ... ... тең ... жатпады.
Бұл жағдай ішкі ... ... жаңа ... ... 1996
жылдан бастап, қазіргі уақытқа ... ... ... ... ... кәсәпорындар пайда болды. Мұндай өндірістердің
қатарына Алматы ... ...... ” сауда белгісін иемденген
“ Вита ” ААҚ және “ Март ” ЖШС, “ ...... ... Бұл ... ... нарықтағы үлестерін баға, жоғары
сапа, өндіруші ... ашық ... суда ... ... ... ... Вита ” ААҚ ... майды толық өңдеуге технологиялық
мүмкіндіктері бар екі ... ... ... ... 1998 жылдан бері
ыдысқа құйылмалы “ Иртыш ” майын ш ... бұл ... ... ... ... жете бастады. Кәсіпорындағы май ... үш ... ... түрады: майды ... ... және ... ... ... ... ... соя майын өндіретін
“VITASOY ” зауытының құрылысын бастап , оны 2002 ... ... ... ... соя ... ... дамыту мүмкіндіктері жоғары. Соңғы
жылдары майлы дақылды егу ... ... де өсіп ... ... жылдың өзінде осы егістік алқаптардың көлемі де ... ... ... 2007 ... ... 42,5% ... ... Бұл
тұрғыда , “Вита” ААҚ республика көлемінде соя ... ... - ... болмақ.
Қазіргі кезде кәсіпорын өзінің мүмкіндіктерін ... ... ... Өсімдік майларын өңдеудің толық циклын ... ... ... өнімдерімен қоса, ауыл шаруашылығына ... ... ... ... дақылдар, соның ішінде соя ... ауыл ... ... - ... отыру;
3. Соя өндірісін ... одан май ұн, сүт ... жіне ... ... өнеркіһәсібәне маңызды зат алу;
4. Жаңа ... ... ... тұтынушылардың талғамын
зертеу жұмыстарын ... 7 - ... ... ... ... ... ААҚ нарықтық бәсекелестерін екі топқа бөліп ... ... топ - ... ... шетелдік өндірушілердің
өнімдері, Екінші топ - ішкі ... ... ... май өңдеуші кәсіпорындар. Бұл бәсекелестер бір – бірімен
жарысөа тусіп, ішкі ... ... көп ... ... ... май өңдеуші кәсіпорындардың кең ауқымды бәсекелік
күрес ... ... ... ... ... Яғни, әр
кәсіпорын шығаратын өнімдерін өзі ... ... ... сол ... ... және осы аймақтағы басқа да ірілі
... май ... ... ... бәсекеге түсуде.
“Шымкентмай” ААҚ отандық май ... ... ... ... саналады. Мақта майын ... бұл ... ... жобалық қуаты тәулігіне 1150 ... ... ...... кқп ... ... ... қуаттылық 920 тн төмендеді.
Қазіргі кезде ... ААҚ ... ... ... майларымен қамтамасыз етіп ... , ... ... нарығы
мен тұрақты тұтынушылары бар ... ... ... ... мен ... ... ... және оны ... ... ... дақылдарын өсірумен байланысты болып
жатқан ... ( ... ... ... нарықтағы бағаның әсері,
жерге байланысты ... мен ... ... ... мақта майын өңдеуге негізделген бл зауытты ... ету ... ... ... ... ... ... өсірумен айналысатын шаруашылықтармен ... ... және оның бір ... ... уақтылы
шикізатпен қамтылуды және алдағы уақыттарға қор жинауды ... ішкі ... ... ... ... ... ... кесте 9 ... ... ... ... 2008 жылы ауа- ... ... майлы дақылдарының өнімділігі жоғары болады, алайда, ... ... ... ... ... ете алмады, осы жылғы
орташа баға 2006 ... ... ... 37,8 %, 2007 жылғы
деңгейден 7,2% қымбат болады.
Кесте 9 - ... ... 2006 -2008 ж.ж ... ... ... | ... |
|Көрсеткіштің атауы | |
| | 2006 | 2007 | 2008 ... ... | 119,0 | 153,0 | 164,0 ... ... %-бен | - | 128,6 | 107,2 ... қ. | 137,0 | 147,0 | 155,0 ... ... %-бен | - | 107,3 | 105,4 ... қ. | 152,0 | 166,0 | 171,0 ... ... % -бен | - | 109,2 | 103,0 ... майлар | 69,5 | 74,2 | 77,9 ... ... %-бен | - | 106,8 | 105,0 ... ААҚ | 110,8 | 117,7 | 128,8 ... ... %- бен | - | 106,2 | 109,4 ... ААҚ | 67,9 | 72,0 | 90,5 ... жылға % -бен | - | 106,0 | 125,7 |
| ... – ҚР ... ... және ... ... ... есептелген. ... ААҚ ... ... орташа бағасы республикалық
деңгейден 2006 жылы – 42,9% , 2007 жылы – 52,9 %, 200 жылы – ... ... ... ... – 50,4 %, 51,0 % және 41,6%
төмен болды. “Вита” ААҚ өсімдік ... ... ... ... ... да жалпы республикалық және аймақтық бағалардан
арзандау ... ... де , ... майлардың бағаларымен
салыстырғанда ... ... баға ... ... ... ... ... дақылдарды жинау маусымдылығына, нарықтағы сұранысқа
байланысты ... ... ... ... ... да жыл ... ... отырады ( сурет 8).
Сурет 9 - Өсімдік майларына қалыптасқан бағалардың ... ... ... ... ... ... баға саясатын
жүргізуге өнімнің сапалық ... де әсер ... ... ... ... 32000 тн ... майларын өңдеуге мүмкіндігі бар ірі кәсіпорын
болғанымен, майды иіссіздендіру (дезодарациялау) ... ... ... ... ... май шығару деңгейіне едәуір кері ықпал етеді. Сонымен
қатар, аталған ... ... ... майын өңдеуге негізделуі де
өнімдердің ассортиментін ұлғайтуға мүмкіндікті ... ... ... ... ... ... ... қажетті шикізатты Ресейден
алдыруды. Алайда, тасымалдау шығынының өсуі кең ... осы өнім ... ... ... ... ... ... импорттың үлесі «Вита» ААҚ
75-80% құрайды, яғни отандық шикізатқа тәуелділік тек 20% ... ... ... ... ... жою ... кәсіпорын 2001 жылдан бастап
жеке шаруа қожалықтарымен ... ... ... бастады.
Оның нақты қадамы ретінде, көбіне соя ... ... мән ... қожалықтарына егу, жинау кезеңдерінде қаржылай көмек көрсету арқылы
оларды өнім өндіруге ынталандырып отыр.
«Шымкентмай» ААҚ 2007 және 2008 ... ... ... ... ... шектеп, майды Оңтүстік ... ... ... ... және ... ... 2007 ... шикізаттағы импорттың үлесі 2008 жылы 0,4%, 2006 ... – 22,1% ... және ... ААҚ ... екі жыл көлеміндегі қаржылық
жағдайларын төмендегі кесте 11 ... ... ... арқылы
сипаттауға болады.
Кесте 11 – Май өңдеуші кәсіпорындардың ... ... | ... ААҚ | ... ААҚ |
|атауы | | |
| |2007ж |2008ж ... |2007ж |2008ж ... |
| | | |қуы (+-) | | ... |
|Тәуелсіздік коэффициенті |0,48 |0,37 |-0,11 |0,66 |0,72 |0,06 |
| | | | | | | ... ... |0,52 |0,63 |0,11 |0,34 |0,28 |-0,06 ... және жеке |0,07 |0,70 |0,63 |0,29 |0,24 |-0,05 ... қатынасы | | | | | | ... | | | | | | ... ... |1,03 |1,01 |-0,02 |1,75 |1,63 |-0,12 ... | | | | | | ... жабу ... |1,36 |3,6 |2,24 |2,8 |3,3 |0,5 ... ұзақ мер-зімді |0,34 |0,57 |0,23 |0,21 |0,27 |0,06 ... ... | | | | | | ... ... |0,05 |0,14 |0,09 |0,12 |0,31 |0,19 ... | | | | | | ... ... |1,02 |1,96 |0,94 |2,61 |2,84 |0,23 ... ... | | | | | ... ... |0,41 |2,49 |2,08 |2,04 |3,11 |1,07 ... ... | | | | | ... ... |0,54 |1,72 |1,18 |0,84 |0,93 |0,09 ... | | | | | | ... ... | | | | | ... ... |0,20 |0,92 |0,72 |0,31 |0,59 |0,28 ... ... | | | | | | ... с к е р т п е – ... ... бойынша есептелген. ... ... ... бәсекелес кәсіпорындардың алдағы даму
мүмкіндіктері, сыртқы ... ... ... ... ... беру қабілеттері, көп жағдайда, өзіндік қаржыларының
жеткіліктілігі, ... ... ... ... ... ... шамасы, икемділік коэффициенті және ... ... ... кәсіпорындардың қаржылық жағдайларына тәуелді.
Өндіріс ауқымын ұлғайту мақсатында Қазақстан Даму ... ... ... және ... да несиелік ұйымдардан алған ұзақ және ... ... ... ... болуы «Вита» ААҚ тәуелділік коэффициентінің 2008
жылы 0,63-ке дейін жоғарылауына әсер етті.
Жалпы жабу ... екі ... ... да ... ... ... ... жабуға толық жететінін
көрсетті.
Жеке және ... ... ... ... ... 2007 ... ... 2008 жылы екі кәсіпорын бойынша да ұлғайып отыр,
«Вита» ААҚ ... 2,08 және 1,18, ... » ААҚ – 1,07 және ... ... көптеген көрсеткіштер бойынша «Шымкентмай» ААҚ қаржылық
жағадайы, салыстырмалы түрде біршама дұрыс екендігі байқалды.
Өз кезегінде, ... ... ... ... кәсіпорындардың
жалпы қызметтерін экономикалық талдау ... ... ... ... бағытында әлі де көптеген жұмыстар жүргізілуі қажет
екендігі ... ... ... Ең алдымен, бұл бағыттар кәсіпорындағы ... ... ... ... ... ... ... сапалық қасиеттерін жақсартуға, ауыл шаруашылығы
ұйымдарымен майлы дақылдарды бірлесе ... ... және ... ... ... мүдделілікті азайтуға, нарықтық талаптарға сай баға
саясатын қалыптастыруға негізделуі тиіс. Бұл бағыттар жекелей ... ... ... ... ... ... әрбір кәсіпорын үшін олардың
маңыздылығы мен тиімділігі қолдану ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерін бағалау
Өнімнің бәсекелік қабілетін бағалаудың маңыздылығы, бүгінгі күні,
ішкі нарыққа ұсынылған өнімдердің арасынан ... мен ... ... ... ең тиімдісін анықтаумен ... ... ... ... ... ... де, ең ... оның
тұтынушылық қасиеттерінің бағасына сәйкестігімен, ұқсас өнімдер арасында
тұтынушыға ... ... ... ... күні ... ... ... көлемі жағынан барлық майлардың
арасында алдыңғы орынды алып отыр. Көптеген зерттеулер нәтижесі 99% ... ... ... пайдаланатынын көрсетті. Бұл майлардың арасында
күнбағыс майын тұтынушылар 96,5% жеткен. Рафинадталған өсімдік ... 2007 ... 55,4% -дан 2008 жылы – 61,4% ... ... ... ... ... өсімдік майларының бәсекелік қабілетін
бағалаудың тиімді әдісі ретінде эксперттік бағалау мен ... ... ... мәліметтерді салыстыру саналады. Өйткені, тұтынушы
өзіне қажетті өнімді ... ... ... отырып, оған жұмсалатын
шығын мен пайдалану тиімділігін ескеру арқылы сатып алады, яғни ... ... ... ... – ол ... ... бағалаудың алғашқы кезеңінде өнімнің нарықтық
бағасы ескеріледі. Қазіргі ... ішкі ... ... үшін ... оның ... ... негізгі көрсеткіші болып отыр. Көп
жағдайда тұтынушылар табыс көлемінің төмендігіне байланысты бағасы ... ... ... ... Бұл ... ... майларының өңделу деңгейі
және басқа да сапалық ... ... ... ... ... (сұралғандардың 78% өнімнің бағасын алдыңғы орынға қойды).
Бағалаудың келесі кезеңі өнімнің сапалық ... ... ... Мұнда өсімдік майларының дәмі, ... ... ... ... ... ... ұзақ тылығы сияқты
қасиеттері анықталады. Тұтынушы сатып алатын ... ... ... болған кезде оның сапалық қасиеттерін салыстыра ... 65% ... ... ... ... оның ... басты назар аударады).
Өнімнің бәсекелік қабілетін бағалаудың үшінші кезеңінде - ... ... ... яғни сыртқы қорабының келбеті, сауда
белгісінің сенімділігі және ... ... ... ... ... бәсеке кезінде ... ... мен ... қоса ... аты, оның ... сияқты көрсеткіштер
тұтынушы үшін таңдау назарына ілігетіні белгілі ... ... ... 87% оның ... ... айтты.
Өнімнің әрбір қасиеттері 10 ... ... ... ... ... ... қасиеттері жағымды болса, онда өнім бәсекеге
қабілетті, егер қандай да бір ... ... ... ... онда ... ... ... қабілеті төмен болып есептеледі.
Анкеталық сұрау барысында анықталғанындай, өсімдік ... ... ... ... ... ... орта жастағы әйелдер
жатады (75,8%).
Нарықтағы өсімдік майларының сапалық қасиеттерін бағалау ... ... ... көрсеткіштің тұтынушы үшін салыстырмалы маңыздылығын анықтап
алу қажет. Бұл үшін тұтынушылардан ... ... ... ... ... ... 12 – Сапа көрсеткіштерінің салыстырмалы маңыздылық коэффиценттерін
анықтау
|Сапа ... ... ... ... ... |
|көрсеткішінің | ... ... ... | | ... |
| |1 |2 |3 |
| |1 |2 |3 |
| ... ... ... |Таңдау | | |
| ... ... ... | | |
| ... | | | | | ... |8,1 |8,6 |7,2 |7,8 |8,01 |5 ... |8,4 |8,8 |7,6 |7,9 |8,27 |3 ... ... |5,2 |6,7 |6,4 |6,2 |6,02 |9 ... |7,6 |7,3 |7,2 |7,5 |7,43 |6 ... |5,9 |6,1 |6,8 |7,1 |6,34 |8 ... |4,7 |6,2 |5,1 |5,8 |5,37 |11 ... |9,4 |9,6 |9,1 |7,9 |9,13 |1 ... |8,3 |8,1 |8,4 |7,2 |8,07 |4 ... |9,1 |8,7 |8,8 |7,4 |8,62 |2 ... |5,0 |5,4 |6,5 |6,2 |5,60 |10 ... |6,6 |7,1 |7,3 |6,5 |6,87 |7 ... | | | | | | ... |0,341 |0,286 |0,198 |0,176 | | ... | | | | | | ... оң ... ... ... ... ... ... ескерсек, бұл тарапта, өнімнің ... ... ... ... ... ... мүмкін. Кесте 14 мәліметтерден
байқағанымыздай, ... ... ... ... да ... және ... ... тұтынушылар тарапынан жоғары бағаға ие болды.
Олардың тұтыну нарығындағы танымалдылығы және ... ... ... ... ерекшеленуіне алып келді.
Соңғы кездері отандық «Иртыш» және «Шедевр» сауда белгісіндегі ... ішкі ... ... ... ... келеді. Тұтынушылық қасиеттері
жағынан шетелдік өнімдерден кем түспейтін бұл майлар ...... ... өз ... ... ... іздестіруде.
Көбінесе, тек жергілікті нарыққа ғана белгілі отандық «Майя»,
«Доня» және «3 ... ... ... ... сол ... тұрғындарға
ғана танымал болып, еліміздің басқа өңірлерінде тұтынушылар тарапынан
сұраныстары ... ... ... ... ... осы кәсіпорындарда маркетинг жұмыстарының қайта
қалыптастырылуын немесе тиімді ... ... ... ... ... ... қабілеттерін бағалаудың негізгі
нәтижесін, өнімнің тұтынушылық қасиеттерін мейлінше жан-жақты ескеруге
мүмкіндік ... ... ... ... сәйкес (формула 8)
есептелген кесте 15 мәліметтерден көруге ... ... ... ... ... ... ... күнбағыс майлары бойынша
алынған. Ұсынылған әдістемеге сәйкес ... ... ... ... ... ... яғни нарықтық құнымен бейнеленеді. Бұл оның тиісті
нарықтағы өзгерісін немесе ауытқуын бірден ескеруге ... ... 15 - ... ... өнімдерінің бәсекелік қабілет
деңгейлерін бағалау
|Сауда ... ... ... ... ... ... | ... |тұғыры |
|атауы | ... | |
| | |БҚ | |
| ... ... ... | | |
| ... |деңгейі |бағасы | | ... |7,77 |8,01 |160 |0,39 |5 ... |8,54 |8,27 |153 |0,46 |3 ... ... |7,92 |6,02 |170 |0,28 |9 ... |6,83 |7,43 |145 |0,35 |6 ... |7,66 |6,34 |150 |0,33 |7 ... |7,03 |5,37 |155 |0,24 |11 ... |9,64 |9,13 |162 |0,54 |1 ... |9,01 |8,07 |150 |0,48 |2 ... |9,26 |8,62 |180 |0,44 |4 ... |8,24 |5,60 |170 |0,27 |10 ... |8,53 |6,87 |185 |0,32 |8 ... | | | | | ... ішкі ... ... отандық және шетелдік өсімдік
майларының бәсекелік қабілет деңгейлерін ... ... сапа ... ... ... ... шаққандағы құндылығын анықтап
береді. Өнімнің бәсекелік қабілет ... (БҚ) ... 1-ге ... ... оның ... ... ... өнімдермен салыстырғанда жоғары
екендігін көрсетеді.
Бәсекелік қабілеттік барлық ... ... ... ... ... сауда белгісіндегі өсімдік ... ... ... ішкі ... бәсекелік қабілеті ең жоғары өнім ... ... ... ... 0,54). «Ona» (0,48) және «Ideal» (0,44) майлары
да тұтыну нарығындағы бәсекелік тұғырларының ... ... ... 10).
Алматы маргарин зауытының «Шедевр» сауда белгісіндегі өнімі отандық
өсімдік майлары өнімдерінің арасында бәсекелік қабілет деңгейлері бойынша
ең ... ... ие ... (0,46). ... және ... ААҚ
өнімдері жергілікті нарықта, отандық өндірушілердің ұқсас ... ... ... ... ... ... болып отыр.
Біріншісі - өнімдерінің тартымдылық көрсеткіштерімен, ...... ... ... ... басқа да түрлері бәсекелік ... ... ... әртүрлі нәтижелерді көрсетті.
Сурет 10 - Өсімдік майлары өнімдерінің бәсекелік қабілет
деңгейлері.
Негізінен, бәсекелік қабілет деңгейін бағалаудың бұл ... ... ... ... қасиеттерінің басым немесе әлсіз жақтарын
анықтауға, сол арқылы, бәсекелік ... ... ... ... береді.
Алайда, бәсекелік қабілеттің нақты нарыққа және белгілі бір ... ... ... ... ескерсек, онда еліміздің әр
аумағында қандай да бір сауда ... ... ... ... ... оның сол аймаққа танымалдылығын және нарықтық бағасына орай
өзгеруі мүмкін.
3 ... ... ... ... ... арттыру механизмін
қалыптастыру жолдары
3.1 Өсімдік майларының ... ... ...... ... ... шарты ретінде
Өнімнің сапасын арттыру – қазіргі қалыптасқан нарықтық бәсекеде
ішкі нарықтағы тұрақтылықтың ғана ... ... ... ... да негізгі көзі болып саналады.
Сапалы өнім еліміздің ... ... ... ... ... және ... нарықтағы бәсекелік қабілетін
арттыратын факторлардың маңыздысына ... ... ... ... сауда ұйымына кіруге дайындық жұмыстарын жүргізуде, бұл орайда
отандық өнңмдердің сапасын арттыру ... ... ... айналуда.
Жоғары технологиялы сапалы өнімдер ... ... ... ... және ... ... 2004 жылғы арналған негізгі
бағыттары» туралы Қазақстан ... ... ... ... ... ... экономиканың теңдестірмелігін қамтамасыз ету,
өңдеуші өнеркәсіпті, жоғары технологиялы және ... ... ... ... және ... ... ... дамыту
жөніндегі аса маңызды міндеттер тұр.
Бүгінгі таңда теңдестірмелі және тұрлаулы даму үлгісін түзген кезде
біз экономиканы ... ... ... ... ... ... ... алуымыз керек.
Алға қойылған міндеттер сыртқы сауда саясатының қағидаттарын қайта
қарауды талап етеді. Еліміздің өңірлік ... ... ... ... ... және ... көрсетуді экспортқа бағдарлаумен
ұштастыру арқылы сауда ырықтандыру бағытын ұстануға тиіс ... ... ... ... ... ... міндеттер әлемдік нарыққа отандық сапалы тауарларды шығару
арқылы өз ... ... жол ... сапасына деген талап ғылымның, техниканың, халықтың өмір
сүру деңгейінің дамуына қарай өзгеріп отырады. Осы ... сүт ... ... ... ... ... ... сай өзгеріп отыратын заңдылық ... ... ... ... ... ... тұрғыда анықталады.
Әлемдік нарыққа шығудың ... жолы ...... ... ... ... және оны ... енгізу қадамдары
саналады.
Бұл үшін, ең алдымен, ҚР 2005 жылы қабылданған «Стандарттау туралы»
және «Сертификациялау ... ... ... халықаралық
стандарттарға көшуге ынталандыратын жаңа нұсқасын қабылдау қажеттілігі
туындауда. Қазіргі қолданыста ... бұл ... ... ... ... ... өнімнің сипатына, пайдалану мақсатына сай талаптар мен мөлшерлерді
бекіту;
- өнімнің адам өміріне, қоршаған ортаға қауіпсіздігін ... өнім ... ... тұтынушылардың көзқарастарын қорғау;
- мемлекеттің, кәсіпорындардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
- өнімнің бәсекелік қабілетін арттыруда кедергілерді жою және ... ... ... ... бәсекелік қабілетті қамтамасыз
етудің басты құралы ретінде ИСО 9000 талаптарын өндіріске ... ... деп ... ... ... қасиеттерін арттырудың басты құралы
да осы стандарттау жүйесінің тиімділігімен байланысты. Кез-келген өнімнің
жобалануынан оның ... ... ... ... ... ... да осы
стандарттың талаптарымен қадағаланады.
ҚР Үкіметінің 2005 ... 29 ... № 1787 ... ... ... ... туралы қаулысына сәйкес
міндетті түрде сертификациядан өтуі тиіс біртекті өнімдердің ... Бұл ... ... өнімдері де кіреді.Тамақ өнімдерінің ішінде
өсімдік майларының тізімі көрініс тапқан. Оларға: мақта, күнбағыс, ... ... ... және соя ... кіреді.
Біздің зерттеуіміздегі өсімдік майларына қатысты келесі
МЕМСТ ... 18848-73 - ... ... Сапа көрсеткіштері. Терминдер мен
анықтамалар;
- 21314-75 - ... ... ... ... ... Сол ... ҚР СТ ИСО ... сәйкес, өсімдік
майларының түрлеріне ... ... ... мен ... ... бірнеше МЕМСТ белгіленген (толық ... ... Б,В және Г ... көрсетілген).
Өсімдік майлары нарығында ... ... ... ... ... жаңа қадамдарға баруларына, ... ... сапа ... өндіріске енгізу ұмтылулары ... ... сапа ... ... атауға ие болған бұл
жүйенің ... ... сапа ... менеджменттің өзара
байланысқан жүйесі ... ... SYSTEM, IMS) және ... ... жүйесі (TOTAL QUALITY MANAGEMENT, TQM) кіреді.
Мемлекеттің тамақ өнімдеріне, соның ... ... ... сапа ... ... ИСО 9000 стандарттарына
сай дайындау отандық ... өнім ... ... ... сол ... ішкі және ... ... бәсекеге қабілетті
болуға итермелейді. Бұл ... ... ... үшін келесі
сапа мәселелерін анықтауды қажет етеді, оларға:
- сапаға ... ... ... сапа ... ... сапа ... ұйымдастыру;
- сапа жүйесінің құжаты; сапа ... ... сапа ... ... сапа жүйесі;
- техникалық талаптады дайындау және жобалау сапасы;
- ... ... ... ... басқару;
- өнімнің қауіпсіздігі;
- сапаға қатысты ... ... ... ... ... өзіндік сапа
жүйесін ... ... ... ... сапа жүйесін
жетілдіру бағытында көптеген ізденістері мен ... ... ... ... ... ... ... - барлық
мемлекеттерге ... сапа ... ... ... ... ... ұйым 1979 жылы ... басқару және
сапаны қамтамасыз ету" жөнінде техникалық комитет құрған болатын. 1985 жылы
бұл ұйым сапаны ... ... бес ... ... дайындады, ал 198 жылы британдық стандарттарға және халықаралық
электротехникалық ... ... ... ... ИСО ... ... дайындап шықты, бұлардың қатарына:
- ИСО 9001 - ... ... ... ... және ... ... ИСО 9002 - Нақты өндіріс;
- ИСО 9003 - Өнімді бақылау және ... ИСО 9004 - ... және сапа ... ... басқару жатады
[74].
Қазір бұл стандарттар әлемнің 73 ... Осы ИСО ... ... өнімдерін сертификаттаудың базасына айналды.
Біздің мемлекетіміз де ИСО 9000 стандарттарын енгізіп ҚР СТ ИСО 9000-2001
талаптарын ... ... мен оны ... және ... ... өте
тығыз байланысты, сондықтан өнімнің бәсекелік қабілетін арттыруда бұл екі
жүйені өзара үйлестіре ... ... ... ... сапасын арттыру тек стандарттаудың талаптарын ғана
емес, ... ... да ... шарт ... ... Сапалы
өнім шығаруға жағдай жасау, оны экспорттауға қолдау көрсету мемлекеттік
қамқорлықтың өзегі болмақ.
Бұл тұрғыда, ... ... ... ... ... ... жүйесін құруға бейімделмек. ... ... ... ... өнім өңдеу және дайын өнімдер шығару
бәсекелестігіне қол ... ... ... өзінде, мемлекет қолдауынсыз
дайын өнімдер шығару менэкспортты өсіру мүмкін ... ... ... ... – сапасыз тауар әкелу сияқты, абыройсыз
бәсекелестік тудырып ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық өсудің барысында, дамыған және
дамушы елдердегі ... ... ... әлемдік нарықта тұрақты
сұраныстың қалыптасуынан Қазақстандық ... өсуі ... ... [75].
Қазақстан экономикасының бәсекелестігін арттыру отандық өнімдердің
сапасын арттыру ... ... ... ... бұл ... ... жылғы 2 мамырдағы № 590 қаулысымен бекітілген "2001-2005 жылдарға
арналған ... ... ... ... атап өтуге
болады. Бұл бағдарлама отандық тауарлармен көрсетілетін қызметтердің
бәсекегеқабілеттігі мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік және жергілікті ... және өзге де ... мен ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері болып:
-көзделген өткізу нарығы стандарттарының талаптарына сай ... ... ... ішкі және ... ... және ... қабілетті тауарлар, жұмыстар мен көрсетілетін
қызметтерге жобалау мен ... үшін ... ... ... ... ... ... арттыруға бағытталған
ғылыми-техникалық прогресс жетістіктерін енгізу;
- өнімдер мен жұмыстар, көрсетілетін қызметтер сапасын және бәсекеге
қабілеттілігі саласында ... және ... ... ... шет елдермен саудада техникалық кедергілерді жою жолымен отандық
тауар ... ... ... ... ... ... және осы
негізде әлемдік ... ... ... ықпалдасуы
проблемаларын шешу;
-мемлекетте экономиканы тиімді реформалау процесінің жеделдетуіне
қамтамасыз ететін ... ... мен ... ... ... және сапасын арттыруға ... ... ... және ... ... жасау;
- сапа саласындағы нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру;
-сапаны арттыру саласындағы іс-шаралар ұйымдастыру және насихаттау
болып табылады ... ... ... ... ... өнім ... арқылы нарықтағы тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыруға
нақты қадамдар жасауына түркі болар деген ойдамыз.
Ескере кету керек, ИСО ... ... ... ... ... ... іс ... мемлекетіміздің Бүкіләлемдік Сауда ұйымына кіру
қарсаңында ИСО 9000-2001 талаптарын өндіріске ... ... ... ... ... халықаралық сапа талаптарына сай келмейтін
өнімдер сыртқы нарықта ... және бұл ... ішкі ... ... қорғаудың бірден-бір жолы болып саналады.
ИСО 9000-2001 талаптарын кәсіпорынға енгізу ... ... ... де дәл ... ... ... ... жүйесінің негізгі
шығарылағн өнімнің төрт деңгейдегі сәйкестілігін бақылаумен сипатталады.
1. Бірінші ... - ... ... ... өнімнің сапасы
стандарттарға сәкес келетін немесе сәйкес келмейтін болып бағаланады.
Өнімнің ... ... ... ескертпелері мен талап-тілектері
бойынша да бақыланады.
2. Екінші деңгей - пайдалануға ... ... өнім ... ... ғана ... ... ... де сәйкес болуы тиіс. Бұл ... ... ... ... ... ... істеуді қажет етеді.
3. Үшінші деңгей - ... ... ... ... ... жоғары сапалы өнімнің төмен ... ... дәл ... әрбір кәсіпорынның өз ісін шығынсыз, яғни ақаусыз атқаруға
тырысуын ... бұл ... көп ... ... орындарын
тиімділікке итермелейді
4. Төртінші деңгей - ... ... ... ... бір жаңа ... сай, ... тұтынушылық қасиеттерімен
ерекшеленетін, өнімнің жаңа түрлерін шығару арқылы өнімдердің ... ... ... ... бұл жүйесі кәсіпорынды нарықтың жаңа қуыстарын
қамьуға, бәсекелестерінен ерекшеленуге мүмкіндік ... ... ... өндірісінің қазіргі ахуалында ішкі және сыртқы
нарыққа сұранысы жоғары және бәсекеге қабілетті өнім ... үшін ... ... ... саясатын да негізгі назарда ұстанған
жөн деп снаймыз.
Әрбір кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... кез-келген өзгерісіне икемделуі тиіс. Бұл
жағдай жаңа өнімдер, жаңа қызмет түрлерін өндіру арқылы жүзеге асуы ... ... ... ... ... мемлекеттер әлемдік сапа жүйесінде
дамудың өзіндік ерекшеліктерін игерген, мәселе, жапондық ... ... ... ... ... бес ... ... бар:
1. Ғылыми-техникалық ізденістерге қаржының мол көлемде бөлінуі және
инновациялық жетістіктердің деңгейі;
2. ... ... және ... ... ... басқару мен
еңбек қатынастарының тұрақтылығы;
3. Өндірістік басқару жүйенің тиімділігі және басқарудың жапондық стилі;
4. ... көп ... ... және ... өндірістік инфрақұрылым;
5. “Кайдзэн” – сапаны бақылаудың қатаң жүйесі [78, б.126].
Өндірістік жетілдірудің өзара байланысқан үш тармақты “үкімет - ғылым ... ... ... бұл ... көптеген әлемдік нарықтарды
игеруге мүмкіндік алды.
Жапондық ... АҚШ және ... ... жетекші
компаниялармен сапаны арттыру мәселесі бойынша жан-жақты пікір алмасулары
өз ... ... ... назарын, ең алдымен, стратегиялық бақылау
және сапаны ... ... ... ... ... зерттеулер
мен алынған нәтижелердің негізінде “жапондық сапа стандарттары” пайда
болды. Бұл ... - ... ... ... және өткізу кезіндегі
сапа мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізді [79. б.81].
Қазақстандағы май өңдеу өнеркәсібінің материалдық-техникалық ... ... ... мен ... терең және жүйелі өңделу және
соның негізінде биологиялық қуаты жоғары сапалы өнімдер шығару мемлекетінің
қаржыландыруына, ... ... ... ... ... ... істеп тұрған кәсіпорындарды жарақтандыру мен ... ... ... жолы ... ... ... ... құрыду ұсынуға болады. Бұл жүйеге белгілі бір өңірдің
(мәселен, ... ... май ... ... мен осы ... бар ғылыми-зерттеу мекемелері кіреді.Бұл мекемелердің өзара тығыз
жұмысы әлемдік өсімдік ... ... ... ... ... ерекшеліктерін зеттеуге, жаңа жетістіктерді
айқындауға және мүмкіндігінше сол ... ... ... ықпал етеді. Өз кезегінде, бұл жағдай саланың өндірістік,
экономикалық және ... ... ... ... ... өнім шығаруға итермелейді. Май өндіруші кәсіпорындардың
қолдауымен ғылыми мекемелер өз ... ... ... ... ... ... іске ... мүмкіндік алады.
Жоғары технологиялы және ғылыми қамтымды ... ... құру ... өнімдерінің ішкі нарықтағы бәсекелік қабілетінің
артуына да жол ашады. Өйткені, қазіргі уақытта көптеген мемлекеттер ... жаңа ... ... қолға ала бастады.
Соңғы кездері әлемдік нарыққа “аралас” маларды өзектілігі ... Бұл ... ... ерекшелігі - ол бірнеше майдың қоспасынан
тұрады және оған жағымды дәм беретін ... ... - ... ... ... ... қосылады. Мұндай майлар өзінің дәмдік қасиеттерімен
және ... ... ... ... ... майлар
тұтынушыларды өзіне тез тартуға қабілеті де жоғары. Өйткені, қолдануға
дайын және ... ... ... ... ... қасиеттері
жағынан аңызы жоғары бұл майлар тұтынушының қызығушылығын тудырары сөзсіз.
Өндірісте майларды модификациялау ... ... ие ... бұл ... ... технологиясының бірнеше әдістері бар:
1. Каталитикалық толықтыру. Өнімнің құрамына табиғи ... қоса ... ... ... ... және ... алу. ... өнімдер қағаз қораптарда және ықшамдап
сатылуға қолайлы. ... ... ... алмастыруға
және йогурт, мақта ... ... ... ... қабілеті бар бұл майлар ұзақ мерзімге
сақталумен де ерекшеленеді.
2. Каталитикалық переэтерфикациялау. Өнімнің майлылығын өзгерту,
яғни әртүрлі майлылықтағы ... ... ... кең
көлемі талғамдарына жауап ... ... ... сүт, нан және ... тағам өнімдерінің
өндірістері әртүрлі майлылықтағы өсімдік майларын пайдаланады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... осындай майларға зәрулік танытуда. ... ... ... ... ... пайдалану
көлемін шектеуге әкеліп отыр. Мұның бәрі, түбінде шетелдік
өндірушілердің өнімдеріне сұраныстың артуына ықпал ... ... ... ... майлы дақылдардың және табиғи
қоспалардың жиынтығынан жағымды дәмі бар өнім ... ... тек бір ғана ... ... (не ... не
пияздың, не болмаса басқа да дәм ... ... дәмі ... ... қарапайым (бір ғана майлы дақылдан өндірілген)
немесе күрделі (бірнеше майлы дақылдардан өндірілген) ... ... ... ... ... төмен дәрежеде қанықтыру
әсерінен өсімдік майлары тез тотығуға ... ... дәмі мен түсі ... ... Бұл процесті баяулату
үшін әртүрлі дақылдардан (шәй, ... және ... ... ... ... лимон, аскорбин қышқылдарын ... ... ... сақталу мерзімінің ұзақтылығымен
ерекшеленетін өнім ... ... ... ... Майдың құрамына адамдардың ... ... ... ... ... орналасу
ерекшеліктеріне байланысты биологиялық белсенді заттар мен
витаминдерді қосу. Бұл орайда, ... осы ... ... ... ... ... болады. Қазақстанда және
басқа да көрші мемлекеттерде адам организміндегі ... ... ... бұл ... ... үшін ... үшін де тиімді болмақ. Өйткені, ... ... ... ... ... тұтынушылық және емдік
қасиеттерімен тұтынушылар ... тез ... ие ... ... ... ... кәсіпорындардың көбі, қазіргі
уақытта, тек өнімнің бір ғана түрін өндіруге икемделген және ... ... ... ... жолға қойылмаған. Осы кәсіпорындардың
негізінде өнімнің жоғарыда аталған ... ... ... сай ... ... ... өндірістер құруға болады. Бұл
мүмкіндік отандық өнім өндірушілерге ... ... ... ... ... ... ... тигізеді:
- өнімнің бір ғана түрін өндіруге және оның ... ... ... тұтынушылардың жаңа тобын иемдеу және ... ... ... ... ерекшелену және теріс пиғылды ... ... ... бойынша, әлемдік өсімдік майлары нарығында пальма,
рапс және соя ... ... және ... ... ... ... ... Олардың жалпы өндірісі барлық өсімдік майларының 73,3%
теңестігі [81, б .6]. ... ... ... ... да ... сұранысы
мен өтімділігін қаматмасыз ету мәселесі көптеген елдер үшін өзекті болып
отыр. Осы ... ... ... ... ... мақсары,
жүгері және мақта майларының сұранысын қалыптастыруда және ... ... ... ... ... майлар өндіру технологиясын
жолға қойған жөн сияқты. Бұл үшін отандық өсімдік майлары ... ... ... ... ... ... болады. Яғни, әлемдік нарықтағы жаңа өнімдерге сұраныстың
жоғарылауын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... енгізу арқылы, жаңа “аралас” түрлерін ... ... ... ... ... даму кезеңіндегі жеке ғылыми-техникалық
дайындамалар мен ... ... ... ие ... ... ... ... шетелдің технологиялырды күтіп отырудың ... Олар ... ... ... ... ... ... технологияларды біздің елге жібере де қоймас [52].
Уақыттың өзі дәлелдегеніндей, тиімділікті өнімнің сапасынан үнемдеуден
іздеудің жөні жоқ. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... нарықтық ерекшеліктер, тұтынушылардың ... ... ... Тек ... ... ерекшеленетін өнім
нарықта өз тұтынушысын табады.
Сонымен, ... ... ... ... осы сала ... ... мен әлемдік нарыққа шығу мүмкіндігінің кепілі болатынын ескере
отырып, бұл бағытта келесі нақты қадамдар ... ... тиіс деп ... ... тауар өндірушілердің өнім сапасын халықаралық стандарттарға
сәйкестендіру;
- ... ... ... ... ... және ... бәсекелік
қабілетін қалыптастыру мақсатында мемлекеттік сапа жүйесін жетілдіру. Бұл
орайда, Жапония және ... ... осы ... ... негізге алу;
- тамақ өнімдерінің адам өміріне қауіпсіздігі мен сапасының ... ... ... май ... саласына қатысты өндірістік және ғылыми-зеттеу
мекемелерінің ... ... ... ... витаминдері, майлы қышқылдары, минералдық заттары бар
өнімдер шығаратын технология дайындау;
- отандық қалыптасқан дәстүр ... ... ... ... таза ... шығару үрдісін ұстану,
-өнімнің биологиялық құрамын табиғи түрінде сақтау үшін ... ... мен ... ... органолептикалық қасиеттерін жақсарту мақсатында қажетті табиғи
қоспаларды пайдалану;
- өнімнің сапасын және адам ... ... ... мен ... талаптарын жетілдіру бойыша ұсыныстар жасау;
- өнімді дайындау мен ... ... және ... ... озат ... технологияларды пайдалану;
- тұтынушылардың әртүрлі деңгейлеріне сай өнімнің жаңа түрлерін шығару
арқылы ассортиментті кеңейту.
3.2 Өнімнің бәсекелік ... ... ... ... ... экономикада кәсіпорын өнімдерінің тиімділігі мен ... оның баға ... ... ... ... тікелей
байланысты. Бұл жерде кәсіпорынның басты мақсаты тек мол ... ... ... ... ... тұтынушыларды төмен бағамен ынталандыру арқылы ұзақ
уақы бойы өнімдерін нарыққа тиімді өткізуге де негізделуі тиіс.
Бәсекелі нарықтағы ... ... өзі де ... ... өнім ... ... тартысқа түсу арқылы, өз мүмкіндіктерін
жақсартуға бағытталған қадамдарын сипаттайды [8, б.15].
Бағалық бәсекеге түсуге ... ... ... нарыққа ену
мүмкіндіктері мен шығынымен жұмыс істеу қауіптерін, ... мен ... ... әдістерін, бәсекелетер тарапынан
ойластыра отырып, баға ... ... ... ... ... ... баға ... қатысты ұстанатын
саясаттарын зерттеулер нәтижесі баға саясатының ... ... ... ... ... баға белгілеу зиялылығы: тұтынушылар өмір сүру деңгейлеріе
сай өнім ... ... ... ... ... ... немесе төлем
қабілеттілігі: өнімді сату ... ... ... ... ... материалдық қамсыздануына жағдайдың
болуы;
- өнім бағасының икемділігі: нарықтағы сраныс пен ... ... да ... ... ... ... ... дайындығы;
- тұтынушыға психологиялық әсері: өнімнің тұтынушыға бәсекелік
қабілет ... ... ... ... ... үйлестіру;
- ынталандырушы бағалар: өнімнің тиімді өткізілуін қамтамасыз етуде
бонустар, маусымдық жеңілдіктер, “нарықтағы жаулар бағаларын” белгілеу;
Зеттеуіміздегі өсімдік майлары өнімдерінің ішкі ... ... ... сипаты шетелдік және отандық ... ... баға ... ... тәуелді болып отырғаны жасырын
емес. Бұл жағдай еліміздегі май ... ... ішкі ... ... ... тиімді баға” саясатын ұстану арқылы ұлғайтуды қажет
етеді. Алайда, баға белгілеу саясатының өзі көптеген ... ... ... ... ... жөн. Ол ... әсер ету аясына сай келесі
үш топқа бөліп қарастыруға болады [54]:
1. Ұсынысқа байланысты факторлар: ... өнім мен ... ... ... мен ... ... байланысты факторлар: тұтынушылардың талғамы мен ... ... ... ... ... ... ... факторлар: сұраныстың көлемі мен
құрылымы, сұраныстың ... ... ... ... ... ... ұқсас өнімдердің болуы.
Май өндеуші кәсіпорындардың шығаратын өнімдеріне тиімді баға ... ... ... ... ... бағаны қалыптастыру
ерекшеліктерін де ... ... ... ... ... ең ... ауыл ... майлы дақылдардың өнімділігіне, жиналу көлеміне, көлемдік
өзгерістерге ... ... ... ауыл ... ... ... ... өңдеуге кеткен шығындарының көлемі де майлы дақылдардың
бағасын анықтауға әсер етеді.
Өсімдік майларын өңдеуші кәсіпорындардың ... ... ... ... ... 70-80% жуық ... шикізат пен материалдарға
жұмсалатынын көрсетті. Мәселен, “Вита” ААҚ ... ... ... ... ... өзіндік құнының құрылымын төмендегі ... ... ... болады.
Кесте 16 – Вита ААҚ шығарылатын өсімдік майы өнімнің нақты өзіндік құн
шығарады
|Өзіндік құн көрсеткіштері ... ... ... ... |
| ... |% ... пен материалдар |69812,5 |75,1 ... және ... ... |558,1 |0,6 ... ... |5395,0 |5,8 ... ақы шығындары |2697,5 |2,9 ... ... ... |496,0 |0,5 ... өндірістік өзіндік құн |78959,1 |84,9 ... ... |14057,6 |15,1 ... ... құн |93016,7 |100,0 ... с к е р п е – ... ААҚ ... бойынша есептелген. ... ... ... баға саясатын қалыптастыру барысындағы назары
өндірістік шикізаттың бағасын, яғни шығындылықты ... ... ... тиіс. Өйткені, өнімнің ... ... ... баға ... ... тұрақтандыруға, қосымша табыс
арқылы ішкі мүмкіндіктерін жақсартуға және ... ... ... ... ... автордың пікірі бойынша, бірнеше жолын ұсынуға
болады.
Біріншіден, май ... ... ауыл ... ұйымдарымен
байланысын нығайту. Осы ұйымдармен келісім ... ... ... ... егу, ... ... ... көмек көрсетужәне өнімдерін
нақты сатып алу бағасын ... ... ... ... ... ұйымдарын егістік көлемдерін ұлғайтуға және ... ... ... Бұл шаралар шикізатқа кететін шығындарды
төмендетуге және ... ... ... ... тәуелділікті
азайтуға мүмкіндік береді.
Қазіргі кезде шетелдерден тасымалданатын ... ... ... ... өнімнен екі-үш есе асып ... ... ... ... ... еліміздегі майлы дақылдар көлемінің өндірісті толық
қамтамасыз етуге ... Өз ... ауыл ... ... ... егістік көлемін ұлғайтуға шектеу қойып
отырған бірнеше себептер бар:
- майлы ... ... ... тек ... ... ғана ... ... өсуге табиғи-климаттық жағдайдың сәйкестігі;
- жалпы ... ... ... ... ... ... осы фактор ауыл шаруашылығы ... ... ... мол басқа түрлеріне көңіл аударуға итермелеуде.
Салыстырмалы түрде алар балсақ, бидайдың 1га жиналатын ортша ... ... ц/га, арпа – 12-25 ц/га ... ал майлы дақылдардың орташа
өнімділігі 3,5-7,0 ц/га ... ... ... ... ... ... алу бағаларының тұрақсыздығы.
Жыл басында нақты бағаның белгіленбеуі өндірушілерді ... ... Осы ... май ... ... ауыл ... ... дақылдарды нақты сатып алу бағасын белгілеу арқылы оларды
ынталандыру тетігін іске асырған дұрыс деп санаймыз.
Май өңдеу саласының көптеген кәсіпорындары жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... тасығанды жөн
көреді. Оған сол мемлекеттердегі майлы дақыл өнімдерінен бағаның төмендігі
де әсер етуде. Мәселен, “Вита” ААҚ 2002 ... ... ... ... ... Жаңа Зеландия мемлекеттерімен шикізат тасымалы жөнінде келісім-шартқа
отырды.
Екіншіден, мемлекет тарапынан майлы дақылдарды тасымалдауға ... ... ... ... жол ... тқмендету және сырттан
әкелінетін майлы дақылдарға кедендік төлемдерді азайту ... ... асуы ... май ... ... ... шикізат дайындаудан, оны
өңдеудің барлық түрлеріне дейін қамтитын “егістік алқап-шикізат-өндіріс”
жүйесін ... ... ... ... ... ... сайын, оның
тиімділігі де арта түспек. Аталған жүйе шикізаттың ... алу ... және ... ... ... ... біршама мүмкіндіктер
береді.
Кәсіпорынның шығындылықты төмендету немесе басқа да ... ... ... баға ... өз ... қалыптастыру әдісін
анықтауға негіз болады. Жалпы баға саясатының қалыптасу реті мен оған әсер
ететін факторлардың ... ... 11 ... ... ... әдісі нарықтық ортаның кез-келген жағдайында
үздіксіз жұмыс жасауы тиіс және ... ... сай ... ... жөн.
Жалпы алғанда, бағаны қалыптастырудың бірнеше бағытын ажыратуға болады:
1. Шығынсыздыққа бағытталған ... ... - ... белгілеу әдісі
бойынша;
2. Өнімнің құндылығын сездіру - ... ... ... ... шығындары - шығындылық әдістер бойынша;
4. Нарықтық сипаты - нарықтық әдістер ... ... ... ... ... шығындары –
параметрлік әдістер бойынша..
Өз кезегінде, нарықтық әдістер екі топқа бөлінеді:
- тұтынушының тауарға ңөзқарасы бойынша - ... ... ... ... ... ... ... - бәсекелестерге бағытталға
әдіс.
Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... қажетті табысты алдын-ала жоспарлап, соған сай өнім
көлемін өндіру арқылы сипатталады. Бұл ... ... ... бағасын төмендетіп, тиісінше оның өндіру көлемін ... ... ... оның көлемін қысқартуға болады.
Өнімнің тұтынушылық қасиеттері бойынша бағаны қалыптастыру тұтынушыға
кәсіпорынның ... ... ... ... құндылық,
тартымдылық сипаттарын жарнамалап, тұтынушының сұранысын ояту арқылы баға
белгілеуді бейнелейді.
Бағаны ... ... ... ... сату ... өндірістік
шығындарға белгілі бір көлемді ... ... қосу ... есептеуді
көрсетеді. Қазіргі нарықтық бәсекеде мөлшері табыс тек кәсіпорынның межелі
мақсаттарымен ғана емес, сонымен қатар бәсекелестердің баға ... ... ... де ... Аталған әдістің келесі
түрлері бар:
толық шығындар әдісі;
- тікелей шығындар әдісі;
- шекті шығындар әдісі;
- ... ... ... ... бағаны үстемелеу әдісі;
Сурет 11 – Кәсіпорынның баға саясатын қалыптастыру.
Толық шығындар әдісі ... ... ... және ... табысты қосу арқылы бейнеленеді.
Тікелей шығындар әдісінің негізгі өзгермелі шығындарға мөлшерлі табысты
қосумен анықталады. Ал тұрақты ... ... ... түскен табыс пен
өзгермелі шығындардың айырмасынан жабылады. Бұл ... ... ... деген атауға ие болған.
Шекті шығындар әдісінің есебі де ... ... ... Бұл ...... толық жабылған кезде өнімнің бағасын төмендетіп,
сұраныс ... ... ... болуында.
Бағаны қалыптастырудың шығынсыздықты талдау әдісі кәсіпорын белгілі бір
табыс көлемін алу үшін қажетті баға деңгейін белгілеу кезінде қолданылады.
Осы арқылы ... өз ... ... ... ... табуға мүмкіндік
алады.
Инвестицияның табыстылығын ... ... ... өнім ... ... ... шығындарды бағалай отырып, өнім көлемінінің
қай бағытына капитал салудың ... ... ... ... ... ... жабу ... немесе тауарды
бөлшектеп сату кезінде тұтынушыларды көтерме сауда жасауға ынталандыру ... Бұл әдіс ... алу ... ... коэффициентіне көбейту
арқылы келесі формуламен анықталады:
мұндағы - сату ... ... алу ... - ... ... ... ... %.
Бағаны қалыптастырудың нарықтық әдістерінде өндірістік шығындар шекті
фактор ретінде қарастырылады, яғни ол, белгілі бір деңгейден төмен ... ... ... ... ... Алайда нарықтағы сұраныс пен
ұсыныстың ... ... ... ... нарықтық бағада өз өнімдерін
сатуға мәжбүр болады.
Тұтынушыға ... ... ... ... ... ... ... сұранысты, сұраныстың икемділігін және өз өнімдеріне
деген тұтынушылардың көзқарастарын негізге алады.
Бұл әдістің ... ... ... ... негізінде және
сұранысқа бағытталған әдістер кіреді. Тұтынушыларға өз ... ... ... қолданатын бұл әдістер нарықтық жағдайға
икемді болып табылады.
Сурет 12 – Бағаны ... ... ... бағытталған әдісті кәсіпорын нарықтағы өз орнын ұстау
үшін, қажетті жағдайларда өнімнің бағасын төмендетіп, тұтынушыларды ... үшін ... Бұл әдіс ... ... мен ... ... сай тағы да бірнеше әдіске бөлінеді.
Бағаны қалыптастырудың параметрлік әдістері шығарылып жатқан
өнімнің ... ... ... және осы ... жаңа ... шығару
барысында қолданылуы мүмкін. Өнімнің тұтынушылық ... ... ... ... отырып баға белгілеу мөлшері-параметрлік әдіс
деген атауға ие.
Параметрлік әдістер негізгі төрт топқа бөлінеді, олардың негізгісі
болып баллдық әдіс ... Бұл әдіс ... ... әрбір параметріне
эксперттік баға беріліп, ... ... ... ... ... ... ... бағаланады. Параметрлік әдістің бұл түрі көптеген
параметрлерге, соның ішінде ... ... ... ... келмейтін
сипаттарына байланысты қолданылады. Мәселен: ... ... адам ... ... ... органолетикалық қасиеттері
(түсі, дәмі, иісі), танымалдылығы.
Баллдық әдісті баға белгілеуде тәжірибелік ... төрт ... ... - өнімнің негізгі техника-экономикалық параметрлері
таңдалады.
Екінші кезеңде – ... ... балл ... ... ... ... ... кезеңде - өнімнің техника – экономикалық ... ... ... ...... өзі ... ... қалыптастыру әдісінің қай-қайсысы болсын, ол
сол кәсіпорынның ішкі жағдайына, нарықтағы орнына және ... ... қай ... ... ... байланысты.
Еліміз Халықаралық Сауда ұйымына кіруге талпыныс жасап отырған
уақытта кәсіпорынның баға ... ... ... ... ішкі ... ... өнім ... мүмкіндіктері оның алдағы бәсекелік қабілетін
айқындайтын шешуші фактор болмақ.
Ішкі нарықты қамти ... ... ... ... ... ғана ... қатаң бәсекесіне шыдауы мүмкін. Ал отандық тауар
өндірушілердің сыртқы нарыққа енуі және ондағы бәсекеге төтеп ... ... ... ... баға ... ұстануда екендігін ескергеніміз жөн.
3.3 Бәсекеге қабілетті өнімді шығарудың тиімді ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарының бәсекелі нарықта нәтижелі жұмыс
жасауларына, ... ... ... ... ... ... ... нарығының сипаты мен
қажеттіліктерін, бәсекелестерінің артықшылықтары мен ... ... ... ... ... бірі ... кәсіпорынның
маркетинг жүйесі саналады.
Отандық кәсіпорындарды басқару жүйесіне маркетингті енгізу
ерекшеліктері 1990 –шы ... ... ... ... ... күні сыртқы орта
факторларымен байланысады. Маркетингтің даму ... мен ... осы ... мен жалпы экономика және жекелей ішкі
жүйелерінің даму деңгейлеріне ... ... ... ... ... кәсіпорынның пайдасына айналдыратын кәсіпкерлік
қызметте көрініс алады. Маркетинг – бұл ... ... ... ... ... ... ... талаптарын талдап
ескеретін, жаңа тауардың ... ... ... ... ... ... ... таңда еліміздегі көптеген өндірістік ... ... ... ішінде тамақ өнеркәсібі саласының кәсіпорындары ... ... ... осы ... ... ... отырып,
нарық талаптарына икемделуде. Дұрыс ұйымдастырылған маркетингтік жүйе
өзінің нәтижесін еселеп қайтаратынын уақыттың өзі ... ... ... орны, бағалық емес бәсекеде, өндірушінің ... ... ... ... көрсеткіштері арқылы ерекшеленуге
ықпал етумен байланысты болуы тиіс.
Әлемдік нарықта қалыптасқан өнімді ұсыну мен оның ... ... ... ... ... ... ... артуына байланысты жаңа бағытта көрініс таба
бастады. Бұл ... өз ... ... философиясының»
туындауына ықпал етті. Негізгі үш қағидадан тұартын бұл ... ... ... ... ... ... ескеру саналады.
1. Тұтынушының қажеттілігін ескеру. Бұл қағида ... ... ... ... өзгерістерді, тұтынушылардың
талғамдарына сай сұраныстың ... ... ала ... нақты
қажеттіліктерді қанағаттандыру жолдарын ... ... ... ... ... ... ... бұрын, өнімнің жаңа
түрлерін ұсынуға ... ... ... ... осы ... ... ... Өзгермелі сұранысқа тез икемделу. Қазіргі тұтыну нарығы
қажеттіліктердің неғұрлым қысқа мерзімде қанағаттандырылуымен ерекшеленеді.
Дер кезінде тұтынушының ... ... ... ... ... өзінің
бәсекелік мүмкіндіктерін арттырары да сөзсіз.
3. Өндірістің ... ... ... ... сипатын
ұстану. Маркетингті біртұтас жүйе ретінде қарастыратын бұл қағида келесі
бағыттар арқылы ... ... ... ... сай өнімнің тартымдылық
қасиеттерін және оны өндіру әдістерін жетілдіру, жаңа ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігін қалыптастыру мақсатында
тиімді баға ... ... ... ... әдістері мен тәсілдерін жақсарту;
- өнімді өткізу бағыттарының ара салмағын сақтау;
- өнімді өткізуді ынталандыру ... ... ... ... ... жетілдіру және әсерлі – жарнамалық құралдарды тиімді
пайдалану [82].
Сонымен, ... ... ... ... басқаруға келетін,
нақты нарыққа тиісті жауап қайтара ... ... ... байланысты жүйені
құрайды.
Автордың пікірінше, сүт өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыруда,
осы сала ... ... ... ... даму
ерекшеліктерін ескере отырып ... ... ... ... жөн. ... ... ... май өңдеуші
кәсіпорындардың ешбірінде арнайы маркетингтік ... жоқ. ... ... ... ... ұйымдастыру олардың нарықпен
тығыз байланыста жұмыс істеулеріне мүмкіндік береді.
Ұсынылатын маркетингтік бөлімді атқаратын қызметтеріне байланысты
үш ... ... ... ... Бұл ... ... даму ... сай болуын және оларды жүзеге ... ... ... ... ұстаған жөн (сурет13). ... ... ... бұл ... ... ... бағыты маркетингтік
зерттеулермен кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... сүт өнімдерін өңдеуші кәсіпорындарға нарықтағы
сұраныстың сипаты, оның сиымдылығы, бәсекелестерінің ... ... ... ... ... мәліметтердің жетіспеушілігі байқалады.
Сонымен қатар, кәсіпорынның қызметіне әсер ... ... ... ... даму ... ықпалын анықтайтын маркетингтің болжау
функциясын да енгізудің өзектілігі сезілуде. ... ... ... ... ... ақпараттық және ұсыныс сипатында негіз
бола алады. Мүмкіндіктерді ... ... ... ... қатысты
қабылданатын шешімдердің дұрыстығын бағалауға сай болғаны жөн.
Кәсіпорынның нарықтағы даму ... мен ... ... ... ... болжамдық бағалаудың
негізділігіне байланысты болжаудың тиімді әдісі ... ... ... көп ... түрі ... ... өзінің
көлемділігі мен бірнеше фактордың ықпалын ескеруі арқылы ерекшеленеді.
Жалпы алғанда, маркетингтік жүйенің ... әрі ... ... ... көп
жағдайда, осы болжау әдістерінің дұрыс таңдалуына байланысты.
Маркетингтік бөлімнің бұл бағытының негізгі ... ... ... ... ... нарығын (сиымдылығын, ішкі өндірісі мен экспорт және
импорт тасымалын, ... мен ... ... және ... ... дақылдардың егістік көлемін, өнімділігін,
жиналатын мөлшерін кешенді және жүйелі түрде зерттеу;
- нарықтағы өнімнің ұсынысын зерттеу ... ... және баға ... ... олардың өнімдерінің
тұтынушылық (сапалық және ... ... ... кәсіпорынның
баға саясатын ұйымдастыру);
- кәсіпорындағы өнім ассортименттерін талдау (өмірлік кезеңдерін, әрбір
түрінің өткізілу көлемін, ... арту ... ... ... ... ... ... ұсыныстар жасау;
- кәсіпорын өнімінің өткізілуін (сұраныс көлемін, оны арттыру
мүмкіншіліктерін, әрбір өнім бойынша өткізу ... және ... ... ... ... болжау.
Сурет 13 – Кәсіпорынның стратегиялық мақсаттары мен маркетингтік
жүйесінің өзара байланысы.
Кәсіпорындағы ... ... ... ... бағыты
тұтынушылар талғамын зерттеу және нарыққа жаңа ... ... ... ... ... ... сүт өндірісіндегі ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... мен ... өнеркәсібі
саласындағы өсімдік майларын тұтынушы кәсіпорындардың жаңа талаптары
олардың осы ... ... ... ... және әрдайым өзгеріске дайын болуын қалайды.
Еліміздегі өндірістік кәсіпорындар әлемдік өзгерістерден тысқары
қалмауы керек. Өзінің ... ... ... ... ... кез-
келген кәсіпорын жаңа заман қажеттіліктерін, шетелдік ұқсас өнім ... ... ... өнім ... ... және ... мүмкіндіктерін, тұтынушылардың талғамын анықтау жолдарын басты
назарда ұстағаны абзал.
Тұтынушылардың талғамына сай өнім шығару және ... ... ... ие бола ... ... жаңа ... ішкі нарыққа ұсыну
мүмкіндіктерін бағалау маркетингтік жүйенің маңыздылығын арттырады. ... ... ... ... ... сұранысы
жоғары өнімдердің өндірісін арттырып, өмірлік кезеңі құлдырау шегіндегі
өнімдерді шектеуге, оның ... ... ... арқылы жаңа
сипатта ұсынуға негіз болады.
Ұсынылатын жаңа өнімнің тартымды келбеті мен сату ... ... әсер ... ... ... оның сапалық
белгілерінің негізгі ... ... білу ... ... ... ... жатады.
Аталған бағыттағы маркетингтік қызметтің негізгі міндеттері мыналар
болуы ... ... ... ... және оның себептерін зерттеу;
- тұрғындардың тұтыну ерекшеліктерін, ұстанымдарын ескере отырып,
нарықта сұранысқа ие бола алатын жаңа өнімдерді ... және ... ... көзқарасын білу;
- кәсіпорынның мүмкіндіктеріне сай өнімнің жаңа түрлерін шығару
қажеттілігін негіздеу (оның тиімділігін мүмкін ... ... ... және
нақты тұтынушыларын);
- жаңа өнімді өткізу бағыттарын, оның тұтынушылық ... ... ... ... ... ... ... бұл бөлім жұмысының үшінші
бағыты өсімдік майлары өнімдерінің сұранысын ... ... ... ... ... айналысуы тиіс.
Жалпы, түрлеріне қарай өнімді өткізудің бірнеше ... ... ... ... ... белсенді, таңдаулы, мақсатты, мақсатсыз
[83]. Бұлардың кез-келгені кәсіпорынның маркетингтік өнім ... ... ... мүмкін. Өнімнің сұранысын қалыптастыру
тек белгілі әдістерді пайдалануға ғана ... бұл ... ... шеберлігіне, олардың өнімді өткізу жолдарының құпияларын терең
меңгерулеріне және тұтынушыға қажетті ақпаратты дұрыс, әрі нәтижелі ... ... ... ... ... ішкі ... тұтынушылар мен
қоса, сыртқы нарыққа шығу мүмкіндіктерін де назардан тыс қалдырмаған жөн.
Отандық ... ... ... ... ең бір ... тұсы ... ... төмендігі. Көптеген тұтынушылардың отандық өнімдердің
тұтынушылық сипаттарын жете білмейтіндігі, олар туралы ақпараттың аздығы,
осыған ... ... ... ... ... ... ... Тұтынушылармен тығыз байланыстың орнатылмауы дайын
өнімнің бәсекелік қабілетінің кемуіне, тұрғындар ... бұл ... ... ие ... ... ... көлемді жарнама өнімнің тартымдылық қасиеттерінің қалыптасуына,
тұтынушылар арасында сауда белгісінің танымалдылық деңгейінің артуына ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Маркетингтегі жарнама қызметінің тиімділігі екі ... ... Оның ...... ... ... шынайылығы. Оған
нарықтағы сұраныстың өзгеру ... ... пен баға ... ... ... қасиеттеріне көзқарасы, бәсекелестердің
тауарлық саясаттары туралы ... ... ... ... ...... жеткізілетін ақпараттың нәтижелілігі. Оған
тұтынушының ... мән ... оны ... алуы, өзіне қажетті ақпаратты
осы жарнамадан табуы және осы дәлердерге көз жеткізуі жатады.
Әртүрлі ақпарат көздері арқылы жеткізілетін ... ... ... ... ... ... үшін, оның құндылығы
мен тиімділігін ... үшін ... ... ... ... ... мән беру ... келесі түрлерін ажыратады:
1. Түйсік – қажеттілік - әрекет.
2. Қажеттілік – түйсік - әрекет.
3. ......... ...... – түйсік.
«Түйсік» ақпаратты қабылдау және шешім ... ... ... ... «Қажеттілік» тұтынушының көзқарасы,
назарға алуы, ... ... ... бейнеленеді. «Әрекет»
тұтынушының өнімді сатып алу немесе оған дайындық ... ... ... ... ... ... дәл табу арқылы тиімді жарнама дайындауға болады. Өсімдік майлары
күнделікті тұтыну тауарларына жататындықтан оған ... ... ... оны әрдайым жетілдіріп отыру қажет.
Өнімнің сұранысын қалыптастыру әдістерінің негізгілеріне оның
тұтынушылық қасиеттеріне ... ... қосу ... ... ... ... да жатқызуға болады. Мәселен, «Проктер энд
Гэмбл» компаниясы өзінің жуғыш заттар өнімдерін тек ... ... ... емес оны пайдаланудан кейін шығатын жағымды иістер ... ... ... ... Бұл жерде тұтынушы тиімді бағаға өнімнің өзін
сатып алумен қоса, оның ... ... ... ... ... ... қалыптастыру және кәсіпорынның жарнама қызметін
үйлестіру бағыты бойынша жұмыс ... ... ... ... ... ... тиіс:
- өсімдік майлары өнімдерінің сұранысын қалыптастыру бойынша
қолдануы тиімді әдістерді анықтау;
- өткізуді ынталандыру ... ... және оны ... ... ... құралдары арқылы тұтынушыға өнімнің тұтынушылық
ерекшеліктерін жеткізу және оның нәтижелілігін қамтамасыз ету;
- өнімнің сұранысын қалыптастыруға мүмкіндік ... жаңа ... ... ... ... ... ... өндірушінің
танымалдылығы мен сауда белгісінің беделін арттыру ... ... ... кездері кәсіпорындағы маркетингттік жүйенің тиімділігін
өнімнің өмірлік кезеңіне байланысты ... ... ... ... қолданылуда. Осы орайда, өнімнің нарықтағы өмірлік кезеңдеріне сай,
өсімдік майлары ... ... ... ... ... атқаратын жұмыстарын үйлестірудің авторлық нұсқасын келтіруге
болады (сурет 14).
Кәсіпорындағы маркетингтік бөлім ... ... ... ... бәсекелік қабілетін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... майларын өңдеу
саласына қатысты кәсіпорындардың және осы саланы шикізатпен қамтамасыз
етуші ауыл ... ... ... ... ... ... ... бөлім қызметінің негізгі бағыттарын өнімнің өмірлік
кезеңдеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыру қадамдарын
анықтауға жағдай жасайды.
Өнімнің өмірлік кезеңдеріне әрбір бағыт бойынша ... ... ... ... ... ... белгіленіп осы арқылы
кәсіпорынның нарықтағы тауарлық стратегиясын жетілдіру ... ... ... ... ... экономикаға тән кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... қалып
қалмауы үшін де, өндірістің тиімді дамуын қамтамасыз ету үшін де, ... ... ... ... үшін де ... жүйелі қатынастың
тиімді құралы – маркетингті барынша кеңірек қолдану әрбір кәсіпорындағы
шешілуі тиіс ... бірі ... ... ... ... ... тек өнімнің тартымдылығын
арттырудағы міндетімен ғана шектеп қоймай, оны ... ... ... ... ... ... ететін маңызды факторлардың кешенді түрде
зерттейтін ... ... ... ... ... ... пайдалануға
болатын пайымдаған дұрыс. Бұл орайда, маркетингтік жүйеге ... ... ... ... бағыт ... ... ... |2 |3 ... ... ену ... ... |Кең ... ... ... көзқарасын |жарнама |
|зерттеу ... | |
|4 |5 |6 ... ... ... |Белсенді |
|ықпалы мен сатуды ... ... ... ... ... | ... | | ... | | |
|7 |8 |9 ... ... ... ... ... жолдарын |өнімдердің |ынталандырудың |
|зерттеу ... ... ... ... |
| ... ... ... |11 |12 ... ... ... ... жаңа ... барлық |
|төмендеу себептерін |түрлерін шығару ... ... ... және оны ... ... ... |
|жетілдіру ... | | ... ... | | ... 14 - ... ... кезеңдерінде маркетингтік жүйенің атқаратын
қызметтері.
Маркетингтік шаралардың көп қаржыны талап ететінін ескере отырып,
оның қайтарымы да ... ... ... ... алу ... өсімдік майлары өндірісіндегі бүгінгі ахуал өндірушінің беделі
мен оның ішкі және ... ... ... ... ... ... ... қатуға, бәсекелестердің қалтарысында қалып
қоймауға мүдделі. Сондықтан да, кәсіпорынға ... жүйе ... ... ... ... ... негізінде жұмыс жасау бәсекелі нарықта
қарқынды да, нәтижелі болуына септігін тигізеді.
3.4 ... ... ... ... ... ... ... мен экономикалық қауіпсіздігінің басты
қағидасы ретінде ішкі ... ... мен ... ... ... ... ... қазіргі уақыт талаптары
дәлелдеуде.
Өндіріс пен ... ... ... ... ... дағдарысқа алып келетіні тәжірибе жүзінде сынақтан да өтті.
Қазақстан Республикасының экономикалық қауіпсіздігінің ... ... ... ... ... өндірістерін дамытумен байланысты
болуы керек. Оның нақты көріністері өзара байланысты салалардың бір-біріне
ықпалдастығын ... ... ішкі ... қажеттілігін толық
қанағаттандыру мүмпкіндіктері мен сырқы нарыққа өнім ... ... ... ... ... ... арттыруды
ынталандыру арқылы мемлекеттің бәсекелік артықшылықтарын қалыптастыруда
бейнеленеді.
Әлемдік экономикалық ... ... он ... ... және ... ... көптеген мүмкіндіктер болды. Ендігі
кезекте, дамыған және ... ... ... ... тиімді
тәжірибелерін еліміздің барлық ерекшеліктерін ескере ... ... ... ... қажет.
Қазіргі уақытта ел Үкіметінің осы бағыттағы нақты ... ... ... 2004-2006 жылдарға арналған үкіметтің ... бір ... ... және ... ... және ... дамыту, өткізу нарығын кеңейту, ішкі сұранысқа
бағдар жасау және бәсекелесті ... мен ... ... негізделген [84].
Нарықтық қатынастардың қазіргі кезеңінде еліміздің нақты секторына,
соның ішінде өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ... ... өту ... ... мемлекеттік бағдарлама ... ... ... онда ... ...... жетістіктерді
пайдалану, халықарлық нарықтық қатынастарды реттейтін талаптарды сақтау,
салаға инвестиция тарту тетіктерін жетілдіру және ... ... ... ... мен ... ... керек. Сонымен қатар, бір – бірімен
байланысты салаларды кешенді ... ... ... де ... ... қажет.
Бұл орайда, өндірісті мемлекеттік қолдаудың бастапқы тетігі жоғары
технологияларды өндіріске енгізу саясатынан басталуы керек. Оның ... ... ... ... ... мен ... қаржыландыру, нақты
зерттеулерге мемлекеттік тапсырыстар беру мен олардың ... ... ... май өңдеуші кәсіпорындардың қолданысындағы ... ... көбі ... алдыңғы қатарлы өндірістік талаптарға сәйкес келе
бермейді. Республиканың май өңдеу өнеркәсібінде бір ... ... ... ... ... ... АҚШ- пен ... 1,5 есеге
көп [27,б. 29]. Бұл жағдай тек өндірістік шығындардың артуына ғана ... ... ... ... ... да кері әсерін
тигізеді. Осы іспеттес келеңсіздіктерді жою мемлекеттің ықпалынсыз жүзеге
асуы ... ... ... мемлекеттердің ғылыми ... ... ... ... бұл мақсатқа жұмсалатын ... ... ... ... ... ... алғанда ҒТП жетістіктерін ғылыми зерттеу мен негіздеуге
бөлінетін қаржының ... ІЖӨ 2% жуық ... ... ... бұл ... ІЖӨ 3,5% жеткен [85]. 2006 жылы ... осы ... ... ... ... ІЖӨ 0,04 %
ғана құрап отыр .
Дамыған ... ... ... ... ерекшелігі
де осы салаға бөлінетін қаржының көлемімен сипатталады. Қазақстанда
тек соңғы ... ғана ... пен ... ... ... арқылы жоғары жетістіктерге жетуге болатынын сезінуде.
Біздіңше, мемлекеттің ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... оның заңдылық негіздерін
қалыптастыру мен оны ... ... ... ... ... ... инновациялық дамыту, ендігі кезекте,
үкіметтің 2006 жылы № 617 ... ... ... ... ... ... бағдарламасы » мен 2002 жылы ... ... ... » ҚР ... ... ... Бұл заңның
негізгі мақсаты мен міндеттері болып мыналар саналады [86]:
- ... және ... ... ... салаларында
бәсекелестікке қабілетті, жоғары технологиялық өнімдердің басымдығын
қамтамасыз ететін теңдестірілген өндірістік ... ... ... ... ... ... нысандары мен
әдістерін айқындау және негізінен ғылым мен техника жетістіктеріне ...... ... ... ... жағдайлар жасау;
- инновациялық қызметті дамыту мен ... ... ... ... ... ететін нормативтік ... ... ... ... ... ... ... қолдау және
инновациялық инфрақұрылымды қалыптастыру;
- экономиканың жаңа жоғары ... ... ... ... ... ... және құру;
- ғылымның, білімнің, өндірістің және қаржы – несие саласының ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастыққа
жәрдемдесу, ұлттық мүдделерді және интеллектуалдық меншікті қорғау.
Сонымен қатар,инновациялық даму бағдарламасының жүзеге асу аясы да
ғылым мен ... ... ... ұзақ мерзімді дамуына қолдану
сынды мақсат пен ... ... ... ... ... ... жетістіктерді қолданысқа
енгізу шараларын реттеуге және оның ... ... ... ... етеді
деген ойдамыз.
Автордың пікірінше, осы заң мен мемлекеттік инновациялық дамыту
бағдарламасының ... ... ... ... саласына қатысты
арнайы инновациялық дамыту бағыттарын анықтаған жөн. Өйткені, әрбір саланың
өндірістік ерекшеліктері мен оны ... ... ... көлемі
мен оны алу көздері, мемлекеттік маңызды нысандары мен ... ... ... ... ... ... ... Сол сияқты,
бағдарламада көрсетілгеніндей, қазіргі кезде ауыл ... ... мен оны ... отын – ... ... ... және ... материалдарды өндіру және ... да ... ... дайындау өзектілігі бар.
Осы аталған жағдайларды ескере отырып, отандық май ... ... ... ... жолы ... ... ... ұсынуға
болады:
- май өндеу саласына ғылыми – техникалық жетістіктерді енгізуге
мүмкіндік беретін ғылыми - ... ... құру ... ... ... ... кеңестер беру, мемлекеттік сараптау,
сертификация жүйелерімен ... ... ... ... майларын өңдейтін кәсіпорындарға ...... ... ... ... ұйымдастыру. Бұл
тетіктердің қатарына жеделдетілген ... ... ... құрал –
жабдықтарды жеңілдетілген түрде сатып алуға ықпал ететін лизингтік
Қорытынды
Жүргізілген зерттеулер ... ... ... мен
ұсыныстарды жасауға болады:
1. Нарықтық экономикада өндіріс пен мемлекеттің жалпы ... ... ... бірі ... өнімнің бәсекелік
қабілетін арттыру екені белгілі.Бұл тарапта, ... ... ... ... ... өзгермелі сұраныс пен ақыл-
ой жетістіктерінің нәтижелерін ... ... ... сай ... ... ... өнім ... жұмылдырылуы
керек.
Бұрыннан қалыптасқан өнімнің бәсекелік қабілетін ... ... ... таңдағы нарық талаптарына қатысты пайымдаулармен
кеңейту маңызды шарт ... ... ... ... ... өнімнің
артықшылығы тек сапалық немес бағалық сипаттарымен ғана емес, тұтынушыға
жағымдылық қасиеттерімен де ... ... алу осы ... ... көтеруге ықпал етеді.
2. Өнімнің бәсекелік қабілеті әр кезеңде нарық ... ... ... анықтауды қажет тұтады. Бұл бағытта
ұсынылған ... ... ... ... қамтуды, алынатын
нәтижелердің шынайы, әрі толық ақпарат ... ... ... ... өндірілетін өнімдер тікелей адам ... ... ... да осы ... сай ... ... бағалау өнімнің бәсекелік қабілетін анықтайтын басты
факторға жатады. Ішкі нарықтағы бәсекелік орта, ... ... ... ... өз ... ... сипаттарын анықтауды;
сондай-ақ жетілген нарықта өндірушінің ... мен ... ... ... оның ... ... бағалауды да негізгі
міндеттердің қатарына қосады. Нарықтағы тұтынушыларға өнімнің тартымдылық
және сапалық белгілері жағына ... ... оның ... ... ... ... ... өсуіне түрткі болады.
3. Өсімдік майлары өндірістерінің қазіргі таңға дейінгі дамуындағы
өзгерістер ... ... осы сала ... жетістіктерін
бөлісуге мүкіндік бермеді. Ал тұтыну нарығында жетекші маңызға ие болған
бірқатар мемлекеттер нарықтың жаңа ... ... өзге ... ... ... қауіп төндіре бастады. Осы орайда ішкі нарықты және
отандық өндірістердің ... ... ... ... ... ... ұсыну, өнімдердің ... ... ... аталған мәселерді шешудің негізгі жолы болмақ.
Бәсекелік қабілетті арттыру ... ... ... ... жету ... ... іс-әрекетері арқылы сипаталады,
сондықтан да олар қоғамның дамуына, тұтынушы ... мен ... пен ... талаптарына, сондай-ақ кәсіпорынның мүмкіндіктеріне
сай болуы тиіс.
Осындай тетіктердің қатарына өнімнің сапасын ... ... ... сапа ... ... ... ... жақсартуды, ғылыми-техникалық және инновациялық жетістіктерді
енгізуді, өндірісті диверсификациялау мен өнімді дифференциялауды, ... ... Баға ... ... ... - ... ... айқындауды, өнімнің өзіндік құнын төмендету мүмкіндіктерін
іздестіруді, бағаны қалыптастыру әдістерін анықтауды, ... ... ... ... ... ... ... арттыру
бойынша - өнімнің сапалық және ... ... ... ... ... нығайтуды, өнімнің сыртқы келбеті ... ... ... ... маркетингтік жүйесінің
стратегиясы мен ... және ... ... ... өндірісті
мемлекеттік қолдау бойынша – ... ... ... ... ... өнеркәсібіне қатысты инвестициялық саясат ұстануды,
экономикалық ынталандыру шараларын енгізуді, ... ... ... ... ішкі ... ортаны дамытуды жатқызуға болады.
4. Еліміздегі өсімдік майлары өнімдерінің нарығын экономикалық ... даму ... ... ... ішкі ... отандық өнім
өндірушілердің үлесі 20 пайызға жуық деңгейде ғана екендігі ... ... ... ... баға мен ... ... ... жоғары деңгейде қалып отыр. Отандық өндірушілердің өнім өндіруі
тым баяу ... ... ... 2001 ... деңгей 2000 жылғы өндіру
шамасынан13,3% артық болса, 2002 жылы бұл ... 2001 ... ... 3,2 % ... ... негізгі өндірушілер болып саналатын Шығыс Қазақстан,
Оңтүстік Қазақстан облыстары мен Алматы қаласындағы өнім өндіру деңгейлері
бірқалыпты тұрақтылықты сақтамауда. ... ... ... өндірілген
өнімнің жалпы республика көлеміндегі үлесі 2002 жылы 59,4% болса, өткен
2001 жылы 81,4% ... ... ... ... 19,4% және 11,2%; ... 17,8% және 3,2% көрсетті. Мұндай ауытқулар майлы ... ауыл ... ... ... ... ... майлы дақылдарды өсіру мүдделігіне, алатын тиімділігіне, ауа-
райының ... және ... да ... ... ... ... ... күнбағыс майының үлесі жоғары.
Өнімнің бір ғана түрін өндіруге тәуелділік ішкі нарық тұтынушыларының жан-
жақты ... ... ... ... ... ... жылдары
өндірілетін барлық өсімдік майларының ішінде күнбағыс майларының үлесі 95-
97% құраса, ... ... майы мен ... ... ... ... үлесі мүлдем төмендеп кеткен. Бұл орайда, майлы дақылдардың ... ... ... алу ... тундайды.
Импорт көлемін шектеу мен отандық өндірістердің бәсекелік және экспорттық
қуатын ... ... ... ... ... ... ... Олар импорт алмастыру саясатының белсенділігін арттыру, ауыл
шаруашылығына тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... ... шикізатпен қамтамасыз ету мәселелерін шешуге
көмектесу, ішкі нарықтағы өнім ... ... ... ... ... ... жөн.
5. Қазіргі кезде тек ішкі нарық тұтынушыларының сұранысына бағытталған
отандық май ... ... ... ... тартыс өзінің
жоғарғы шегіне жеткен жоқ. Көбіне жергілікті аймақ ... ... ... ... ... ... ... іске
қосылмауы, өнімді өңдеу деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... тәуелділігінің артуы және осы
себепті ... ... өсуі кең ... бәсеке сайысына араласуға
қол байлау болып отыр.
Нарықтық қатынастардың даму кезеңінде іске қосылған "Вита", "Март",
"Арай", ... ... орта және ... май ... ... және ... бері ... істеп келе жатқан "Шымкентмай" ААҚ "Алматы ... "ААҚ, "Май" АҚ, ... ... ... ААҚ ... ... тек ішкі нарыққа ғана емес, сыртқы нарықтағы тұтынушыларды
игеруге де қатысы бар ... ... ... ... .
6. ... жүргізілген сұраулар нәтижесінде бағаланған ... ... ... ... ... өнімдердің төмен бәсекелік
қабілеті байқалды. Еліміздің тұтыну нарығына дендеп еніп ... ... ... ... талғамдарын қанағаттандыруда басты
орындарды алуда. Бағаланған өнімдердің араснда шетелдік ... ... ... ... тарапынан жоғары бағаға ие болады. Олардың
ішкі нарықтағы танымалдылығы және ... ... ... өнімдерден ерекшеленуіне алып келді.
Отандық өндірістегі өсімдік майларының ішінен "Иртыш" және "Шедевр"
сауда ... ... ... ... ... ... ... Әлі де болса, еліміздегі май өңдеу кәсіпорындары
өндірістің техникалық және ... ... ... жұмыстарын қайта қалыптастыру әдістерін шыңдауды қажет етеді.
7. Мемлекеттің өңдеуші ... ... орны ... ... ... өндірістерінің дамуы мен шығаратын өнімдерінің жоғары ... ... ... ... ... ... ... арттыру болып қалады. Осыған байланысты, атқарылатын
шаралар мына бағыттарды қамтуы тиіс:
- ... сапа ... ... ... және оны
өндіріске енгізу қадамдарын жеңілдету;
- сапаны жалпы басқару негіздерін басшылыққа алу;
- ... ... ... ... ... ғылыми-
техникалық прогресс жетістіктерін қолдану;
- жоғары технологиялы және ... ... ... ... ... ... майларының сапалық құрамын жетілдіруге бағытталған ... ... ... ... ... ... ... мекемелері мен өндіріс орындарының
ортақ жүйесін құру.
8. Өнімнің тиімді ... ... ... ... ... және ... ... сұранысты арттырудың басты шартына
жатады. Бағалық бәсекеге түсуге талпынған ... ... ... ... мен ... ... ... қауіптерін, бәсекелестердің
артықшылықтары мен ... ... ... ... ойластыра
отырып, баға саясатына қатысты шешімдерін айқындағаны жөн. Бұл ... ... ... ... ... май өңдеуші кәсіпорынның ауыл шаруашылығы ұйымдарымен ... ... ... ... ... ... беру;
- май өңдеудің өндірістік циклын шикізат ... оны ... ... ... ... "егістік алқап – шикізат - өндіріс" жүйесін
қалыптастыру;
- нарықтық баға саясатын анықтайтын бағаны қалыптастыру ... ... ... ... ... тартымдылық қасиеттерін жоғылатуға септігін
тигізетін тиімді бағыттардың ішінде кәсіпорнның ... ... ... ... бар. Негізгі үш қағида: Тұтынушының
қажеттілігін ескеруге; өзгермелі ... тез ... және ... ... ... негізделетін бұл бағыт өсімдік ... ... ... ... ... алғы шарт
болады.
Ұсынылатын маркетингтік бөлімді атқаратын ... ... үш ... бөлу ... ... ... зертеулер мен кәсіпорынның дамуын болжау
жұмыстарының байланысты болуы ... ... ... ... және нарыққа жаңа өнімдер
шығару мүмкіндіктірін бағалау жұмыстарына негізделуі тиіс.
Үшінші бағыт-өнімнің сұранысын қалыптастыру жолдарын табу және ... ... ... ... ... ... бойынша шешілуі тиіс нақты ... ... май ... ... бәсекелік ақуалы мемлекеттің қолдауынсыз
дамуы қиын. Сондықтан да, елдің ... ... ... тараапынан бұл салаға қатысты бірнеше экономикалық ... жөн. ... бұл ... өндірістің ауыл шаруашылығындағы
жағдайға тіікелей қатысты болуының ерекшеленеді.
Аталған мақсатта мемлекттің назары өндіріске соңғы ғылыми-техникалық және
технологиялық жетістіктерді ... ... ... ... ұлғайту мен оларды қаржыландыруға, нақты зертеулерге ... беру мен ... ... ... қамтамасыз етуге; өзара тығыз
байланысты салалардың біркелкі ... ... ... ... ... саясын
ынталандыру тетіктерін кеңейтуге; өндірісті отандық майлы дақылдармен
қамтамасыз ету мәселесін ... ... ... ... ... ... және шикізатпен жабдықтауда кедендік және
салықтық жеңілдіктерді беруге бағытталуы қажет.
Пайдаланылған ... ... Смит А. ... о ... и причинах богатства народов.
Москва, Политиздат, 1962, - Б. 253.
2. Ricardo D. The Principles of ... Economy and ... ... J.M., 1995, ... ... Дж.С. ... ... науки. Москва,
Политиздат, 1953, Б.352.
4. Маркс К. Капитал. Критика политическоц экономии. Под ред.
Энгельс Ф. Т.3, Москва, Политиздат, 1978, ... ... Ф. ... как ... ... // МЭ и МО, 1999,
№ 12, Б.6-13.
6. Портер М. Международная конкуренция. Пер. С анг. Под ред. и ... ... В.Д., ... ... отношения, 1995, 896 б.
7. Юданов А.Ю. Конкуренция: теория и практика. Учебно-
практическое пособие. Москва, 1998, 384 б.
8. Азоев Г.Л., Челенков А.П. ... ... ... ... 2000, 256 б.
9. Фатхутдинов Р.А. Конкурентоспособность: экономика, стратегия,
управление. Учебное пособие. Москва, ИНФРА–М, 2004, 312 б., ( ... ... Кныш М.И. ... стратегии. Учебное пособие. СПб, 2006,
284 б.
11. Каренов Р.С. Терминология рыночной экономики и
бизнеса.Алматы, Гылым,1994, Б.148.
12. Турсымбаев Б М., Петренко И.Я., ... С.Б., ... ... Учебник. Челябинск, Южно-Уральское кн. изд-во 1995,
Б. 345-351
13. Калиев Г.Ә., Темірұлы Е. ... ... ... ... ... – баспа орталығы, 1993,
316 б.
14. Қазақстан Республикасының «Бәсеке және монополистік қызметті
шектеу туралы» Заңы // Егемен Қазақстан, 2006, 27 ... ... А.А и др. ... системы разработки и
постановки продукции на производство. ... ... ... 1985, ... ... Н.К., ... Ю.Г. ... предприятие:
конкурентоспособность, маркетинг, обновление. Москва, Внеш-торгиздат, 1993,
221 б.
17. Татьянченко М.А, Литвиненко А.Н. Методологические ... ... ... ... товара
машинотехнической продукции. БИКИ, 1981, Приложение № 1, Б.36-69.
18. Трубилин А. Конкурентоспособность – главный фактор
эффективности ... // АПК: ... ... 2002, №12, ... ... А.И. ... аспекты оценки конкурентоспособности
изделий. Обновление продукции и конкурентоспособносность. Москва, Знание,
1991, Б.44-46.
20. ... И.В. ... ... Издание 2-е перер. и доп.
Москва, Финансы и статистика, 2005, 304 б.
21. Герчикова И.Н. Маркетинг и международное ... ... ... 1990, ... ... Е.А. ... конкурентоспособности
промышленной продукции. Учебное пособие. СПб., Изд-во Санкт-Петербургского
Университета экономики и ... 1994, 178 ... ... В.Я., ... Л.А. и др. Пути повышения
конкурентоспособности экспортной продукции. Киев, Наукова думка, 1988, 264
б.
24. Тихонов Р.М. Конкурентоспособность ... ... ... ... 1985, 176 ... ... Е., Барашков С. Конкурентоспособность и качество
продукции: два уровня управления // Маркетинг, 2004, №4,Б.29-33
26. ... Н.К., ... А.Н. и др. ... и ... ... ... Книга 3. Учебник. Алматы, Экономика,
2002,736 б.
27. Ахметжанова С.Б. Конкурентоспособность пищевой
промышленности Казахстана: теория, проблемы и ... ... ... ... экон.наук., проф. Кенжегузин М.Б. Алматы, 2001, 291 б.
28. Нурмаганбетов К.Р. Регулирование ... ... ... в ... ... ... (на
материалах по переработке ... ... ... области). Автореферат дис. докт. экон. наук. Алматы, 1997, ... ... Г.Г. ... и ... ... ... ... и системы управления, серия 9), Вып.4 (77),
1990, Б. 6-11.
30. Сухачев Ю.А., Серов Г.В. ... ... ... 1992, 33 ... ... Т.М. Управление конкурентоспособностью
промышленной продукции (на примере конденсатостроения). СПб., Изд-во ... 168 ... Porter M.E. ... Strategy: Techniques for Analysing Industries
КазахскийN.Y.: Free Press 1980, XX, 396 б.
33. Иванов Ю.Б. Система факторов конкурентоспособности
предприятия. Уфа, УНЦ РАН, 1995, 32 ... ... М.Г., ... И.А. ... и
конкурентоспособность промышленной продукции. Москва, Изд-во ... 128 ... ... П.С., ... В.Е. ... ... маркетинг. Москва,
Международные отношения, 1991, 416 б.
36. ... Г.Н., ... А.И. ... ... ... и ... ... Москва, Изд-во стандартов, 1984,
232 б.
37. ... Г.Н. ... ... промышленной
продукции. Москва, АНХСССР, 1988, 157 б.
38. Нечаев С.Ю., Дехтиярова В.К ., Лобанов В.В. ... и ... ... ... на ... ... ... тракторсельхозмаш, 1987, Б.44.
39. Синько В. Конкуренция и конкурентоспособность основные
понятия // стандарты и ... 2000, №4, ... ... Е.П., ... Е.Н., ... В.Д. ... ... решения. Москва, Экономика, 2005, 224 б.
41. Дерманов В.К. Япония и США: проблемы торговой конкуренции.
Москва, Международные отношения, 1985, 192 б.
42. ... ... 1999,VI, №6, ... ... Ю.М. ... ... ... Благородный
бизнес. «Ассоциация Гуманитарное знание», МП «Тритон», 1992, Б.29.
44. Шкардун В.Д., Стерхова С.А. Комплексный метод оценки
конкурентоспособности нового ... // ... и ... в России, 2001, №4, Б.15-25.
45. Юрашев В. Количественные ... ... ... марки // Маркетинг, 2002, №6,
Б. 55-58.
46. Гончарова Н.П., Перерва П.Г. Маркетинг ... ... ... ... Наук ... ... 1998, 264 ... Чкалова О. Оценка конкурентной среды торговый предприятий //
Маркетинг, 2002, №4, Б.35-43.
48. Дуданов И. И. ... к ... ... ... на ... ... ... // Экономика
сельскохозяйственных и перерабатывающих ... 1998, №12, Б. ... ... А. ... ... ... ... в условиях глобализации // Аль Пари, 2002, №1, Б.3-7.
50. Что представляет ... ISO // ... ... 2003, ... ... С.Т. Ғылыми-технологиялық және инновациялық
саладағы мемлекеттің орны // Саясат, 2001, №2, ... ... А.К. ... ... ... ... ... глобализации // Саясат, 2001, №12, Б.14-18.
53. Деминг Э. Качество, производительность и конкуренто-способность.
54. Яновский А.М. Формирование ценовой политики ... ... 2002, №3, ... ... Е.П. ... ... Учебник. МОсква, Изд-во
«Финпресс», 1999, 656 б.
56. Генри А. Маркетинг: принципы и стратегия. Учебник для ... ... – М, 1999, 804 ... ... Л.Е. ... Курс лекции. Москва, ИНФРА – М,
2001, 219 б., (Серия «Высшее образование»).
58. Қажымұрат К. Кәсіпорынды басқару ... ... // ... 2002, №1, Б.59-60.
59. Светуньков С.Г., Литвинов А.А.. Конкуренция и
предпринимательские решения. Ульяновск, ... ... ... 256 ... ... М.М. ... ... марки в современном
маркетинге: проблемы оценки стоимости марки // ... и ... в ... 2001, №6, ... ... Н. ... – 2030. Барлық қазақстандықтардың өсіп
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Ел Президентінің Қазақстан
халқына ... ... ... 1997, 176 ... ... ... 2002, 20 ... Келимбетов К. Основные направления экономической политики
до 2010 год // Аль Пари, 2001, №1,2, ... ... план ... РК до 2010 года. Утвержден
Указом Президента РК от 4 дека бря 2001 года, №735, Астана, 2001.
65. ҚР ... ... және ... ... ... ... ... жылдарға арналған бағдарламасы» // ҚР Президенті мен
ҚР Үкіметінің Актілер жинағы, 2001, №30, Б.10-49.
66. Джингилбаев С.С. ... ... ... ... его ... // Пищевая и перерабатывающая промышленность
Казахстана, 2003, №2, Б.34-35.
67. ... ... и ... ... ... ... Под ред. Смаилова А., Алматы, 2001, 172 б.
68. Никитина Г.А., Гусева Г.Я. Конкурентоспособность и
импортозамещение ... на ... ... ... ... ... 2002, ... Б.55-60.
69. Нурсеит Н. Оценка экспортной ориентации,
импортозамещающего потенциала и ... ... ... // Аль ... 2001, №5,6, ... Абдукаева С. Как по маслу. Обзор рынка растительного масла //
Продуктовый рынок, 2002, №14.
71. Президенттің «Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 ... ... ... ... Қазақстан халқына жолдауы // ... ... 5 ... Қазақстан Республикасының «Сертификаттау туралы» Заңы //
Егемен Қазақстан, 1999, 13 тамыз.
73. Қазақстан ... ... ... Заңы ... ... 1999, 13 ... Борисенко А.В., Алексеева Ю.И., Климова С.А. Мы говорим
качество –подразумеваем конкурентоспособность // Пищевая промышленность,
2002, №9, Б.80-81.
75. ... Р. ... ... ... // ... 2001, 16 ... ҚР ... «2001-2005 жылдарға арналған Республикалық
«Сапа» бағдарламасы туралы» Қаулысы // Егемен Қазақстан, 2001, 8 ... ... К.Е., ... В.А. ... ... ... – основа успеха в условиях рынка // Саясат, 2001, №10,11,
Б.91-93.
78. Куликов Г.В. ... ... и ... ... Москва, Экономика, 2000, 247 б.
79. Королев А.,Юдин В. ... за ... ... ... 2000, №2, ... Гончарев Е.В. Масложировой комплекс и продовольственная
безопасность России // ПИщевая промышленность, 2002, №9, Б.42-43.
81. Лишенко В.Ф., Лишенко В.В., ... О.В. ... ... и ... ... и ... в 1975-2000 гг. //
Масложировая промышленность, 2002, №2, Б.4-7.
82. Песоцская Е.В. Маркетинг услуг. Под ред. академика ... ... ... СПб., ... СПб ГУЭФ, 1997, Б. 52.
83. Хойер В. Как делать бизнес в ... Вст. сл. ... ... ... 1992, 253 ... ҚР ... «2002-2004 жылдарға арналған іс-қимыл
бағдарламасы» // Егемен Қазақстан, 2002, 26 ақпан.
85. Байтанаева Б., Давильбекова Ж., Нурланова Г. ... как ... ... ... ... ... Аль Пари, 2002, №1, Б.51-53.
86. Қазақстан Республикасының «Инновациялық қызмет туралы»
Заңы // Егемен Қазақстан, 2002, 9 ... ҚР ... ... ... ... даму
бағдарламасы» // ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің ... ... 2001, ... «ҚР ... жылдарға арналған Мемлекеттік аграрлық азық
түлік бағдарламасы туралы» ... // ... ... 2002, 1 ақпан.
89. Қазақстан Республикасының «Астық туралы» Заңы // Егемен
Қазақстан, 2001, қаңтар.
90. О ценовой политике в сфере ... ... ... ... ... от 16 марта 1999 г. №295
// Экономика сельского хозяйства России, 1999, №6, Б.19.
91. Федеральный закон Российской ... «О ... ... ... // Экономика ... ... 1997, №9, ... ... Т. Быть ли принцессе бобов королевой полей // Я
покупатель и собственник, 2003, №13, 21 ... ... ... ... ... ... туралы»
Заңы // Егемен Қазақстан 1998, 11 маусым.
94. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... туралы» Заңы // Заң газеті, 1999, 20 қаңтар.
95. ... жәе ... ... ... да ... ... ... Республикасының Кодексі. Алматы, «Бико» Баспа үйі, 2001,
217 б.
96. ҚР Үкіметінің «Отандық тауар өндірушілерді қорғау жөніндегі
жекелеген шаралар және оны ... ... ... ... ... //
Егемен Қазақстан, 1999, 9 қазан.
97. ҚР Үкіметінің «Экономикалық жағдайды тұрақтандыру және отандық
тауар өндірушілерді қорғау ... ... ... ... // ... 1999, 11 ақпан.
98. ҚР Үкімтінің «Отандық тауар өндірушілерді күшейту жөніндегі
шаралар туралы» Қаулысы // Ресми газет, 2002, 14 желтоқсан.
99. ... ... ... ... ... ... // ... Қазақстан, 1999, 21 тамыз.
-----------------------
міндеті
Бәсекелік
қабілеті
сапа
баға
Өнімнің бәсекелік қабілетін ... ... малы ... ... ... бағалау әдісін таңдау
Өнімнің бәсекелік қабілеті туралы мәлімет
Базалық өнімді таңдау
Өнімнің тиісті ... ... ... ... ... қабілетін бағалау
Өнімнің бәсекелік қабілетін қажетті деңгейде ұстау ... ... ... ... қабілетті арттыру бағытындағы
жұмыстар
Өндірістің технологиялық ... ... ... ... ... ерекшеліктерін таңдау және үйлестіру
Өнімнің сапасын қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... шараларын жүргізу
Өндірілетін өнімге қойылатын талаптарды, жаңа өнімге ... және ... ... ... ... ... ... мен ұсыныстарды жинау және талдау
Нарық өзгерісіне сай ... ... ... төмендеу
факторларын анықтау, қосымша қызметтерді, сауда жеңілдіктерін
көрсету, ... ... ... ... ... ... ... тех-нолог
Өнді-ріс дирек- тор -лары
Коммерция- лық дирек -тор
Қаржы дирек-торы
Заң бөлімі
Техникалық ... ... ... ету ...... бөлім
Жоспарлау
бөлімі
Өткізу бөлімі
Өндірістік лаборатория
Есеп – бухгалтерия
бөлімі
Сауда дүкендері
Сауда бөлімшелері
Нарықтағы жағдай
Мемлекет
Тұтынушылар
Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... қағидалары
Баға қалыптастыру факторлары
Әрбір өнім бойынша баға стратегиясы және маркетинг тактикасы
Баға саясаты
Өндірістік өнімнің бағасы
Өнімнің тұтынушылық қасиеттері
Регрессиялық талдау әдісі
Үлесті көрсеткіштер ... ... ... ... ... шығындар әдісі
Табысты белгілеу әдісі
Бағаны қалыптастыру әдістері
Бағаны қалыптастырудың шығындылық ... ... ... ... ... параметрлік әдістері
Толық шығындар әдісі
Тұтынушыға бағытталған әдіс
Шекті шығындар әдісі
Баллдық әдіс
Тауардың экономикалық құн. әдісі
Табыстылықты есептеу әдісі
Салыстырмалы әдіс
Шекті жоғары ... ... ... ... үстемелеу әдісі
Сұранысқа бағытталған әдіс
Шығынсыздықты талдау әдісі
Шектерді талдау әдісі
Бәсекелестерге бағытталған ... ... ... ... жаңа бөлігін иемдену
Табысты- лықты арттыру
Өндіріс көлемін ұлғайту
Нарықтағы беделін өсіру
Тұтынушылар ... ... және ... жаңа ... ... ... ... мен кәсіпорынның дамуын болжау
Өнімнің сұранысын қалыптастыру жолдарын табу және ... ... ... жүйесі және оның негізгі бағыттары

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 110 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Семей жолдары» ЖШС-тың жылдық жиынтық табысы30 бет
Биология пәні бойынша есеп шығарудың жолдары59 бет
Дислалия және оны түзету жолдары43 бет
Жылдық жиынтық табыс бойынша тәжірибелік есеп30 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Тауарлы-материалды қорларды түгендеу және оларды есеп беруде ашып көрсету31 бет
Қазіргі электр байланысы11 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру71 бет
Баспа ісіндегі бәсекеге қабілеттілікті арттыру жолдары43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь