Қазақстанның саяси – экономикалық, әлеуметтік және сыртқы жағдайы

Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Негізгі бөлім

I.тарау. Ресейге қосылар алдындағы Қазақстан.

1.1. Қазақстанның саяси .экономикалық, әлеуметтік және сыртқы жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2. Қазақ әдет.ғұрып заңдарының негізгі тармақтары және оның институттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

II. тарау. Қазақстанның Ресейге қосылуы және оның салдары.

2.1. Ресейдің Қазақстанды отарлап алуы және оның
салдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.2. Құқықтық және саяси .әкімшілік реформалар ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.3. Озбырлыққа қарсы ұлт.азаттық көтерілістер ... ... ... ... ... ... ... ... 35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46

Қолданылған құжаттар тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
Кіріспе

Тақырыптың көкейкестілігі. Тәуелсіз мемлекетіміздің нығайып, жан -жақты дамуы , адамдардың әлеуметтік тұрмысының жақсаруы, ұлтаралық татулықтың орнауы, рухани мәдениетінің өркен жаюы қашан да имандылық пен ата-бабаларымыз ұрпақтарына қалдырған қағида-ережелеріне байланысты болмағы даусыз. Ата-бабаларымыз сан ғасырлар бойына моральдық нормаларға бағынып , арақатынастарын солар арқылы реттеп отырған. Оны еліміздің өткен ата-бабалар өмір салтынан көруге болады.
Кешегі патшгалық саясат пен тоталитарлық басқару әдісі халықты шенеуніктер не айтса, соған көнуге үйретіп , мәңгүрттендіре отырып, ата-бабаларымыздыің өткен өмірін сұрғылт, қаптаған сор , әділдіктен мақұрым ретінде санамызға ұялатып , өзіміз шошитын құбыжық етіп көрсеткісі келді. Сөйтіп , бірнеше ғасырлар бойына созылған бұл дәстүр ұрпағымыздың азуына , ұлттық сананың өспеуіне әсер етті. Нәтижеде «бөлшекте де , билей бер» деген қағида ұран күшіне еніп, оны жүзеге асыру шаралары қарастырылды. Қазақ халқының рулардан тұратының сәтті пайдалана білген басқыншылар бір руды екіншісіне айдап салды, араға сөз жүгіртіп , ел арасын арандатты.Қазақ қоғамына әр түрлі дау-дамайларды қасақана қопсытып, өзара қырқыстыру нәтижесінде атамекенінен бірте-бірте айырды. Мұндай жымысқы саясаттан кеңес өкіметі де адал бола алмады, қайта тапқа, топқа, жерге бөлу өршітіле түсті. Сол ауыру әбден меңдегені сонша, одан әлі күнге айырыла алмай келеміз.
Ата-бабаларымыз қалыптастырып еншімізге қалдырған заңдар әрқашанда имандылықпен, әділдікпен қабысып, оны озық адамзат қоғамы өз жан-дүниесімен шығарған болатын.Сол себепті де ол деуірде имандылық пен заң бәрінен де жоғары қойылып, оған ханнан бастап қараға дейін бас иген, талаптарын мүлтіксіз сақтаған. Қазір мұндай байланыс мүлдем үзілген. Оны патшалық Ресейден бастап, кешегі тоталитарлық басқару жүйесі быт-шыт қылған. Қираған ұлттық сипаттарымызды зерттеп, зерделеп, тәуелсіз мемлекетіміздің басты идеологиясына айналдыру іспетті маңызды мәселе тарих ғылымы мен құқықтық тарихымызда негізгі мәселе болуы тиіс. Құр сүлбесі қалған ата-бабаларымыздың құқықтық мәдениетін қаз-қалпына келтіру аса қиындық келтірмейді. Өйткені ол рухани мұралар, қанымызға, дінімізге әбден сіңген. Оны жоқ ететін күш әсте болмайды.
Мәселенің өңделуі.Сөз жоқ, бұрыннан келе жатқан екі жүзді моральмен өмір сүру мүмкін емес. Ел боламыз десек, қазақ халқының көсегесін көтереміз десек,Конституциямыздағы құқықтық, демократиялық мемлекет орнықтырамыз, адам және адамзат өмірі, құқықтары мен бостандықтары – оның ең қымбат қазынасы деп жазған ережелерді жүзеге асыру жағына көңіл қойғанымыз абзал. Рас, ата-бабаларымыздың рухани мәдениеінің басты саласы болып табылатын әдет-ғұрып заң нормалары әр дәуірде өзіне лайықты қырынан сөз етілген-ді. Қазақ әдет-ғұрып құқығын зерттеуге Қазақстанның Ресейдің қол астына енуі кезеңінде патшалық саясат мәжбүр болып, еріксіз қолға алынған-ды. Ондағы басты мақсат:қазақ әдет-ғұрып заң нормаларын жинап, оларды патша заңдарымен салыстыра қарап зерттеуге, өзіне ыңғайлыларын өкімет саясатына және шығаратын жарлықтарына қарсы келмейтіндей етіп қолдану, ал сәйкес келмегендеріншектеп, тосқауылдар қою, тіпті жойып жіберу еді. Бұл арада айта кетер бір мәселе сол, қандай пиғылмен болса да, сол кездегі жиналған әдет-ғұрып жайлы деректер нормативті өмір шындығының жазба жәдігерліктері болуында. Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі тұстарда қазақ әдет-ғұрпы қоғам ішінде әлі өз орнын жоғалта қоймағанына қарамастан, оларды тез арада тұншықтырып, тамырына балта шабу жақтары қарастырылды. Әдет-ғұрып, салт-дәстүрмен қатар рухани мәдениетіміздің басқа салаларына да шабуыл жасалды. Сақталған жазба мәдениеттеріміз өртенді, жасырып жерге көміліп, шіріді. Оны ұстанушылар қудаланды.
Бұл жайлы шындықтың беті ашылып, ғайбаттың көбесі сөгіліп, соңғы кезде, әсіресе еліміз тәуелсіздігін жариялағалы бері әділдіктің беті бері қарай бастады. «Өткенін білмейтін халықтың - өзіне сенім болмайды»,2-деп Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 1998 ж. 18 наурызында Алматыдағы зиялылармен кездесуінде сөйлеген сөзінде ашығын айтты. Қазақ тарихының шындығын айтушылар көшбасында белгілі тарихшыларымыз:М.Қозыбаев, Ү.Нысанбаев, Ж.Қасымбаев, Б.Көмеков, А. Қадырбаев, Ғ.Есімов, Д.Кішібеков, Қ.Нұрпейсов, Т.Омарбеков, М.Қойгелдиов т.б. ғалымдарымыз елеулі еңбек сіңіруде.
Қолданылған құжаттар тізімі
1. Назарбаев Нұрсұлтан: Қазақстан тарихы – бірігу тарихы, Тұтастану тарихы. «Егемен Қазақстан» 1998, 18 наурыз.
2. Кенжәлиев З. «Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет» А., 1997.
3. Қозыбаев М. Ата тарихы туралы сыр. «Егемен Қазақстан» 1992, 3 қазан.
4. Әбуталиев Н. Ордабасы Қожаберген. Алматы, 1995.
5. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячилетий. А., 1992.
6. Созақбаев С. Тәуке хан. «Жеті Жарғы», Алматы, 1994.
7. Зиманов С.З., Усеров Н.У. «Жеті Жарғы жайлы». В сборнике «Проблемы казахского обычного права», Алматы, 1989.
8. Апполова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с Россией 18 начале 19 в. М., 1960.
9. Марғұлан А.Х. Из истории городов и строительного искусства Древного Казахстана. А., 1950.
10. Қазақ шежіресі, Алматы, 1994.
11. Апполова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. А., 1948. 129 б. Ана тілі, 1990, 19 сәуір.
12. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1949, 1 т., 155 б.
13. Бекмаханов Е. Қазақ халқының Кенесары бастаған азаттық қозғалысы. «Жұлдыз», 1991,№10.
14. Мойсеев В.А. Джунгарское ханство и казахи 17-18 вв. Алматы, 1191,стр.56.
15. Басин В.Я. Казахстан в системе внешней политики России в первой половине 18 в. В кн: Казахстан в 15-18 вв. А., 1969, стр.73.
16. Өсерұлы Н. Халық дәстүрінен үйренейік. «Фемида», 1996, №9, 30 б.
17. Кенжәлиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. Алматы, 1971.
18. Зиманов С.З., Еренов А. О характере феодальной собственности на землю в Казахстане. Труды Алма – Атинского юридического института. А., 1955, т.1, стр. 49.
19. Әбдіраманұлы А. Халық данасы – Сары би және Қоңырат руларының шежіресі. А., 1992.
20. История государства и права КазССР, Алматы, 1982, ч.1.
21. Қазақстан тарихы, очерктер. Алматы, 1994, 289 бет.
22. Зиманов С.З. Общественный строй казаков первой половине 19 века. А., 1958.
23. 15-18 ғасырлардағы қазақ ақын – жырауларының шығармалар жинағы, Алматы, 1971.
24. Мағауин М. «Алдаспан», Алматы, 1971.
25. Сапаргалиев Г. Карательная политика царизма в Казахстане. А., 1966.
26. Өсерұлы Н. Шариғат. Алматы, 1996, 286-287 беттер.
27. Қасымбаев Ж. Кенесары хан, А., 1993.
28. Өзбекұлы С. Барлыбек Сұлтанов. Алматы, 1996.
29. Мұса Ғ. «Жетісу қазақтары жайлы». «Қазақ», 1914, №60.
30. Салықов Кәкімбек. Кенесарының соңғы сөзі. «Қазақ елі», 1998, 30 қазан.
        
        Мазмұны
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
-----------------3
Негізгі бөлім
I-тарау. Ресейге қосылар алдындағы Қазақстан.
1.1. Қазақстанның саяси –экономикалық, әлеуметтік және сыртқы жағдайы-----
----------------------------------------------------------------------------
-----------------7
1.2. Қазақ әдет-ғұрып заңдарының негізгі ... және оның ... ... Қазақстанның Ресейге қосылуы және оның салдары.
2.1. Ресейдің Қазақстанды отарлап алуы және оның
салдары---------------------------------------------------------------------
----------------23
2.2. Құқықтық және саяси -әкімшілік реформалар------------------------------
--30
2.3. Озбырлыққа ... ... ... ... ... ... ... көкейкестілігі. Тәуелсіз мемлекетіміздің нығайып, жан -жақты
дамуы , адамдардың әлеуметтік тұрмысының жақсаруы, ... ... ... ... ... жаюы ... да ... пен ата-
бабаларымыз ұрпақтарына қалдырған қағида-ережелеріне байланысты ... ... сан ... ... ... ... бағынып ,
арақатынастарын солар арқылы реттеп отырған. Оны ... ... ... өмір ... ... болады.
Кешегі патшгалық саясат пен тоталитарлық ... ... ... не ... ... көнуге үйретіп , мәңгүрттендіре отырып, ата-
бабаларымыздыің өткен өмірін сұрғылт, қаптаған сор , ... ... ... ұялатып , өзіміз шошитын құбыжық етіп көрсеткісі келді.
Сөйтіп , бірнеше ғасырлар бойына созылған бұл дәстүр ұрпағымыздың ... ... ... өспеуіне әсер етті. Нәтижеде «бөлшекте де , билей бер» ... ұран ... ... оны ... асыру шаралары қарастырылды. Қазақ
халқының рулардан тұратының сәтті ... ... ... бір ... айдап салды, араға сөз жүгіртіп , ел ... ... әр ... ... ... ... ... қырқыстыру
нәтижесінде атамекенінен бірте-бірте айырды. Мұндай жымысқы саясаттан ... де адал бола ... ... ... топқа, жерге бөлу өршітіле түсті.
Сол ауыру әбден меңдегені сонша, одан әлі күнге айырыла ... ... ... еншімізге қалдырған заңдар әрқашанда
имандылықпен, ... ... оны озық ... қоғамы өз жан-дүниесімен
шығарған болатын.Сол себепті де ол деуірде имандылық пен заң бәрінен ... ... оған ... ... ... ... бас иген, талаптарын
мүлтіксіз сақтаған. Қазір мұндай ... ... ... Оны ... бастап, кешегі тоталитарлық басқару жүйесі быт-шыт қылған. Қираған
ұлттық сипаттарымызды зерттеп, ... ... ... ... ... ... маңызды мәселе тарих ғылымы мен құқықтық
тарихымызда негізгі мәселе болуы ... Құр ... ... ... құқықтық мәдениетін қаз-қалпына келтіру аса ... ... ол ... ... ... дінімізге әбден сіңген.
Оны жоқ ететін күш әсте болмайды.
Мәселенің өңделуі.Сөз жоқ, ... келе ... екі ... өмір сүру ... ... Ел ... десек, қазақ халқының көсегесін
көтереміз десек,Конституциямыздағы құқықтық, ... ... адам және ... ... ... мен бостандықтары – оның
ең қымбат қазынасы деп жазған ... ... ... ... ... ... Рас, ата-бабаларымыздың рухани мәдениеінің басты саласы
болып табылатын ... заң ... әр ... өзіне лайықты қырынан
сөз етілген-ді. ... ... ... зерттеуге Қазақстанның Ресейдің
қол астына енуі кезеңінде патшалық саясат ... ... ... ... Ондағы басты мақсат:қазақ әдет-ғұрып заң нормаларын жинап,
оларды патша ... ... ... ... ... ыңғайлыларын
өкімет саясатына және шығаратын жарлықтарына қарсы ... ... ал ... ... ... қою, ... жойып жіберу
еді. Бұл арада айта кетер бір мәселе сол, ... ... ... да, ... жиналған әдет-ғұрып жайлы деректер нормативті өмір шындығының жазба
жәдігерліктері болуында. Кеңес өкіметі ... ... ... ... ... ішінде әлі өз орнын жоғалта қоймағанына қарамастан, оларды
тез арада тұншықтырып, тамырына ... шабу ... ... ... ... ... ... мәдениетіміздің басқа салаларына да
шабуыл жасалды. Сақталған жазба мәдениеттеріміз өртенді, ... ... ... Оны ... ... ... шындықтың беті ашылып, ғайбаттың көбесі сөгіліп, соңғы
кезде, әсіресе еліміз тәуелсіздігін жариялағалы бері әділдіктің беті ... ... ... білмейтін халықтың - өзіне сенім болмайды»,(2(-деп
Елбасы ... ... ... 1998 ж. 18 ... ... ... сөйлеген сөзінде ашығын айтты. Қазақ тарихының
шындығын айтушылар көшбасында ... ... ... ... А. ... Ғ.Есімов, Д.Кішібеков,
Қ.Нұрпейсов, Т.Омарбеков, ... т.б. ... ... еңбек
сіңіруде.
Дипломдық жұмыстың мақсаты. Патшалық Ресей империясының қол астына
қазақ халқының ... ... ... мен ... ... қазіргі
қоғамда алатын орнын сипаттау.
Зерттеудің міндеттері:
−Қазақстан ... ... ... жаңа ... ... етудің
негізгі жолдарын анықтау;
−Өткен тарихымызға шынайы баға беру;
−Ғылыми құндылықтарды республика ... ... ... ету ... баяндау.
Зерттеу нысанасы − көрнекті тарихшы ғалымдардың творчестволық мұрасы
болып табылады.
Жұмыс деректемелері ... ... ... және ... ... ... тарихшылар, зерттеушілер, этнографтардың тарих ғылымына
арналған материалдары;
−Мерзімді басылымдар, еңбектер, құжаттар ... ... ... ... ... ... берудің анықтама материалдары;
−Қазақстан Республикасының ... ... ... облыстық әмбебап кітапханасының, облыстық тарихи-
өлкетану мұражайының анықтама-библиографиялық әдебиеттері мен картотекалары
қолданылды.
Зерттеу ... ... ... мен ... сәйкес
өзара байланысты ғылыми әдістердің жиынтығы ... ... ... талдау әдістемесі қамтылды.
Жұмыстың практикалық маңыздылығы. Оның барлық негізгі нәтижелерін
тарихшы ... ... мен ... ... ... оқу ... дайындалуға, ғылыми курс жұмыстарын жазуға көмек
ретінде қолдануға болады. Бұл материалдар «Қазақстан ... ... т.б. ... оқу ... ... ... болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, 2 тарау, қорытынды,
қолданылған құжаттар тізімінен ... ... ... негізделген, зерттеудің
мақсаттары мен міндеттері анықталған, оның теориялық және ... ... ... ... жалпы сипаттамасы, тарихнама талдауы
жарияланған материалдарға шолу берілген.
Негізгі бөлімде патшалық Ресей ... ... ... ... қиын ... сөз болуымен қатар озбыр күш ... ... ... ... басқару жүйесін өзгеріске ұшыратып, тұрмыс-
тіршілігінің қалыпты жағдайын, азаматтық, қылмыстық құқықтарын бұзғандығы
деректі ... ... ... ... ... ... ... тарихы, әдет-ғұрыптары, хандарының
жүргізген саясаты мен билерінің төтенше съезі Ережелері сияқты көптеген
маңызды ... де ... ... ... ... ... негізгі
тұжырымдамалар жасалған.
Қолданылған құжаттар тізімінде диплом ... ... ... ... ... көрсетілген.
1-Тарау. Ресейге қосылар алдындағы Қазақстан.
1.1. Қазақстанның саяси- экономикалық, әлеуметтік және
сыртқы жағдайы.
17 ғасырдың аяғы 18 ... ... ... ... ... ... мәз емес енді. Уақ хандықтарға ... ... ... ... пен ... ... батып, ал сұлтандар болса, осы
алауыздықты өз бас ... ... ... ұлы ханы ... ... Шыңғыс тұқымдарының «Тақ таласы» талай жазықсыз жандардың қызыл ханы
текке ... ... ... күйзеліске ұшырауына жақындата түсті. 1640 жылы
«Дала ... ... ... ... ... ... соң іргелі
елге айналған Қалмақ мемлекеті пайда болуы ... бұл ... ... 1640 жылы « Дала ... ... жоңғарлықтар «Бір жеңнен
қол, бір жағадан бас шығарып», қазақтарға аса қауіпті, күшті ... ... ... ... ... ... мен ... ұлыс-
аймақтарды басқарды. Ел ішінде темірдей тәртіп орнады. Тумысынан көшіп-
қонып мал баққан ... мал ... зәру ... Олжерлер
қазақтардың сахарасы еді.
Жоңғарлардың бастапқы Қазақстанға басып кіруі, 1643 ... ... ... Хұн-Тайша басқарған жоңғарлықтар Жетісуға баса көктеп ... ... ... ... хан аз ғана ... ... Жалаңтөс батыр
көмегі жеткенше қалмақтарды тау шатқалында ... ... ... ... жақсы білеміз (2(. Алайда Батур өз мемлекеті аумағына Жетісудың
шығыс бөлігін, Ертіс пен Балқаш көлі ... ... ... ... ... тұсында да жоңғарлықтар шабуылы өрши түсті. Ол 1678 жылы
Шығыс Түркістанды өзіне ... ... ... ... ... ... Қытаймен, Орта Азиямен сауда-саттық, алыс-берісін күшейтті.
Әсіресе, байлығы мол ... ... ... ... ... ала бастады. Сол замандағы өте ірі қару − пушка қалмақтарда
болғанын П.Рычков жазған-ды ... қиын ... ... ... Тәуке ханның алдында Қазақ халқының
тәуелсіздігін сақтап қалу саясаты басты ... ... 1681 жылы ... ... өтіп ... тарпа бас салды. Бірақ, ... ... ... ... аман қалды. 1684 жылы қалмақтар қайта
оралып, Сайрам атырабын қиратып ... ... ... ... ... ... 1714, 1717, 1723, 1725) ... жасады. Әрине, жоңғарлықтарға
қару беріп, құтыртып отырған Ресей еді. Оның ... тым ... ... ... ... етіп ... алу ниетінде еді.
Осындай қиын-қыстау заманда ру-ру, ұлыс-жүз ... ... ... ... қақтығыстар мен бірін-бірі барымталаған
қазақтардың басын қосып, ішкі ... сәл де ... ... уақ
хандарды бір орталыққа біріктірген, елдің ынтымақтастығын күшейткен Тәуке
хан еді. Сондықтан да ... сол ... ... қой ... ... еді деп ... айтпаған.
Осы дәуірде қабылданған ірі реформалардың бірі − «Жеті Жарғы» деп
аталатын қазақ ... ... ... Бұл ... ... ... ... орны мен маңызы өте зор болғаны мәлім.
Қазақтардың ежелден-ақ күн ... ... мал ... ... ... мал ... ішсе – ... кисе – киім, мінсе – көлік
қызметін атқарады. Бұл ... ... ... ... күрт ... ... көп ... басып алуы себебінен қоныстың
тарылуынан болғанынан деп санау қажет. «Жеті Жарғының» ... бір ... ... жер ... шешу деп ... болады. Онда қазақ қоғамындағы
әрбір ... ... ... ... жері мен қыстауларын анықтап,
белгілеп беру ... ... хан ... ... ... ... ... органына айналды.
Кеңес мүшелігіне атақты билер, батырлар енді. Бұлар заң шығару ... ... Бұл ... органы шешімінсіз хан бірде-бір шешім шығара алмады.
Хан қазақ қоғамындағы ... ... шешу үшін ... ... ... еді. 1693 жылы орыс ... келуіне орай шақырылған билер
кеңесі немесе тұрақты күз айларында өткізілетін «халық ... т.б. ... ... ... хан жұмыс істеді. Көбіне «билер кеңесі»
мамыр айында, ал «халық мәжілісі» қазан, қараша айларында, яғни жайлауға ... ... соң ... Оған мүмкіндігінше үш жүзден ... ... (19(. ... ... хан ... ... Түркістандағы
Х.А.Яссауи мешіті қасындағы «би төбеде» өткен ... хан ... ... ... ... ... ... таяу көшіп-қондырған (21(.
Тәуке көрші мемлекеттермен тату-тәтті тұруға ұмтылды. Ол Бұхар
хандығымен ... ... ... ... (22(. 1686-1693
жылдар аралығында Тәуке хан Ресейге бірнеше дүркін елшілер ... ... ... ... білдірді. Бірақ, Ресей патшалығы қазақтарды
қалмақтар арқылы әлсіретіп, содан соң ... ... ... ... Орта ... ... Қытайға шығу саясатын ... ... ... ата ... ... Өз ... ... шаралары
қазақ хандығы алдында маңызды мәселе болды.
Тәуке хан ру ... мен ... өз ... ... ... ... жауға баратын жауынгерлердің ер-тұрманы мен көлігін, қару-
жарағын қамтамасыз етуді міндеттеді. Мойнына қару асынған ... ... ... ... сол себепті де құрметтелді.
«Билер кеңесі» Тәуке хан жүргізген ... ... ... үлес ... өзінің мемлекеттік функцияларын ... ... ... ... ... ... ... жұмылдыра алды. Қоғамдық саяси аренада
халық арасынан шыққан ерен ... ерен ... ... ... хан ел ... біріктіре отырып, ортадағы алауыздықтарды жоя білді. Үш
жүз ... ... ... елді ... ... ... ... барысында туындаған дауларды әділдікпен шешуге тырысты.
Рас, Тәуке хан бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құра алмады. Ол
тек осы ... ... ... қана ... Қазақ мемлекетінің саяси бірлігін
шамалы ғана қалпына келтіруге және ... ... ... ... ... қолайлы жағдай туғызса да бұл әрекет іске ... ... (24(, ... хан ... ... ... бұл пікір артық
айтылған. Кезінде осы кезеңге әділ баға ... ... ... хан «
ру араздығына қарсы аянбай күресті және жеке ... мен ... ... Сот ... ... өз ... шоғырландырды... Осындай
шаралармен орталықтанған мемлекетке қарсы билер мен сұлтандардың мүддесіне
ауыр соққы берді,»(25(- дегеніне құлақ асқан жөн.
Ресей патшалығы ... ... 18 ... ... ерекше
күшейе түсті. Қазақтардың тәуелсіздігін сақтауға ерен күш ... ... соң ... ... тағы да « тақ ... » үшін ... ... қаймағындай кілегейленген бірлікке жік түсіп, ... қаша ... ... ... соң хан болған Қайып Ресейдің саясатын
жете ұғынып, үлкен жаудың алдын алу үшін 1718 жылы ... ... ... жіберіп, онда олар: «Сообщили лишь об одном желании хана
находиться в союзнических отношениях с ... ... ... мир, но нисколько не намекая на какие-либо отношения подданства»
(28(,- деген Қайып хан ... ... жылы ... да Шабы және Бахадурмен бірге Ресейге елшілікке
барып, І Петрге «о готовности служить Российскому государю » не ... ... но и ... ... - ... хатын тапсырды.
Жоңғарлықтардың шабуылын тек Ресей ... ... ... алуға болатынына көзі жеткен Әбілхайыр орыстармен достасу шараларын
қарастыра бастады. Алайда құтырған қалмақтар 1723 жылы қазақтарды « ақтабан-
шұбырындыға» ұшыратып, қалың елді ... ... ... елді ... ... ... ... жоғалтпау жолында Кіші жүзден Тайлақ, Орта
жүзден Бөгенбай бастаған ... ... ... бастап, ата-дұшпанымен
алысты. Соның нәтижесінде 1726 жылы Бұланты өзені бойында (Сарысу), 1729
жылы Балхаштың оңтүстік ... ... ... ... ... ... шабуылын тоқтатты (30(. Көп ұзамай 1730 жылы ... Анна ... ... ... ... алу ... ... елші жіберді.Оған жауап ретінде 5 қазан 1730 жылы Ресейдің Тевкелев
А.И. бастаған елшілері келді (5(. Бұлардың ... ... ру ... ... алу, ... Әбілхайыр ханмен бірге орыс бодандығын ант
ішкізіп қабылдау болатын.
19 ... 1731 жылы орыс ... ... орыс ... ... хақында жарлық жариялады.
5 қаңтар 1732 жылы Әбілхайыр бас болып Самеке, Барқ, Нұралы, ... 27 ру ... ант ... ... ... ... ... З.У. Тоғанның айтуынша, 1730 жылы ... ұлы ... ... ... соң, қазақтың үш жүзі Әулиеатада құрылтай шақырылып: ... үш ... ұлы ханы ... ... Әбілмәмбет және Болат хан
тікелей билігін жүргізген Ұлы жүздің сұлтандары, Шығай ханның ұрпағы ... ... ... ... ... ... жүргізген Орта жүздің
сұлтандары, Әбілхайыр басқарған Кіші жүздің суұлтандары ... ... ... ... үш ... ұлы ... ... болып
жолсыз талап қояды. Сонымен үш жүздің берекесі ... (15(, - ... үш жүз ... жік салғанын ескертеді. Өйткені, Әбілхайыр үш
жүз арасына жік сала ... үш ... ұлы хан, оған қоса ... ... ханы ... ... қолға алуды арман еткен. Шындығын айтсақ, ... ... хан Кіші ... ... билемеген, оның бір бөлігін Қайып ханның баласы Батыр сұлтан, енді
бір бөлігін ... ұлы ... ... ... бір ... ... ... еді. Құрылтай Болат хан орнына Әбілмәмбетті хан етіп сайлап,
қазақ хандығының астанасы ... ... ... Осындай сәтте
Әбілхайырдың тек Ресей ... ... ... ... ... ... ұстанғаны шындық. Әбілхайырдың әлсіздігін орыс патша үкіметі де
білді. Әбілхайыр ... ... , ... башқұрт, қалмақтардан тепкі
көріп отырған қазақтар әлсіз екендігін орыс билеушілеріне жеткізіп, ... ... мен ... алаларды бағындыруына көмек көрсетуге ,
сонмен қоса ... ... орыс ... қол ... ... ... ... айтады (29(. Мұндай бас июшілікті орыс билеушілері қуана қарсы
алды. А.И.Левшиннін айтуынша , ... ... ... ... ... ... ... болды: 1) Бұл империя бір тамшы қан ... ... мың ... қосып алады; 2) Қазақтардың бағынуы Шығыс оңтүстік
өлкелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етеді; 3) ... ... ... күшін әлсір етуге болады; 4) Қазақтарды пайдалана ... ... ... ... ... ... 5) Қазақтарды
пайдалана отырып ... ала, ... бой ... ... 6) ... ... ... ірі мемлекеттермен қарым-қатынас жасауға жол ашатын,
әрі сонда кірудің кілтін қолға ... Міне , ... ... ... ... Әбілхайырдың өтінішін тез қабыл алады. 1731
жылы 19 ақпанда Ресей патшасы Анна Иоанновна Кіші ... ... ... ... қол ... халыққа сездірмей , сыртан келісіп жүргені анықталды.
Бұл жайлы Қазақ ССР тарихына: ... мөте ... ... ... ... ақылдаспастан Петербурға сөз салуы болды» (28(, -
дейді. Өз саясатына бедері зор ... ... ... ... ... ... ... 24 ақпан 1736 жылығы жауап грамотасында ханша бұл
ойын жасырмаған. Әбілхайыр патшаға онан әрі жағына түсу үшін ... қоя ... жылы ... ... басып алып, аз уақыт хандықты қолына алды.
Алайда , Иран Шахы Надирдың әскерінен ... , сол жылы ... ... ... өкіметі Әбілхайырдың әлсіздігіне көзі жетіп , екі ара суи
бастады. Бұл ... ... ... тыңайып, 30 мың қолмен қазақтарға
қауіп төндіре бастаған кез еді. ... ... ханы ... ... ... бекіністеріне енгізді (12(. Сөйтіп беделі әлсіреп, ойы жүзеге
аспаған Әбілхайыр 1747 жылы ... ... ... ... ... ... сәтсіз аяқталды. Қалмақтарға Ресей қару-жарақ беріп,
әрі казак-орыстарын да жәрдемге жіберген болатын. 1748 жылы ... ... ... ... ... Әбілхайыр бастап берген ... ... ... « жан
сақтау» дәстүрі жалғаса берді. Ендігі жерде Ресей Орта ... ... ... ... ... ... жерін бодан ету ... ... ... ... ... ... басына түскен ауыр тауқыметтен тек
Ресей империясы арашалап қала ... деп әрі ... ... пен Қарақалпақ,
Хиуаға хан боламын деп ... еді. ... ... ... өкіметі
Әбілхайырды алдап соқты. Оған жан-тәнімен қолдап-қуаттап, ешқандай ... ... ... ... ... тек өлер алдында ғана сезген
еді.
1.2. Қазақ әдет-ғұрып заңдарының негізгі тармақтары
және оның ... ... ... ... ... түсе қалған жоқ. Ол өз
бастауын сонау ... ... өмір ... ата-бабаларымыз сақ-
массагет,гундерден алады. Кейін әдет-ғұрып заң нормалары ... ... ... ... ал ... Қарахан тұстарында заң
түрінде қалыптаса бастады. Бұл дәуір ислам дінінің Қазақстан территориясына
таралып, ене бастаған кез еді. Құйындай ... ... ... ... ... ... заңы да, ... қазақ хандары: Қасым, Есім, ... ... ... да ... бұл ... ... әсер етіп, оны өзгерте алмады. Ққалыптасу процесі бір ... өз ... ... ... ... діні ... ... мен түркі
тектес ата-бабаларымыз қағида-ережелері бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... ие жаңа әдет-ғұрып қағидаларын
қалыптастырды. Мұндай бір-біріне әсер ету, бір-біріне кірігу әдет-ғұрып
қағидаларының көп ... ... оның ... заманға сәйкес
сомдала түсті. Сөйтіп, оның кез-келген тарауларынан біз патриархаттық-
феодалдық өсіп-өркендеудің ерекшеліктері мен ... көре ... ... заң ... ... ... ... ролін атқаратындықтан, оның
тұрмыс-тіршілік барысы, халықтың ойлау дәрежесі айқын сезіледі. Сайып
келгенде, ... ... сол ... ... ... ... ... де, болмысымен де қоғамнық- саяси тіршілігімен де тығыз қабысып
жатады. Сондықтан да ... заң ... , ... ... ... де, ... де сол ... біте қайнасып, сол ортаға
қызмет етеді. Сол себепті де Қазақстанның экономикалық, әлеуметтік ... ... ... таса ете ... зерттеуге мүлдем болмайды. ... ... да дами ... ... ... ... және ... көшпелі
қазақ қоғамындағы негізі берік, жан-жақты сомдалған құқықтық сипатқа ие
болды. ... ... ... бастап, саяси өміріндегі барлық
құбылыстар осы ... заң ... ... Бұл 20 ғасырға дейін
қолданылып келді қазір де кей тұстары өз ... ... жоқ. ... ... ... жеке ел ... ... тұста, оның тармақтары
көктемде қылтиып шыққан жауқазындай бой көтере ... ... ... аман ... , ... ... қалыптастырып, ұрпақтарына
тастап кеткен қағида-ережелері өздеріне қалтқысыз қызмет етеді деп сенеміз.
Әдет-ғұрып заңдары қашан да болмасын, ... өзі ... ... ... күшке ие болады, сөзсіз орындалуға жатады.
Адамдардың ... ... ... ... ... ... Мұндай заңдарды сыртқы күш оңайлықпен өшіре де, құрыта алмайды.
Қайта, саяси билеуші өз органдары арқылы бұл ... ... ... ... ... алып келеді. Өйткені бұл әдет-ғұрып заңдарын қоғам
мүшелері өздері ұнатып қабылдаған, ол ұрпақтан-ұрпаққа ... тек ... ғана ... ... ... ... жері жоқ, Ол ... барлық
тармақтарына кірігіп, сол шеңберде әрекет етеді. Кез ... ... ... ... ... ... (айып, тоғыз, құн т.б.)
не болмаса кешірім сұралатын рухани бишаралықпен өндіріледі. Әдет-ғұрып
заңының бір ерекшелігі – ... ... ... ... қоя ... бойында демократиялық сипаттарының мол болуы дер едік. Сот ... ... ... ... ... ... ... санаса отырып,
екі жақтың айғақтарына мән беру, істі ақылға салып, әділ ... ... т.б. ... жүргізіледі. Кез келген жасалған ... ... ... істе ... ... ... беретіндей жағы
қарастырылады. Әсіресе, нақақ кісі өлтіру, ұрлық, тонаушылық, бүлік
шығарушылық, әйел ... ... ... ... алып ... түрде көпшілік алдында жауапқа тартылады.
Қазақтарда «Қылмыс-күнә», ал оны жасаушы қылмыскерлер «күнәһарлар»
болып табылады. ... ... ... үшін ... толған, ақыл-есі
бүтін, істеген ісіне жауап бере алатын болуы шарт. Ал, ... ... ... ... құл мен ... ... күнәсі үшін қожасы
қожасы жауап береді) жауапқа тартылмаған. Міне, сөйтіп, ислам дінімен біте
қайнасып, астарласып кеткен қазақтардың ... ... оның ... ... өте ... ... ... сөз, тәртіп бұзушылық,
біреуге обал ... Оның ... бұл пәни ... де, ол ... ... ... жасаушылар бұл дүниеде сот алдында, ол ... ... ... ... ... да ... заңдарының негізгі талаптарының бірі жасаған
қылмыстық әрекетіне сай жаза тарту, яғни талион принципін (қанға-қан, ... ... - ... ... ...... етілген.
Қазақ әдет-ғұрпының («Жеті Жарғының да») негізгі тармағына біреудің
отбасын бұзу, зинақорлық жатады. Бұларды ... ... ... Өйткені, қайсы бір қоғамды алмайық, ол отбасынан ... ... ... өмір кешсе, қоғамға жақсы, қабырғасы нық зәулім үй
секілді болғаны, ал отбасы бұзылып, іріп-шіріп жатса онда ... үй ... де ... Сондықтан да барлық заманда отбасының беріктігіне ерекше
көңіл бөлініп отырған. ... ... ...... яғни сол үйдің
иесі ер адам болып табылады. Әке ... өте кең. ... ... пен
шаруашылықты басқару қолында болған. Отбасы – ері мен әйелінен, ... ... ... ... кілті әйел адамның қолында. Әйелге,
үй-іші тазалығынан, тамақ даярлап пісіруден бастап, бала ... ... үй ... малды сауу және жайғау, оның өнімдерінен заттар
даярлау, киіз басу, ... ... т.б. осы ... ... ... ... мойнына жүктелген. Сол үшін қазақтар қыз ... ... мән ... ... ... ... ... Жарғыда» ері әйелінің зинә жасап
жатқанының үстінен түссе, онда әйелін де, оның ... да ... ... үшін құн ... (2( - деп жазылған. Сонымен қатар, өлім ... ... зинә ... сол ... ... некелесуге тыйым салған
қағидаларды бұзып, өзінің қарындас, қыздарына т.б. жақындасқандар кесіледі,
- дейді. Әлемдегі барлық қазақтар ішіндегі тек қазақтар 7 ... ... ... да ... үшін ... азат не құл, мұсылман не
кәпір, ер мен әйел, еркек пен ... ... ... тек ... жетсе
болғаны өлтіріледі.
Қазақтарда да, шариғатта да әйелді зорлағандардың өлім жазасына
кесілуі, әйелдердің жеке мүддесін, ... ... қана ... адам ... ... қала ... бүкіл руының намысын қорғағандық деп
білуіміз керек. ... ... ... ... ... ... болып
саналады. Сондықтан да «Жеті Жарғы» бойынша зинақорлар өлтірілген [25].
Әрине бұл жазалар біреудің ... ... ... ... ... Ал
басы бос айттырылмаған әйел мен қыздарды алып қашушы адымды жазалауда
басқаша түр алады. Бұл ... ... адам өлім ... ... ... ... келмесе, онда қызды ата-анасына қайтарып, үстіне қалың
мал ... ... ... ... Осы жоғарыда айтылғандар бұзылып,
орындалмай жатса, онда «жесір дауы » туындайды. «Жесір ... ... ... бұл даудың кесірінен барып кісі өлімі, барымта т.б. ... ... ... ... ... ... мен ... та
үлкен тарауды қамтиды. Өйткені, мал-мүлік ... ... ... ... ... әр ... да ... жазаланып отырғаны тарихи деректерден
белгілі.
Әсіресе, кісі тонаушылық пен ... ... өлім ... ... ... ... заңында да « кімде-кім жылқы ұрласа, онда
иесіне 9 ... етіп ... ... ... айып ... ... ... алу
керек. Ал балалары жоқ болса, өзін малша бауыздау ... (28(, - ... 1640 ... Монғол-Ойрат Ережесінде: бір түйе ұрлағанға - 15 тоғыз,
айғырға – 10 тоғыз, биеге – 8 ... , ... қой, ... атқа – 6 ... ... ... да ірі қара малды ұрлаушылар 4 адам куә болып, айғақтап
берсе өлімге кесілген.(8( ... ... ... адам ... онда ... үшін ... ... әдет-ғұрып нормаларында мүліктік құқық ерекше орын алады. .
Өйткені, қазақ қоғамындағы ... ... бәрі де ... Патриархаттық- феодалдық , қазақ қоғамында мал жекеменшіктіліктің
негізгісі саналады. Кез-келген екі ... ... ... аман ... ... кезекте малды айтуы тегін емес. Мал мен ... ... ... ... құл мен ... де ... Бұл ... жылғы «Сібір қырғыздары жайлы Ережеде» Ресей ... ... ... мемлекетінің және құқығының тарихын зерттеушілердің бәрі
дерлік қазақ әйелдерін өзінің құқықтық жағынан жекеменшіктілік объектісіне
жатқызып ... ... ... Оған ... «аға өлсе ... мұрас», «қазақ
байыса қатын алады», «ерден кетсе де, әйел елден кетпейді», т.т. ... ... ... ... ... сатылатынын тілге тиек ететін.Әрине
бұл пікір түбірімен қате. Қазақ әйелдері ... ... ... ... ... ... ерлермен тең құқыққа ие болғаны
даусыз. Құранда: ер мен әйел тең ... олар ... ... ... бере,ді, Мұхаммед ғалейһис салам әркім алдымен ... және ... ... етуі ... ... ... ... көрінеді. Қазақ
қоғамында мүліктік құқық қатты қорғалған.
Шариғат заңы бойынша да ұрыларға қатаң жаза қолданылып, қолын кескен.
Мұндай ауыр жаза ... ... ... Оны біз ... кезде қазақтар
ұрлықтың не екенін білмегенімен, ... ... ашық ... ... мұсылман елдеріндег ұрлық мүлдем кездеспейтінен аңғара аламыз.
Ата-баба жолынан таю ежелден-ақ аяусыз жазаланған. ... ... ... ... діннен безу және христиан дініне өткендерді жазалау жайлы
айтылады. Діннен безушілерді «тас боран» етіп өлтірген, ал христиан ... ... ... ... ... ... қуылған.(17(
Діннен безушілікті 7 куә айғақтауы тиіс. Қазақстан Ресей ... ... ... ... ... ... ... өткендерге
әртүрлі жеңілдіктер бергені белгілі. Осыған орай, ... ... ... ... ... христиан дініне өткендерге жаза қатая түседі. ... ... ... бір ... өлім ... да ... Шариғатта да діннен безушілік бұл фәниде де, Алла алдында да ең
ауыр қылмыс, сол себепті өлім ... ... Ол ... құн ... ... Рас, «Құранда» дінге күштеу жоқ деп оны ... әр ... өз ... қалдырған. Сондықтан да діннен
безушілерді «тобаға келуге» шақырған, « ата-баба жолынан ауытқымауды» ... Оған ... ... құрым байлап, бетіне күйе жағып, ел-елді
аралатып масқаралаған. (11( Бұл жаза тек ... бас ... ... ... ... ... рахымсыз қарағаны хақ. Оның есесіне патшалық
Ресей ондайларды өз панасына алып, ... ... Бұл, ... 1854 ... ... билер сотын реформалауда көрінді. Ашығын ... ... ... ... ... еді.
Сонымен, қазақ әдет-ғұрып заңдарының қайнар көздеріне:
1.Ежелден қалыптасқан Түркі тектес тайпалардан енші ... ... ... ... ... ... Ережесі,жөн-жосық, билер кеңесі шығарған заңдарды;
4. «Қасым ханның қасқа жолы» заңдарын;
5. «Есім ханның ескі жолы» заңдарын;
6. «Тәуке ... Жеті ...... ... ... ... ... ежелден қалыптасқан дағдыға байланысты өз ерекшелігі
бар, тарихи әлеуметтік-экономикалық және саяси ... ... ... ... өз ... сай лайықтап, жаңа қағидалар ... ... ... Қасым хан да жалғастырды. Ол хандық құрған (1511-
1523) тұста халық бұқарасы мен билер ... ... ... ... ... дамытып, билер кеңесінде ақылдаса отырып «Қасым ханның
қасқа ... деп ... ... ... ... заңы (бұл тарауда мал-мүлік, жер-су дауларын шешу ... ... ... ... ... ... ескі ... бір ғасыр өткенде Есім хан (1598-1645) Қасым шығарған заңдарға
толықтырулар мен өзгерістер енгізіп, артында «Есім ханның ескі ... ... ... ... ... орай, екі заң жобалары бізге ... Әлі ... ... ... құпия болып қалып отыр.
Бізге түгел болмаса да ... ... ... ... ... Жарғысына»
тоқталып азырақ түсінік берейік.Тәуке (1678-1718) ... ... ... тарихында бір тынышсыз , қилы заман болып суреттеледі. Жан-жақтан жау
анталаған қиын кезеңде Тәуке үш жүздің баласын (бір ... қол, бір ... ... бір ... бағындыра білді. Бұл Тәукенің парасаттылығының
куәсі. Сол себепті де оны халық әз-Тәуке атаған.
«Жеті Жарғы» мазмұны жағынан 3 құрамнан тұрған. ... ... ... ...... ... қасқа жолына» негізделген,
екіншіден, одан соңғы ... ... ... ... ... ескі ... деп
аталатын нормаларды қамтыған, үшіншіден, Тәуке ханның ... ... ... ... ... ... және ... қоластына енген қазақтардың әдет- ғұрып заңдары үш ... ... ... ... ...... қоластына ене бастаған
кезден, қазақ хандығы жойылғанға дейін, 2-сі – ... ... ... ал ... 3-ші ... 1917 жылғы патша өкіметі
құлағанға дейінгі дәуірді қамтиды.
Әлбетте, 1-ші кезеңде әлі дербес тәуелсіздігінен ... ... ... ... ғұрып толық құрсауға алына алмады. ... ... ... ... ... ... Осы
кезеңдерде Ресей қазақ әдет- ғұрып заңдарына онша тиісе қоймай, тек ... ... ... Оны ... ... ... ғана ... Бұл
тұста Ресей қазақ әдет- ғұрпындағы « аманат» ... өте ... ант ... ... ... мен туыстарын міндеттеп, аманат
есебінде ұстады. Патша өкіметі өз қарым-қатынасын шекаралық байланыс арқылы
дамытып, сауда-саттыққа көп ... ... ... ... шекаралық
аумақтарда сот билігін өз қолына алды, бақылауларын ... ... ... қорғап, қайшылықтарды орыс заңдарымен қарады. 1738
жылы құрылған соттық комиссия осы мақсатта құрылған ... ... ... ... жойып, территориялық бөлінудің жаңа
жүйесін енгізді. Жерлерді өз бақылауына алып, өздері ... ... ... ... жері орыс ... ... өтіп, қазақ ьхалқы
біржолата тәуелсіздігінен бүтіндей айрылды. Енді патша ... ... ... ... ... Осы тұста олар қазақ ... ... ... ... енді оны ... бөлшектеп, ыдыратуға
күш салды. Сол үшін әдет-ғұрып ... ... ... зерттеле бастады
[8]. Бұл жинақтардағы ... ... ... ... ... Осылайша жинақтап, сұрыптап отыру мәселелерімен айналысу 1823 жылы
Омбыда құрылған Уақытша ... ... ... ... ... ... жұмыс нәтижесі 1876 жылы жарық ... ... ... [9]. ... ... ... бұл ... қоймады. Оның да себеп-салдары бар еді. Ең негізгісі бұл ... орыс ... ... ... іске ... тежеді.
Ал 3-ші кезеңде Ресей империясы 1867-1868 жылдардағы ... ... ... ұлттық мемлекетін жойып, өз колониясына
түпкілікті айналдырған еді. Бұл ... ... ... заң нормалары
бөлшектелініп, аудан-ауданға лайықтанып кіші Ережелерден тұрды. ... ... мен ... өзара кереғар талаптары ... Бұл ... ... өте ... ... ... күшейте түсуге
мүмкіндік берді. Билер соты деген атау өзгертіліп, халық соты аталды. Билер
сайланып қойылатын ... ... ... өз ... ... ... ... өрістетті. Осыны сәтті пайдаланған Ресей өкіметі енді ... ... ... басттады. Дегенмен, қанға, дініне әбден сіңгендіктен
қазақ халқы өз дәстүр-салтынан, психологиясынан, әдет-ғұрып заңдарынан қол
үзбеді, қоғам ... оны ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге қосылуы және оның салдары.
2.1. Ресейдің Қазақстанды отарлап алуы және оның ... ... ... қызығуы әсіресе, патшалық өкіметтің
башқұрттар мен татарларды күшпен қосып алғаннан кейінкүшейе түсті. ... ... жері ... Қытай, Үндістан, Орта Азияға шығуға болатынын білгенімен, бірақ
алдымен Балтық, Қара теңіз жағы ... ... ... ... ... еді. Жалпы Ресей империясының Қазақстанды отарлап, бодан ... ... ... 16 ғасырдан бастап әрқилы босқындар, қашқын ... ... ... де, ... ... солай отарлауы өріс алды.
2. 17 ғасырдан бастап сауда-өнеркәсіп капиталының ыңғайымен ... ... ... асырылды.
3. 19 ғасырдың аяғынан 20 ғасырдың басына дейін ... ... 17 ... 20 ғасырға дейін созылған ... ... ... ... ... реформалау, жергілікті халықты рухани
жағынан отарлау, әскери-жазалау шараларымен қатар жүргізіліп отырды. Сол
себепті де біз ... ... ... яғни ... Ресейге
қосылуы прогрессивті рөл ойнады деген пікірге мүлдем қосыла алмаймыз.
Өйткені, ... ... өз ... ... орыс ... ... ... алу процесін айғақ етеміз, екіншіден, Ресей
Қазақстанды жаулап ала ... ... ... ... ... ежелден
қалыптасқан көшпелі өркениеттің тамырына балта шапты, ... ... ... ... ... ұстанды. Әрине, бұл
айтылған жайттар тарихшыларымыз тарапынан әлі де ... ... ... Біз ... ... тығыз араласып, тағдырлас болдық.Жақсысын да,
жаманын да көрдік. Бұл біздің санамызды оятуға ... ... ... адам
тағдырын ойыншық еткен империялық саясат туралы ғана болғандықтан, қазақ
халқының мәдени-рунани ғұмырнамасына көп зиян әкелгенін айта ... ... ... ... ... болып отыр. Империялық өкімет түптеп
келгенде қазақтардың ұлттық мәдениетін, әдет-ғұрып сал- ... ... ... көп ... ақиқатын ашып беруді талап етеді.
Ресей мемлекеті Әбілхайырды уысына ... соң, ... ... ... ... ... ... Әуелі, көңілін тауып Әбілмәмбетті,
Бөгенбай батырды өз жағына шығарды.
1723 жылы қазақ халқын «ақтабан шұбырындыға» ұшыратуда қалмақтарға ... ... ... ... ... ... басшылары – Сәмеке ханды,
Күшік ханды, Әбілмәмбет хан мен ... ... ... ... ... қол ұшын ... даяр ... Тіпті Сәмеке мен Күшік хан Орта жүз
қазақтарының біразын алып, орыс шекарасын асып, башқұрт ... ... ... ... ... ... шұрайлы жерлерін жайылымға
алып берді. Сөйтіп, қазақ ... ... жік ... ... ... ұстанды. Осындай алауыздық тұманы ... ... ... Абылай хан шықты.
Абылай хан күшті де айлакер саясаткер болды. Ол қалмақтардың тақ
таласы үшін ... ... ... секілді, Қытай мемлекетімен де
тез тіл табыса ... ... ... ханы ... өзі тікелей
қолбасшыларына былайша жарлық берді. «Сендер қазақтарға орынсыз килікпей,
аулақ жүріңдер, оларға ... ... ... ... болмайды. Олар өз
алдына хан болып келген екен, оны мойындауымыз ... Бұл ... ... ... ... қазақтардың тәуелсіз ел ... ... ... ... да ... ... Еженнің көңілін әбден жайлап, сеніміне кіру
үшін 1757 жылы жазда Қанжығар, Өміртай, Долан, Аранжы, Бекенайларды Пекинге
елшілікке ... ... ... Сол жылы үш жерде – Шәуешек
(Тарбағатай), Іле (Құлжа) және ... екі ел ... ... жәрмеңкесі
ашылды. Бұл жәрмеңкеге қазақтар негізінен айырбас ... үшін ... ... және оның ... ... оған мата, шәйі жібек, қант-шай т.б.
айырбастап отырды.
Абылайдың алды ... ... ... саясаты арқасында ел
«ақтабан шұбырынды»тауқыметінен ес жиып, экономикасы беки түсті.Бұл ... өлең ... өте көп ... ... шығысқа баратын қақпаның кілті есебінде қараған
Қазақстан территориясын ұтымды ... ... ... ... ... ... салды. 1717 жылы Бухгольц ... Ом мен ... ... жылы ... 1719 және 1720 жылдары ... ... ... ... ... ... лихаров Өскемен бекіністерін салды.(9(.
Сөйтіп.Ертіс бойын жағалай әскери бекіністер шеп құрды, ... ... ... ... ... ... ... мен қазақтар
арасында сауда-саттықты жандандырғанын айтып өткеніміз мақұл. Бұл ... ... ... ... ... ... әрқашан керуен
болып сауда жасауға келіп ... деп ... ... ... ... ... құрып жатқанынан сезіктеніп,
оның аяғы насырға шабатынын сезген Абылай Ресеймен де, Қытаймен де құйтырқы
, алдау саясатын ұстанды. Бұл ... ... ... саясат еді. Осындай
білгір саясат алып барған Абылай орыстардың ішкері ене түсуін азда ... ... үшін ... тарапы арқылы әлсіретті, қазақ қоғамында бейбіт
өмір орнатуға қол ... ... Орта Азия ... де ... ... қарым-қатынас жасауға жол ашты.
Абылай көптеген тарихшыларымыз айтқандай, тек Орта жүздің ханы ғана
емес, барлық қазақтың ұлы ханына ... ... ... ... Ұлы ... ... ... хан секілді Қырғыз, Қарақалпақ, тіпті Орта Азияға
билік жүргізу ниетін ұстанған ... ... да, ... ... Оның ... ... ... мүмкіндік бермеді. Сөйтіп, Абылай
біртұтас қазақ хандығын аяғына дейін құра алмады. ... 1781 жылы ... ... ... Оның ... ... ... Х:А.Яссауи
мавзолейіне жерленді. Жанды жерлерге шеңгелін салып, қаусыра меңзеп алған
Ресей, қазақ халқының билеушілерінің солқылдақтығын, ... ... ... ... алда ... ... жеткізбеді. Ол мақсат
қазіргі кезде ие ... ... ... болатын. Осы орайда,
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев та кейде бізге бір қырынан сол ... ... ... да ... екі ... ірі екі елге ... ... сәтті дипломатиялық қатынас жасай беруін қалаймыз.
Дегенмен, 19 ғасырдың екінші жартысы Қазақстанның Ресей құрамына
қосылу процесінің ... ... ... заң ... ... ерекшеленеді. Бұл кезеңде Қазақстанның бұрыннан қалыптасқан өміріне
ылаң түсіп, капиталистік қоғам нышандары ... ... ... сипатына көше бастаған еді. Бұрынғыдай ... ... ... не ... ... ... ... Ресей
ықпалына мойын ұсынған аласапыран, қиын дәуір басталды. Рас, мәдени ... ... ... ... экономикалық, қоғамдық
тартыстарға толы өмірімен танысу кезеңі басталған еді. Әсіресе, ... 1861 ... ... ... жойылуы күшті әсер етті. Ресейде
капиталистік өзгерістер шеңбері өсуі Қазақстанға ... ... ... ... ... қазақ халқын экономикалық саясатпен және салық жүйесімен
қанауға көшті. ... ... ... ... ... жағынан ең
төменгі сатыда бұғаулап, өз саясатын жүзеге асырды. Қазақ жерінде ... ... ... құштар болмады. Оның есесіне ауыл ... мен ... ... ... ... өндірістер орнатып, есіл
–дерті шикізатты көптеп алуды мақсат тұтты. Оны мына ... ... ... төңкерісіне дейін Қазақстанда орыс империясының 0,7 процентін
құрайтын өндіріс орындары мен 0,2 процент қана жұмысшылар ... ... ... ең ... ұшырады. Небір халық
басына ауыр салық ауырлығы түсті. Нулы, суырмалы, шүйгін ... ... ... ... беріліп қоныстандыру науқаны күшейе берді.
Өйткені, отарлау саясатының басты бір талабы «қоныстандыру» ... ие ... ... патша саясатын жүзеге асыруда болғаны
даусыз. Қоныстанушыларға 45 млн. жер ... ... ... ... ретінде қараған патшалық өкімет, олардың щаруашылығын
күйзелтіп, әлеуметтік және ... ... ... етті, Мал жайылымы
тарылған халық Қытай, Монғол жерлеріне бас сауғалауға көшті.
Патша ... ... ... ... құрамына толық енгізуді
саяси-құқықтық реформалар жүргізу арқылы заң жүзінде жүзеге асырды. Сөйтіп,
осы реформалар нәтижесінде Қазақстан ... ... ... тыс ... ... ие ... ... жүргізілген реформалар «орыс әкімшілігіне
губернатордан бастап, уезд ... ... ... ... ... ... патшалық Ресейдің үстемдік ету саясатын салтанатпен жариялап қана
қоймай, ... ... ... ... да есеп ... ... ... әлеуметтік практикада түсіндіруді қажет етпейтін
құқықтар берген еді»(13(, - дейді зерттеуші С.Өзбекұлы. Барлық құқыққа ... ... ... ... халқының ұлт-намысын аяққа басып, орыс
әкімшілігі алдында құлдық ұру психологиясын ... ... ... ... ... ... бұратана халық екенін
сезінуге тәрбиелеуді алға ... ... тек ... ... ғана ... сол ... сот
жүйесіне де айтарлықтай жаңалықтар кіргізді.Бұрыннан қалыптасып, өз жүйесін
тапқан билер сотын мүлдем жойып, оны ... ... ... әрі ... ... Сот ... орыс ... тікелей бақылауында қалды. Сот
жүйесінің барлық сатыларында шексіз озбырлық, заңсыздық пен пара алушылық
кең қанат жайып, адам құқығы ... ... ... ... ... ... ... құрағанмен, тек
аты ғана болмаса, бұл заңдар мүлдем басқаша сипатқа ие болған еді. ... ... және ... ... ... ... ... ыңғайына
орайластырылған құқықтарға айналған болатын.
Қазақ қоғамында мұсылмандық шариғат құқықтарының ... ден бере ... ... арасына кең таралып, бедел алады
деп қорыққан патшалық әкімшілік, оның таралуына мүмкіндік бермей, ... ... Орта Азия ... келген молдалардың жүріп-тұруына тыйым салып,
тіпті молда келген бүкіл ауылды айыпқа санап, шаралар ... Ал, ... ... дініне өткен қазақтарға көптеген жеңілдіктер мен
құқықтар берілді. Соттар көп жағдайда шариғат нормаларын ... әрі ... ... ... ... ... ... жолдармен шешкеніне куә
бола аламыз.(14(.
19 ғасырдың аяғында, Еуропа мәдениеті мен зиялылық ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының да
өкілдері білім қуып келе бастады.
Саяси жер аударылғандар мен революцияшыл халықшылдар ... ой мен ... ... ... ... көп еңбек сіңірді. Қазақ
жастары біліммен сусындай бастады. Қазақ интеллигенциясы пайда ... ... ... ... (1905-1907) , ұлт-азаттық қозғалыстар
т.б. казақ интеллигенциясына саяси мектеп болғаны ... ... ... Дума ... соң заң ... қазақтар мен
өлкедегі басқа аз халықтар сайлау құқығынан айрылды. Елде саяси ... ... ... ... бар ... сақтық ерекше
көрінді. Соған қарамастан ұлттық-отарлық езгінің күшеюі, патшалық ... ... ... ... ... капиталистік
қатынастың енуі қазақ халқының ұлттық қозғалыс әртекті болып, оны әртүрлі
идеялық-саяси ағымда болған ... ... ... ... ... жазы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылы 25 маусымдағы армияның тыл жұмыстарына 19 ... ... ... ... ... ... ... бей-берекет көрінген бұл қозғалыс, бірте-бірте ұйымдасқан
сипат ала бастады. Әсіресе Торғай мен ... ... ... ... Ж.Мәмбетов т.б. басшылық еткен ірі ошақтары
пайда болды. Көтеріліс бүкіл ... ... ... отарлаушылық пен
орыстандыру саясатына қарсы және белгілі дәрежеде өз ... ... ... ... ... қозғалысына айналды. Сонымен бірге
бұл көтеріліс елдегі дағдарыс пен күйзеліске, халықты қайыршылық жағдайға
душар ... ... ... ... ... қозғаушы күші қазақ ұлтының шаруалары мен енді
туындап келе жатқан жұмысшы ... ... ... Бұл көтеріліске
ұйғыр, өзбек, дұнған ағайындар да ... ... ... ... орасан көп күш жұмсады. Көп ауылдар жермен-жексен етілді. ... ... ... жатты. Көп адамдар Қытайға қашып кетті.
Көп ұзамай, 1917 жылдың ақпан айында билік ... ... ... ... ... хабарды бүкіл Қазақстан халқуана
қарсы алды. Алайда, ... ... ... ... ... қос ... - ,
буржуазиялық Уақытша үкімет пен жұмысшы және ... ... ... Орталықта және Жергілікті жерде Уақытша үкімет ... ... ... көп ... ... Ә.Бөкейханов, М.Тынышпаев
секілді қазақ интеллигенциялары Уақытша үкіметке қуана қызмет етті.
Қазақстанда Уақытша ... ... ала ... Бұл ... Уақытша
үкіметкулактарға, Казак атамандарына, Қазақтардың бай-феодалдарына арқа
сүйеді. Сол себепті де ... ... ... 1918 ... ... ... Құқықтық және саяси әкімшілік реформалар.
Қазақстанның Ресейге бодан болып кіруі салдарынан ... ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып заңдарының қолдау
ауқымы мүлдем тарыла түсті әрі бірлі жарым өміршеңдерінің мәні ... ... ... жіті қадағалап отырған билер ... ... ... мән ... билер съезі арқылы патшалық
Ресей ... ... келе ... ... ... ... ... айналдырды. Әсіресе империялық орыс заң нормаларын негізге алып, оны
ел арасында күштеп ендіруді алдарына мақсат етіп қойды.
Хан-сұлтандар мен ... ... ... ... ... ... алып,
оны Ресей империясының ... ... ... ... ... ... иемдену құқығынан жұрдай етіп, негізгі
өндіріс көзінен айырды. Оның есесіне енді патшалық өкімет қазақ ... ... ... ... ... ие ... жылы «Уақытша Ереженің» 210 ... ... ... ... жер мемлекеттік болып есептелді, әрі қырғыздарға қоғамдық түрде
пайдалануына берілді», - деп жазылған. ... ... өз ... ... ... ... ең шұрайлы да сулы жерлерін қазақтарға, қара
шекпендерге оңды-солды таратып, қазба байлықтарының ... ... ... ... ... ... Соның салдарынан
қазақтар құнарсыз, шөлейт аудандарға ығыстырылды да нулы ... ... ... ... түсті. Оның үстіне украин мен орыс
шекпенділері өз жерлерінде күн көре алмағандықтан оңай олжаға тап болу ... ... ... мол, сулы ... өз беттерімен орналасып,
қыстақтары мен поселенияларын жаппай тұрғыза бастады. Олардың мұнысына
қолдау көрсеткен ... ... ... ... мен ... оған ... шабындықтар және дәл сол сияқты сонда орналасқан құдықтар ... жеке ... ... ... ... - деген жарлығы да
шығарып бере ... ... енді ... бұрынғыдай мыңдаған шақырымға
көшу мүмкіндіктерінен әкімшілік жолмен шектелгеннен кейін қора-қопсы салып
әлі отырықшы бола қоймағандықтан, бұл заңның ... көре ... ... ... ... ... ... қазақтарды патшалық саясат дағдысынан бір айырса,
шұрайлы жерлерін өздеріне бермей тағы есеңгіретті.
1867-1868 жылдардағы ... ... ... ... ... саудагерлерге жерді жалға беру туралы заң шығарды. Бұл ... 30 ... ... жер ... ... бойынша берілетін болды.
Әрине, мұндай заң шетелдік келімсектерге де, орыс шенеуніктеріне де ... ... көп ... Сібір қазақ-әскерлеріне тиісті делініп, оның 500
мың десятинасына орыс шенеуніктері қазақтардың ... ... ... ... жылдан –жылға көтеріп отырды.
1854 жылғы «Сібір қырғыздарына империяның жалпы заңдарын ... заң ... сот ... ... істердің құрамын бұрынғыдан
да көбейте түсті. Патшалық Ресей өзінің басыбайлық саясатын ... ... ... ... Мысалы, көрші елдерден келетін молдаларды
енгізу үшін жауапқа тарту заңын алайық. ... ... ... ... туыстас түркі халықтарынан келіп, мұсылмандық жол-жораларды жасап,
шариғат заңдарын үйрететін, неке қиып, балаларды сүндетке отырғызатын. ... ... ... ... дініне ендіріп, шоқындыру мақсатымен осы
іспетті заң қабылдап, мұсылманшылдықтың таралуына кедергі жасап бақты.
Патшалық саясат ... ... ... ... ... жақсы
жақтарының бәріне қарсы келіп, оны ... ... ... ... ... – қазақ қоғамында үлкен өнер саналатын. Шешен тілді
билерді ешкім сайллап қоймайтын. ... да ... ... тосқауыл жасап,
енді соттарды сайлапқоятындықтан, олар басына емес, қалтасына ... ... Пара ... сот ... адам ... да пара ... белгілі.
Сондықтан да пара жүрген жерде әділдік болмаушы еді. Оның үстіне сот ісі
жазбаша жүріп, сауатсыз ... бұл көп ... ... ... съезі
патшалық өкіметтің саясатына ыңғайлап жүргізгендіктен, ... ... ... ... ... ол ... ... аппаратының бір
бөлімшесіне айналды.
Патшалық әкімшіл екі жүзді саясат ұстанған аз халықтарды бір-біріне
айдап салды. ... ... туа ... оны казак әскерлері
күшімен аяусыз басты. Қазақтарды әскерге алмады. Мал басы ... ... ... ел, ... ... ... өтуге
мәжбүр болды. Бірақ, жер Ресей меншігі болғандықтан оның ... ... ... ... ... қазақ халқын олар барынша езе түсті. Бұрын
араб жазу-сызуын білген қазақтар жаппай сауатсыздыққа айналды. Мұны ... ... ... Ы. ... секілді қазақ халқының зиялы
ұлдарының шырылдауы тектен –тек емес еді. Бұлардың дүниетанымдық қалыптасуы
халықшылдық идеологиялық ықпалда болды, ... ... ... ... ... пен қоғамдық өмірдің тұтас бірге дамуын, орыс-қазақ
халықтары арасындағы ... ... ... ... ... күш ... тарихында 19 ғасырдың екінші жартысы ерекше орын алды. Өйткені,
тордан шығуға талпынған сұңқар құс іспетті ... ... кең ... ... ... мықтап түсіп, ежелден қалыптасқан тұрмыс-тіршілігі де
, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлері де мүлдем басқа арнаға бет алған еді. ... ... ... ... және ... ... әсер етпей
қалған жоқ. Тап осы ... ірі ... ... ... ... Ресей құрамына ену процесі қаншама қарама- ... заң ... ... ... ... ... ... бұзылып, еуропалық кескін қазақ жерінет ... ... ... ... бойы ... ... сақтауға кері әсері болып,
онымен қиян-кескі күреске түсе, екінші жағынан прогрессивтік рол арқарды.
Қазақстан ... ... ... және ... ... ... ... қоғамдық прогрессивтік ой-пікірмен
сусындауға мәжбір ... ... ... өзге ... жоқ ... ... отарлау саясатын үш бағытта жүргізді:
1. Қазақ жерінің шекараларына әскери ... ... ол ... ... мен ... ... мекендеген қазақтарды шоғырландыру.
2. Саяси- құқықтық реформалар жасап, қазақ ... ... ... ... ... жою, ... ... арқылы өз басқару
жүйелерін енгізу.
3. Экономикалық тұрғыдан шеңгелін салып, ... ... ... өкімет қасақана Қазақстанды экономикалық мәдени жағынан
төменгі сатыда ұстау жолында өз ... ... Оған ... ... ... фабрикасын салуға рұқсат берілмесін,өйткені, ол
Ресейдегі Иваново- ... ... т.б. ... мен ... ... – деп Түркістан генерал губернаторы өтінішіне ашық
жауап ... ... та ... ... ... ... тек шикізаттың
арзан көзі ретінде ұстап отыруды қалады. Бұл ... ... ... ... көпестері мен капиталистері қазақтардан малдың терісін,
жүннен және басқа өнеркәсіп шикізаттарын өте төмен бағамен сатып алып, ... ... ... Ресейдің өнеркәсіп орындарының өте төмен, сапасы
нашар тауарларын жоғарғы бағамен өткізіп, пайдаға кенеліп жатты» [24], ... ... Орыс ... жергілікті халыққа бұратана ретінде қарап ,
ұлттық ... ... ... бір ... ... үшін
орыстар қазақтарға қарағанда екі-үш есе ақы алғанын» [25], - орыс зиялылары
еріксіз жазып қалдырған. Орыс ... ... ... мен ... ... мен орыс қара шекпенділерін көптеп ... ... ... ... өз ... ... қол ... Мұндай саясат
басқаларды жаншы, басыбайлы етуші елдердің ежелден келе ... жолы ... ... ... ... ... ... айрылып, ежелгі
кәсіптерімен қоштасты. Бұл жерде «Қазақ» газеті ашына жазды. «Кедейліктің
басты себебі – ... ... ... ... егін үшін жарамды
жерлері ойып-ойып ... ... ... іліп алар жерлер
Ресейден ауып келген мужиктерге беріліп жатыр… Қазақтардың таудағы ... көп ... мың ... қазып шығарған арықтары, егіндік-
пішендік жерлері бәрі де қолдан кетті… Жерге тоймайтын шын ... ... ... бар ... осы түнде де тауға ... ... не ... ... ... ... мен пішендігі. Жуықтап
кентсе қазақтық малын ұстап, өзін сабап, қырып-жойып өлтіре ... ... ... өз жерінен айрылған қазақтар, негізгі кәсібі мал
шаруашылығына қол үзе бастады, ... ... жұрт ... ... дағдарысқа ұшырады. Көптеген қазақтар ... жат елге ... ... ... 1817 жылы ... 11 ... «Жетісу мен Сырдария облыстарын басқару туралы Уақытша Ереже ... 1868 жылы ... 21 күні ... ... және ... Сібір
генерал-губернаторы дала облыстарын басқару жайлы Уақытша Ережені енгізу
арқылы патшалық өкімет қазақ халқының ... өз ... ... ... ... Қазақстандағы демократиялық ой-пікірлердің пісіп-
жетілуіне Ресей ішіндегі демократиялық қозғалыстар игі әсер ... ... ... ... әрі ... жиһаттан оларға қарағанда
бейшаралығы мұндай озық ой-пікірлердің қайнар көзіне айналып, Ресейдегі
болып жатқан оң ... ... ... ... ... әзәр-әзәр тұрған шағы еді.
2.3. Озбырлыққа қарсы ұлт-азаттық көтерілістер.
Ресейге қосылған Қазақстанның бастапқы түрі протектарат ... ... ... ... ... қарым-қатынас
жасау субъектісінен айрылып, сыртқы саяси бостандығынан айырылды. Қазақ
хандығының ішкі саяси жағдайын сөз ... ... да ... ... ... ... ... хандығы Ресейге көптеген жеңілдіктер мен ... ... ... керуендерін қорғап күзетуге, Ресей жеріне және ... орыс ... ... ... ... ... сөз ... протектарат есебінде болған Қазақстанның ішкі өзін-
өзі басқаруына Ресей тарапы мүмкіндіктер бермей, бірінші күннен-ақ қазақ
хандығының басқару ... қол сұға ... ... ... ... ... не ... көрсетіп, оны өздері таңдады. Сөйтіп, ежелден
қалыптасып, ... келе ... «хан ... дәстүрін аяққа басты.
Қазақстанның Ресеймен мемлекеттік-құқықтық қарым-қатынасы ... ... ... ... Оны біз ... хандары мен билеушісі
топтарының патшалық Ресейге ант беруінен көреміз. Тіпті ... ... ... ... мен ... тек ант ішіп қана ... реінде ең жақын туысқандарын да ... ... ... ... ... ... жиналды. Патшалық өкімет ... ... 1782 ... ... Сыртқы Істер коллегиясы арқылы ... ... ... ... ... Қазақстанды толық өз қоластына қаратып алу
жағын жайлап жүзеге асыра бастады. Оны патшалық Ресей ... ... ... Ресейге қосылуына, әсіресе, Кіші жүзден Батыр, Орта
жүзден Барақ пен ... ... ашық ... ... Бұл ... Әбілхайыр
орыс өкіметіне жазған хатында «Абулмамбет-султан, Барак-султан, Карасакал и
Батыр-султан – эти ... Они ... нам ... ... ... ... иалман.(дань), отталкивает журт (народ) от России»
[12], Ақыры, 1748 жылы ... ... ... ... ... ... ... жиілей түсті.Бұның алдын алу үшін патша
бірнеше жарлық шығаруға мәжбүр ... хан ... Кіші жүз ... ... ... қазақ жерінде орыс қамалдарын салуға жол ашты. Сөйтіп,Орта жүз бен
Ұлы жүзге ... ... ... кіре бастады.
Жарлық шығарып, күш көрсеткеніне қарамастан ... ... ... ... ... ... (1815-1821), Жоламан
сұлтан(1819-1824) және ... ... ... ... ... ... ... руының (1855-1858) т.б. ұлт-азаттық
көтерілістері біріне-бірі жалғасып жатты. Бірақ, бұл ... ... ... жете ... ... әрқайсысы әр жерде, әр түрлі уақытта
бас көтеріп, саясатын берік ұстанған, айлакер патшалық саясат ... ... ... ... 1867-1868 жылдары Ресейге түгелдей қосылып,
ежелден келе жатқан ... жері ... ... ... деп
жарияланды.Бұрынғыдан да бетер патшалық Ресей отаршылдық саясатын қатайта
түсіп, қазақ халқын езу ... ие ... де ... ... ... ... –экономикалық күрделі
оқиғаларға толы ұзақ процесті басынан өткерді. Қазақ халқы отаршылдық патша
саясатына ышқына күрес жүргізді. Ақыры, ... ... ... көзі
жетіп, ақырын күтіп, терең шыдамдылық тұңғиығына батты.
Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалыстары осы күнге ... ... ... ... ... ... мүддесі, кейіннен кеңес
үкіметінің тап тартысы принциптері ... ... ... ... бұл қозғалыстардың негізгі мақсаты ұлтын езгі мен ... азат ету, ... қол ... ... ... ... саясатына қарсы бағытталған бұл аталған
көтерілістер екі сипаттқа ие болды. Оның бірінші сипаты: патша өкіметінің
қазақ хандығын ... ... ... ... ... ... Қазақстанды
Ресейден айырып алып, өз алдына дербес, ... ... ... ... құру ... ... патшалық езгінің күшеуі нәтижесінде пайда блып, бірте-
бірте ұлт-азаттық көтерілістерге айналып отырды. Бұл көтерілістің ... ... ... тұрды. Көтеріліске халық бұқарасы түгел отаршылдық
езгісіне ғана емес, сол ... ... ... да ... ... күресіп отырды.
Қаратай сұлтан 1797 жылы Кіші жүз ханы Есім қайтыс ... соң ... ... Оның ... ... ... өкімет оны емес,
Айшуақтың баласы Жантөрені хандыққа бекітті. Сұлтандар мен ... 1806 ... хан ... Ол ... ... ... жасап, 1809 жылы Жантөрені
өлтірді. Жеке басының қамын ойлап, тек қана хан ... ... ... халық қолдамады.
Арынғазы сұлтан да хандық қазақ үкіметін құруға тырысты. 1816 ...... ... арғын, алшын т.б. рулардың билері мен ақсақалдары
Арынғазыны Кіші жүздің ханы етіп ... Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... исламдық сипат беруді алдына мақсат етіп
қойды. Арынғазыны Бұқара әмірі хан деп таныды. ... ... ... ... ... шақырып алып, 1829 жылы Калугаға жер
аударды. Арынғазы сол жақта өлді.(15(.
1783 жылы Кіші жүзде бұрқ ете ... Оны біз ... ... ... ... ... жылдардағы көтерілісінің жалғасы іспетті,
феодалдық пен отаршылдыққа қарсы күрес деп білеміз. Оған ... ... ... ... ... еркіндік бермей, мал өрісін тарылту,
Жайық сыртына өтуге тыйым салынуы еді. Сол ... ... та ... ... ... ... 1775 жылы 7 ... жарлығымен патшалық
өкімет қазақтарға Жайық пен Еділ өзендерінің оң жағалауындағы Ембі, Сағыз
аудандарына ... ... ... ... ... амалсыздан берілген бұл
жеңілдіктерді орайы ... ... ... ... 1782 жылы ... ол жерлерге жалға алған ... ... ... бұл жарлыққа да бағынбады.Қазақтарға жерді ... да ... ... ... ... байланысты 1783 жылы көктемде қазақтар
Орал ... ... ... ... ... ... тұтқынға алды.
Патша өкіметіне қарсы шаруалар жаппай шыға бастады. Бұлардың ... ... ... ... ... ... әрі патшалық Ресейден ... ... ... ... ... жасады.Бұл мақсат Емельян ... ... ... ... ... кем емес ... ... кескілескен ұрыс жүргізді. Патшалық Ресеймен күрес жолына ... ... ... ... Датов беделінен шошыған патшалық
өкімет оны өз жағына тартуға әрекеттенді. Тіпті Бас басқарма құрып, ... ... ... ... ... ... ... отрядтар тұншықтыра алмады. Патшалық
өкімет лажсыздан хандық билікті қайта құрып, ... мен ... ... ... Бұл ... ... қарай күрес жүргізуіне
кедергі келтірді.Ол 1802 жылы Хиуада жүргенде у беріп өлтірді.
С.Датов негізінен жер үшін күресті. Ол ... ... ... оны ... ... съездер аралығында аға старшиналар қолына беруді
жақтады.
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресіне ... ... пен ... де ... ерекше орынға ие. 1836 жылы Жәңгір ханға ашық
қарсы шыққан бұл ... көп ... ... 1837 ... жазы мен
күзінде көтерілісшілер ірі бай ауылдарға шабуылдады. Осы ... ... ... ... Тайманов хан ордасын қоршауға алды. Көтерілісшілер ... ... асып ... ... өкіметі аз уақыт ішінде өз әскерлерін,
зеңбіректерін шоғырландырып үлгерді. 15 қараша күні ... ... ... ... ... ... ... Хиуа хандығы
жерінен шыққан Қайыпқали Ишимов тобына қосылды. Бұл ... ... ... бастаған көтеріліс күшінде еді.
1838 жылы 12 шілдеде Қиылы ... ... ... ... Тайманов мерт болды. Кейін көтеріліс жолы бәсеңдеп, бытыраңқы
жасақтарға ... ... Бұл ... ... тек феодал-байларға ғана
емес, сол секілді патшалық озбырлыққа қарсы бағыттағы көтеріліс болды.
Жанқожа батыр көтерілісі қазақ тарихында ... орын ... ... әдепкі қалыптасқан тұрмыс-тіршілігінен ажыраған Сыр ... 19 ... орта ... ... күрт ... ... ... қиын кезеңде өмір сүрген Жанқожа Нұрмахаммедұлының бүкіл
өмрі – патшалық Ресей, Қоқан, Хиуаларды ... ... ... ... ... ... ... сұлтандар мен бай-феодалдармен
арпалыста өтті.
Хиуа мен Қоқан хандықтары қазақ жеріне ... ... ... ... Ұлы жүз ... ... ... хандығының өктемдігінің
астында қалды. Жасақ үшкір, зекет секілдіт ауыртпалығы мол ... ... ... ... ... жатқан қазақ ауылын баса-
көктей, малын барымталап, тұтқын алып ... ... ... ... салуға,
ауыр жұмыстарға пайдаланды. «Тәжік атқа мінсе, тәңірін ұмытады» деген мәтел
сол заманда пайда болған. Жанқожа жас ... ... ... ... ... ... түсіп, Хиуаның батырын өлтірді.
1830 жылы аз ғана қолмен Жанқожа Созақ бекінісіне тарпа бас салды.
Мұндай ерлік жасауға ... ... ... ... ... еді. Жанқожа би де, батыр да болғанмен байлыққа қызықпаған,
қарапайым адам ... ... ... тарихта әлі күнге тиянақты ой айтылмай
келеді. Оның басқаруымен болған 1856-1857 ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс еді.
Жанқожа 1774 жылы қазіргі Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, ... ... ... дүниеге келген. Бекет, Ерназар, Есет батырлармен
сырлас-мұңдас ... ... ... ... Арыстан Жантөринді өлтіріп,
Орынбор түрмесінен Сібірге ... бара ... ... ... дегейсің
Жанқожа, Есет Нарыма,
Қазақтағы барыма!
Жанымда болсаң Жанқожа
Шаппас па еді арына(((»
деп текке айтпаған.
19 ғасырдың І ... ... ... әлі ... ... Қоқан хандығы отарлау саясатын жүргізіп, Түркістан қаласын алды.
Одан әрі Жаңақорған, Жәлек, Күмісқорған, ... ... ... ... орныға түсті. 1817 жылы Сырдың сол жағына Ақмешіттің
құрылысын бастап, келер жылы дарияның оң ... ... ... ... ... ... ... істей бастады. 1845 жылы ... ... ... ... ... 1820-48 жылдары арасында
Хиуа, Қоқан хандарына, 1856-57 жылдары Ресей патшалығына қарсы жүргізілген
соғыстар Жанқожа басшылығымен өтті. ... ... ... ... ... ... ... баласы Ақсақал атып, 1860 жылы опат ... ... ... ... руларының сұлтаны Елекей Қасымов еді.
Кенесары саясатында Орта Азия ... ... орын ... ... ... ең ... жау Ресеймен соғысу үшін Орта Азия халықтарымен
тіл табыспаса болмайтын еді. Бірақ, Ұлы жүз ... ... ... ... екі ... ... жүргізуге мәжбүр етті. 19 ғасырдың 30
жылдары Ұлы ... ... ... Шапырашты, Жалайыр, Сіргелі т.б.
рулар Қоқан бектеріне тәуелді болып қала ... ... ... ... Сыр ... бойлай, батысқа қарай жалғасқан рулардан ... ... ... ... ... ... әрі үлкен ағалары
Есенгелді, Саржан мен Әлжан сұлтандарды өлтіргені үшін, 1841 жылы ... ... ... ... ... жасады. Мұны Кенесары патшалық
өкіметке (Перовскіге жазған хатында): «азапқа түскен қазақ руларын Қоқан
озбырлығынан ... алу, әрі біз ... ... ... біздерге
жабады» дегендей ақпармен білдірді. Ал Бұхара, Хиуа хандықтарымен астыртын
тіл табысып, түсіністікке дейін барды. ... өз ... жиі ... Созақ бекінісіне Бұхара хандығының әскери күштерінің бірге қатысуы
да осы ... ... Сол ... Кенесары әскери құрал-жабдықтарын,
зеңбіректерді Бұхара хандығы беріп отырды. Осы ... айта ... бір ... бәрі өз ... ... ... ... жеген алауыздық қазақтың
билеуші тобын екіге бөлді. Бір тобы патшалық Ресейдің отарлау саясатының
түпкі ... ... ... ... тобы ... ... етуге ұмтылды. Бұл
жазалаушы отряд қимылдарын жеңілдетіп берді. Тумысынан бірбет Кенесары
күресін ... ... ... аға ... ... Өзіне қолдау білдіргендер арасына темірдей тәртіп орнатты.
Патша өкіметінің өкілдері «Кенесарының жақтасы» деп ... ... ... ... ... одан әрі Сібірге айдатып
жатты. ... осы ... ... ... аға ... ... ... атасақ та болады.
1838 жылы Ақмола бекінісін түгелдей өртеп жіберді. ... ең ... 1844 жылы ... ... әскерінің Екатеринск бекінісіне берді.
Күтпеген сәтте ... ... ... ... солдаттармен қоса
жер жастандырды. Хандық пен қолбасшылық ... мол ... ... ... ... берері хақ.
Жан-жақтан қыспақтаған патша әскеріне Кенесары лажсыз Торғай даласынан
Жетісуға ойысады. Жағдайының қиындап бара ... ... ... да, ... ... хандығы мен Ресей отаршылдығына қарсы
күресте пана болар деп үміттенді. ... олай ... үміт ... ... қырғыздар атынан 1844 жылы Орынбай Бекмұратов Ресей
мемлекетінің билігін мойындауға даяр екендігін білдірді. Бұл ... ... Оның ... ... манаптары: Орман,Жантай,Жанғаралы
Батыс-Сібір губернаторына қырғыз елін өз ... ... ... ... ... өтінеді. 1846 жылы Кенесарыны қолдаушы
Ұлы жүз батыры Шорақты, қырғыз Солты руының ... ... ... ... ... Шорақ ауылын шауып, малын айдап әкетті. Қазақ-
қырғыз арасындағы шиеленіс өрши ... ... бас ... ... ... ... үшін Сарыбағыш, Бұғы,Солты, Сарыезу т.б. тайпаларды
бас қосқан мәслихатын шақырды. ... ... ... бұл жиынға
қатыспады. Жиын Кенесарыға қарсы ұрысуды қолдады.
1847 жылы Наурызбай мен Ержан сұлтандар Қырғыз ауылдарын талқандады.
Кенесарының ең ... ... жері ... ... ... 6 шақырымдай
жерде, Шу өзенінің сол жағындағы ... ... еді. ... ... су ... ... ... жаққа бұрып, әскерді ауыз
сусыз қалдырды. Сонда Кенесарының: ... ... көп пе, әлде ... көп пе(» - деген сөзі ел аузында қалған. Осының бәрі Кенесары қалін
ауырлата түсті. Арналарында Кенесары, ... ... ... т.б.
барлығы 32 төре тұқымы бар еді. Кенесары мен Наурызбай қатаң жазаланып
өлтірілді. Олардың терісін ... ... ... ... ... ... де
бар.
Кенесарының қасіретті қайғылы қазасы, оның жерленген жері әлі жұмбақ
өлімі туралы түрлі ... ... ... ...... ... Сыздык» Ташкент. 1899 г. Естелік ретіндегі кітабында әкесінің ... ... ... ... ... жоқ ... ... патшалық озбырлыққа қарсы тарих сахнасында Абылай
ханның ісін жалғастырушы ірі тұлғаға айналды. 1841 жылы ... ... үш ... хан етіп сайлады. Кенесары өз ... екі ... ... ... де, ... ... де соғысты. Өз қарамағындағы
елге соғыс ... үшін ... ... ... ... тәртіпке қатаң
шаралар қолданды.
Кенесары сауда – саттық саясатына өзгерістер енгізіп, ... ... ... ... ... Көпес саудагерлер баж салығын
төледі. Ел ішіндегі барымтаны айыптап, ру аралық ... ... ... Өз ... ... ... ... ойысқан
Жетісу өлкесіне қару-жарақтар мен ... бар ... ... ... ... ... Ақыры 1847 жылы қырғыздарды да өз жағына
өткізген орыс саясаты Кенесарыны өлтірумен ... Әрі ол ... ... ... алу ... жеңілдетті. Көтерілістің негізгі қозғаушы
күші қазақ шаруалары саналып, оған бастан-аяқ қалың ... ... ... ... ... біткен Ресей патшалығы 19 ғасырдың ... Орта ... ... жасап, Қоқан, Хиуа, Бұхара хандықтарын да
жаулап алды. Нәтижесінде бұл ... ... ... алға ... жерлері
Түркістан генерал-губернаторының құрамына енді.
Қазақстан тарихында белгілі себептермен Кене ханның соғысын бір жақты
қарап теріс баға берілді. Тек, ... ... ... соң ... ... ... да шындық ашылып жатыр. Біз енді соны өрбіте түсейік.
Кенесары қозғалысына Қазақстанда ... ... ... ... дара бозы профессор Ермұхан Бекмаханов ( 1962 ж. ҚазССР, Ғылым
Академиясының ... ... ... Ол ... ... сүйене отырып көтерілістің тарихын терең пайымдап, зерделгені
үшін кітаптыі авторы үлкен ғалым саяси қуғын-сүргінге түскен. Ол белгілі ... ... ... ... «Қазақстан тарихын маркстік-
лениндік рухта зерттейік»[18], - деген мақаладан ... ... ... ... ... ... ... арнайы қарарында
көтерілісті даттап ... ... ... ауыр ... ... баға берілді.
Осылайша Кеңестік тоталитаризм дәуірінде Кене хан көтерілісі негізінде
большевиктік идеология, тап күресі, әлеуметтік ... ... де, ... ... ... азаттық күресі мәселелерін
талқылап, оны терең зерттеуде монокоммунистік бағыт үстем болды.
Тек қана, Қазақстанда 90- ... ... ... хан ... ... ... пікір қайта оянып, жаңа, тың мәліметтер
жариялана бастады. Оған белсене ат салысқандар егеменді ... ... ... – тарихшылары мен жазушылары. Алғашқы рет ... ... ... тарихшы, әдебиетшілерді жинап Кенесары қозғалысына әділ баға
беруді қолға алды. Ғалым Е.Бекмахановтың қайғылы кезеңін архив ... ... –« Бір ... ... - ... атпен жазылған ұлттық Ғылым
Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор Кеңес Нұрпейісоввтың ... ... ... жылы «Қазақстан Коммунисі» журналының №3 санында жарияланған
академик Р.Б.Сүлейменов пен профессор Ж.Қасымбаевтың ... ... ... ... ... арналған мақаласы да мәселенің әлі
де басы ашылмай жатқанына түрткі болды.
Ақмола қаласында 1991 жылы ... ... ... жалпы
редакциясымен ұлттық қозғалысқа (1837-1847 жылдардағы ... ... ... ... ... жинақ жарияланды. «Қазақ жеріндегі
19 ғасырдағы ұлт-азаттық көтерілістердің заңдылығы, ... ... ... кең ... ... ... байланыстыра
талқылануы» (29(, - деген профессор Ж.Қасымбаев, ... ... ... туралы 1993 жылғы Кенесары хан (саясатшы және
қолбасшы) деген кітабын Кенесары тарихнамасына ... ... үлес ... ... ... тарихнамасы, кітаптың құндылығы көптеген
мұрағат құжаттарға, ... ... орыс ... ... еді. Міне ... ... ... талдай отырып, сын
көзбен жазылған еңбек. Кенесары сияқты тұлға, оның ерлігі ақылды , дарынды
қолбасшы ... ... әлі ... ... ... ... ... тұрған міндет екендігін ескертеді.Ол: ... ... ... ... ... көтеріліс тарихын зерттеуде
ғалымдар енді ғана шын мәнінде қолға ала бастағанын айта кеткіміз ... - деп ... ... өз ... ... бері көп уақыт өте
қойған жоқ. Соған қарамастан Елбасы Н.Ә.Назарбаев ... ... ... деп, ... ... ... жасауда. Құдайға шүкір,
қазір қазақстан әлемге танылғанымен, ... ... ... көп. ... бірі ... ... ... болған кезең жайлы
М.Қозыбаев, Ж.Қасымбаев, с.З.Зиманов, Ғ.Сапарғалиев, т.б. қалам тартты.
Бірақ, әлі де ... сай ... ... ... ... ... мемлекет құру мақсаты тұр. Олай болса
оны алдымен алыстан іздемей, өзімізден іздегеніміз жөн. Қашанда әр ... ... ... ... қалыптасқан заңдары болады.
Ол заңдар алдымен имандылық, ар-ұят, намыс секілді көздерден бастау ... ... ғана ... ... ежелден келе жатқан өз тарихы, өзінің ұлттық рухани
мәдениеті бар. Оны ... ... ... ... ... ... ... маңызды рухани байлықтар арасында тарих пен ... ... ... ... қай ... болмасын, араласпайтын жері жоқ. Қай
халықтың құқығы жан-жақты ... ... ... бұл сол ... ... ... болып табылады. Сол себепті де ... ... ... ... ... ... Тәртіп барлық мәселені оңай шешеді
де, әрқайсысын өз орнына қоя да біледі. Тәртібі жоқ халық ерте ме, кеш ... ... ... өз ... ... жетеді. Оны тарих айқын
көрсетіп бере алады.
Экономикалық факторлардың қиындығына қарамастан қазірдің өзінде ... ... әрі ... елдер қатарына қосылу ... ... болу ... Олай ... өз құқықтарымызды
дұрыс бағаламау үлкен зардаптарға соқтыруы мүмкін. Оның шет ... ... ... ... ... шетелдіктердің қолтығында
кетсе, жасөспірімдеріміз арақтың соңында кетсе, осының бәрін ... ... ... ... пе( Не әлде басқа халықтар ... ... дей ... ба( Әрине, көрді, бастарынан өткерді де.
Бірақ, ... ... сара ... ... ұлттық намысын
қорлап, қасиеттерін жоғалтқаны жоқ. Біздің қазақ халқының ... ... қиын ... өтті ғой( ... ... былай қойғанда,
кешегі Кеңес дәуіріндегі ашаршылық, «шаш орнына бас алған» заман, ... ... да ... ... қасиетімізді ешкімге таптатпайтын едік. Енді
ше( Мұның бәрі кешегі ... ... ... ... ... ... ... халықты мәңгүрттендіргендігінің
салдары. Халқымыздың өз ата- бабаларының ... ұлы ... оны ... ... ... боламыз, ұлт боламыз десек, уақыт өткізбей ұлттық ... ... ... ... ата-баба салт-дәстүріне, әдет-
ғұрыптарына, қалдырған рухани мол мұраларына шұғыл ... ... ... айналдыруымыз керек.
Қолданылған құжаттар тізімі
1. Назарбаев Нұрсұлтан: Қазақстан тарихы – ... ... ... ... ... 1998, 18 ... Кенжәлиев З. «Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет»
А., 1997.
3. Қозыбаев М. Ата тарихы туралы сыр. «Егемен ... 1992, ... ... Н. ... ... ... ... Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. ... ... А., ... ... С. ... хан. «Жеті Жарғы», Алматы, 1994.
7. Зиманов С.З., Усеров Н.У. «Жеті Жарғы жайлы». В ... ... ... права», Алматы, 1989.
8. Апполова Н.Г. Экономические и политические связи ... ... 18 ... 19 в. М., ... ... А.Х. Из истории городов и строительного искусства Древного
Казахстана. А., 1950.
10. Қазақ шежіресі, Алматы, 1994.
11. ... Н.Г. ... ... к ... А., 1948. 129 б.
Ана тілі, 1990, 19 сәуір.
12. Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1949, 1 т., 155 ... ... Е. ... ... ... бастаған азаттық қозғалысы.
«Жұлдыз», 1991,№10.
14. Мойсеев В.А. Джунгарское ханство и казахи 17-18 вв. ... ... В.Я. ... в ... ... политики России в первой
половине 18 в. В кн: Казахстан в 15-18 вв. А., 1969, ... ... Н. ... ... ... «Фемида», 1996, №9, 30 б.
17. Кенжәлиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет.
Алматы, 1971.
18. Зиманов С.З., Еренов А. О ... ... ... на
землю в Казахстане. Труды Алма – ... ... ... ... т.1, стр. ... Әбдіраманұлы А. Халық данасы – Сары би және Қоңырат руларының
шежіресі. А., 1992.
20. История государства и ... ... ... 1982, ч.1.
21. Қазақстан тарихы, очерктер. Алматы, 1994, 289 бет.
22. Зиманов С.З. Общественный строй казаков первой ... 19 ... ... 15-18 ... ... ақын – ... ... жинағы,
Алматы, 1971.
24. Мағауин М. «Алдаспан», Алматы, 1971.
25. ... Г. ... ... царизма в Казахстане. А.,
1966.
26. ... Н. ... ... 1996, 286-287 беттер.
27. Қасымбаев Ж. Кенесары хан, А., 1993.
28. Өзбекұлы С. Барлыбек Сұлтанов. Алматы, 1996.
29. Мұса Ғ. «Жетісу қазақтары ... ... 1914, ... ... ... Кенесарының соңғы сөзі. «Қазақ елі», 1998, 30
қазан.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Қаржы » пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы11 бет
«Қаржы менеджмент» пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы24 бет
Ішкі және сыртқы аудит20 бет
Ішкі және сыртқы борыштар14 бет
Ішкі және сыртқы шығындар туралы жалпы түсінік28 бет
Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь