Бастауыш сыныптарда қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту арқылы оқушылардың сауаттылығын арттыру

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 Қазақ тілі сабағында морфологиялық жүйені оқыту арқылы оқушылардың сауаттылығын арттырудың ғылыми.теориялық негізі
1.1 Морфологиялық жүйені оқытудағы оқушы сауаттылығын арттыру мәселесінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Бастауыш сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқытудың мәні мен оқыту әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.3 Бастауыш сыныптарда оқытылатын морфологиялық ұғымдардың мазмұны мен оларың өзара сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

2 Бастауыш сыныптарда қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту арқылы оқушылардың сауаттылыған аттырудағы тәжірибелік . эксперименттік жұмыс
2.1 Зерттеуді ұйымдастыру мен зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.2 Бастауыш сыныптарда қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту арқылы оқушылардың сауаттылыған қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
2.3 Эксперименттік жұмыстың нәтижесін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 75
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
Зерттеу өзектілігі: Қазіргі әлемдік білім кеңістігіндегі халықаралық стандарт талаптарына сай оқыту үдерісінің орталық тұлғасы білім алушы субъект, ал ол субьектінің алған білімінің түпкі нәтижесі құзіреттіліктер болып белгіленуі білім беру жүйесінде «сауаттылықты» қалыптастыру мәселесін негізге алудың өзектілігін арттырып отыр. Осыған орай қазақ тілі бойынша оқушылардың сауаттылығын қалыптастыру Қазақстан Республикасының «Білім туралы», «Тіл туралы» Заңдары мен Тіл саясаты тұжырымдамасындағы айқындалған мақсаттар мен міндеттердің жүзеге асуының басты шарты болып саналады. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының жаңа нұсқасында, «2015 жылға дейінгі Қазақстан Республикасы білім беру саласын дамытудың тұжырымдамасында», «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2010-2015 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында» айқындалған жалпы білім беретін орта мектепті дамытудың «адам ресурстарын даярлау сапасын арттыру», «білім берудің мазмұнын білім үстемдігі деңгейінен нәтижеге бағдарланған «құзіретті» білімге өзгерту; «сауатты ұрпақ тәрбиелеу» және т.б. қағидалар басшылыққа алынды [1].
Қарастырылып және зерттеліп отырған мәселенің негіздерін айқындау және қазақ тілі морфологиялық жүйесін оқыту барысында теориялық ұғым қалыптастырудың ерекшелігін ескеру және олардың мазмұнын белгілеп айқындау қазақ тілінің ішкі құрылымын меңгеріп, оны коммуникативті бағытта қолдану әрекетін қалыптастыруға зор мүмкіндік береді. Қазақ тілі морфологиясы өзінің бастауын А.Байтұрсынов, К.Д. Ушинский, А.Ысқақов, М.Балақаев, С.Исаев, К.Аханов, тағы басқа ғалымдардың еңбектерінен алады. Диплом жұмысы қазақ тілінің морфологиялық жүйесін қазіргі таңда кең түрде зерттеген ғалымдар С.Р. Рахметова, Ф.Ш. Оразбаева, Қ.Қадашева, Р.Сыздықова, Р.Шаханова, К.Жақсылықова, А.Қыдыршаев, Ж.Сүлейменова, Н.Құрманова еңбектеріне сүйене отырып жазылған [2, 3]. Қазақ мектептерінде, оның ішінде бастауыш мектепте теориялық білім берудің танымның жоғары теориялық деңгейінде жүзеге асырылуы тиіс. Практикалық дағдының өзі теориялық біліммен қаруланғанда ғана қалыптасатындығы біржақтылы ғана сипатталды. Оқушылардың қазақ тілінің морфологиялық жүйесімен кейінгі сыныптарда тереңірек танысатыны белгілі. Бірақ бұл жүйеден қарапайым мағлұматы жоқ бала бастауыш сыныптарды меңгеруге тиіс сөйлеу және жазу дағдыларын мүлде меңгере алмас еді. Сөзге ұсынылатын тиісті қосымшаны дұрыс қолдана алмаған оқушы қалай сауатты жазбақ?! Немесе заттың атын білдіретін сөзбен сол заттың сынын, қимылын, білдіретін сөздердің бір-бірімен байланысу тәртібінен хабарсыз бала қалайша дұрыс сөйлем құрап, өз ойын анық жеткізе алады?! Ал сөйлеу дағдысы дамымаған баланың ойлау қабілетінің дамуында да тежелу бар болатынын психолог ғалымдар айтып дәлелдеген. Демек, бастауыш сыныптарда тілдің морфологиялық жүйесінен мағлұмат беру
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңы» 2007 ж. шілденің 27-сі.
№ 319-ІІІ
2. Сайрамбаев Т. Морфология: кеше, бүгін. Түркі әлемі: тарих, қоғам,
табиғат. Халықаралық ғылыми теориялық конференция материалдары. Алматы, 2009ж, 232-240 бб
3. Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. – Алматы, 2007ж, 388 б.
4. Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі сөздер мен сөз таптарының морфологиялық
құрылысы. Алматы, 1968. 7-16 бб
5. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, Ана тілі, 1992ж, 446 б
6. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы «Мектеп», 1978ж, 492 б.
7. Аманжолов С. Тіл және жазу/ Язык и письмо. – Өскемен, 2005ж, 403 б.
8. Ысқақов А.Ы. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы, 1991ж, 385 б.
9. Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. – Алматы, 2007ж, 388 б.
10. Рахметова. С «Қазақ тілін оқыту методикасы», Алматы, 1991ж, 17-21бб.
11. Оразбаева Ф. Ш., Сағидолда Г., Қасым Б., т.б. Қазіргі қазақ тілі. Алматы,
2001ж, 534 б.
12. «Ұлт тағылымы» журналы, 2003. №1, 193-195бб.
13. Исаев С. Грамматикалық мағына мен форманың сәйкестігі және нөльдік
тұлға туралы, Қазақстан мектебі, № 8, 1976, 11-12бб.
14. Салқынбай А.Б. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 2008ж, 462 б.
15. Момынова Б. Саткенова Ж. Қазақ тілі морфологиясы. Есімдер.
Алматы«Арыс», 2007ж, 117 б.
16. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология.- Алматы, 1991ж,15-17бб
17. Маманов Ы.Е. Қазіргі қазақ тілі. Лекциялардың текстері. – Алматы,
1973ж, 89 б.
18. Қалыбаева А., Оралбаева Н. Қазақ тілінің морфемалар жүйесі. – Алматы,
Ғылым, 1986ж, 181 б.
19. Исаев С.М. Қазақ тілі. Алматы, 1998. – 207 б. Ибатов А. Сөздің
морфологиялық құрылымы.- Алматы, 1986.
20. Маманов Ы. Қосымшаларды топтастыру прициптері. «Қазақстан
мектебі» журналы, №8 , 1975ж, 23-25бб.
21. Ысқақов А. Грамматикалық категория туралы. «Қазақстан
мектебі» журналы, 1961. № 8, 39-45 бб.
22. Ысқақов А. Грамматикалық мағына және грамматикалық
форма. «Қазақстан мектебі» журналы, 1961. № 4, 60-66бб.
23. Маманов Ы. Қазақ тіліндегі функциялық қосымшалар. Жинақта:
« Қазақ тілі мен әдебиеті » 6-шығуы, 1975ж, 18-23бб.
24. Ысқақов А. Сөздің грамматикалық жағынан даму мәселелері. «Қазақстан
мектебі» журналы, 1962. № 7, 4-5бб
25. Исаев С. Қазақ тіліндегі қосымшаларды жіктеу мәселесі. Кітапа:
26. С.М.Исаев. Қазақ тілі жайында ойлар. – Алматы, 1997, 140-151-бб.
27. Оралбаева Н. Сөздерді қосымшасыз қолданудың сыры. Кітапта: Сөз
өнері.- Алматы, 1978, 21-28 бб.
28. Оралбаева Н. Жалғаулар. «Қазақстан мектебі» журналы, 2001. №6,
12-14бб.
29. Оралбаева Н. Жұрнақтар. «Қазақстан мектебі» журналы, 2001. №15,
4-5бб.
30. Қалиев Ғ. Сөздің морфологиялық туу құрамы жайында // Қазақстан
мектебі. №4, 1979, 7-9бб.
31. Оралбаева Н. Сөздерді қосымшасыз қолданудың сыры. Кітап: Сөз енері. Алматы, 1978,21-28 66.
32. Ыскақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді таптастыру туралы (мақала), Қазақстан мектебі, 1961, 8б.
33. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. Алматы, Ана тілі, 1992. 8-40 б. 48-58 б.
34. Қордабаев Т. Сөздерді топқа бөлу тарихынан (мақала) / Қазақстан мектебі, 1985,7-8 бб
35. Ыскақов А. Қазақ тіліндегі сөздерді таптастыру туралы (мақала), Қазақстан мектебі, 1961, 8б.
36. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Алматы: Мектеп, 1988, 92-256 бб.
37. Нұрғалиев М. Көптік жалғау туралы. Алматы, 1973ж, 18-22бб.
38. Данияров А. Қазіргі қазақ тілінде көптік категориясының берілу жолдары. Тіл және әдебиет мәселелері. Алматы, 1963ж, 45-46бб.
39. Оралбаева Н. Зат есімнің кептік категориясы. Қазақ тілі мен әдебиеті,1959ж, 23-25бб.
40. Оралбаева Н., Балтабаева Ж. Түркологиядагы атау (негізгі) септік проблемасы. Қаз ССР ҒА Хабарлары. Филология сериясы. 1982ж,15-17бб.
41. Хасенов А. Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімдер. Алматы, 1957ж, 12-13бб.
42. Сайранбаев Т. Сын, сан есімдердің етістікпен тіркесі. Алматы, 1966. Дисс.автореф. Алматы, 1966.
43. Әміров Р. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар. Алматы, 1959ж, 27-29бб.
44. Шақаман Ы. Демеулік шылаулардың зат есімге тіркесі мен қолданылу аясы. «Қазақ тілі мең әдебиеті» журналы, 1967, № 9, 77-80 б.
45. Төлеуов Ә. Сөз таптары. –А., 1982ж, 14-17бб.
46. Қалыбаева (Хасенова) А. Қазақ тіліндегі етіс категориясы. –А., 1951,29-33бб.
47. Оралбаева Н. Сөздерді қосымшасыз қолданудың сыры. // Кітапта: Сөз
өнері. –А., 1978. 21-28 бб.
48. Нұрғалиев М. Көптік жалғау туралы. –А., 1973ж, 11-14бб.
49. Қордабаев Т. Сөздерді топқа бөлу тарихынан. // „Қаз. мектебі”, 1985.
№ 7, 13-15бб.
50. Мұхамади Қ. Қазақ тіліндегі септеуліктердің аналитикалық септікке
қатысы. // Кітапта: Қазіргі қазақ тілі теориясы және лингводидактика. 9-шығуы, Алматы, 2004ж, 17-19бб
51. Ф. Ш. Оразбаева, Р. С. Рахметова «Қазақ тілін оқыту әдістемесі», Алматы 2005ж. 17-23бб.
52. Н. Б. Есімбеков «Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан пысықтау жаттығулар», Алматы, 1993ж, 13-15бб
53. Г. Ж. Тұрдалиева «Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту әдістемесі», Астана, 2007ж, 231-325бб
54. И. К. Ұйықбаев «Қазақ тілі методикасының мәселелері», Алматы, 1991ж, 156-159бб
55. С. Қазыбаев «Бастауыш кластартарда қазақ тілін оқыту» Алматы, 1985ж, 35-37бб
56. Г. Тайсюганова, З. Рахмет «Қазақ тілі. Қызықты грамматика», Алматы, 2007ж, 25-27бб
57. Б. Б. Жахина «Сөзжасамды оқытуға қосымша» Көкшетау, 2007ж, 29-33бб.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу өзектілігі: Қазіргі әлемдік білім кеңістігіндегі халықаралық стандарт талаптарына сай оқыту үдерісінің орталық тұлғасы білім ... ... ал ол ... алған білімінің түпкі нәтижесі құзіреттіліктер болып белгіленуі білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... Осыған орай қазақ тілі бойынша оқушылардың сауаттылығын қалыптастыру Қазақстан Республикасының , Заңдары мен Тіл саясаты тұжырымдамасындағы айқындалған ... мен ... ... ... ... ... болып саналады. Қазақстан Республикасының Заңының жаңа нұсқасында, , ... ... ... ... орта ... ... , > деп жаңа балама ұсынады [34].
Морфологияның негізгі міндеттерінің бірі -- ... ... бір сөз ... ... бөлу. Сөз таптарының айқындалуына 30-жылдары ерекше үлес қосқан ғалымдар: А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, А.Ысқақов. ... ... ... жеке ... ... ... күрделі монографиялық ғылыми-зерттеудің объектісіне айналады да, осы зерттеулердің негізінде кептеген көлемді еңбектер жарыққа шығады.
I.Кеңесбаев, А.Ысқақов, ... жыл ... ... ... ... орталау мектептерге арналған мен Н. Сауранбаевтың педучилищеге ... (1948) және ... оқу ... ... (1954) атты ... ... қатар, морфологияның жеке сөз таптарын әр жақты ... ... ... ... , А.Ысқақовтың , Ғ.Мұсабаевтың , Ә.Хасеновтың , Р.Әміровтың , Ш. Сарыбаевтың т. б. ... ... ... ... ... ... саны ... да, тақырып жағынан да молая түсіп, жеке сөз таптарына байланысты тағы да ... жеке ... ... (1960); Ж.Шакеновтың (1961); Ә. Ибатовтың (1961); Ә.Төлеуовтың (1963) атты ... ... ... ... ... де әр ... сөз таптары өзіндік лексико-грамматикалық ерекшеліктері тұрғысынан әр жақты талдауға түседі. Морфология мәселелеріндегі бұрын-соңды жетістіктердің бәрін ... оны ... ... ... теориялық тұрғыдан ғылыми бір ізге түсіріп баяндаған күрделі ... 1967 ж. ... КСР ҒА ... шыққан болды.
Морфологияны оқытудың негізгі міндеттерінің бірі -- сөз формаларын зерттеу. Сол ... сөз ... ... зерттеу сөздердің түрлері жайындағы қандай да болса ережелердің бәрін түгел қамтып, сөздерді морфологиялық категориялардың қандай түріне жатқызу және ... тән ... ... ... ... да қамтиды.
1.2 Бастауыш сыныптарда оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқытудың мәні мен оқыту әдістері
Мектеп бағдарламасында ... ... ... ... мақсаты бар. Морфологиялық заңдылықтарды оқыту дидактикалық принцип негізінде іске асырылады.
Қазақ тілі ... ... ... тілдің бірден-бір нақты, зерттелген әбден қалыптасқан актуалды мәселелері болып есептеледі. ... ... тілі ... ... ... зерттелмеген екіұшты ұғым тудыратын категориялар ұшыраспайды.
Морфология - сөз және оның ... ... ... ілім. Әрбір сөздің контексте нендей өзгеріске түсіп, грамматикалық қандай мағына мен қызметке ие ... ... ... ... оқытуда мұғалімдерден қазақ сөздерінің қандай топқа бөлінетінін, ол топтардың әрқайсысының өзіне тән қандай ... ... ... және ... қандай қызмет атқаратынын оқушыларға білдіру талап етіледі. Тілдің заңдылықтарын ... ... ... ... ... баулу жұмыстары әр сабақ үстінде үнемі ескеріліп, іске асырылып отырылатын негізгі өзек (стережень) болады. Сондықтан тіл ... ... да, ... ... мұғалімнің теориялық біліміне тікелей қатысты. Мұғалім тілдің ішкі заңдылығын жан-жақты терең білсе, оқушыға берілетін білім де, ... ... де, ... да ... ... дұрыс оқытылады.
Морфология бөлімінің объектілері ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеліп, нақтыланған, осыған орай, морфологияны оқыту мәселесі де әдістемелік жақтан қарастырылуы аз ... оның ... ... ... тілін оқыту барысында балалардың сөйлеу сауаттылықтарын дамытуға көп көңіл бөлу керек пе, ... ... ... ... қажеттігі туралы ғылыми ұғымдарды немесе грамматиканы меңгертуге көп назар аудару қажет пе деген мәселенің айналасындағы бір-біріне кереғар пікірлер ... ... ... 70 ... ... тарихының өн бойында үнемі жалғасып келеді. Мәселен 20-жылдары деген көзқарас үстем болса, 30-жылдардың бас ... ... ... оқушыларға сөйлеу, жазу дағдыларын үйрету тілдің лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, ... ... ... ... ... ... Ал 50-жылдары оқушылардың сөйлеу және жазу дағдыларындағы олқылықтар сөздердің лексикалық мағыналарын ... аз ... ... деп ... Осы жағдай 60-жылдары бастауыш мектептерде берілетін білім мазмұны мен оқыту әдістерін жаңарту ... іске ... алып ... ... ... ... ... мынадай мәселелерді қамтыды:
а) оқуға үйреу;
ә) сөздік қорын, стилистикалық дәлдікті, мазмұндылықты, логикалық жүйелілікті қамтитын оқушылардың байланыстырып ... ... ... сөз ... және ... ... ... меңгерту;
в) графикалық, пунктуациялық дағдыларды қалыптастыру.
Жаңа бағдарлама бойынша осы аталған мәселелердің арасында тығыз байланыс орнату қажет деп табылды. Бұрын ... ... ... ... ... ұғымдарды меңгертуге, байланыстырып сөйлеуді дамытуға бағытталған жұмыстармен байланыссыз ... ... ... ... ... ... лексикалық және синтаксистік жүйесін оқытумен ұштастырылмаса, енді мұның бәрін бір мақсатқа - ... өз ... ... грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан ойын дәл бейнелеп айта және жаза білу ... ... ... ... ... тұста орыс ғалымдары Д.Н. Богоявленский, Н.Ф. Жуйков, Н.С. Рождественский, Е.Г. ... және т.б ... ... ... ... ұғымдар беру негізінде олардың дұрыс сөйлеу әрі жазу сауаттылықтарын қалыптастыру мәселелерін қарастырған құнды зерттеулер болғаны ... ... ... ... ... ... оқыту әдістемесін қарастырған әдіскер-ғалымдарда (М.Малақаев, Р.Әмірова, С.Рахметова, Ш.Әуелбаев, А.Асқарбаев, О.Байқуатова. т.б) өз еңбектерінде оқушылардың дұрыс сөйлеу және жазу сауаттылықтарын қалыптастыру мен ... ... ... беру жұмыстарының тиімді үйлесімін табу, оңтайлы әдіс-тәсілдер жүйесін қолдану мәселелері әр түрлі ыңғайда қарастырылды. Алайда бұл ... ... аяқ ... ... 6 ... бастап оқытуға көшкен төртжылдық қазақ бастауыш сыныптарында өз шешімін әлі тапқан жоқ деуге болады. Біздің қазіргі жаңартылған бағдарлама бойынша оқып ... ... ... ... зерттеулердің қорытындысы мынаны көрсетеді: оқу бағдарламасында берілетін білім мазмұнының әдістемелік-психофизиологиялық тұрғыдан негізделгеніне қарамастан, бастауыш сынып оқушыларының бәрі ... ... ... ... алмаған. Олардың бәрі бірдей өз ойын грамматикалық тұрғыдан сауатты бейнелеп айтып ... ... бере ... ... ... ... бағдарлама бойынша оқып жатқан бастауыш мектептерде жүргізілген зерттеулердің қорытындысы мынаны көрсетеді: оқу ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, бастауыш сынып оқушыларының бәрі бірдей тиісті дағдыларды меңгере алмаған. Олардың бәрі бірдей өз ойын ... ... ... бейнелеп айтып немесе жазып бере алмайды. Әсіресе қазақ тілінің морфологиялық жүйесін білдіретін ұғымдарды өз тарапынан іс жүзінде қолдана алмайды. ... ... ... морфологиялық заңдылықтарын жете меңгермеуге байланысты бастауыш сынып оқушылары жазу немесе сөйлеу барысында жіберген қателердің жалпы сипаты төмендегідей ... ... ... ... ... өз беттерімен дұрыс жалғай алмайды. Мысалы: Мәншүкті ... ... ... ... берді. Дәптерге қабы жоқ. Ауылда барғанда түйе көрдім. Балдар ... ... ... ... ... Өз ... ... және жазу кезінде жұрнақтарды пайдалану дағдылары қалыптаспаған: Иттің ... үйі бар (үй ... ... ... ... ... ... айбат шекті).
3. Оқытылған морфологиялық ұғымдарды сөйлем құрау барысында пайдалана білмейді: Мен ... ... ... ... ... мектепке барамыз бесте.
4. Сөз құрамы біріккен сөздер туралы түсіндірілген ұғымдар жазу кезінде ескерілмейді: Таспақа көрдім (тасбақа). Қоспекенділер туралы кино көрдім ... ... ... ... ... Анам шаң ... алды (шаңсорғыш).
5. Оқушылар жалқы есім мен жалпы есімді бір-бірімен ажырата білмейді: Балалар суларға шомылады.
6. Оқушылардың сөздік қоры шағын. ... ... өз ... тауып қолдана алмайды, т.б.
Оқушылардың сөйлеу және жазу дағдысындағы мұндай кемшіліктердің бірнеше себептері бар:
1. Бастауыш мектепте оқушыларға қазақ тілінің морфологиялық жүйесінен ұғым беру ... ... ... ... ... ... көп күш салып, бұл ұғым балалардың сауатты сөйлеу және жазу дағдысын қалыптастыруға негіз болуы қажет ... мән ... Яғни ... ... басты мақсат - оның қарым-қатынастық мүмкіндігін меңгерту екені ескерілмей, , , т.б. ... ... ... ... ... ... таба ... қанағаттанып жүрміз.
2. Бастауыш сыныптарда оқушыларға тілді оқытып-үйретудің әр түрлі ... ... ... байланыс жоқ. Морфологиялық ұғымдар беру жұмыстары кезінде оқушылардың сөздік қорын байыту мақсаты ескерілмейді, ... ... ... сай ... ... ... мәселесі үнемі қадағаланбайды. Немесе , тақырыптарын өткенде оқушылардың тілдің морфологиялық жүйесінен ал,ан білімдері пысықталып, пайдаланылмайды.
3. Күнтізбелік жоспардағы байланыстырып сөйлеуді ... ... ... ... жатқан материалдардан бөлек, көбінесе суретке қарап шығарма жаздырту, мазмұндама түрінде ... ... ... бұл ... ... өсе түскен білім мен дағдысына сай бірте-бірте күрделендіріп ... ... ... жүйесі жоқ.
Бұл аталған басты-басты себептердің қай-қайсысы да оқу бағдарламалары мен оқулықтарға емес, негізінен оқыту ісіне қатысты.
Қазіргі оқыту ісі ... ... ... ... ... ... Мұғалімнің сөзі.
2) Әңгіме әдісі (кейде мұны сұрақ-жауап әдісі деп те атайды).
3) Тілдік ... ... ... ... ... ... ... құралдарды пайдалану (сызбалар, кестелер, суреттер т.б).
6) Кітаппен жұмыс ... ... ... атап ... ... ... ... грамматикалық ұғымдарды меңгертуде түсіндіргенді қайталап айтып беруге баулу әдісі ... ... ... Бұл ... ... ... ... грамматиалық ұғымдарды жаттап, еске сақтауға бейім болады. Ал жаттап алынған білім мен дағдының көп ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Сондықтан әдіскер-ғалымдар бастауыш сыныптарда грамматикалық ұғымдарды меңгерту үшін қолайлы әдістемелік жағдайлар жасау қажеттігін көптеп айтып жүр. ... ... ... ... түрі белгілі:
1. Оқушылардың белсенді ойлау қызметін іске ... Бұл ... деп те ... Кез ... жаңа грамматикалық ұғымды меңгерту барысында оқушылардың психофизиологиялық қабылдау мүмкіндіктеріне қарай проблемалық ... ... ... шеберлігіне байланысты. Әсіресе берілген грамматикалық ұғымды пысықтау үшін орындалатын ... ... ... қима ... (карточка) қызықты әрі түрліше етіп пйдалануға болады.
2. Сөзге немесе сөйлемге қатысты оқушылардың саналы лигвистикалық ... ... ... ... ... бастауыш сыныптарда берілетін грамматикалық ұғымдардың бәрі ең басты мақсатқа - ... өз ... ... ... ... білу қабілетін дамыту мақсатына бағындырылуы қажет. Мәселен, балалардың күнделікті тәжірибесінде өз беттерімен сөйлеу немесе жазу ... ... ... білдіретін сөзді сол заттың атын білдіретін сөздің алдына қою керек екенін ... ... ... дұрыс ( деп емес, деп).
3. Өтілген грамматикалық ұғымның айқын және көмескі белгілерін меңгерту. ... ... ... ... бұл ... ... ... немесе адамдардың аттарын білдіретін сөздерге дұрыс қояды да, дерексіз атауларға келгенде шатасып қалады. Мысалы: уақыт, жел, күн, дауыл, т.б. сөздерді ... атын ... тұр деп ... ... ... өткенде деген сияқты нақтылы қимыл байқалмайтын сөздерге бұл сұрақтарды қоймайды. Сондықтан грамматикалық ұғымға қатысты осындай ... ... ... арнайы тоқталып өту қажет.
4. Жаңа меңгерген грамматикалық ұғымды бұрын өтілген ұғымдар жүйесімен байланыстырып отыру. Бұл әдісті берілген білімді жинақтап ... ... деп те ... ... ... ... барысында негізгі есімдердің төмендегідей сызбасын оқушылардың естеріне ... қою ... емес [36, ... ... жан жануарлардың, адамның саны
(сан есім)
Заттың, құбылыстың, адамның, жан-жануардың аты
(зат есім)
Заттың, құбылыстың, адамның, жан-жануардың сыны, белгісі
(сын есім)
Заттың, ... ... ... ... ... санын білдіретін сөздердің орнына қолданылып, үш жақта жекеше, көпше, түрде айтылатын сөздер
(есімдіктер)
Заттың, құбылыстың, адамның, жан-жануардың қимылы
(етістік)
Қимылдың белгісі, сыны
(үстеу)
5. Жаңа ... ... ... үшін оқушылардың бұрынғы білімдері мен дағдыларына сүйеніп отыру.
Жаңа тақырыпты меңгертудің бұл ... ... ... ... сабақтардағы мағлұматтарды ұмытпауына, оны жаңа ұғыммен байланыстыра білуіне жағдай туғызады. Екіншіден, бұрынғы дағды жаңа тақырыпты игеруді жеңілдетеді.
6. Грамматикалық ұғымдарды ... ... ... ... Бұл ... ... ... шеберлікті талап етеді. Тақырыптың сипатына байланысты көрнекі құралдарды түрлендіріп пайдалану қажет. Бастауыш сыныптарда тілдің морфологиялық жүйесін оқытуда қолданылатын көрнекі құралдарды ... ... ... ... ... кассасы, үлестірмелі қима қағаздар және т.б.) қолданылу мақсаттарына қарай үш топқа бөлуге болады:
1) Жаңа ... ... ... балаларға тілдегі құбылысты байқатуға, проблемалық жағдай туғызуға арналған құралдар;
2) Берілген ұғымды пысықтауға, балалардың іс жүзілік дағдыларын дамытуға ... ... ... ... ... ... арналған құралдар,т.б.
Көрнекі құралдар қандай мақсатқа арналса да, олардың айқын, әдемі, қолданылуға ыңғайлы болғаны дұрыс.
Жалпы оқушыларға тілдің грамматикалық жүйесін ... ... ... ... туралы ойлауға баулуды талап етеді. Грамматикалық ұғымдар дегеніміз - сөздерге, сөз тіркестеріне, сөйлемдерге, ... т.б. ... ... дерексіздене отырып, жинақталып, жүйеленуі. Сондықтан грамматикалық ұғымдарды, оның ішінде ... ... ... ... ... ... оқушыларының психо-физиологиялық мүмкіндіктерін анық білуді қажет етеді. Атап айтқанда, олар:
1. Балалардың қабылдау мүмкіндігінен артық ұғымдарды түсіндіруге болмайды.
2. Берілген ... тым ... ... ... ... ... ... таным қабілетіне кедергі жасауға да болмайды. Мұндай жағдайда олардың сабаққа қызығушылығы күрт кеміп, ... ... ... ... ашық ... ... Берілген материалдың мазмұнына орай, оқушыларды психо-физиологиялық мүмкіндіктеріне байланысты сабақтың ... ... ... ... ... қажет. Тиімді әдіс табылмаса, кез-келген қарапайым ұғымның өзін оқушылар ауыр қабылдайды, тіпті түсінбеуі де мүмкін. Ал қандай да бір күрделі ... ... ... ... ... жеткізуге болады. Көптеген әдіскер-ғалымдардың дәлелдеп көрсеткеніндей, бастауыш сынып оқушыларына ... ... ... бір жолы - ойын ... бар жұмыс түрлерін көп пайдалану.
Тілдің грамматикалық жүйесін ... ... ... қабілетінің дамуымен тығыз байланысты болғандықтан, сабақ барысында таным процесінің белгілі әдістерін (даралау және жинақтау, жалқыдан жалпыға және жалпыдан жалқыға бару, ... ... ... есте ... қажет. Әсіресе оқушылардың грамматикалық ұғымдарды меңгеруі, көбінесе, төмендегідей тізбекте өтеді:
Сызба 2
Грамматикалық ұғымдардың жеке белгілерін байқау
Бұл мағлұматты жеке белгілерді ... ... ұғым ... мағлұматты қабылдауды
Ол белгілердің көп сөздерге ортақ екенін ... ... ... таным процесі ең алдымен жеке фактілерді жинақтауға, содан соң жинақталған мағлұматты пайдаланып тілдік фактілерді даралауға қарай бағытталған екен. ... ... ... жаңа ... ұғым ... ... берген кезде мұғалім балалар танымының жалқадан жалпыға қарай бару қызметіне сүйеніптілдік фактілерді байқату және бір-бірімен салыстыру ... әлгі ... ... ... Ал ... ... ... дәрежеде түсініп болған соң, олардың ойлау қабілетінің жалпыдан жалқыға қарай бару қызметіне ... ... ... ... ... жеке ... ... мақсатына пайдалана білуге үйрету қажет.
Бастауыш сынып оқушыларының ойлау қызметінің ... ... ... бұл ... ... ... ... барысы барысы шартты түрде төрт кезеңге бөлінеді:
Бірінші кезең - ... ... ... айқын белгілерін балаларға байқату үшін тілдік материалдарды талдау. Осы кезеңде оқушылар нақтылы сөздердің лексикалық мағыналарын түсінумен қатар, ... ... ... қызметтерін, қолданудағы ұқсас белгілерін дерексіз түрден тануды үйренеді. Яғни талдау және дерексіздендіру сияқты ойлау операцияларын меңгереді. ... ... ... ... ... тілінің морфологиялық жүйесімен 2-сыныптағы тарауынан бастап таныса бастайды. Ең алғашқы тақырып - . Бұл ... ... үшін ... сөздердің лексикалық мағыналарын түсінумен бірге, олардың нені бейнелейтінін дерексіз түрде ... ... ... осы ... ... үшін ... ... нақтылы заттар туралы әңгіме (сұрақ-жауап) әдісімен бастайды:
* Балалар мынау не?
* Мынау өшіргіш.
Тақтаға ... ... ... ... немесе алдын ала дайындалып әкелген жазуды көрсетеді.
* Ал, мынау не?
Балалар бұл сұраққа тағы да ... деп ... ... ... Мұғалім олардың жауаптарын түзетеді:
* Жоқ, бұл өшіргіштің атын білдіретін сөз.
* Мынау не?
* Мынау кітап.
* Ал, мынау не?
* Бұл кітаптың атын ... ... Бұл ... ... сұрақ қоямыз?
* Бұл сөзге не? деген сұрақ қоямыз.
Осылайша мұғалім тілде Кім? Не? деген сұрақтарға жауап беретін ... тобы ... ... ... ... ... ... дерексіз түрде тануға үйретеді.
Екінші кезең - анықталған белгілерді жинақтау, грамматикалық ұғымның осы белгілерінің арасындағы өз ара ... ... ... ... ... анықтамасымен танысу. Оқушылар бұл кезеңде ойлау процесінің салыстыру және жинақтау сияқты операцияларын ... ... ... атты ... оқыту барысында оқушыларға бірте-бірте адамға қатысты атауларға кім? деген сұрақ, ... ... мен ... жануарлар мен аңдардың атауларына не? деген сұрақ қойылатыны ұғындырылады. Содан кейін атаулардың көпше түріне кімдер? нелер? Деген сұрақтар ... ... Ары ... кім? не? сұрақтарына жауап беретін сөздерге жаттығулар (жіктік, септік, тәуелік) жалғану реті таныстырылады.
Мұғалім берілетін мағлұматтар мен дағдыларды жүйелеп, грамматикалық ... ... жаңа ... үйретілгеннен кейін оны алдыңғы оқылған материалмен байланыстыра жинақтап отыруы қажет.
Үшінші кезең - грамматикалық ұғымның анықтамасын түсіну, ... ... мәні мен ... арасындағы байланысты нақтылай түсу. Мысалы, тақырыбын оқыту барысында оқушылар деген анықтаманы толық түсіне бермейді. Олар ... бұл ... кісі ... ... деп ... Сондықтан да оларға адамға қатысты сөздер деген ұғымды кеңейтіп түсіндіру қажет: кісі ... ... ... ... ... сөздерге, туыстықты білдіретін сөздерге, адамға қатысты басқа да атауларға арнайы уақыт бөліп ... жөн. Бұл ... ... мен ... ... ... әрі түсіндіріліп жатқан грамматикалық ұғымды жақсы меңгеруге ... ... ... - ... ... ... жаңа тілдік материалдар негізінде пысықтау, берілген білімді жаттығулар орындау арқылы іс-жүзінде қолдану; осы тақырып пен басқа грамматикалық ұғымдар ... ... ... Бұл ... ... ... грамматикалық ұғымды пысықтау жаттығулары арқылы, жинақтау және қайталау сабақтары барысында, кейінгі тақырыптарды өту ... ... ... және ... құралы ретіндегі қолданылуы оның морфологиялық жүйесінде болатын өзгерістерге тікелей байланысты. Адамның сөздік қоры ... бай ... да, егер ол өзі ... сол ... бір-бірімен байланыстырып қолдана алмаса, білгенінің бәрі босқа қалар еді. Сөзден сөз ... ... ... ақылы бір-бірімен дұрыс байланыстырып, сөйлем ішінде әрқайсысын орын-орнына қою үшін көптеген морфологиялық заңдылықтарды білу қажет. Атап айтқанда, олар ... Сөз ... ... ... ... ... жалғану тәртібі
* Сөз таптары және олардың қызметі
* Әрбір сөз табына жататын сөздердің түрлену және өзгеруі, ... ... ... ... ... ... сыныптарда тереңірек танысатыны белгілі. Бірақ бұл жүйеден қарапайым мағлұматы жоқ бала бастауыш сыныптарды меңгеруге тиіс сөйлеу және жазу ... ... ... ... еді. ... ... тиісті қосымшаны дұрыс қолдана алмаған оқушы қалай сауатты жазбақ?! ... ... атын ... ... сол ... ... ... білдіретін сөздердің бір-бірімен байланысу тәртібінен хабарсыз бала қалайша дұрыс сөйлкм құрап, өз ойын анық жеткізе алады?! Ал ... ... ... баланың ойлау қабілетінің дамуында да тежелу бар болатынын психолог ғалымдар айтып ... ... ... ... ... морфологиялық жүйесінен мағлұмат беру ісі тек жеке пәндік тұрғыдан ғана маңызды емес, бұл - сол ... ... ... ... ... кепілі.
Бастауыш сыныптарда берілетін морфологиялық білім мазмұнын дәл анықтаудың күрделілігі мынада:
* Егер оқушылардың ... ... ... ... ... ... көбейтіп жіберсек, оқыту ісін ауырлатып алар едік. Әрі бұл таза ... ... ... айналып, басты мақсат балалардың сауаттылығын қалыптастыру мақсаты кейінге ығыстырылар еді.
* ... ... іс ... ... ... көп ... бөліп, берілетін теориялық білімнің көлемін ықшамдауға тырыссақ, онда балалардың сөйлеу және дамуын нұқсан келер еді. Себебі ... ... ... ... ... сөйлеу немесе дұрыс жаза білу мүмкін емес.
Демек, бастауыш сыныптарда тілдің морфологиялық жүйесінен берілетін теориялық мағлұматтар мен іс ... ... ... дәл табу ... Әрі бұл ... әр ... ... ұғымдардан кейін оқытылатын тарауындағы тақырыптарға да сай келіп отыруы талап етілуі тиіс.
1.3 ... ... ... ... ұғымдардың мазмұны мен оларың өзара сабақтастығы
Қазақ мектептерінде қазақ тілі арнаулы пән болып ... ... сөз ... сол ... ... тақырыптарының бірінен саналып оқытылып келе жатыр.
мектепте оқытудың үлкен ... бар. ... ... саласының бірі болып саналатын морфология курсының бастамасы, оның объектісін танытатып негізгі бөлім болып ... Сөз ... ... ... ... қазақ халқының әдеби тілінде қолданылып жүрген сөздерінің кұрам ерекшеліктерінен ғылыми-теориялық негізде мағлұмат беріледі.
Тілдің грамматикалық құрылысының үлкен бір ... -- ... ... сөз құрамынан басталады.
Морфология бөлімінің объектілері ғылыми тұрғыдан жан-жақты зерттеліп, нақтыланған, осыған орай, ... ... ... де ... жақтан қарастырылуы аз емес.
Кесте 1
Бастауыш сыныптарда сөз құрамын оқыту
1 - сынып
2 - сынып
3 - сынып
4 - ... ... ... ... ... туралы түсінік беріледі.
Сөздерді буынға бөлу, дыбыстардан сөз құрату.
2. Әліппе ... ... ... ... санын, қимылын білдіретін сөздер туралы жалпы түсінік беріліп, олардың сұрақтарымен танысады.
Түбір мен қосымша туралы алғашқы түсінік, олардың айырмашылығы, ... ... ... ... ... ... ... белгілері, жалғау мен жұрнақтың айырмашылығын білдіретін жаттығулар орындатылады.
Түбір сөз және туынды сөз.
Негізгі түбірге жұрнақтардың қосылуы арқылы туынды сөз ... ... ... ... ... жаңа сөз ... ... сөз бен туынды сөздің ұқсастығы, айырмашылығын айтқызу, ... ... ... ... ... ... туралы жалпы түсінік.
Біріккен сөз, оның жасалуы.
Қос сөз, жасалуы, мәні және емлесі.
Қысқарған сөздер, анықтамасы, ... ... ... ... ... ... (күрделі атаулар).
Мысалы: Ақан сері, Біржан сал,
№ 1 орта мектеп.
Бастауыш мектепте сөз құрамын оқыту жұмысының міндеттері:
- сөз құрамы ... ... ... сөз құрамын оқыту түрлері;
- сөз құрамына арналған жаттығу жұмыстарының тиімділігі;
- сөз ... ... ойын ... ... ... сабақ беру және оны талдау.
Сөз құрамы - сөз тұлғасы, сөздердің сыртқы түр-тұрпаты. Сөз құрамының ең негізгі бөлшегі - ... Сөз ... сөз ... ... ... қосылады. Мысалы: ег-ін, егін-ші, егінші-лік сөздері түбіріне -ін, -ші, -лік ... ... ... ... Ал сөзі екі ... ... ... сөзі екі түбірдің қосарланып айтылуынан туған. Сөздер ... ... ... яғни ... қарай: түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, біріккен сөз, қысқарған сөз болып бөлінеді.
деген ұғымға түбір сөзге жалғанатын ... ... ... ... сөз ... ... морфологиялық құрамының бөлшектері.
Сөз құрамы тақырыбы - бастауыш сынып оқушылары үшін ... мәні бар, қиын ... ... ... оқып білудің, толық меңгерудің маңыздылығы мынадай:
* Сөздің морфологиялық құрамына талдау ... және жаңа сөз ... ... оқушының логикалық ойы мен тіл байлығын дамытады.
* Сөз құрамы жөніндегі теориялық материалмен бастапқы танысу балалардың тіл туралы білімін кеңейтеді.
* Сөз ... ... - ... ... ... ... сауатты жаза білуіне негіз болады.
* Сөз құрамын меңгерту мен сөз жасау тәсілдеріне жаттықтыру, оқушылардың сөзтануға деген назары мен ынтасын ... ... ... ... ... ... Көзделген мақсатқа сай ұйымдастырылатын жүйелі практикалық жұмыс процесінде оқушылардың түбір, жұрнақ, жалғау деген ұғымдарды саналы меңгерулерін қамтамасыз етіледі.
* Оқушыларды сөзді ... ... ... яғни ... ... ... ... табу сияқты көптеген жаттығу жұмыстары жасатылады. Сөйтіп, түбір формасы бірдей, мағынасы басқа ... ... ... ал түбірлес сөздерді омонимдер мен көп мағыналы сөздерден ажырата білуге ... ... ... морфологиялық принципті мәнімен таныстырылады. Бұл білім терминді атамай-ақ тәжірибелілік жұмыс арқылы беріледі.
* Оқушыларға жазу ... ... ... өз сөздерінде өте жиі қолданатын қосымшалар жөнінде түсінік беріледі.
Бастауыш ... ... ... ... яғни сөз таптары туралы ұғым өтілмейді, бастауыш сыныптарда оқытылатын қазақ тілінің ... ... ... ... Қазақ тілінің дыбыстық құрылысы мен дыбыстық таңбалануы ... ... және ... білім;
- Сөздердің түрленуі және сөйлем ішіндегі байланысуы жолдары туралы грамматикалық білім.
- Сөздердің морфемалық құрамы мен сөз жасау ... ... ... Сөздердің лексика-семантикалық тобы туралы лексикологиялық білім.
-Дұрыс жазу және тыныс белгілерін дұрыс қоя білутуралы орфографиялық және ... ... ... ... сыныпта оқытудың басты әдісі - тілдік фактілерді бақылау және ... Бұл ... ... ... ... Оқушылардан ереже мен анықтамаларды саналы түрде түсіну әрі есте сақтау талап етіледі.
Жаттығу ... ... ... ... ... тұжырымдау жұмысы жүргізіледі. Сөйтіп, оқушы ережені білумен бірге оны өздігінен мысал келтіріп дәлелдеуге үйренеді. Бұл үшін мұғалім оқушылардың өз ... ... ... ... ... ... ... өздіктерінен қорытынды шығара алатын етіп қалыптастыру керек. Бұл ... К.Д. ... ... ... әлі де өз мағынасын жойған жоқ. Сөйтіп, тіл сабақтарында оқушылар сөйлемді сөзге, сөзді буынға, дыбысқа ... ... ... ... ... синтаксистік қызметіне қарай сөйлем мүшелеріне, лексикалық мағыналарына қарай сөз таптарына ... ... ... сөз ... ... ... алады, өз бетімен сөйлем құрап жазуға, өз ойын ауызша да, жазбашада дұрыс айтып ... ... ... ... төрт ... да ... онда оқушылар дыбыс, әріп, олардың мәні, жазу емлесі, алфавит, буын және тасымал жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... сөз туралы түсінік беріледі. Сөздің жеке дыбыстардан құралып, белгілі бір мағынаны ... ... ... ... ... ... дауысты, дауыссыз түрлері, сөздерді буынға бөлу, сөздегі буын санының әртүрлі болатыны, сөздегі дыбыстарды тиісті белгілерімен ажырата көрсетуге үйрету, модельдеу арқылы ... ... ... сөз ... т.б. осы ... ... ... әліппе кезеңінде сөз туралы берілген ұғымды еске түсіріп, бекіту көзделеді. Сөздің белгілі бір заттың, құбылыстың, сын-сапаның, қимылдың атауы екенін ... ... ... арқылы сөздің лексикалық мағынасын байқатып, заттың атын, қимылына, сынын, ... ... ... ... жалпы түсінік беріледі. Әліппені оқыту кезінде сөзді, ... ... ... ... ... ... ... 1-сыныпта ерекше орын алады. Сондықтан бұл тақырыпты меңгертуге бірінші сыныпта ұтымды әдіс-тәсілдер барынша қолданылуға тиіс. Бұл тарау ... ... ... де ... ... ... Бұл кезеңде, жоғарыда айтылғандай, балалар дұрыс айтып, буынға бөліп, сөз құрамындағы дыбыстарды айырып, жазған кезде ол ... ... ... ... ... ... - ... кезеңінде өтілген материалды қайталаудан басталады. Қайталау ерекшелігі тәжірибелік жаттығу жұмыстарын орындату ... ... ... ... жеке ... ... тыңдату, айтып жаттығу тәсілдерімен меңгертіледі.. Дыбыстың сөзді құрайтыны, әрі сөз мағынасын өзгертіп, түрлендірілетіні түсіндіріледі. Дыбыстық сөз ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін қосу және алу әдістері қолданылады. Тиісті сөзге тағы бір ... ... ... ... бір дыбысты алып тастағанда, сөз мағынасы өзгеріп түрленетіні байқалады. Сөздегі басы артық, қажеті жоқ дыбыс болмайтыны белгілі. Сөздегі дыбыс ... ... ... ойын ... ... етіп ... тәсілін де қолдануға болады. Мысалы, а десе -- ... егер ... ... ... деп ... ... - сөз ... жүреді. Енді осы а-ның үстіне бір-бірлеп дыбыс қосып атау жолымен әр алуан мағыналы сөздер жасауға болады: А а, Ат, ата, ... ... ... ... ... ... ... Түбір мен қосымша туралы алғашқы түсінік беріліп, олардың ... ... ... ... ... ... ... бөлінетіні және олардың әрқайсысының өзіндік белгілері бар екендігі туралы түсінік беріледі.
2-сыныпта оқушыларды тақырыбымен таныстырмас бұрын, олардың 1-сыныпта ... еске ... алу ... ... ... ... жалпы барлығы 72 жаттығу берілген. Әр тақырыптың жаттығулары ... сай, ... ... ... ... ... ... жеңіл түрде құрылған. Жуық мәнді және қарама-қарсы мағыналы сөздермен, омонимдермен жұмыс жасау, ... және ... ... ... ... ... сөз бен ... салыстыру, сөзді қатыстырып сөйлем құрау, сөздердің түбірін ... ... сөз ... талдау, түбір сөзді қосымшалы сөзге айналдыру, сөздегі жалғанған қосымшаның жұрнақ не жалғау екендігін ажырата білу, т.б. ... ... түрі көп. ... ... ... логикалық ойлау қабілетін, есте сақтау қабілетін дамыту мақсатында күрделірек және шығармашылық тапсырмалар ... ... ... ... ережелер де оқушылардың тілін, сөздік қорын дамыту мақсатын ... сөз ... ... 2-сыныпта берілген ұғымдар жинақталып, бекітіледі. Қосымша жалғанғанда түбір сөздің көбіне өзгермеуі, ... ... ... ... ... жалғанғанда кейбір сөздердің соңғы дыбысының өзгеруі немесе түсіп қалуы туралы түсінік беріледі. Түбір сөз және ... сөз, ... ... ... ... ... туынды сөз жасалатынын меңгерту. Бір түбірден жасалған сөздің түбірлес сөздер деп ... ...
... ... ... ... 64 жаттығу берілген. Тапсырмалар тақырып көлемінде қамтылып, атап айтқанда, түбірден қосымшаның айырмашылығын айтқызу, қосымшалы сөздің ... ... оған ... қай ... қосылып тұрғанын айтқызу, түбір сөздерге жұрнақ қосқызып, жаңа сөз жасату, туынды сөз бен түбір сөзді салыстырып, ұқсастығы мен ... ... ... ... ... тақырыптарды толық меңгеруіне себепші болады.
4-сыныпта сөз құрамына өткізілетін негізгі бағдарламалық талаптар: күрделі сөздер, бірікккен сөздер, қос сөздер және ... ... ... ... ... ... оның жиірек кездесетін түрлері және біріккен сөздердің жазылуы ... ... ... ... ... беруді талап етеді.
Ал оқулықта: , деген анықтама айтылады да, аққу, күнбағыс, т.б. сөздер ... ... Бұл ... ... ақ және қу, күн және ... ... екі ... бірігіп жасалғанын айтып түсіндіріп, жазып көрсету арқылы үйретіледі. ... ... ... көңіл бөлінетін мәселе - олардың жазылу емлесі. Біріккен ... ... ... бұл ... ... төрт жағдай ескеріледі:
1. Жалпы біріккен сөздердің құрамына енген сөздердің қосылып жазылатындығы.
2. ... ... ... екі сөз ... к, қ ... г, ғ, ... айналып айтылатыны, бірақ жазғанда, түбірдегі бұрынғы қалпы сақталып к, ң ... ... - ... ... ... сөздердің көкжиек, қарағұс болып айтылуын байқату, жаздырып ... ... ... Біріккен сөз ішінде екі дауысты дыбыс қатар келгенде, бір ... ... ... ... ... ... естілмейтіні, дегенмен жазғанда, түбірлер өзгермей екі дауысты дыбыстың да ... ... ... ... ... ... айтылып, Сарыөзен, Қараарна түрінде қатар екі дауысты арқылы жазылады.
4. Бірқатар бөлек жазылатын тіркес сөздердің емлесіз ... ... ... ... әр түрлі тапсырма жұмыстары орындатылады. Мұғалім оқушыларға сөз тіркесін біріккен сөздерден ... ... ... ... бөлек жазылатын емлесін практикалық әдіс қолданып меңгертеді.
Сонымен қатар 4-сынып оқушылары қос сөз ұғымымен және оның жасалу жолымен танысады. Осы сынып ... ... ... ... үш түрлі жасалу жолдары:
* бір сөздің қайталануы;
* екі түрлі сөздің қосарлануы;
* күшейтпе буын арқылы бөлек ... ... ... ... 2
Қос сөз
Қос сөздердің құрамы мен мағыналары
қора-қора, төбе-төбе,
бетпе-бет, қолма-қол
Бір сөздің қайталануы
Көптік мағына
ата-ана, жақсы-жаман, екі-үш, ақ-қара, үлкен-кіші
Екі түрлі сөздің ... ... ... ... ... мағынасыз сөздердің қосарлануы
Қомсыну, менсінбеу мағынасы
анда-санда, оқта-текте, зым-зия
Мағынасыз екі сөздің қосарлануы
Мезгілдік, тездік мағыналары
әп-әдемі, жап-жақсы, үп-үлкен, ып-ыстық, ... ... ... мағына
Сарт-сұрт, жалт-жұлт, сырт-сырт, тық-тық,
тарс-тұрс, жылт-жылт, жалт-жұлт
Еліктеу сөздерінің қосарлануы
Дыбыс, елес атаулары
Сонымен ... ... ... қалыптастыру, сөйлеу шеберлігін жетілдіру үшін, қос сөздердің бір сөз ... бір ... ... ... ... ... байқатып, жаттықтырылады. Мұғалімдер сабақ материалын өздері байытады. Қолдан жа-саған көрнекі құралдарын да, талдауға алған мысалдарын да, қос сөздердің ... ... ... ... ... ... қос ... семантикалық, лексикалық мәндерін ашып көрсетеді. Сөйтіп, оқушылардың сөздік қорын ... тіл ... ... ... ... мен ... жетілдіреді.
4-сыныпта оқылатын қысқарған сөздер тақырыбын өткенде әдістемелік жағынан ескерілетін мынандай мәселелер бар:
1. Оқушыларға сөзді қысқартып қолданудың ... ... ... ... ... ... сөздердің бас әріптерден жасалатын түрлерін (ТМД, БҰҰ) әріп ... ... ... ... жаттықтыру арқылы практикалық дағды беріледі.
4-сыныпта тарауы бойынша 71 жаттығу берілген. Әр тақырыптың ереже, анықтамалары ... ... ... мен ... да толық тарауды қамтиды. Мысалы, антоним, синоним сөздерді, тұрақты сөз тіркестерін табу, оларды қатыстырып сөйлем құрау, бір түбірді беріп, ... ... ... біріккен сөздер жасату, мәтіннен біріккен сөздерді тапқызу, берілген мәтіннен қос сөзді тапқызу, олардың қалай жасалғанын айтқызу, әңгімеден қысқарған сөздерді тауып, ... ... ... емлесін айтқызу, т.б. секілді тапсырмалар көптеп кездеседі.
Жалпы төрт сынып бойынша да жаттығулар, тапсырмалар оқушылардың жас ерекшеліктеріне ... ... ... бойынша, яғни 1-сыныптан 4-сыныпқа жоғарылаған сайын тақырыпқа байланысты жаттығу мен тапсырмалар да күрделене береді. Оқушылар қай тақырыпты болсын ... ... ... ... ... байланысты. Оқушылар бұл тақырыптарды толық меңгеріп, түсініп кетуі мұғалімнің шеберлігіне де байланысты.
Ұғымға ... ... ... ... ... қызыл
Сандық ұғым: екі
Қимылдық ұғым: өсті
СӨЗ ҚҰРАМЫ
СӨЗ
Дара сөз
Бір сөзден болады
Күрделі сөз
Бірнеше сөзден болады
Негізгі сөз
Сөздің мағыналы ... ... ... ... ақ, бір, мен, кел, қалт, әрі)
Туынды сөз
Жұрнақты сөз (көлшік, үйшік, ақшыл, дүрсіл)
Қос сөз
Қайталанып, қосарланып келетін сөздер
(мая-мая)
Біріккен сөз
Бірнеше түбір бірігіп бір ... ... ... ... ... ... сал,
№ 6 орта ... сөз
Күрделі атаулардың ықшамдалған түрі
БҰҰ, см, т, дм
Кесте 3
Бастауыш ... ... өту ... ... ... ... ... мен мүмкіндіктерін толық пайдаланып және оларды оқу процесінде ... ... ... ... ... алған білімдерін практикада қолдану дағдыларын қалыптастыру үшін сабақтарда ойын элементтерін пайдаланудың орны ерекше. Сабақта тиімді ... ойын ... ... ... ... ... ... бола алады. Өйткені, кіші жастағы оқушылар жас ерекшеліктеріне байланысты ондай ойынға өте ынталы келеді. Балалар тез сергіп, тапсырманы жылдам, дәл ... ... ... ... ... оқыту барысында , , , т.б. ойындарды ойнатуға ... ... ... ... - ана ... ... құрылысын оқушыларға саналы түрде меңгерту. Мазмұны жағынан морфологиялық ... екі ... ...
1) Сөз ... оқу ... ...
2) Сөз ... оқу барысындағы жаттығулар.
Сөз тұлғасын оқу барысындағы жаттығулардың сөздің морфологиялық құрамын, мағыналы бөлшектерін морфемаларды саналы түрде меңгеріп ... мәні зор. ... ... ... ... көбінесе сол сөздің мәнін дұрыс ұғынып алуға жәрдем етеді, сөздің мағыналы әрбір элементі - түбір, ... ... - ... ... ... ... мән ... ал осы жеке мәндердің жинағы бірігіп, сөздің жалпы мағынасын тудырады. Морфемаларды, соның ішінде жұрнақты айыра білудің балалардың ... ... үшін де мәні бар. ... бұл жаңа ... ... және сол сөздерді орынды жерінде қолдана білуге мүмкіндік береді.
Сөз тұлғасына байланысты жүргізілетін ... ... ... ...
1) ... ... ... негізгі түбірлерді, одан әрі туынды түбірлерді, ең соңында түбірлес сөздерді талдайтындай жағдай жасалады;
2) ... бір ... ... ... ... ... үшін сол негізгі түбірден жасалған туынды сөздермен салыстыру жұмысы ...
3) ... ... мен ... түбірді ажырату барысында мағына жағына назар аударылады.
Сөз таптарын оқыту ... ... ... ... белгілі бір топқа біріктіріп, жүйелеуге үйретеді. Жаттығу жүмыстарының барысында оқушылар әрбір сөз ... ... ... ... ... ... тәуелдік, көптік жалғауларын меңгереді, оларды қолдана алады.
Сөз табы бойынша жүргізілетін жаттығулар:
1) ... ... ... ...
2) ... сөздерді қосып өздіктерінен сөйлемдер немесе әңгіме құрастыру;
3) сөздің ... ... ... ... ...
4) сөздің лексикалық жағынан болсын, қалай өзгеретіндігін аңғару;
5) мағына және тұлға жағынан ... ... ... ... ... арқылы анықтау;
6) ұқсас сөздерді топтастыру;
7) байқаған құбылыстары жөнінде жеке-жеке қорытындылар шығару ... ... ... ... мазмұны жағынан фонетикалық, морфологиялық, синтактистік немесе аралас талдау болып бөлінеді. ... ... ... және ішінара талдау болады.
Морфологиялық талдауда ауызша сөйлемдердегі затты, заттың белгісін, санын, қимылын көрсететін сөздерді тапқызу, ... ... ... сөздердің астын сызғызу, олардың сұрауларын ауызша, жазбаша қойғызу сияқты жұмыстары жүргізіледі.
Оқушылар сөйлем мүшелерінің қай сөз табы екендігін және ... ... ... ... тәуелдік, септік, жағы, шағы) айырады.
Морфологиялық жазбаша талдау жұмысын түрліше жүргізуге болады:
* Сөздің бір ... ... ... немесе астын сызып қояды, немесе қай сөз табы, қай форма екенін әр сөздің үстіне қысқартып жазып қоюға да болады (зат ... ... бір, сын ... ирек ... ... екі ... ... Осындай белгілермен сөйлем мүшелері де көрсетіледі.
* Берілген мәтіннен ең әуелі зат есімдерді, сонан ... сын ... ... ... ...
* ... бір ... категорияға жататын сөздерді дайын кесте бойынша айырып жазады. Мысалы: ... ... зат ... ... сөздерді тапқызуға тиіс болса:
Кесте 4
Сөз табы
Сөйлем мүшесі
Сұрақтары
Жекеше, көпше
Септік
Балалар
өзеннің жағасына
Бастауыш
Толықтауыш
Кімдер
қайда
Көпше
Жекеше
жекеше
Атау
Ілік
Барыс
* Талдауды толық жүргізгенде сөздерді бағанға ... да ... ... ... ... немесе сөйлемдегі сөздерді схема бойынша жазады. Мысалы: деген сөйлемді балалар былайша ... - ... ... I жақ, көпше, бастауыш.
қалаға - зат есім, жалпы есім, ... ... ... толықтауыш.
машинамен - зат есім, жалпы есім, ... ... ... толықтауыш.
тез - үстеу, пысықтауыш.
жеттік - ... ... шақ, I жақ, ... ... Схема бойынша:
Кесте 5
Сөздер
Сөйлем мүшесі
Сөз табы
Сұрағы
Жекеше, көпше
Септік
Шағы
Жағы
Біздер
қалаға
машинамен
тез
жеттік.
Бастауыш
толықтауыш
пысықтауыш
Есімдік
Зат есім
үстеу
етістік
Кімдер?
қайда?
Немен?
қалай?
Не істедік?
Көпше
жекеше
Атау
Барыс
Көмектес
-
-
-
өткен шақ
-
-
-
I жақ
Сөздердің морфологиялық ... жай ... ... де ... ... ... қала-ға т.б. немесе схемамен көрсетіледі.
Кесте 6
Сөз
Түбір
Жалғау
Жұрнақ
Біздер
қалаға
Машинамен
Тез
жеттік
Біз
қала
машина
тез
жет
- дер
- ға
- мен
-
- тік
-
-
-
-
-
Сөз құрамына ... бұл - ... ... ... Морфология - грамматиканың бір бөлігі. Морфологиялық талдаудың негізгі түрі - сөз ... сөз ... ... ... бастауышта сөз құрамына талдау мына түрде жүргізіледі:
* Оқушылар түбір сөзді табады. Ол үшін сөзге ... ... оның ... ... ... ... Оған белгі қояды: түбір --
. Күй.
* Жұрнақты ... Ол ... ... кейін келіп, жаңа сөз жасайды. Оған мынадый белгі ... ... -- . ... ... табады. Ол түбір сөзге де, жұрнақтан кейін де жалғанады. Жалғауға мынадай белгі қояды -- . ... ... ... ... сөзге сөзге жаңа мағына беріп, туынды сөз ... ... ... ... ... бұрын жалғанады.
- Бір сөзге бірнеші жұрнақ жалғана береді: жаз-у-шы-лық.
- Бір сөзден әр түрлі жұрнақ арқылы туынды ... ... ... бір ... ... ... түбірлес сөздер деп аталады.
Мыс.: біл-ім, біл-дір, біл-гіш.
Жалғау
Сөйлемдегі сөздерді
бір-бірімен байланыстырады.
Кесте 8
Жұрнақ
Сөз тудырушы
Түбірдің негізгі мағынасын өзгекртіп оған жаңа ... ... - ... - өнерпаз
Ой+ла + ойла
Ән+ші - әнші ... ... ... сөздің бастапқы мағынасын өзгертпей, сәл түрлендіреді.
Үй+шік - үйшік,
Сандық+ша - сандықша
Қала+шық - ... ... ... ... ... жалғауы
3.
Септік жалғауы
4.
Жіктік жалғауы
Өзі жалғанған сөзге көптік мағына береді.
Өзі жалғанған сөзге меншік мағына береді.
Өзі жалғанған ... ... ... ... ... сөзге жақтық мағына береді.
Сөз таптары 1-сыныптан басталады. 1-сыныпта Кім? Не? ... ... ... ... ... өтіледі. 2-сыныпта заттың атын білдіретін сөздер, заттың жекеше және көпше түрі. 3-сыныпта зат есімнің тәуелденуі, септелуі, ... ... ... сөз таптары туралы ұғым, зат есім жөнінде оқылған материалдар пысықталады. ... ... зат ... ... ... бірізділік принциптері негізінде оқу бағдарламасында әр сыныптың ... ... ... ... деңгейі ескеріліп, біртіндеп дамытыла жүреді. Зат есімнің грамматикалық белгілерімен оның ... ... мәні ... ... ... отырып, бірте-бірте кеңейтіліп таныстырылады. Бұл ретте тиісті тәжірибелік жаттығу жұмыстарының ... да ... ... ... түседі.
1-сыныпта зат есім термині аталмай, тек қана заттың атын білдіретін сөздер жөнінде жалпы түсінік беріледі. Ол үшін оқушылардың тәжірибесінде көрген, ... ... ... ... ұғым ... ... Көрнекілік элементтері кеңінен қолданылады. Мүмкін болса заттардың өздері көрсетіледі. Оның не екендігі анықталып, зат ... ... ... ... ... ... ... көрсете тұрып қойылады да, балалар ол бор, тақта, қалам, гүл, т.б. ... атын ... ... ... ... ... түрге, суретке ауысады. Ана тілі оқулығындағы осы тақырыпқа арналған ... ... ... ... салынған суреттің атын білдіретін сөздерді оқытқан жөн. Соған орай әр ... ... қою ... домбыра, аңшы, балуан - адам ұғымын, ал, тырна, ... - ... атын ... сөз ... түсіндіріледі. Сөйтіп, балалар аң, құс және адам атаулары зат екенін, оларға сұрақтар қойылатынын таниды. 1-сыныпта тек жеке затты танытып ... ... көп зат ... да ... ... Ол үшін тағы да ... сүйену тәсілі қолданылады. Егер сұрағына жауап болатын сөз бір заттың ұғымын білдірсе, сұрағына жауап ... сөз бір ... ... заттың ұғымын көрсететінін мысалдарды талдату, бақылату, балаларды ойланту әдістерімен ұқтыруға болады. деген сұрақтың тек қана адам ... ... ... қойылатыны түсіндіріледі.
1-сыныпта сын есім деген грамматикалық термин аталмайды. Тек қана заттың сынын білдіретін деген ұғым таныстырылады. Ондай заттың ... ... ... ... қойылатыны үйретіледі. Балалар тілімізде қолданылып жүрген сөздердің ішінде деген сұрақтарға жауап беретіндері бар екенін, ондай сөздердің әрқайсысы мағынасына ... ... ... атын білдіретін басқа бір сөзбен байланысты тұрғанын ұғына бастайды. Заттар бір-бірінен өзіне тән белгісі ... ... ... ... ... ... ... салмағы, спішіні сияқты көптеген белгілер болатынын түсінген оқушылар әр затты өзінің айрықша белгісіне қарап таниды.
Сонымен бірге оқушылар ... ... ... ... ... ... термині аталмайды, оқушылар заттың қимылын, іс-әрекетін білдіретін көптеген сөздермен танысады. термині де аталмайды, оқушылар сұрақтарына ... ... ... ... ... зат есім жөніндегі ұғымы кеңейтіле түседі. Бұл сыныпта грамматикалық атаулар қолданылады. Зат есім ... оның ... ... сұрақтарын, жалпы және жалқы зат есімдер, зат есімнің жекеше, көпше түрлері, олардың қолданылуы мен жазылу емлесі түсіндіріледі. Сын ... ... сан есім ... да ... атаулармен сөз табы ретінде өтіледі. Етістіктің дара, күрделі ... ... зат ... ... және ... түрлерімен, зат есімнің тәуелденуі, тәуелдік жалғаулармен, негізгі және туынды сын есімдермен танысады. Болымды, болымсыз, негізгі және туынды етістік түрлерімен ... ... сан ... де танысады.
Кесте 10
Зат есім
Заттың ұғының, құбылыстың атын білдіретін сөз табы.
Сұрақтары: Кім? Кімдер? Не? ... ... ... ... ... салмағын, көлемін білдіретін сөз табы.
Сұрақтары: Қандай? Қай?
Сан есім
Заттың санын, ретін білдіретін сөз табы.
Сұрақтары: Неше? ... ... ... іс-әрекетін, қимылын білдіретін сөз табы.
Сұрақтары: Не істеді? Не қылды? Қайтті?
Есімдік
Зат есім, сын есім және сан ... ... ... сөз табы.
Сондықтан ол орынбасар сөз табы деп те аталады.
Үстеу
Қимылдың түрлі белгісін, мезгілін, мекенін, себебін, мақсатын білдіретін сөз ... ... ... мен ... байланыстыратын және өзі тіркесетін сөзге қосымша мағына беретін сөз табы.
Еліктеу сөз
Әр түрлі ... ... ... және ... бейнесін елестету мәніндегі сөз табы.
Одағай
Дербес мағынасы жоқ, адамның ... ... ... ... ... айтылатын сөз табы.
4-сыныпта зат есімнің септелуі, тәуелдеулі зат есімдердің септелуі, зат есімдердің жіктелуі тақырыбымен танысады. Бағдарламаға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... байланысты емле ержелерін өтеді. Дара, күрделі, қарсы мәндес сын есім, дара, күрделі сан есімдер, етістіктің жіктелуі, етістіктің ... ... ... ... ... ... есімдіктері, олардың септелуі, үстеу оның түрлері, шылау оның түрлері, одағай туралы оқып үйренеді.
2 Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... оқыту арқылы оқушылардың сауаттылыған аттырудағы тәжірибелік-эксперименттік жұмыс
2.1 Зерттеуді ұйымдастыру мен зерттеу әдістері
Бастауыш сыныптарда қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту ... ... ... ... ... Қостанай қаласы №24 мектеп-гимназиясының 4 және сынып оқушыларымен жүргізілді. 4 сыныбынан - 26 ... 4 ... - 26 ... ... 52 ... ... жұмыс:
* анықтау;
* қалыптастыру;
* қорытынды кезеңдерін қамтыды.
Бастауыш сыныптарда қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту арқылы оқушылардың сауаттылығын арттыру ... ... ... Айзенктің әдістемесі, сауаттылық сапаларын анықтауға арналған ... пен ... ... берілді.
Жалпы зерттеу барысында оқушылардың білімдері Айзенктік әдістемесінде әр тапсырма үшін 1 балл, диктант пен жаттығу жұмыстары мектеп ... ... ... 5 ... жүйе ... ... критерийлері алынып отырған себебі, жалпы бастауыш сыныптарда қазақ тілінің морфологиялық жүйесін оқыту арқылы оқушылардың сауаттылық сапаларын анықтау.
Оқушылардың ... ... ... ... ... ... толығырақ болу үшін Айзенктің вербалдық тестін жүргіздік.
Бұл ... алу ... ... оқушылардың интеллектуалдық қабілеттерін зерттей отыра, оқушылардың қазақ тілі бойынша ... да ... ... бар ... ойдамыз.
Интеллектуалдық қабілеттілікті зерттеуге арналған Айзенк тесті сегіз субтестерден тұрады. Олардың бесеуі адамның жалпы интеллектуалдық даму деңгейін бағалауға ... ... ... ... ... көркем-бейнелі және көрнекі-логикалық ойлау көрсеткіштерін бағалау үшін, ал үшеуі - арнайы қабілеттерінің даму ... ... ... ... ... ... ... немесе барлық тапсырмаларды орындау фрагментарлық түрде жүргізілуі ... ... ... қабілетті анықтауға арналған Айзенктің сөздік (вербалдық) субтесті.
Мақсаты: бастауыш сынып ... ... ... және шығармашылық қабілеттін зерттеу.
Вербалдық субтест сөздік интеллектіні немесе логикалық ойлау процесін зерттеуге арналған. Тестте анаграммалалар ... ... ... ... ... ... ... Оны шешу үшін берілген әріптердің орындарын ауыстырып қою ... ... сөз ... ... ... қатар көптеген сөздердің ортақ жұрнағын, жалғауын т.б. бөліктерін дұрыс табу арқылы шешілетін тапсырмалар келтірілген.
Субтестіде бірте-бірте күрделенетін 50 тапсырма берілген. Қабілеттіліктің даму ... ... ... ... ... ... шешілген тапсырмалардың жалпы санын орындаудың норма көрсеткішімен салыстыру жолымен жүргізіледі.
Орындау ережесі: .
Нәтижелерін бағалағанда берілген уақытта дұрыс ... ... ... саны ғана ... алынады.
Тапсырмалар:
1. Нүктелердің орнына үш әріптен тұратын сөзді қойыңыз. Ол сөз, ... ... ... ... ... білдіруге тиіс.
ҰЛПА (...) Заттың КҮЙІ
2. Жақшаның ішіне бірінші сөзді аяқтайтын және екінші сөзді бастайтын әріптер жазыңыз:
ПЫШ (...) ... ... ... және ... төрт сөздің ішінен мағынасы жағынан артық сөзді табыңыз:
КОХЙКЕ
СНИНЕТ
ЕЖҮРК
ЛТУФОБ
4. Барлық топтастырылған сөздерді аяқтайтын жалпы жұрнақты ... ... ... ... ... шығуы тиіс.
5. Жақшаның сыртында тұрған сөздерді біріктіретін сөзді жазыңыз:
АҚҚУ(...)ҚҰС6. Бірінші ... ... және ... ... бастайтын сөзді жазыңыз:
ҚА (...) МА
7. Анаграмманы шешіңіз:
БЛАҒНААВО
АЙБА
РСАВЕБЕКЕ
ӨТГОНЕЛЕВА8. Келесі үш ... ... ... табыңыз:
9. Жақшаның сыртында тұрған сөздерді сөйлемге біріктіретін сөзді жазыңыз:
КІТАП (...) БҰЛАҒЫ
10. Бірінші сөзді аяқтайтын және ... ... ... ... ... Анаграмманы шешіңіз:
АЧТОП
АИДР
ФАГРЕЛТЕ
АШУНРА12. Мына үш сөздің ортақ бастамасын табыңыз:
1З. Бірінші сөзді аяқтайтын және екінші сөзді бастайтын сөзді жазыңыз:
ТАҚ(...)ЛАҚ14. Жақшаның ... ... ... сөздердің синонимін жазыңыз:
КҮРЕС(...)ШАЙҚАС
15. Артық сөзді табыңыз:
АПНИСЕЛЬ
ЕШИ
НАСААН
АРНА
ЛАРҰМТ
16. Келесі сөздердің бәріне ортақ жалғауды жазыңыз.
17. Бірінші сөзді ... және ... ... ... сөзді жазыңыз:
САЯ(...)ҚЫН
18. Артық сөзді табыңыз:
САРАТ
ҚҒЛЫТЗАҚ
ЗИКВГОДА
ОЗАР
ЛСТО19. Берілген сөздердің бәріне ортақ жалғауды ... ... ... ... ... ... ... табыңыз:
ИНФУЗОРИЯ (...) БІР ЖАСУШАЛЫ
21.Мағыналық жағынан бірінші сөзді аяқтайтын және екінші сөзді ... ... ... (...) ... Артық сөзді табыңыз:
РЫКОЧВА
ЛЬБГДОУ
ҒАҢҚАЖ
ЛПУЬЕД
23. Жақшаның сыртында тұрған біріктіретін сөзді табыңыз:
ӨТІРІК (...) ӨРГЕ БАСПАС
24. ... ... ... ... ... табыңыз:
25. Бірінші сөзді аяқтайтын және екінші сөзді бастайтын сөзді жазыңыз:
СА(...)ОН
26. Артық сөзді табыңыз:
БЛОТЫ
РАЖПИ
СЕЛІ
ДРСЫИЯАР27. Жақшаның сыртында тұрған ... ... ... ... (...) ... БЕЛГІСІ
28. Бірінші сөзді аяқтайтын және екінші сөзді бастайтын сөзді жазыңыз:
О(...)С29. Артық сөзді табыңыз:
РЕМЕЕК
ҢШІКЕКІЛ
ҢКЕ
РЕБЕЕК30. ... ... ... ... жалғауды табыңыз:
31. Берілген сөздердің бәріне ортақ жалғауды ... ... ... ... ... синоним тауып оны жақшаның ішіне жазыңыз:
ӘДЕМІ(...)КЕРЕМЕТ33. Бірінші сөзді аяқтайтын және екінші ... ... ... ... ... ... ... Берілген сөздердің бәріне ортақ жалғауды табыңыз:
36. Бірінші сөзді аяқтайтын және ... ... ... ... ... ... сөзді табыңыз.
НЙНЕЙЭШТБЗАЛЬКАВЕХЧОЫКРЛВОСОЙТОТЛ
38. Жақшаның сыртында тұрған сөздерді сөйлемге біріктіретін сөз ... ... ... бәріне ортақ жалғау табыңыз:
40. Жақшаның сыртында тұрған сөздерге ортақ синоним табыңыз:
СЫЛТАУ(...)ДӘЛЕЛ41. ... ... ... және ... ... ... әріптерді жазыңыз:
ТАР(...)АП42. Артық сөзді табыңыз:
ЛЕДРАТЕДИ ЫШЫБН АСМАҢЗҚЫО
43. Жақшаның сыртындағы ... ... ... табыңыз:
БІЛІМ(...)ӨМІР44. Бірінші сөзді аяқтайтын және екінші сөзді бастайтын әріптерді табыңыз.
АТЫ(...)ШАН45. Келесі сөздердің ортақ ... ... ... ... ... ... ... ортақ жалғауын табыңыз:
48. Бірінші сөздің соңы, екінші сөздің басы болатын ... ... ... ... ... ... ... жалғауды табыңыз:
50. Артық сөзді табыңыз:
РЫМБАОД ҒААНЫШ ЕЕМРЕН ДАҚРАЫСН
Орындау уақыты - 30 минут. Тест жауаптары Қосымша А-да берілген.
Бағалау шкаласы: ... ... ... бір балл деп бағаланады.
50-41 -
40-31 -
30-21 - ... - ... ... ... ... деңгейде орындап шықты.
Әріптерден сөз құрастыру немесе анагрммаларды табуда балалардан қиындық ... ал ... ... мен ... табу немесе екі сөзді байланыстыратын сөзді анықтауда біраз қателіктер туындады. ... ... ... ... сыныбы эксперименттік сыныпқа қарағанда жақсы деңгейде орындағаны анықталды. Бағалау қорытындысы Қосымша Ә-де ... ... ... ... ... ... мазмұндама және өздік жұмыс ретінде жаттығулар берілді.
Жаттығу жұмыстары
Жаттығу жұмыстары ... ... ... ... ... мақсаты - оқушылардың морфологиялық жүйе бойынша ... ... ... ... сандық және сапалық көрсеткіш деңгейін анықтау.
Сөз құрамын байланысты берілге жаттығудың негізгі мақсаты оқушылардың сөздегі ... сөз бен ... ... ... ... ... құрамына қарай талдаңдар, қосымшалардың түрін анықтап жазыңдар.
Қаласында, өзендері, көлдері, көшелерінде, ықшамаудандарында, ... ... ... ... теміржолдар, вокзалдан, оқушылар, әншісің, айтпа, әкелме, жазамыз, дәрігермін, көкөністер, үйден.
2-жаттығу. -шы, -ші, -шақ,-шек жұрнақтарымен жаңа сөз ... ... ... ... бөл, ... ... ... бойынша білім сапалары мен байланыстырып сөйлеу қабілеттерін ... ... ... тапсырмалар ұсынылды.
3-жаттығу. Мына сын есімдерді зат есімдермен тіркестіріңдер.
Жаңа, сулы, қысқа, жуас, қатты, домалақ, қисық, ... ... ... ... ... қысқы.
4-жаттығу. Реттік сан есімдерді есептік сан есімдерге айналдырыңдар.
Бесінші қабат, жетінші сұрақ, тоғызыншы бет, екінші касса, он төртінші қатар, сегізінші ... Көп ... ... ... ... жалғауын жалғаңдар.
* Мен бүгін мектепте бола... .
* Біз үйде ... үште ... .
* ... сіз ... ... ?
* Сен ... оқып ... .
* Мен мұғаліммен сөйлеспек... .
* Ол ертең сабаққа бармақ... .
* Мұрат суық суға ... .
* Сен оның ... ... ... ... ... ... орнына қойып, жаңылтпашты
оқы.
Қара бүркіт томағасын түсірді.
______ _______ ... ... ... ... ... ... есім
Етістік
Есімдік
...
...
...
...
...
8-жаттығу. Сөздерді оқы. Әр топта қай сөз артық екенін тап
* Күн, дала, қайың, арыстан, әдейі.
* Көкшіл, дәмді, сүйір, ... ... ... жүзді, оқыды, үйренді, жол-жөнекей.
* Баяу, тез, ілгері, жолшыбай, қызық.
9-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті шылауларды қойып, сөйлемдерді көшіріп жаз.
* Иесіз ... ... ... 2. Жер ... бір - ... ... тек ... білу ... 3. Ауа ыстық ..., суық ... емес, бірқалыпты болып тұр. 4. ... ... ..., ... ... ... Сөйлемдерді одағай сөзі бар сөйлемдерге айналдырып жаз.
* Астанадан көкем келе жатыр. 2. Кер ... ... 3. ... білмейді екенсің ғой. 4. Балалар, бүгінгі осы жаттыққандарың жетер.
Диктант - ... ... мен ... ... ... анықтауда маңызды рөл атқарады. Себебі, оқушы диктант жазу барысында сөздердің байланысуы мен ... ... баса ... аударады. Осыларды негізге ала отырып сауаттылық деңгейлерін анықтау үшін диктант жұмысы және ... ... ... және ... ... аралап келе жатқан бір аю бал арасының ұясына кез болыпты. Ағаш басындағы ... ... ... ... Аю ағаш басын өрмелеп, жақындағанда, оған бөрене ... ... ... ... алам деп ұмтылғанда, бөренені итеріп жіберді. Қатты серпілген ауыр бөрене аюдың басына сарт ете қалды. Қара күшке сенген аю ... ... одан ... ... ... Сол ... қайта оралған бөрене аюдың басын қақ айырды.(63 сөз)
Тапсырма:
1. Зат есімдерді теріп жаз.
2. 1-ші сөйлемді сөз ... ... 6-шы ... сөйлем мүшесіне талда
Мазмұндама
Астана қаласының елтаңбасы.
Үлкен қалалардың өз елтаңбасы ... ... ... сәулетшілер жасайды. Астана қаласы елтаңбасының авторы - ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Астана елтаңбасында бейнеленген қалқан - бейбітшілік пен тәуелсіздікті білдіреді. Елтаңбаның түсі -
көгілдір. Жаңа астана Есіл ... ... ... ... су ... бар. Оның жоғары жағында қала қорғаны бар. Қорғанның қақпасында шаңырақтың ... бар. Ол ... ... білдіреді. Елтаңбадағы екі барыс пен алтын киімді жауынгер-тарихи рәміздер. Ал 14 жұлдыз - Қазақстанның 14 облысын ... (73 ... ... ... ... жаңа ... құраңдар.
Диктант, мазмұндама және жаттығу жұмыстарының қорытындысы бойынша оқушылардың диктант жұмысын ... ... ... ... ... мен ... орындау барысында басым көпшілігі морфологиялық қателік жіберетіндігі байқалды.
Бағалау үшін мектеп бағдарламасындағы 5 балдық бағалау жүйесі алынды. Диктант, мазмұндама және жаттығу ... ... ... ... Ә-де берілген.
4 және 4 сыныптарының анықтау кезеңінде сауаттылық сапасын анықтаудың салыстырмалы диаграммасы
Диаграмма 1
Бастауыш сынып оқушыларына қазақ тілі сабақтарында ... ... ... ... барысында жазбаша сөйлеу дағдылары, мәтінді аяқтау ептіліктері, білімдері, танымдық деңгейлері, ... ... ... ... ... барысында оқушылардың сөйлемді байланыстырып жазулары, сөйлемдерді анықтау, керекті сөзді тауып жазу деңгейлерінің және тіл байлықтарының төмен ... ... ... кезеңінің нәтижесіне сүйене отырып мынадай қорытынды жасалды: баланың бір сабақта алған ... ... ойы, ... келесі сабақта жалғасын таппайды, себебі, сабақ бала зейініне тартымды емес. Сабақ ... тар ... оқу ... ... қосымша тапсырмаларды жиі қолданбау және грамматикалық материалдармен жұмыс жасамау оқушы сауаттылығының артуына кері ... ... ... осы ... оқушылардың сауаттылығын арттыру үшін, соның ішінде қазақ тілінің ... ... ... ... ... сауаттылығын арттыру мақсатында жұмыс жасау керек екенін ... ... ... ... ... ... ... оқыту арқылы оқушылардың сауаттылығын қалыптастыру
Екінші кезеңде бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... ... оқушылардың сауаттылыған арттырудағы жоғарыда көрсетілген зерттеу болжамына жету мақсатында арнайы қалыптастыру эксперименті ұйымдастырылды.
Осыған орай, оқушының белсенділігін ұйымдастыруды ... ... ... ... ... қатар баланың ізденушілік-зерттеушілік әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Бастауыш сынып оқушыларына морфологиялық ұғымдарды меңгертуде ұстанатын бағыты және нақты оқыту ... ... ... ... деген идеядан туындайды. Бастауыш сынып оқушыларына морфологиялық ұғымдарды оқытудың негізгі мәні - оқушыларға берілетін теориялық білім ... ... ... ... ... ... морфологияны меңгеру барысында түрлі оқу-таным қызметін орындайтынына байланысты морфологиялық жаттығуларды қолдану арқылы сауаттылығын арттыруды ... деп ... ... ... ... ... ... танылып отырған нысанның сыртқы белгілерін, олардың өзара байланыстылығын кең түрде талдаудан өткізуі керек. Осындай кең түрдегі талдау қызметі ... ... ... ... де ... ... ... сынып оқушыларына морфология ұғымдарын теориялық тұрғыдан оқытуда мұғалімнің алдына қоятын мақсаттары - ... ... ұғым ... ... морфология туралы білім мазмұнын оқушы өз бетімен жұмыс жасайтын түрлі жаттығу жұмыстарын ... ... ... ... бір ... ... ... жаттығулар берілген тақырыптар бойынша оқу әрекетін ұйымдастыратын етіп орналастырылса, онда мұғалім де, оқушы да күрделі мағлұматтардың нақты практикалық ... ... ... ... қарай ешқандай байқай қоймайды.
Морфологиялық жүйені оқыту арқылы оқушылардың сауаттылығын арттыруға арналған жаттығулар жүйесі оқушының мазмұндық топтастырулар жасау, ... ... ... ... ... яғни оқушының ізденімдік-зерттеушілік қабілетін қалыптастыру мен дамытуға лайықталған арнайы жаттығулар жүйесі берілді. Жаттығулар іштей бірнеше түрлерге бөлінеді. Жаттығу арқылы ... ... ... ... оқу ... ... асырылады. Жаттығуларды орындау негізінде оқушылардың ақыл-ой әрекеттері қалыптасып, ақыл-ой қызметінің белсенділігі дамытылады.
Қалыптастыру кезеңінде оқулықтар мазмұны зерделеніп, олардың мазмұнына сәйкес морфологиялық ... ... ... қарастырылды. Тапсырмалар оқулықта берілген тапсырмалар мазмұны секілді құрыла ... ... ... тіл байлығын, зерттеушілігін қалыптастыратындай етіп ойлау, дәлелдеу, пайымдауға ... ... ... ... ... ... ... бойынша жаттығу жұмыстары:
Мақсаты - оқушылардың сөздерді бір-бірімен байланыстыра отырып сауатты сөйлеу және сауатты жазу ... ... ... ... Сөз және оның ...
* Оқушыларға сөз және оның құрамы туралы түсінік ... ... сөз ... ... ... жұрнақ және жалғау қосымшаларын дұрыс ажырата білуге үйрету.
* Әр оқушыны сұрақ-жауап арқылы тілдерін дамыту, ... еске ... ... ... қабілетін дамыту, қызығушылықтарын арттыру.
* Оқушыларды алғырлыққа, зергерлікке, шапшаңдылыққа, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
1-жаттығу. -қыш, -кіш, -гіш, - лас, -лес, -дас, -дес жұрнақтарымен жаңа ... ... ... ... ... ... тазарт..., өнертап... .
2-жаттығу. Жалғауларды жазыңдар.
Біз.. үй... терезе... оңтүстік бет... . ... ... ... ... өт... Асқар... аға... университет... үш... курс... оқ... . Бүгін... жиналыс... сағат ... ... . Сен ... ... сағат бір... бар... . Ол... оқытушы... университет... екі... қабат... екі жүз бес... дәрісхана... сабақ... бер... тұр. ... ... ... ... ... ... .
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің септелуі
Мақсаты:
* Зат есімнің септелу жүйесін және септік жалғауларының емлесін меңгерту, ... ... ... ... ... қолдана білуге үйрету.
* Оқушылардың сауатты жазу дағдыларын жетілдіру, сөздік қорын байыту, байланыстырып сөйлеу дағдысын одан әрі ... ... ... ... ана тілін қадірлеуге тәрбиелеу.
1-жаттығу. Сөйлемдерден септік жалғауын табыңыздар.
1.Асықпаған арбамен қоянға жетер. 2. Ер ... ... жер ... ... 3. Атадан бала туар, атасының жолын қуар. 4. Тағасының күмісін айтпа, ... ... айт. 5. ... ... қар ... 6. Отты үрлеген жағады, шындықты іздеген табады. 7. Ақыл - адам көркі, ақылдың сабыр - ... ... ... ... қай сөз ... ... тұрғанын ажыратыңдар.
1. Келген күннің ертеңіне Абай шешесімен ұзақ әңгімелесті. 2. Өздері кеткеннен бергі ел ішіндегі жаңалықтарды есітті. 3. ... ... ... 4. Абай ... ... бір ... алғыс айта берді. Демі дірілдеп, жүзі өзгеріп жігіттің ауызына басқа сөз ... ... ... ...
* ... ... ... нығайту.
* Тілін дамытып, сөздік қорын молайту.
* Сауатты, әдемі жазуға төселдіру.
1-жаттығу. Сөйлемдерді сөз құрамына және сөйлем ... ... ... қар ... ... Ал ... қарай жайлаудың шөбі жетіле бастайды. Ол кезде жер беті ... ... ... ... ... ... ... көтерем болып шыққан мал жайлауға іліккен соң-ақ тойынып, семіреді.
Сабақтың тақырыбы: ... зат ... ...
* ... жай және ... ... ... тәуелді зат есімдердің септелуіндегі ерекшеліктерін меңгерту.
* Олардың сөздік қорын, тілін дамыту, сөз ... ... ... ... білуін дамыту.
* Оқушыларға дастархан басындағы отбасы мүшелерінің орны ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
1-жаттығу. Мына сөздерді ретіне қарай септе, жікте, тәуелде:
Оқушы, мектеп, қыз, аспан, бөлме, қағаз.
2-жаттығу. Мәтіндегі септеулі ... ... ... ... (жай, ... қай түрі екенін анықтаңыз, қай септікте тұрғанын айтыңыз.
Бала дүрбісін бағыттап алып, мұржасы қисайған сұрықсыз ... ... көз ... Маңдайшасында жұқа тақтайға қолмен жазылған деген сөз бар. Бала әлі хат танымаса да, ... ... сөз ... ... сенеді. Бұл дүрбінің ғажабы - тырнақтай дүниенің өзін айдан анық көрсетеді. Ол ... ... ... сол ... ... ... ... елестетті.
Сабақтың тақырыбы: Сөз және оның мағынасы
Мақсаты: 1. Сөздердің әртүрлі мағынасымен таныстыру; сөздерді мағынасына
қарай сөйлем ішінде орынды қолдана білуге ... ... ... ... ... тәрбиелеу.
1-жаттығу. Төменде берілген негізгі сөздерді үлгі бойынша кестеге орналастырып, талдаңдар.
Үлгі:
Негізгі сөз
Туынды ... ... ... ... қой, бас, айт, көк, бір, жол, ақ, ал, ат
2-жаттығу. Мақалдардан жұрнақ арқылы жасалған туынды сөздерді табыңдар
* Достық - ... да ... Не ... де ойлап істе, ойламай істесең, қор боларсың.
* Пайда ойлама, ар ойла, талап қыл артық білуге.
* Кісінің ... ... ... ... ... яғни ... жазу және ... дағдылары ең алдымен сөз таптарын ажырата алудан ... Сөз ... ... ... оған ... ... жалғанатынын білген оқушыны сауатсыз деп атай алмайсың, себебі сөздердің бір-бірімен байланысуы сөз құрамы мен сөз таптарын байланысты.
Бастауыш сыныпта әр сөз ... ... ... ... ... ... жіктелуі және тәуелденуі жөнінде қысқаша мәлімет алып, тақырыпқа байланысты тапсырмалар орындайды. ... бұл ... ... ... күйде ғана берілгендіктен, балаларды морфологиялық түсінік толықтай қалыптаспайды. Төменде берілген өз таптары бойынша жаттығу жұмыстары оқулықтан тыс, күрделенген ... ... ... ... ... - сөз таптары, оған жалғанатын қосымшалар және олардың септелуі, жіктелуі, тәуелденуін меңгерту ... ... ... бойынша жаттығу жұмыстары:
Сабақтың тақырыбы: Зат есім
Мақсаты:
* Сөз ... бірі зат есім ... ... ... ... зат есім ... ... тіл дамыту жаттығуы арқылы шағын әңгіме құрауды, оқушылардың өздеріне ереже құрастыруды үйрету.
* СТО әдістерін пайдалана отырып, оқушыларды жан - ... ... ... ... ... ... Мақалдардың мағынасын түсіндіре отырып, оқушыларды шешендікке,
батырлыққа, білімді болуға тәрбиелеу.
1-жаттығу. Төмендегі зат есімдерді жасалу жолы мен тұлғасына қарай кестеге ... ... ... қарай қай түрге жататынын анықтаңыз.
Ақпан, бойтұмар, Жасұлан, балалар бақшасы, Алтынай, ел, Отан, ... Арал ... ... тау, ... көл, ... бозбала, туған-туысқан, малшы, Оңтүстік Қазақстан, Серік, Бекболат, парта, қалам, ауыл, дәптер, Айша, жұмыс.
Негізгі түбірлі зат есім
Туынды ... зат ... ... зат ... ... зат ... ... жасалған зат есім
Әр бағаннан бір зат есімді алып ... ... зат ... ... ... ... қай ... болып тұрғандығын анықтаңыз.
Жайлау - қыстаудан алыс, шалғай жатқан даладағы жазғы ... Оны шөбі ... суы әрі мол, әрі ... ... ... ... таңдайды. Онда жылдың үш маусымында да ел болмайды. Күзде жазық жерге қаулап майда көк өседі. Оны алсын дейді. ... ... қар ... ... Ал ... ... ... шөбі жетіле бастайды. Ол кезде жер беті масаты кілемнің ... ... ... ... арықтап, көтерем болып шыққан мал жайлауға іліккен соң-ақ тойынып, семіреді. Мал ғана емес, адамдар да серігіп, жиын-той өткізіп, аунап-қунап ... Бие ... ... ... ... ... құрт ... ірімшік қайнатады. Қысқа арнап азық-түлік жинайды.

Зат есім
Қызметі
1
2
3
4
5
6
7
Сабақтың тақырыбы: Сын есім
Мақсаты: Сын есім туралы алған білімдерін ... ... ... ... мен ... орындату. Ойлау қабілеттерін артыру, сөздік қорларын молайту, сауаттылықтарын қалыптастыру.
1-жаттығу. Берілген сын есімдердің сындық белгілерін анықтаңыз. Негізгі сын ... мен ... сын ... ... үлгі ... ... негізгі сын есімдер: қысқа. Туынды сын есімдер: тоғайлы
Қысқа, тоғайлы, жүйрік, биік, үлкен, еңбекқор, өнерпаз, әдепті, аспалы, гүлді, өнерлі, ... ... ... қалалық, әшекейлі, жаман, сыпайы, білгіш, жалқау, алғыр, зейінді, зерек, өткір, жүгіргіш, жеңіл, жұқа.
Сабақтың тақырыбы: Қайталау (сын есім)
Мақсаты:
1. Оқушылардың сын ... ... ... есте ... ...
2. Оқушыларды тапқыр да еңбекқор, ойлы болып өсуге ... ... ... қасиеттерге, әдептілікке баулу.
3.Оқушылардың ой-өрісін кеңейту, туынды сын есімдердің жасалу
жолдарын анықтай білуге дағдыландыру, тірек сөздер ... ... ... ... ... Сын есімдерді мағынасына қарай топтаңыз.
Үлгі: сапалық сын есімдер: ақшыл. Қатыстық сын есімдер: аттылы.
Ақшыл, аттылы, сазды, жасыл, тәтті, балалы, үлкен, қымбат, ... ... ... ... ... ... көргіш, білгір, шексіз, жазғы, күзгі, жан-жақты, қызылды-жасылды, алғыр, мінезді, өнерлі, басыңқы, ұзын, кең, ... Сын ... ... қызметіне мысалдар жазыңыз. Сөйлем мүшелерінің барлығын қамтыңыз, оны ... қай мүше ... ... ... ... Үлгі бойынша тіркесті сындық ұғым атаулары арқылы кісіні сипатта.
Үлгі:
Орта бойлы
Омар
кісі ... ... Сан ... Сан есім ... ... ... сан ... ажырата білуге үйрету; сөйлем мәнерлеріне жете көңіл бөлу;
Ойлау белсенділігі мен танымдық қызығушылығын ... ой ... ... ... ... ... ... ізденістерін арттыруға ықпал жасау;
Өмір құбылыстарын танып білуге, ұлттық өнегені бойына сіңіріп, туған ... ... ... өсуге баулу, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу.
1-жаттығу. Бағанға сан есімнің мағыналық түрлерін жазыңыз. Тор ... ... сан ... сол ... ... лайықтап сөйлем құрыңыз.
Сан есімнің мағыналық түрлері
* (3)
* (7)
* (5)
* (100)
* ... ... ... ...
* ... ... берілген білімді тиянақтау. Ойын, дидактикалық материалдар бойынша еске түсіру, талдау, бекіту.
* Оқушылардың сөздік қорын ... оның ... ... ... көркем жазуға төселдіру. Жаңа технологияны басшылыққа ала отырып, білімді тиянақтау.
* Әдептілікке, мейірімділікке, адамгершілікке тәрбиелеу.
1-жаттығу. ... ... үлгі ... ... ... қай сөз ... ... көрсетіңіз.
Арала, құйыл, тазала, бейнеле, көтер, молай, бағдарла, әуестен, жасырын, дауласпа, дәнекерле, ... ... ... бейімдел, бағала, езгіле, бозар, жүріңкіре, дарала, күлімсіре, сабақта, қараусыздандыр, екпіндеме, қысқар, күмісте, кестелет, өткіз, қараңғылама, шапқыла сыпайылан.
Негізгі ... ... - зат ... - ... - сын ... ... іс иесіне қатысты грамматикалық тұлғасына қарай топтастырыңыз.
Салынды, көргізеді, сөйлет, жуысты, алынды, орандым, көргізгенбіз, ... ... ... ... ... ... буысты, байланды, оқылды, жазысты, шақыртты, алартқызды, жиналмады, көрілмеді, сөйлескен, күзеттірді, билетті, сөйлетпедің, тасылмады, шегеленді, ... ... ... ... Көп ... ... төмендегі етістіктердің тиістісін қойыңыз.
* Біз ... . 2. Әлия үй-ішін ... . 3. ... ... ... . 4. Мен ... ... ... . 5. Ағаштың жапырағы ... . 6. Менің әжем ... . 7. ... ... . 8. Мен ... ... ... ... ... ... жазалау, ақылдасу, көгеру, амандасу, әңгімелесу.
Сабақтың тақырыбы: Есімдік
Мақсаты:
1. Есімдік және жәктеу туралы түсінік беру.
2. Есімдіктердің ... ... ... ... ... сезімдерін тәрбиелеу, ұжымдық жұмыс жасау барысында адамдық қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... жазу, оқу дағдыларын жетілдіру.
1-жаттығу. Жіктеу есімдіктерін сұрақтардың ыңғайына өзгертіп ... ... ... (ол) ... ... (мен) (кімге?) ұнайды, (сен) (кімнің?) киімің, (мен) (кімді?) таппады, (ол) ... ... (сен) ... бармақшы.
2-жаттығу. Ребусты шеш. Шешуіндегі сөзге есімдіктерді пайдаланып әңгіме құра.
3-жаттығу. Мына өлеңді мәнерлеп оқыңдар. Өз ... ... ... Өлең ... ... үлкен, адам да таудан үлкен,
Өмірдің шын құзынан құрған дүкен.
Отанда талайлар бар сол сықылды,
Бағасы олқы емес содан бір кем.
Жаралған барлық жаннан адам ... ... ... ғой сыр мен сымбат.
Адамның істеп кеткен істері мол,
Бетінде ақ ... неше мың ... ма екен осы ... ... ұшса құстың да жоқ талмайтыны.
Қандай бейнет көрсе де адам талмас,
Сондықтан оның ойдан қалмайтыны.
Тапсырма:
1. Өлең шумақтары ... ... ... ... есім
Сан есім
Сын есім
Есімдік
* Өз қалауларың бойынша бір сөзге морфологиялық талдау жасаңдар.
Бастауыш сынып оқушылар үстеумен 4-сыныпта қысқаша ғана ... Ал ... ... ... ... бұл сөз табын толықтай меңгеруі үшін жеткіліксіз. Сол себептен де жаттығу жұмыстарын орындағанда оқушылар қателік жібереді. ... - бұл ... сөзі ... ал балалар етістігімен қосып күрделі етістік қылып жібереді. Осы қателіктерді ескере отырып, үстеуге ... ... ... ... ... ...
* ... етістіктен алған білімдерін пысықтай отырып, үстеу
туралы жаңа теориялық білім беру.
* Жаттығу-талдау жұмыстары арқылы жүйелі ... ... ... ... ... ... ... өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру;
* Келтірілетін мысалдар мен ... ... ... ... ... баулу.
1-жаттығу. Кестені тиісті сөздермен толтыр.
Зат есім
Сын есім
Етістік
Үстеу
...
...
...
...
2-жаттығу. Сурет бойынша үстеуді қатыстырып әңгіме құра. Осы үстеулерді білдіретін мағыналарына қарай ... ... ... ... ... үстеулер
Сын-қимылды білдіретін үстеулер
3-жаттығу. Сол жақ бағандағы сөздердің оң жақ бағандағы қай сөзбен тіркесетінін тауып, бір-бірімен сәйкестендір.
биыл ... ... ... ... ... ... зат атауларының алғашқы әріптерінен мақал құрап оқы. Мақалдан үстеулерді теріп жаз.
Бастауыш ... ... ... ... тағы бір себеп -
өз алдына толық мағынасы жоқ ... яғни ... ... ...
Мысалы:
Түйе боздап, қой қоздап, қорада шу,
Көбелек пен құстар да сайда ду-ду. Осы өлең шумақтарында кездесетін ... ... ... ... Сол ... де мына ... жіберіп алады:
Түйе боздап, қой қоздап, қора да шу,
Көбелекпен құстарда ... ... ... ... үшін және ... жазуларын қалыптастыру мақсатында келесі жаттығу жұмыстары ұсынылды.
Сабақтың тақырыбы: Шылау
Мақсаты:
1) Шылаулары өздері қатысты болып келген, сөздерге шектеу, нақтылау, ... ... ... ... түсінік беру
2) Білім деңгейлерін нығайту, жетілдіру. Сөздік қорларын, тіл байлықтарын дамыту. ... ... ... ... ... ... жазуға, ізденімпаздыққа, мақсатқа жете білуге, көпшіл, кішіпейіл болуға тәрбиелеу.
1-жаттығу. Көп нүктенің орнына ... ... ... сөйлемдерді көшіріп жаз.
* Кейбір жұмыскерлердің аттары ... ... ... ... таяуда
қара-құра көрінбейді. 2. Сөзін оқы ... ойла, тез үйреніп, тез жойма. ... ... жүре ... ниеті жоқ еді ... оның ниетіне қарай ... те ... ... ... ... ... ... әңгіме құра.
3-жаттығу. Кестені толтыр
Сын есім
Үстеу
Шылау
Етістік
...
...
...
...
Бастауыш сыныпта оқушылар каратпа, қыстырма және ... ... ... ... ... түсінік алады. Бірақ бұл тақырыптарға байланысты жаттығу жұмыстары аз берілгендіктен, балалар да бұл сөздерді шатастырып, қателіктер жібереді. Сол қателікті ... ... ... ... ... ... не үшін қолданылатынын нақты түсіндірген жөн. Осыларды ескере отырып оқушыларға келесідей тапсырмалар ұсынылды.
Сабақтың тақырыбы: Одағай сөздер
Мақсаты:
* Одағай сөздер ... ... ... ... ... тілінде қолданылу
ерекшелігін ұғындыру.
* Шығармаларда одағайларды табуға жаттықтыру. Қазақ тіліндегі одағай
сөздердің лексика грамматикалық ерекшелігін меңгеруін дамыту.
* Адамның әр ... ... ... ... ... тәрбиелеу
1-жаттығу. Сөйлемдерден одағай сөздердің астын сыз
* Әрине, ол оқытушы келді. 2. - ... мына ... ... ... ... ... болды ғой. 4. - Ол кім, аһ?- Шалдуар маған ... ... 5. ... ... ... әжем келді. 6. - Уап, бәле!
7. Шынымды айтсам, ол ... ... қоса өзім де ... ... ... 8. - Апырай, бұл кісі ... ... ғой, - деді ... осы ... ... үн ...
2-жаттығу. Көп нүктенің орнына тиісті одағайды қойып, сөйлемдерді көшіріп жаз.
* ..., ... бес ... 2. ..., ... ... қалып қойдық! 3. ..., киноактер болсам! 4. ..., сен қашан келдің?
3- жаттығу. Суретке қарап, одағай сөздерді пайдалана ... ... ...
Жаттығу жұмыстарын ұсына отырып оқушыларға қосымша төмендегідей
тапсырмалар мен дидактикалық ойын ... ... Бұл ... мен ... ... берудегі негізгі мақсат - морфологиялық жүйені терең меңгерте отырып, ... ... ... байланыстырып сөйлеуін қалыптастыру.
Тапсырма №1
Сөйлемді дұрыс құрыңдар.
* Мен, үйренгім, ағылшын, келеді, тілін.
* Стамбулда, інімнің, келеді, ... ... ... Әселдің, барғысы.
* Сендердің, студенттеріңмен, танысқымыз, топ, біздің, келеді.
* Келеме сендердің, барғыларың, шетелге?
Тапсырма №2
ойыны
Ойын мақсаты: оқушылардың сөз таптары бойынша дара және ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Ойын шарты: Оқушылар әрқайсысы дара және күрделі сөзге мысалдар айтуы керек. Ойланып айтуға 2-3 ... ... ... Бастаушы бір балаға қарап - деп белгі беріп тұрады. Ойын шарты бойынша бірінің айтқанын ... ... ... Ойын ... сол ... ... ... сөйлем құрап айтылуы тапсырылады.
Тапсырма №3
Тез тауып жаңылмай айтыңдар. (Бірінші оқушы төмендегі зат ... ... ... ... оқушы оларға әр түрлі сын есімдерді қатыстыра отырып сөйлем құрауы керек.)
Бала. ... ... ... ... ... ... ... ... Бір ... ... тауып айтады, ал екінші оқушы сол сөзден етістіктің шағын жасайды, ал ... ... сол ... ... ...
* Жол ... бізден болсын, Алматыға кел, ақылдасайық деген сөз ғой ... 2. Бір ... ... ... ... сол мәселе жайында нақыл сөздерді аузынан топ-тобымен атқара салатын еді. 3. Бар, бетіңнен жарылқасын. ... ... ... өзін ғана ... ... шыға ... 4. Мен жас қызға үйленемін деп шын ниет ... ... мына ... ... ... екі ... ... ағызып жібереді. 5. Ауылды сағынсам, мен демалыс күндері ... ... ... ... ...
Тапсырма №5
Мақсаты: морфологиялық талдау арқылы балалар сөз таптарын ажыратып, оған жалғанатын қосымшаларды табады. Ойлау қабілеттерін арттыра отырып, ... ... және ... жаза ... ... сөйлемдерге морфологиялық талдау жасаңыз.
* Ну орманда оқтын-оқтын сайраған бұлбұл әні қандай сүйкімді
* Мұғалім үй тапсырмасын қайта-қайта пысықтап ... ... - ... ... жаза білу мен ... жүйелерді анықтай алуға баулиды. Сол себепті де қалыптастыру кезеңінде оқушыларға бірнеше диктант жұмыстары мен ... ... ... ... отбасым - кәдімгі отбасылардың бірі болатын. Әкем кедей шаруадан ... ... ... аздаған білімі болатын. Оның қолынан келмейтін ісі жоқ шебер кісі еді. Шешем - сауыншы. ... ... ... шие, ... өсетін. Бір күні әпкем Зоя мені мектепке ертіп апарды. Мен тақпақ ... ... ... ... ... қол ... ... ағамның мектебіне барып оқуды армандадым. Солардай сабақ оқығым келеді. Көп кешікпей арманым орындалды. Мен де мектепке оқуға ... (88 ... ... Тәуелдеулі зат есімдерді теріп жаз.
2. Отбасы сөзіне дыбыстық талдау..
3. Бірінші сөйлемді сөйлем мүшелеріне талдау
4. Бала сөзін септеу.
Құрт.
Құртты ашыған айраннан да, ... ... ... та ... Ол қой, ... сиыр сүтінен, Республикамыздың оңтүстігі мен батысында түйе сүтінен де қайнатылады.
Оны дайындау үшін ашыған айранды немесе ... ... ... құйып, отқа қояды. Құрт қайнап жатқанда түбін күйдіріп алмас үшін, қазанның ернеуін қырғышпен қырып, ... ... ... ... Құрт ... ... ... оттан алып, аздап суытады. Сонан соң оны құрт дорбаға қотарып, арнайы ағашқа іліп қояды. Сонда оның ... суы ағып ... ... ... ... соң татымына қарай тұз қосып, түрлі формаға келтіріп жайып тастайды.
Тапсырмалар:
1-нұсқа
2-нұсқа
1. Дыбыстық талдау ... ... ... талда
1-сөйлем
7-сөйлем
3. Шылауды тап
4. Сөз құрамына талда
Айранды
Қырғышпен
5. Мәтінді бір-екі сөйлеммен жалғастыр
Диктант - ... ... жаза білу мен ... ... ... ... баулитын болса, мазмұндама - ойлау қабілеттерін арттыра отырып, ... ... ... үйретеді.
Оқушылардан мақмұндама алудағы негізгі мақсат - жазбаша сауаттылықтарын қалыптастыру.
Мазмұндама
Күріш.
Күрішті ылғалы мол жерге егеді. Көгі ... ... ... ... егістікке су көлдетеді.
Күріш суда қалай өседі,өйткені оның тамыры үшін ауа ... Қой ... ... ... Мұны ... көрсек, күріш өсімдігінің тамырында ауа арнайы саңылаулар болады екен.
Кейде арнаулы ... ... ... Оны егістікке көшіріп отырғызады. Бір ғана алқаптан екі немесе үш өнім алуға болады.
Күріш дәні жабысқан қатты қауызбен қапталған. Оны осы ... ... ... ... ... ... ақ ... алынады.(75сөз)
Тапсырма:
* Алқап сөзін септе.
* Күріш дәні жабысқан қатты қауызбен қапталған (сөз құрамына және ... ... ... ... ... нәтижесін талдау
Экспериментік жұмыстың нәтижесін талдау мақсатында қалыптастыру кезеңінде ұсынылған тапсырмаларды негізге ала отырып, қорытынды бөлімде: , және деп ... үш ... ... ... ... ... ...
Әр бөлімнің тапсырмалары бірдей деңгейде ұсынылған. Тапсырмалар сөз құрамы мен сөз ... ... ... ... ... яғни өздік жұмысты орындауға 40 минут уақыт беріледі және 5 балдық жүйе бойынша бағаланады.
- 15-13
- ... - 9-6
- 5-тен ... ... ... ... жуық ... тауып, мағынасын түсіндіріңдер. Осы сөздерге шылау қатыстырып сөйлем құраңдар:
Перзент
Ізетті
Ірі
Таяу
2-жаттығу. Көп нүктенің орнына әлде, әр, бір, еш, кей ... ... ... ... және бөлек жазылатын сөздерді 2бағанға жаз.
... адам, ... кім, ... бір, ... қашан, ...уақыт, ... неше, ... ... ... ... ... бір, ... шөп, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... - жаттығу. Төмендегі сөздерге мағынасы қарама- қарсы сөздерді тауып ... - ... - ... - ... -
Үлкен -
Кең -
4-жаттығу. Көп нүктенің ... ... ... қойып жазыңдар. Туынды сөз қай сөз табынан жасалып тұрғанын анықтаңдар.
* Аспа... шам. Жалжы... кино. 2. Ертте...ат. Арқанда... бұзау. 3. ... ... Ақ... ... 4. Оң... ... ... ... 5. Ұт... жол. Төз... бала.
6. Жатта... сөз. 7. Бағын... сөйлем. 8. Ұрын... адам. Мақтан... оқушы. 9. Қаб... ит. ... ... Мына ... жаңа сөз ... ... сөздердің қай сөз табын ажататынын ажырат.
Халық, кәсіп, ара, түстік, шет, еңбек, шек, ас, көз.
Түбір сөз
Туынды сөз
Туынды сөз қай сөз табы ... ... ... ... ... сөз ... ... ойынымыздың бірі шығады. Пайда болған сөзден әрі қарай сөз жасап, ол сөздерге талдау жасаңдар.
А
Н
Қ
А
Б
Л
Ы
Т
А
7-жаттығу. ... ... ... ... ... ... сын есім мен географиялық термин. Бірге жазылса,
республикамыздағы бір қала.
* Бірге жазсаң, кен өндірісінің аты, бөлек жазсаң, металл мен ... ... ... Бөлек жазсаң, біреуі түйреп алады. Бірге жазсаң, бір құс болады.
* Екі сөз бірігіп айтылса, онда ол - ... ... ... біреуі -
ұсталық сайман.
* Бірге жазсаң, адам аты. Бөлек ... ... мен тау ... Мына ... ... жайылымы
Қажет
Қарын
Мылтықтың түкірігі
Биік жер
Шебер
Оқушыға күнделік тықтыратын баға
Қоз, қоламта
Республикалық балалар журналы
Астанасы Бағдад
Су ... ... ... ... ...
Қатерлі ісік
Жыл

Әзіл
Мініс көлігі

Қылшық
Сөздер қандай тәсілмен жасалған?
9-жаттығу. ... ... ... астын сыз және қай сөз табынан жасалғанын анықта. 1-ші сөйлемді сөйлем мүшелеріне талда.
Шай үстінде студенттердің деп ұйғарған Әбдуәлиі бұлармен ... ... ... ... ... отырған адамның кейпімен көзін жұма түсіп, шайды ... ... ... ... Мен ... барып қайтамын, жігіттер. Мына баланы да арбаңа
мінгізе кет, - дедеім Жиренбайға.
10-жаттығу. Төмендегі үлгі ... ... ... ... ... ... жасалған бірнеше сөз құраңдар.
Зат есім
Сын есім
Сан есім
Бас
киім
аяқ
май
Сары
ауру
жеті
Қырық ... ... ... ... сөздерді жаз.
Бекет добын шөптің арасына (қайтті?). Сәуле (нені?) ... ... ... ... ... қақпаның алдында ауыл ақсақалы Жақып ағайдың шанасы (қайтті?). Әжем екеуміз (қайда?) қарай қалдық. Шананың алдынан тон киген адам (не істеді?). ... оны тани ... ... ... ақ ... көрінді.
Керекті сөздер: біздің, жоғалтты, мен, шанадан, допты, доппен, келіп тоқтады, түсті, терезеге
12-жаттығу. Суретке қарап, ... қос сөз ... ... ... ... ... бас ... Ойланып көр де, орнына қой.
1. ө...ө......ж...
2. к...ж...о...
3. е...а...е..ш..
4. ы...а...-ы...
5. ө....б......
6. е...і...-а...б...
14-жаттығу. ... ... ... ... ... жұмсалатынын таныттатынындай сөйлем құраңдар
Ер
Ер адам - отбасының тірегі.
Атам маған арнап, ағаштан ер жасады.
Адал
Шаш
Түс
Қалың
15-жаттығу. Берілген сөзге ... ... ... ... қала ... күні-түні оқтарын қарша боратып жатыр.
Сөздер
Сөйлем мүшесі
Сөз табы
Сұрағы
Жекеше, көпше
Септік
Шағы
Жағы
Жаттығу жұмыстар бойынша оқушылардың қорытынды бағасы Қосымша Б-да берілген.
Жаттығу жұмыстарымен ... ... ... ... және шығарма алынып, талдау жұмыстары жүргізілді.
Диктант
Әміре - әншіліктің ақыны.
Табиғатынан ... әнші еді. Ол ... осы ... ерте ... Оның балалық шағы Дегелең тауының етегіндегі Тоқырауын өзенінің жағасында өтті. Бұл ән мен күйге бай өңір еді. ... ... ... Жанай әнші болған. Ел қариялары Әміреге ән салдырады.Оны сүйсіне тыңдап, жас әншіге баталарын береді.
Әміренің үздік әншілік ... ... ... бай ... ... жүзіне паш етті. Халқымыздың әндері Әміредей асыл жүректі әншілер арқылы бізге жетіп отыр.(68сөз )
Жазылуы қиын сөздер: ... ... ... ... ... ... Оны жай сөйлемге
айналдырып жазыңдар.
Мазмұндама
Кірпінің пайдасы.
Кірпі - аштыққа шыдамады жануарлардың бірі. Ол 236 тәуліктей азықтанбай ... ... Оның ... да ... ... едірейтіп жіберіп, соған оранып жатады. Ол ұйықтағанда тіпті қорылдайды екен. Осы тікенекті жануардың адам үшін пайдасы көп, ол улы ... ... ... ... да, ... де жауы бар. Ол ... Кірпіні көрген қарақұс бірден соған қарай төмен ұшады да, оны іліп ... ... ... ... сөз) ... қиын ... ... есімдердің астын сызыңдар.
2. Шылауларды тап.
3. сөзін септе
Шығарма ... ... ... байланыстырып сөйлеу және жазу сауаттылығы қалыптасады. Ал, байланыстарап сөйлеу және жазу ... ... ... ... ... ... ... жазба жұмыстарындағы сауаттылық сапасының қаншалықты деңгейде артқандығына көз жеткізу мақсатында, бақылау және эксперимент сыныптарынан шығарма жұмысы алынды.
Сынып ... ... ... ... жазуға беріліп, оқушылардың жазған шығармаларына талдау жасалды. Талданған ... ... 2 ... ... ... ...
4 сынып оқушысы Берік Ақеркенің деген тақырыпта жазған шығармасы.
Көктем келді. Арықтардан сулар аға ... Жылы ... ... ұшып келді. Ағаштар бүршік шығарып, алғашқы жапырақтар көрінді. Шатырдағы қар еріді. Дала жылынды. Қылтиып алғашқы көк шөп шыға ... ... мұз ... ... ... келген соң, мұз еріді. Балалар құстарға арнап ұя жасады. Балалар шалшық суға ... ... ... ... Бір бала келіп: ,-деп хабарлады. Олар су тасқынын көруге өзенге ... ... олар мұз ... ағып бара ... итті ... Ол бір ... ... мұзға ырғып, жағаға шықты. Балалар үйлеріне келіп көргендерін ата-аналарына айтты. Көктем қандай тамаша!
Көріп отырғандай, оқушы мәтінді екі қайырымға бөлген. ... ... екі ... ... тұрады деп есептейді. Бірақ бұл шығармада іс-әрекеттер мен оқиғалардың баяндалуында жүйелілік пен ... жоқ. ... ... ... ... жайында өзіне таныс белгілерді, ерекшеліктерді санамалап келтірген де қойған, мәтін құрамындағы сөйлемдер ретсіз, қалай болса солай орналасқан. Олар бір-бірімен көбінесе ... ... ... қалай орналастырсақ та болады. Мысалы, үшінші сөйлем мен ... ... ... ұшып ... ... ... ... шығарып, алғашқы жапырақтар көрінді/ орын тәртібін ауыстырғанмен мәтін мазмұнына нұқсан келтірмейді. Мәтінде ... ... ... ... ... екінші бөлімінде оның тақырыбына қажетсіз (мұз үстіндегі ит ... сөз) басы ... ... орын алып ... сапасына нұқсан келтірген. Дұрысында жұмысты әр бөлігіндегі материалдар бірін-бірі толықтырып, сатылай дамып отыруы тиіс.
Соныман қатар мәтін соңындағы жасаған ой ... ... ... ... ... пікірлерден туындаған қорытынды деуге болмайды.
Оқушы шығармасында сөз, сөз ... және ... ... ... ... бар. Атап айтқанда, қазақ тілінің ежелден қалыптасқан қағидасы бойынша еш уақытта ... /жаз ... күз ... қыс ... деп ... Сондықтан шығарма тақырыбы тілдік нормаға да сай емес.
Тақырып бойынша жасаған жоспарына сай өз ойын ... де ... ... бере білу - ... ... ... мен оқушының өз сауаттылығын көрсете алуының негізгі шарты. Шығарма неғұрлым көркем ... ... ... ойлы да ... ... ... ... да құнды болмақ.
Енді 4 сынып оқушысы ... ... ... жарияланған деген әңгіме бойынша жазған шығармасын талдап көрейік.
Әңгімемен танысқан оқушы, алты бөлімне тұратын жоспар ... ... - ... Ақ ... Аманғалидың адасуы.
* Есектің қашуы.
* Жоғалған Аманғали.
* Баланың табылуы.
Оқушының басты жетістігі: құрылған жоспар бойынша жазылған
шығарма алты бөліктен ... оны ... ... ... ... көрсеткен.
Жаңакүш ауылы қойларын кезекпен бағатын. Бүгін мал кезегі Аманғалидың отбасына келген. Ол ... ... ... Күн ... ... ... ... өріске айдады. Ол түске дейін мал соңында ... ... әлде не ... ... ... ... түсте ауыстырмақ еді. Соны тағатсыздана күтті.
Мал алды ұзап кетті. Аманғали қойларды жинамақ болды. Соңында қалғандарын айдай бастады. Бір қой ... ... ... айдаса да орнынан тұрмады. Бала кейіннен қойларды айдап келді. Әлгі қой ақ қозы ... Ол ... ... ... ... орап ... соң Аманғалидың ағасы келді. Ақ қозыны көріп ол да қуанды.
Аманғали есегіне мініп, ақ ... ... алып ... ... ... жолда адасты.
Ол көп жүріп, ауылды таба алмады. Ақыры әбден шаршады. Биік жартастың қуысына тығылғанда, есегі ... ... Ол ақ ... ... ... ... Аманғалиды әкесі мен шешесі көп іздеді. Ауыл адамдары оларға көмектесті. Ақыры Қиялбек деген жігіт оны тауып ... ... ... ... аман ... ... негізгі және қорытынды бөлімдері бар. Мәтінді оқыған адам мазмұнын болжай отырып түсінеді.
Әрбір сөйлем бір-бірімен жүйелі түрде, бірізділікпен байланысқан.
Бұл шығармадан ... ... ... ... ... ... ... құрылысына лайықты лексиканы, морфологияны, және синтаксистік құрылымды ... ... ... ... тілі мен ... ... байқауға болады.
Қалыптастыру барысында оқушылардың морфологиялық жаттығуларды қолдану негізінде сауаттылық деңгейлері ... ... Оның ... оқушылардың жаттығуларды өз бетінше орындауы, шапшаңдығы, толықтырулары, тіл байлықтары және ең бастысы - сауаттылықтары қорытынды нәтижесінде көріп ... ... ... ... 2).
4 және 4 сыныптарының қорытынды кезеңінде сауаттылық сапасын ... ... ... 2
Қорытынды кезеңінде дәйектерге сүйене отырып, мынадай қорытынды жасалды: сабақта әр ... ... ... талапқа сай қолдана білсе, баланың әр сабақта алған білімдері тереңдей түсері ... ... ... ... ... ... баланың сауаттылығы арта түседі. Бала өз ойын еркін айтуға, қатесіз ... ... ... ... ... ұқыптылыққа дағдыланып, әрі қарай білімі артады.
Диктант, мазмұндама және шығарма бойынша бағалау қорытындысы Қосымша Б-да көрсетілген.
Егер, тақырыбына ... ... ... жазу ... ... тілі ... ... жаттығуларды қолдану барысындағы тапсырмалар жүйесі арқылы оқушылардың сауаттылығын арттыру өз нәтижесін береді деген зерттеу болжамының толығымен дәлелденгенін мына салыстырмалы ... ... ... ... ... - ... сыныптың сауаттылық сапасының даму деңгейінің салыстырмалы диаграммасы
Диаграмма 3
Жоғарыда берілген диаграммадан қазақ тілі сабағындағы морфологиялық жүйені ... ... ... ... ... байланысты дайындалған морфологиялық жаттығулардың негізінен эксперимент сыныбының экспериментке ... және ... ... ... ... ... ... көріп тұрмыз.
Қорыта келе, бастауыш сынып оқушыларының сауаттылығын арттыруда қазақ тілі сабақтарында ... ... ... негізделген, зерттеу жұмыстарының мақсаты мен міндеттеріне сай ұсынылған жаттығу жұмыстары ... ... ... ... ... дәлелдей алды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі кезеңде педагогика ғылымының бір ерекшелігі - баланың тұлғалық дамуына бағытталған оқыту технологияларын ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының сауаттылығын арттыру әрекеттерін дамыту өте маңызды мәселелердің бірі. Ал бұның өзі мұғалімдер қауымына зор жауапкершілік, үлкен міндет ... ... ... шешу мұғалімдерден мектептерде оқушыларға берілетін ғылым негіздерін олардың болашақ іс-әрекетінің берік негізі әрі тірегі болатындай етіп оқытуды, оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері мен әр алуан құралдарын қолданудың тиімділігін ... ... жаңа ... меңгеруді, педагогикалық жаңалықтарды тәжірибе батыл енгізуді талап етеді. - ғұлама ғалым Ж.Аймауытов айтқандай, әрбір жүргізілген жұмысқа ... ... ... сауаттылықты арттыруда үздіксіз әрі жүйелі жұмыс істеу оқушылардың білім деңгейін көтеруде жоғары нәтиже көрсететіндігі байқалады.
ХХІ ғасырда Қазақстан Республикасында білім ... ... ... үлгісі қалыптасуда. Бұл үрдіс үнемі өзгеруде. Жаңа білім парадигмасы бірінші орынға шәкірттің білімін, білігі мен дағдысы емес, оның ... ... алу ... ... мен ... ... отыр. Бұл туралы Елбасы халқымызға арналған Жолдауында деген болатын.
Республиканың білім беру саласындағы ... ... ... ... ... мен оның түрлі деңгейлерінің алдында тұрған міндеттер білім берудің жалпы жүйесіндегі оның рөлін, функциялары мен орнын ой елегінен өткізудің, оны одан әрі ... жаңа ... ... ... ... ... ... техникалық тізекті техниканың үздіксіз өзгерістеріне бейімделе алатын сауатты оқушы тұлғасын қалыптастыру. ХХ ... ... беру ... ... ... ... ... мұғалідер ассоциясының вице-президент Альфрд Уртански білім берудің болашақ мұратын былайша сипаттады: .
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуда. Бұл процесс білім парадигмасының өзгеруімен қатар жүреді. Жаңа білім парадигмасы бірінші ... ... ... білігі мен дағдысын емес, оның тұлғасын білім алу арқылы, яғни сауаттылықтың дамуын қойып отыр.
Қазақстанның қоғамдағы түбірлі өзгерістеріне сай ... ... ... ... ... беру жүйелерінде елеулі жаңарулар туындауда.
Қазіргі Қазақстан бастауыш мектептері жаңа өзгерістерді әлемдік білім беру ... ... ... ... жеке дара күшінің дамуына сай сауаттылықтарын қалыптастыруды қамтамасыз етеді.
Адам бойындағы қабілетті шыңдауға оның ... ... ... ... ... ... ... асқан жұлдызы Ш. Уәлиханов деп өте көргендікпен айтылған. Осынау асыл сөздің мәні мен мағынасы бүгінгі күнмен ... ақ ... ... үздіксіз әрі сапалы жұмыс істеген жағдайда ғана еліміздің саналы, дарынды және де сауатты азаматтарын тәрбиелеп шығаруға мүмкіндік бар. Бүгінгі күн ... ... ... ... ... - оқушылардың сабаққа деген ынтасын арттыра білу, сол арқылы әр тақырыпты олардың ... ... ... ... ... оқыту негізінде оқушылардың сөйлеу әрекеттерін, ойлау және коммуникативті қабілеттерін, шапшаңдығы мен қабылдауы және де ең бастысы - ... ... ... ... анық. Ол үшін дидактикалық материалдар жинағы, сөзжұмбақтар, анарграмма, ребус, кроссводтар т.б. ойын түрлері негізінде грамматикалық, соның ішінде морфологиялық ... ... ... ... Бұл ... ... сөйлеу әрекеттерін, ой-өрісін, сана-сезімін және сауаттылығын арттырады. Осы жаттығулардың негізгі қасиеті: оқушыға тиянақты ... ... оның ... ... ... ... ... шапшаңдығын, байқампаздығын дамыта отырып, сауатты жеке тұлға тәрбиелеу деп ойлаймыз.
Морфологиялық жүйені оқытуда жаттығу ... ... ... оқыту процесіндегі іс-әрекетінің тиімділігін жоғары дәрежеге жетуіне негіз бола алатындығына сенімділікті қалыптастырады. Осы модель арқылы тек оқытушы ғана емес ... тобы да ... ... ... ... ... ... жүйені оқытудың ұтымдылығы, сауаттылықты арттыруда оқушылар үшін оң әсерлі түрткіні қалыптастыруға негіз болды. Атап айтқанда, сабақта қолданылған морфологиялық жаттығулар көмегімен жеке ... ... ... ... ... ... білімдерді меңгерді.
Сабақтарда біраз қиындықтар кездеспей қойған жоқ. Морфология жүйесін оқып үйрену әрекеті ... ... кең ... ... ... жағынан тапшылық көрсетті.
Морфологиялық жаттығуларды қолдана отырып өткізілген әрбір сабақтың ... - ... ... ... мен шапшаң ойлау әрекеттерін және де сауаттылықтарын қалыптастыру. Ал бұл, біздің пікірімізше, болашақ оқушы үшін өте ... ... ... ... біз зерттеудің басында қойған болжауды дәлелдедік, қойылған мақсатқа жеттік деп ойламыз, себебі өткізілген екі тәжірибенің нәтижесінде біз эксперименталды топта ... ... ... жаттығу жұмыстарын болашақта үзбей сабақтарда, оқыту процесінің барлық формасына қолдану керек деп ... ... ... іс-әрекетінің негізгі міндеті танымдық іс-әрекетті, ойлауды дамыта ... ... ... арттыру әрбір педагог үшін кәсіби парыз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Қазақстан Республикасының 2007 ж. шілденің 27-сі.
... ... Т. ... ... ... Түркі әлемі: тарих, қоғам,
табиғат. Халықаралық ғылыми теориялық конференция материалдары. Алматы, 2009ж, 232-240 ... ... Н. ... ... ... ... - Алматы, 2007ж, 388 б.
* ... Т. ... ... сөздер мен сөз таптарының морфологиялық
құрылысы. Алматы, 1968. 7-16 бб
* Байтұрсынов А. Тіл ... - ... Ана ... 1992ж, 446 б
* ... К. Тіл білімінің негіздері. Алматы , 1978ж, 492 б.
* Аманжолов С. Тіл және жазу/ Язык и ... - ... 2005ж, 403 ... ... А.Ы. ... қазақ тілі. Морфология. - Алматы, 1991ж, 385 б.
* Оралбай Н. Қазіргі ... ... ... - ... 2007ж, 388 ... Рахметова. С , Алматы, 1991ж, 17-21бб.
* ... Ф. Ш., ... Г., ... Б., т.б. ... ... тілі. Алматы,
2001ж, 534 б.
* журналы, 2003. №1, 193-195бб.
* Исаев С. Грамматикалық мағына мен форманың сәйкестігі және ... ... ... ... мектебі, № 8, 1976, 11-12бб.
* Салқынбай А.Б. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 2008ж, 462 ... ... Б. ... Ж. ... тілі ... ... ... 2007ж, 117 б.
* Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология.- Алматы, 1991ж,15-17бб
* ... Ы.Е. ... ... ... Лекциялардың текстері. - Алматы,
1973ж, 89 б.
* Қалыбаева А., Оралбаева Н. ... ... ... ... - Алматы,
Ғылым, 1986ж, 181 б.
* Исаев С.М. Қазақ тілі. Алматы, 1998. - 207 б. ... А. ... ... ... ... ... ... Ы. Қосымшаларды топтастыру прициптері. журналы, №8 , 1975ж, 23-25бб.
* Ысқақов А. ... ... ... ... 1961. № 8, 39-45 ... Ысқақов А. Грамматикалық мағына және ... ... ... 1961. № 4, ... ... Ы. ... ... функциялық қосымшалар. Жинақта:
> 6-шығуы, 1975ж, ... ... А. ... ... ... даму мәселелері. журналы, 1962. № 7, 4-5бб
25. Исаев С. Қазақ ... ... ... ... ...
26. ... ... тілі жайында ойлар. - ... 1997, ... ... Н. ... ... ... сыры. Кітапта: Сөз
өнері.- Алматы, 1978, 21-28 бб.
28. ... Н. ... ... 2001. №6, ... ... Н. ... журналы, 2001. №15,
4-5бб.
30. Қалиев Ғ. Сөздің морфологиялық туу құрамы жайында // Қазақстан
мектебі. №4, 1979, ... ... Н. ... ... қолданудың сыры. Кітап: Сөз енері. Алматы, 1978,21-28 66.
32. ... А. ... ... ... таптастыру туралы (мақала), Қазақстан мектебі, 1961, 8б.
33. ... С. ... ... ... ... ... ... Алматы, Ана тілі, 1992. 8-40 б. 48-58 б.
34. Қордабаев Т. Сөздерді ... бөлу ... ... / ... ... 1985,7-8 ... ... А. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... 1961, 8б.
36. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Алматы: Мектеп, 1988, 92-256 бб.
37. Нұрғалиев М. ... ... ... ... 1973ж, ... ... А. ... қазақ тілінде көптік категориясының берілу жолдары. Тіл және әдебиет мәселелері. Алматы, 1963ж, 45-46бб.
39. ... Н. Зат ... ... ... Қазақ тілі мен әдебиеті,1959ж, 23-25бб.
40. Оралбаева Н., ... Ж. ... атау ... ... ... Қаз ССР ҒА ... Филология сериясы. 1982ж,15-17бб.
41. Хасенов А. Қазіргі ... ... сан ... ... 1957ж, 12-13бб.
42. Сайранбаев Т. Сын, сан есімдердің етістікпен тіркесі. Алматы, 1966. ... ... 1966.
43. ... Р. Қазақ тіліндегі жалғаулықтар. Алматы, 1959ж, 27-29бб.
44. Шақаман Ы. ... ... зат ... ... мен ... аясы. журналы, 1967, № 9, 77-80 б.
45. Төлеуов Ә. Сөз таптары. - А., 1982ж, 14-17бб.
46. Қалыбаева ... А. ... ... етіс категориясы. - А., 1951,29-33бб.
47. Оралбаева Н. Сөздерді қосымшасыз қолданудың сыры. // Кітапта: Сөз ... - А., 1978. 21-28 ... ... М. ... ... ... - А., 1973ж, ... Қордабаев Т. Сөздерді топқа бөлу тарихынан. // „Қаз. мектебі", 1985.
№ 7, 13-15бб.
50. Мұхамади Қ. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... // ... ... ... тілі теориясы және лингводидактика. 9-шығуы, Алматы, 2004ж, 17-19бб
51. Ф. Ш. Оразбаева, Р. С. Рахметова , Алматы 2005ж. ... Н. Б. ... , ... 1993ж, ... Г. Ж. Тұрдалиева , Астана, 2007ж, 231-325бб
54. И. К. Ұйықбаев , Алматы, 1991ж, ... С. ... ... 1985ж, ... Г. Тайсюганова, З. Рахмет , Алматы, 2007ж, 25-27бб
57. Б. Б. Жахина Көкшетау, 2007ж, 29-33бб.
Қосымша А
Айзенк вербалдық субтестінің жауаптары:
* ... ... ... ... ... ... ... ойындарды білдіреді: хоккей, теннис, футбол.
* ОР
* КИЕЛІ
* ЛА
* АБАЙ. Қалған сөздердің барлығы ... ... ... ... Бағланова, Төлегенова.
* ҚАРА
* БІЛІМ
* ТЕР
* РАУШАН. ... ... ... ... ... почта, телеграф, байланыс радио.
* АЛ
* ТАЙ
* СОҒЫС
* ШИЕ. Қалған сөздердің барлығы А ... ... ... ... ... алмұрт.
* ОЛ
* АМЕБА
* СТОЛ. Қалған сөздердің барлығы гүлдер түрлерін білдіреді: астра, қызғалдақ, гвоздика, ... ... ... ... ... Қалған сөздердің барлығы иттер түрлерін білдіреді: овчарка, бульдог, пудель.
* СӨЗ
* ... ... ... ... ... барлығы өзендер атын білдіреді: Тобыл, Есіл, Сырдария.
* АР-ҰЯТ
* ТАР
* КЕҢШІЛІК Қалған сөздердің барлық дауысты ... Е әрпі ... ... Мереке, кең, береке.
* АС
* ИНА
* СҰЛУ
* ТҰРЫМ
* ... ... ... ... ... ... білдіреді: бүркіт, торғай, шымшық.
* АР
* ҚАР
* ... ... ... ... ... ... аты: ... Чехов, Бальзак, Толстой.
* БАЛАЛАР
* АҒА
* СЕБЕП
* АЗ
* ... ... ... ... ... ... ... маса, қоңыз.
* МЕКТЕП
* РАУ
* ... ... ... ... ... ... білдіреді: қозы, білдіреді: қозы, сиыр, жылқы
* АЙ
* ЖАН
* ... ... ... сөздердің барлығы туысқандарды білдіреді: нағашы, немере, қарындас.
Қосымша Ә
Диктант және ... ... ... ... ... ... тап-тары
Сөй-
лем
мү-ше-
лері
балл
баға
1
Алдабергенов Альрами
35
4
4
5
4
5
5
5
4
2
Алимбаев Алибек
41
5
5
4
5
5
4
5
5
3
Ахметжанова Фариза
31
4
4
4
4
3
3
4
4
4
Баракатова Елдана
35
4
4
5
4
4
3
3
3
5
Габдрашит Алимхан
29
3
3
4
4
3
4
4
4
6
Елемисов Чингис
30
3
3
4
4
3
3
4
4
7
Жакушев Елнур
21
3
3
3
3
3
3
3
3
8
Жауғашты Аружан
25
3
5
5
4
4
5
5
5
9
Жаналинова ... ... ... ... ... ... Айым
34
4
4
4
4
4
4
4
4
13
Карашинова Айнур
21
3
5
4
5
4
5
4
5
14
Карибаев Чингис
36
4
3
4
4
4
4
4
4
15
Қожахметов Рүстем
22
3
3
3
3
3
3
3
3
16
Мырзагалиев Темірлан
29
3
3
3
3
3
3
3
3
17
Мнаймбек Бекнұр
33
4
3
3
4
4
3
3
3
18
Нұрғожаева Жанель
28
3
4
3
4
3
4
3
4
19
Оразалина Аруна ... ... ...
28
3
3
4
4
3
4
4
4
22
Садуев Данияр
36
4
3
4
3
4
3
4
4
23
Садуева Раушан
26
3
5
4
4
4
4
4
4
24
Саламатов Амандык
24
3
4
3
4
3
3
4
3
25
Салимгереева Жанна
21
3
5
5
4
4
5
5
5
26
Сапаш Айжан
34
4
3
4
4
3
3
4
4
Үлгірімі
100
100
100
100
100
100
100
100
Сапасы
42%
53%
65%
76%
42%
50%
65%
61%
Барлығы
56%
4 ... ... ... ... ... Нуржан
35
4
4
5
4
4
5
4
4
2
Айниязов Бақыт
41
5
5
4
5
5
5
5
5
3
Адилхан Мадияр
31
4
4
4
5
5
5
5
5
4
Адилхан Айбар
35
4
4
5
5
4
4
4
5
5
Берік Акерке
29
3
3
4
5
4
4
4
4
6
Баширов Жасұлан
35
4
4
4
5
5
5
5
5
7
Байжан Жалғас
21
3
3
3
4
3
4
3
4
8
Байжан Жандос
31
4
5
5
4
4
4
4
4
9
Еділбай Амина
33
4
4
4
5
4
5
4
5
10
Есен Даяна
23
3
3
3
3
3
3
3
3
11
Жансерік Ая
32
4
3
4
4
3
4
3
3
12
Избасхан Талант
34
4
4
4
3
3
4
4
3
13
Мадияров ... ... ... ... ... ... Арман
28
3
4
3
4
3
3
4
3
19
Султан Керімай
35
4
4
4
4
3
4
3
4
20
Танатаров Али
33
4
4
3
4
3
3
4
3
21
Талғатова Амира
28
3
3
4
3
3
3
4
3
22
Темірлан Мадияр
36
4
3
4
3
3
3
3
3
23
Тоғыс Самат
32
4
5
4
5
5
5
5
5
24
Тураров Азат
24
3
4
4
5
4
4
5
4
25
Хамзин Медет
42
5
5
5
4
4
4
4
4
26
Хамит Адилет
34
4
3
4
4
4
3
3
3
Үлгірімі
100
100
100
100
100
100
100
100
Сапасы
69%
57%
76%
69%
65%
61%
69%
46%
Барлығы
64%
Қосымша ... және ... ... ... ... ... ... жұмыстары
Маз-мұн
Сау-қ
Сау-қ
грамм
Сау-қ
грамм
Сөз құ-ра-мы
Сөз тап-тары
Сөй-
лем
мү-ше-
лері
1
Алдабергенов Альрами
5
4
5
5
4
5
5
5
4
2
Алимбаев Алибек
5
5
5
4
5
5
4
5
5
3
Ахметжанова Фариза ... ... ... ... ... Чингис
4
5
4
4
4
4
5
4
4
7
Жакушев Елнур
4
4
5
4
4
4
4
4
4
8
Жауғашты Аружан
4
4
5
5
4
4
5
5
5
9
Жаналинова Дильназ
5
5
4
5
4
4
4
4
4
10
Жұмағазы ... ... ...
3
4
3
4
4
3
4
4
3
12
Исабекова Айым
4
4
5
4
5
4
4
5
4
13
Карашинова Айнур
4
4
5
4
5
4
5
4
5
14
Карибаев Чингис
4
4
5
4
4
5
4
5
4
15
Қожахметов Рүстем
4
4
4
3
3
4
3
4
4
16
Мырзагалиев Темірлан
4
4
4
4
3
4
4
4
4
17
Мнаймбек Бекнұр
4
4
5
4
4
4
5
5
5
18
Нұрғожаева Жанель
3
3
4
4
4
4
4
3
4
19
Оразалина Аруна ... ... ... ... Данияр
4
4
3
4
3
4
3
4
4
23
Садуева Раушан
5
5
5
4
5
5
5
4
4
24
Саламатов Амандык
3
4
4
3
4
4
4
4
4
25
Салимгереева Жанна
4
4
5
5
4
4
5
5
5
26
Сапаш Айжан
5
4
5
4
4
4
4
4
4
Үлгірімі
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Сапасы
88%
92%
88%
92%
88%
88%
92%
92%
88%
Барлығы
89%
4 сынып

Аты-жөні
Шығарма
Диктант
Мазмұндама ... ... ... ... ... ... Нуржан
5
4
4
5
4
4
5
4
4
2
Айниязов Бақыт
4
5
5
4
5
5
5
5
5
3
Адилхан Мадияр
4
4
4
4
5
5
5
5
5
4
Адилхан Айбар
4
4
4
5
5
4
4
4
5
5
Берік Акерке
3
4
4
4
5
4
4
4
4
6
Баширов ... ... ... ... ... Ая
4
4
4
4
4
4
4
4
4
12
Избасхан Талант
4
4
4
4
4
4
4
4
4
13
Мадияров Айдос
5
5
5
4
5
5
5
4
5
14
Мирам Гүлім
3
4
4
4
4
4
4
4
4
15
Мухтаров Ілияс
4
3
4
4
4
4
4
4
3
16
Нурлыбек Индира
3
3
4
3
4
3
3
3
4
17
Нуржан Жансая
4
4
3
4
3
3
4
3
4
18
Нұрғиса Арман
4
3
4
4
4
4
3
4
3
19
Султан Керімай
4
4
3
4
4
3
4
4
4
20
Танатаров Али
4
4
3
4
4
4
4
4
4
21
Талғатова Амира
4
3
3
4
3
4
4
3
3
22
Темірлан ... ... ... ... ... ... ... В
Қазақ тілі
Сабақтың тақырыбы: Тәуелдеулі зат есімдердің септелуі
Сабақтың мақсаты:
1. Балаларға жай және тәуелді септеудің жалғауларын, тәуелді зат есімдердің ... ... ... ... ... ... дамыту, сөз құрамын талдауды, жалғау
түрлерін ажырата білуін дамыту.
3. Оқушыларға дастархан ... ... ... орны туралы айта отырып, отбасы сыйластығын қадірлеуге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: жаңа сабақ
Әдіс-тәсілдері: ... ... ... ... тақта, презентация слайдтары, тірек-сызба
Сабақ барысы
Кезеңі
Мұғалімнің іс-әрекеті
Оқушының іс-әрекеті
Ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ...
Үйге тапсырма
Бағалау
Сәлемдесу
Сәлеметсіңдер ме, балалар?!
Оқушыларды сабаққа дайындау. Оқу құралдарын түгелдеу.
Балалар үйге қандай тапсырма берілді?
Ал, ендеше ... ... ... ... еске ... алайық.
Өте жақсы, балалар!
- Қазақ тілінде неше септік бар?
- Септік жалғаулары дегеніміз ... ... ... дегеніміз не?
Ал, балалар, тақтада берілген кестеге қарайық. Зат есімнің септелуін салыстырыңдаршы(тақтада зат есімнің жай және тәуелдеулі зат ... ... ... көрсетіледі), қандай айырмашылық байқадыңдар?
Дұрыс айтасыңдар!
Осы кестеге байланысты бүгін деген тақырыпты өтеміз.
Ережені меңгерту.
Тәуелдеулі зат есімдердің ... ... ... І, ІІ жақ тәуелдеулі зат есімдерге барыс септікте - а, -е жалғаулары жалғанады.
Сонымен бірге, ІІІ жақ тәуелдеулі зат ... ... ... ... ... ... жалғаулары жалғанады:
Б.с. - на, - не: досына, дәптеріне.
Т.с. - н: досын, дәптерін.
Ж.с. - нда, - нде: ... ... ... ... оқы. ... ... сөздердің қай септікте тұрғанын айт. Барыс септік жалғауын ата.
Әжеме, атама, әжем
97-жаттығу. Берілген сөздерді септе. тақырыбына ... ... ... сөздерді ретіне қарай септе, жікте, тәуелде:
Оқушы, мектеп, қыз, аспан, бөлме, қағаз.
Өте жақсы, балалар!
Сергіту сәтін жүргізу
Балалар, ... мен ... ... ... беремін.
Бұл жерде сендерге мынандай тапсырма берілген:
Төмендегі керекті сөздерді пайдаланып, өтірік өлеңді қалпына келтір.
Жарып өтіп ̲ ̲ ̲ ̲ ... ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ... ̲ ̲ ̲ ... ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ... ̲ ̲ ̲ ̲ ... ̲ ̲ ̲ күн ... киген ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ̲(б.с) ̲ ̲ ̲ ̲ ̲ ... ... аяз, ... ай, ... ... ... ата
2. Тәуелдеулі зат есімдердің септелуінде ерекшеліктер бар ма?
3. І, ІІ-жақ тәуелдеулі зат есімдерге барыс септігінде қандай жалғаулар ... ... зат ... ... ... ... бар?
102 - жаттығу. Сызбаны пайдаланып, зат есімді ... ... ... араласқан оқушыларды бағалау.
Сау болыңдар, балалар!
Сәлемдесу.
Сәлеметсіз бе?!
Көмектес септігі
Көмектес септіктегі зат есімдер кіммен? ... ... ... ... сұрақтарға жауап береді. Көмектес септік жалғаулары: -мен, -бен, -пен.
Қазақ тілінде 7 ... ... ... ... ... үшін ... ... септік жалғаулары деп атаймыз
Зат есімнің септік жалғаулары арқылы өзгеруін зат есімнің септелуі деп атаймыз
Тақтада жай зат есім және ... зат ... ... ... берілген.
Тәуелдеулі зат есімдердің септелуінде ерекшеліктер болады. І, ІІ жақ тәуелдеулі зат есімдерге барыс септікте - а, -е ... ... ... ІІІ жақ ... зат ... септелгенде төмендегі септіктерге мынандай септік жалғаулары жалғанады:
Б.с. - на, - не: ... ... - н: ... ... - нда, - нде: ... ... ... әжем
Бұл сөздер барыс септігінде тұр. Барыс септігінің жалғаулары: - а, ... ... ... ... ... ... еліңнің, елінің
Б.елге, еліме, еліңе, еліне
Т.елді, елімді, еліңді, елін
Ж.елде, елімде, еліңде, елінде
Ш.елден,елімнен,еліңнен,елінен
К.елмен,еліммен,еліңмен,елімен
... ... ... ... ... ... жіктеу, тәуелдеу
Жарып өтіп түнекті,
Жеттім айдың қасына.
Түнгі аязда күн ... ... ... зат есімдердің септелуінде ерекшеліктер бар.
І, ІІ жақ тәуелдеулі зат есімдерге ... ... - а, -е ... жалғанады.
ІІІ жақ тәуелдеулі зат есімдер септелгенде төмендегі септіктерге мынандай септік жалғаулары жалғанады:
Б.с. - на, - не: ... ... - н: ... ... - нда, - нде: ... ... ... Г
Қазақ тілі
Сабақтың тақырыбы: Етістік
Сабақтың мақсаты:
1. Етістік туралы берілген білімді тиянақтау. Ойын, дидактикалық материалдар бойынша еске түсіру, талдау, ... ... ... молайтып, оның тілін, шығармашылығын
дамыту, сауатты көркем жазуға төселдіру. Жаңа технологияны басшылыққа ала отырып, білімді тиянақтау.
3. Әдептілікке, мейірімділікке, ... ... ... жаңа сабақ
Әдіс-тәсілдері: түсіндіру, сұрақ-жауап
Көрнекілігі: интерактивті тақта, презентация слайдтары, тірек-сызба
Сабақ барысы
Кезеңі
Мұғалімнің ... ... ... тапсырмасын тексеру
Жаңа сабақ
Оқулықпен жұмыс
Қорытынды
Үйге тапсырма ... ... ме, ... ... ... Оқу ... түгелдеу.
Балалар үйге қандай тапсырма берілді?
Ендеше әңгімемізді оқиық
Өте жақсы, балалар!
Енді, тақтада берілген ... ... ... ... Бұл ... ... ... сабағымыздың тақырыбы:
Балалар, біз етістік туралы не білеміз? Есімізге түсірейікші
Өте жақсы, ал, ... ... ... білеміз?
Жарайсыңдар, балалар! Ендеше осы етістікке байланысты жаттығу жұмыстарын орындайық.
2-жаттығу. Мәтінді түсініп оқы. Мәтіннен етістіктерді тап, ... ... ... іс ... қатысты грамматикалық тұлғасына қарай топтастырыңыз
Салынды, көргізеді, сөйлет, жуысты, алынды, орандым, көргізгенбіз, сезінбекпін, жасырылған, айтылды, тазаласты, сүрткізеді, жегілді, буысты, байланды, ... ... ... ... ... ... ... күзеттірді, билетті, сөйлетпедің, тасылмады, шегеленді, жуынды, ілінді, таранды, ... ... ... ... жаз. Неліктен туынды етістік екенін дәлелде. Туынды етістіктерді қатыстырып сөйлем құра.
Оқы, жырла, жүрді, жүзді, ... ... ... ойла, сезді, ұсақта, болды, керілме, тұзда
6-жаттығу. тақырыбына әңгіме құра.
Берілген етістіктерді үлгі бойынша талдаңыз, олардың қай сөз табынан жасалғанын ... ... ... ... ... ... ... әуестен, жасырын, дауласпа, дәнекерле, жасақта, бұрғыла, балтала, бейімдел, бағала, езгіле, ... ... ... ... ... қараусыздандыр, екпіндеме, қысқар, күмісте, кестелет, өткіз, қараңғылама, шапқыла сыпайылан.
Мағынасы
Е
Т
І
С
Т
І
К
Сұрақтары
Дара
Күрделі
Болымды ... ... ... ... ... ... жатқа жаз. Шешуін тап. Етістіктерді күрделі етістікке айналдыр.
Сабаққа белсенді араласқан оқушыларды бағалау.
Сау болыңдар, балалар!
Сәлемдесу.
Сәлеметсіз бе?!
Зат есімнің жіктелуі тақырыбына ... ... ... құрап келу.
Әр оқушы өз әңгімесін оқып беру. Құрамындағы жіктік жалғауы жалғанған зат есімдерді анықтау.
Ребус жауабы: Етістік
Етістік сөз табы ... ... Ол ... ... ... білдіреді. Етістік не істеді? не қылды? қайтті? деген сұрақтарға жауап береді.
Негізгі және туынды
Дара және күрделі
Болымды және болымсыз
2-жаттығу. ... ... оқы. ... ... тап, оларға сұрақ қой.
Зерттеп жүрген, түседі, ақтарып шығады, оқып шықтым, көреді, жазған, ... оқи ... ... ашып ... ... ... Туынды етістіктерді теріп жаз. Неліктен туынды етістік екенін дәлелде. Туынды етістіктерді қатыстырып сөйлем құра.
Оқы, жырла, жүрді, жүзді, көрген, ... ... ... ... ... болды, керілме, тұзда
Ойла - туынды етістік, өйткені оның түбірі - ой. сөзі - зат ... оған -ла ... ... ... ... тұр. ... ол ... етістік болады.
тақырыбына әңгіме құрау
Негізгі түбір
Туынды етістік
Жұрнақ
Ара - зат ... - ... - сын ... - ... ... ... білдіретін сөз табы. Етістік не істеді? не қылды? қайтті? деген сұрақтарға жауап береді.
Негізгі және туынды
Дара және күрделі
Болымды және болымсыз
Сау ... ... ... ... ... ... сын есім
Сабақтың мақсаты:
1.Оқушыларға мағынасы қарама - қарсы сын ... ... ... ... есімдерді сөйлеу кезінде қолдана білуге жаттықтыру.
2. Оқушылардың ойлау, есте сақтау, шығармашылық қабілеттерін, сөйлеу тілін ... ... ... ана тілін құрметтеуге, сөздік қорын молайтуға, сауатты жазуға, білімділікке тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: жаңа сабақ
Әдіс-тәсілдері: түсіндіру, сұрақ-жауап
Көрнекілігі: ... ... ... ... ... барысы
Кезеңі
Мұғалімнің іс-әрекеті
Оқушының іс-әрекеті
Ұйымдастыру кезеңі
Үй тапсырмасын тексеру
Жаңа сабақ
Оқулықпен жұмыс
Дәптермен жұмыс
Сергіту ... ... ... ...
Сәлемдесу
Сәлеметсіңдер ме, балалар?!
Оқушыларды сабаққа дайындау. Оқу құралдарын түгелдеу.
Ережені ескеріп. Тірек сөздерді пайдаланып ереже жазу.
а) Заттың ... ... ... ... Көк, ... жақсы, балалар!
7-жаттығу. Сөйлемдерді мәнерлеп оқы. Сын есімдерді тап. Олардың мағынасына ... ... ... балалар!
Бұл жердегі сын есімдердің мағыналары бір-біріне қарама-қарсы.
Сонымен бүгінгі сабағымыздың ... ... ... ... ... сын есімдерді қарсы мәндес сын есімдер дейміз: қалың-жұқа.
Ал мағыналары бір-біріне ... ... ... дейміз.
Көркем жазу
Қызыл қазық,
Таңсық азық
9-жаттығу. Берілген сын есімдерді қатыстырып сөйлем құра.
Мейірімді, инабатты, жуас
10-жаттығу.берілген сөздердің сын есім екенін дәлелде және оларға ... ... сын есім тап. ... жұқа, құрғақ
Сын есімнің сөйлемдегі қызметіне мысалдар жазыңыз. Сөйлем мүшелерінің барлығын қамтыңыз, оны ерекшелеп, қай мүше ... ... ... көрсетіңіз.
Тапсырма. Орны ауысқан сөздерден сөйлем құра.
1.өмір, біздің, тұрады, қарама-қарсылықтан.
2.ауысуы, күн, түннің, мен.
3.жақсы, ... ... ... ... ... ... болуы, жылы.
5.әрқашан, керек, еңбектену, еріншектенбей.
Сергіту сәті. Құрамында ... ... ... бар мақал-мәтелдер айту
11- жаттығу. Суретпен жұмыс. Сын есім қатыстырып, әңгіме құра. Жазған әңгіменің 2 сөйлемін ... ... ... ... ... ... сөз ... бойынша дара және
күрделі сөздерді айыра алуға үйрету. Шапшаң ойлауларын ... ... ... ... дара және күрделі сөзге мысалдар айтуы керек. Ойланып айтуға 2-3 минут уақыт беріледі. Бастаушы бір балаға қарап - деп ... ... ... Ойын шарты бойынша бірінің айтқанын екіншісі қайталамауы керек. Ойын барысында сол ойлаған сөздерін кірістіріп, сөйлем құрап айтылуы тапсырылады.
Көп нүктенің ... ... ... ... антонимдерді тап.
1. Өлі арыстаннан.... тышқан артық.
2. Еріншек егіншіден.... масақшы озады.
3. Палуанға оң.... бірдей.
4. Ит үрер ... ... ... ... ... ... сын есім ... не?
138 бет, 12- жаттығу.
Сабаққа белсенді араласқан оқушыларды бағалау
Сау болыңдар, балалар!
Сәлемдесу.
Сәлеметсіз бе?!
Тірек сөздерге сүйеніп мынадай ереже жазулары тиіс.
1. ... ... ... ... ... ... сөз ... сын есім дейміз.
2. Сын есім қандай? қай? деген сұраққа жауап береді.
3. Сын есім негізгі және ... ... ... ... сөзден болған сын есімді негізгі, ал туынды сөзден болған сын есімді туынды сын есім дейміз.
7-жаттығу.
Үлкен-кіші, жақсы-жаман, тәтті-ащы.
Бұл жердегі сын ... ... ... ... ... ... сын есімдерді қарсы мәндес сын есімдер дейміз: қалың-жұқа.
Ал ... ... ... ... ... ... ... қазық,
Таңсық азық
9-жаттығу. Берілген сын есімдерді қатыстырып сөйлем құрау.
Менің анам өте мейірімді жан, Айым инабатты қыз, біздің үйде жуас қой ... ... сын есім ... ... және ... ... ... сын есім тап.
Ірі, жұқа, құрғақ
Дәлелдеу. Ірі бұл - сын есім, өйткені заттың ... ... ... ... ... ... Орны ауысқан сөздерден сөйлем құра.
1.Біздің өмір қарама-қарсылықтан тұрады.
2.Күн мен түннің ауысуы.
3.Адамның жақсы-жаман әрекеттері.
4.Ауа-райының ... ... ... жылы ... ... ... қажет.
Сергіту сәті. Құрамында қарама қарсы сөздері бар мақал-мәтелдер айту
11- жаттығу. ... ... Сын есім ... ... ... ... ... 2 сөйлемін сөйлем мүшесіне талдау.
ойыны
Кызыл, кара көк...
Көп нүктенің орнына ... ... ... антонимдерді тап.
1. Өлі арыстаннан, тірі тышқан артық.
2. Еріншек егіншіден, еңбекқор масақшы озады.
3. Палуанға оң мен солы бірдей.
4. Ит үрер ... да, ... ... ... ... сын есімдерді қарсы мәндес сын есімдер дейміз: қалың-жұқа.
Сау болыңыз!

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Ыбырай Алтынсарин шығармалары арқылы бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік қасиеттерін қалыптастырудың әдістемесі 62 бет
Бастауыш сыныптарда математиканы оқытудың міндеттері.24 бет
Драмалық шығармалар7 бет
Мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту9 бет
Оқушылардың мемлекеттік рәміздерге деген құрмет сезімін тәрбиелеу- патриоттық тәрбие берудің бастапқы қадамы6 бет
Оқушылардың функционалдық сауаттылығы34 бет
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру9 бет
Педагог қызметкерлердің біліктілігін арттыру және оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру16 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь