Әдебиеттік оқу сабақтарында халық ауыз үлгілерін қолдану арқылы эстетикалық көзқарастарын қалыптастыру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4.7

1. ӘДЕБИЕТТІК ОҚУ САБАҒЫН ОҚЫТУ . БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ БЕРУ ІСІН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫҢ МАҢЫЗДЫ ҚҰРАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ...8.42
1.1. Ауыз әдебиеті туралы түсінік. Қазақ ауыз әдебиетінің тақырыптық
және жанрлық жағынан көп түрлілігі, оның топтастырылуы ... ... ... ...8.15
1.2. Қазақ халқының ауызекі шығармашылығын балалардың эстетикалық
тәрбие жүйесінде қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.33
1.3. Эстетикалық тәрбие мен халық дәстүрінің сабақтастығы ... ... ... ... ...33.38
1.4. Эстетикалық тәрбие қазақ халық ағартушылардың көзімен ... ... ... ...38.42

2. БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ КӨРКЕМДІК . ӘСЕМДІК САНА.СЕЗІМІН ТӘРБИЕЛЕУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ...43.70
2.1. Эстетикалық тәрбиені бастауыш сыныптардың оқу үрдісінде
пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43.60
2.2. Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық қызығушылығын
қалыптастыруда қазақ фольклоры жанрларын пайдалану ... ... ... ... ..60.64
2.3. Тәжірибелі.эксперименттік жұмыстың мазмұны және нәтижесін
талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64.70

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71.73
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74.76
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77
Еліміздің ертеңі бүгінгі жастар екені белгілі. Ал бүгінгі өскелең ұрпақ ұлтымыздың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрпынан тым алыс, батыстық үлгіге бой алдырып барады.
Халықтық педагогиканың асыл мұралары болып табылатын салт-дәстүр, әдет-ғұрып, мақал-мәтел, шешендік өнер, халық ауыз әдебиетін бүгінгі жастар бойына сіңіру үшін ең алдымен ана тілімізден бастаған жөн. Ана тілін білмейтін ұрпаққа ұлттық тәлім-тәрбие беру әсте мүмкін емес. Өз тілінде сөйлеп және ойлай алмайтын ұрпақтың өз ұлтына деген құрмет еш уақытта болмақ емес.
Бастауыш сыныптың негізгі міндеті – баланың жеке тұлғасын алғашқы қалыптастыруды қамтамасыз ету, оның қабілеттерін анықтау және дамыту. Осы сатыдағы оқу мен тәрбие оқу қызметі ... өзін өзі шығармашылық тұрғыдан таныта білуге, мінез-құлық мәдениетіне ... және салауатты өмір салтының негіздеріне бағдарланады». – ҚР 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында (Астана, 2004 ж.)
Жалпы мектептердің жұмысында әдебиеттік оқу сабағын оқыту – білім мен тәрбие беру ісін жүзеге асырудың ең маңызды құралы болып есептеледі.
Бастауыш сыныптарда әдебиеттік оқу сабақтарын оқытудың ең бірінші міндеті – балалардың бойында саналы түрде дұрыс және мәнерлеп оқу дағдысын қалыптастырып, оларды әдеби шығармалармен жұмыс істей білуге үйрету. Мұнда балалардың кітап оқып үйренуі – ең негізгі мәселе. Сонымен бірге, жалпы мектептердің оқушыларына эстетикалық және адамгершілік тәрбие беруге көмектеседі. Тек әдебиеттік оқу сабақтары ғана балаларға туған жер табиғатының сұлулығын сезіне білуге, өз республикасының бұрынғы және қазіргі тарихы, әлеуметтік жағдайымен танысуға мол мүмкіндік береді. Тәрбие өрісінің әсері, балалардың шығарманы эмоциялық ішкі жан дүниесімен сезінуі мұғалімнің өз басынан өткендей етіп түсіндіру, жеткізе білуіне байланысты.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Ақбаева Ш. Дәстүрлі өнердің эстетикалық тәрбие мәселелері. Ұлт тағылымы. 2001-№4-5-66-72 б.б.
2. Айдарова З.Ш. «Өнер» білім саласы бойынша компетенцияны қалыптастыру мәселелері. Бастауыш білім.2005-№4- 7-9 б.б.
3. Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті. Педагогика. Алматы 2003ж.
4. Әбиев Ж, Бабаев С, Құдиярова А. Педагогика. Алматы 2004 ж.
5. Әбілова З, Қалиева Қ. Этнопедагогика оқулығы. Алматы 1999ж.
6. Әлпейісова Р. 12-жылдық білім берудің бастауыш мектебіне арналған «Музыка» пәні бойынша бағдарламаның негізгі ережелері. Бастауыш мектеп. 2005 №-2-12-17 б.б.
7. Әбенбаев С. Ата-баба жолы дәстүріндегі жастардың эстетикалық мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығы. Ұлт тағылымы. 2001 №6-13-19 б.б.
8. Әбенова С.Ш. Сынып жетекшісі. Алматы 2004ж.
9. Әлімбаев М. Халық-ғажап тәлімгер. Алматы 1994ж.
10. Бабаев С.Б. Бастауыш мектеп педагогикасы. Алматы 2007ж.
11. Бастауыш білім. Ертегілерді оқытуда қолданылатын әдіс-тәсілдер. 2007ж.№6-8-10 б.б.
12. Бастауыш білім. Жаңылтпаштарды оқыту. 2005ж.№5- 9-11 б.б.
13. Бастауыш мектеп. Шешендік сөздердегі адамгершілік тағылымдар.2007ж.№4-21-22 б.б.
14. Бастауыш мектеп. Бастауыш сынып оқушыларын халық педагогикасы арқылы тәрбиелеу.2007ж.№7-18 б.
15. Бастауыш мектеп. Ұлттық тәрбие уызы. 2007ж. №7-18 б.
16. Бастауыш мектеп. Сабақ үлгісі. Ана тілі 3-сынып. 2007ж.№4-20-22 б.б.
17. Бастауыш мектеп. Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық қызығушылығын қаоыптастыру.2007ж. №4
18. Бастауыш сыныпта оқыту. Мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш. 2006ж.№2-18-19 б.б.
19. Бастауыш сыныпта оқыту. Ертегілер елінде.
20. Бастауыш сыныпта оқыту. «Егінші мен қасқыр».
21. Бастауыш білім. Алтын балта. 2003ж. №4-5
22. Бастауыш мектеп. Табиғат сұлулығы Абай шығармаларында. 2006ж. №5
23. Бастауыш мектеп. Мақал мәтел айтысы. 2005ж. №6
24. Губашева С. Р. Отарбай А.Ж. Тәрбие жұмысының әдістемесі. Астана 2007ж
25. Еңсепов Ж. Домбыра психологиясы. Сыныптағы тәрбие. 2005-№1-19-24 б.б
26. Еңсепов Ж. «Нағыз қазақ домбыра». «Дала мен қала» Астана, 2005ж
27. Затаевич А.В. казахских песен и кюев. Стр.253.прим. 38 стр.
28. Иманбекова Б.И. Саметова Ф.Т. Бастауыш мектептегі оқу тәрбие жұмысын ұйымдастыру. Алматы, 2004ж.
29. Краевский В.В. Хутарской А.В. Предметное и общепредметное в образавательных стандартах. Педагогика, 2003ж.
30. Кәсіптік білім «Педагогика» Астана, 2007ж.
31. Кенжеахметұлы С. «Жеті қазына» 2 кітап. Алматы, 2002ж.
32. Қалиев С. Молдабеков Ж. Иманбекова Б. Этнопедагогика. Астана, 2007ж.
33. Құдиярова А. Бабаев С. Тәрбие теориясы және әдістемесі. Алматы 2004ж.
34. Қоянбаев Ж.Б. Қоянбаев Р.М. Педагогика, 2004ж.
35. Қазақстан Республикасының жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасының жобасы. Егемен Қазақстан 26 желтоқсан6 2003ж.
36. Мелдебекова Ү. Оқушыларға эстетикалық тәрбие берудегі музыканың рөлі. Бастауыш мектеп. 2005ж. № 6-7-24-31 б.б.
37. Мелик-Пошаев А. Новлянская З. Как оценивать художественное развитие ребенка? Искусство в школе. Москва, 2002ж.
38. Нұғманова Х. Халық педагогика құралдарын оқушыларға эстетикалық тәрбие беруде пайдалану. Ұлт тағылымы. 2002ж.№2-4-9 б.б.
39. Наурызбаев Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. Алматы, 1995ж.
40. Рыжаков М.В. Ключевые компетенции в стандарте: возможности реализации. Стандарты и мониторинг в образовании. Москва, 1999ж.
41. Сағымбаев Ә. Бейнелеу өнері сабақтарында шығармашылықты қалыптастыру. Бастауыш мектеп 2006ж.№1-34-39 б.б.
42. Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы. Алматы 2001ж.
43. Үлгілі үйдің ұл қызы. Народ истинный воспитатель. Алматы 2000ж.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.......................................... . 4-7
1. ӘДЕБИЕТТІК ОҚУ САБАҒЫН ОҚЫТУ – БІЛІМ МЕН ... БЕРУ ІСІН ... ... ... Ауыз ... туралы түсінік. Қазақ ауыз әдебиетінің тақырыптық
және жанрлық жағынан көп ... ... ... ... ... шығармашылығын балалардың эстетикалық
тәрбие ... ... ... мен ... дәстүрінің
сабақтастығы...................33-38
1.4. ... ... ... халық ағартушылардың
көзімен...............38-42
2. БАСТАУЫШ ... ... ... - ... ... ... ... тәрбиені бастауыш сыныптардың оқу үрдісінде
пайдалану
жолдары.....................................................................
............43-60
2.2. Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық қызығушылығын
қалыптастыруда қазақ ... ... ... ... ... және нәтижесін
талдау......................................................................
...................................64-70
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
................................71-73
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
................74-76
ҚОСЫМША.....................................................................
........................................77
КІРІСПЕ
Еліміздің ертеңі бүгінгі жастар екені белгілі. Ал ... ... ... ... мен ... тым ... батыстық үлгіге бой
алдырып барады.
Халықтық педагогиканың асыл мұралары болып табылатын салт-дәстүр, әдет-
ғұрып, мақал-мәтел, шешендік ... ... ауыз ... ... ... ... үшін ең ... ана тілімізден бастаған жөн. Ана тілін
білмейтін ұрпаққа ұлттық тәлім-тәрбие беру әсте мүмкін ... Өз ... және ... ... ... өз ... деген құрмет еш уақытта
болмақ емес.
Бастауыш ... ... ... – баланың жеке тұлғасын алғашқы
қалыптастыруды қамтамасыз ету, оның қабілеттерін анықтау және ... ... оқу мен ... оқу ... ... өзін өзі ... ... ... мінез-құлық мәдениетіне ... және салауатты өмір салтының
негіздеріне бағдарланады». – ҚР 2015 ... ... ... ... ... ... 2004 ж.)
Жалпы мектептердің жұмысында әдебиеттік оқу сабағын оқыту – білім мен
тәрбие беру ісін ... ... ең ... ... ... есептеледі.
Бастауыш сыныптарда әдебиеттік оқу сабақтарын оқытудың ең ...... ... саналы түрде дұрыс және мәнерлеп оқу дағдысын
қалыптастырып, оларды әдеби шығармалармен жұмыс ... ... ... Мұнда
балалардың кітап оқып үйренуі – ең негізгі мәселе. Сонымен бірге, жалпы
мектептердің оқушыларына ... және ... ... беруге
көмектеседі. Тек әдебиеттік оқу сабақтары ғана балаларға ... ... ... ... ... өз ... бұрынғы және
қазіргі тарихы, әлеуметтік жағдайымен танысуға мол мүмкіндік береді. Тәрбие
өрісінің әсері, балалардың шығарманы эмоциялық ішкі жан ... ... өз ... ... етіп ... жеткізе білуіне байланысты.
Сыныпта оқылатын әдебиеттік оқу сабағының негізгі ...... ... ... бір ... ... ... отырып, мектеп оқушыларының
қоғам ... ... ... ... ... әдеби көркем
шығармаларымен танысып және ғылыми көпшілік мақалаларды оқып, талдай білуге
үйрету болып табылады.
Эстетикалық ... – бұл өнер ... және ... ... ... ... ... бірге өмір жолындағы өз
шығармашылық қабілетін арттырудың мақсат-бағдары, даму ... ... ...... ... көркем-эстетикалық
мәдениетті қалыптастыру, оны жоспарлы және мақсатты түрде ... ... ... ... Әдеби шығармалар, өнер құралдары ... ... ... ... ... Эстетикалық құралдарды: өнер, әдебиеттерді қолдана білу дағдысын
қалыптастыру.
• Эстетикалық сезімді және ... ... ... ... ... көре ... сезінуге тәрбиелеу.
Зерттеу өзектілігі: Бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... тәрбие
құралы. Сондықтан оқытудың нәтижесінде табиғаттың, еңбектің сұлулығын және
адам іс-әрекетінің әдемілігін бағалай білуді үйрету мақсатында халық ... ... ... ... ... ... ... бұл
жұмыстың ең маңыздысы, өзектілігі болып табылады.
Зерттеу мәселесі: Бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ...... мәселе
ретінде зерттеуді қажет етеді. ... ... ... ... ... аса ... материалдар бар. А. Құнанбаев,
Ы. ... ... ... ... беру ... зерттеуде алар
орны ерекше. Абай қара сөздерінде ... ... ... ... тәрбиелеу қажеттігін баса айтқан.
Бүгінде эстетикалық тәрбие беру мәселесімен Б. ... Р. ... ... т.б. ... айналасуда. Соның өзінде
де эстетикалық тәрбиені бастауыш мектепте кеңінен пайдалануды әлі де терең
зерттеу қажет.
Зерттеу тақырыбы: ... оқу ... ... ауыз үлгілерін
қолдану арқылы эстетикалық көзқарастарын қалыптастыру.
Зерттеу мақсаты: Бастауыш сынып ... ... ... ... халық ауыз әдебиет үлгілерін қолданудың өзектілігін
негіздеу.
Зерттеу нысаны: Бастауыш сыныптарда әдебиеттік оқу сабақтарының оқытылу
үрдісі.
Зерттеу пәні: ... ... ... оқу ... ... мен ... ауыз әдебиетінің сабақтастығы.
Зертеудің ғылыми болжамы: Жалпы жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беруде ... ... ... ... ... білсек, дәстүріміз жалғасып, әдет-
ғұрпымыз сақталып, ұлтжанды ұрпақ тәрбиелеуімізге әбден болады.
Зерттеудің негізгі міндеттері:
1. Зерттеу тақырыбын ашуға ғылыми – ... ... ... ... ... ... теориялық-әдіснамалық негіздерін
сипаттау.
3. Бастауыш сыныпта халық ауыз әдебиеті үлгілері ... ... ... ... айқындау.
4. Эстетикалық тәрбие мен халық дәстүрінің сабақтастығын дәлелдеу.
5. Бастауыш сыныпта көркемдік – эстетикалық ... ... ... сипаттау.
Зерттеу әдіснамасы: Қазақ ағартушылары – ... ... ... Абай ... ... ... ... арнайы
еңбектер жазып қалдырмағаны белгілі. Алайда, олар өздерінің ... ... және ... ... ... ... ... өнерінің даму барысына аса көңіл бөлді. Халық шығармашылығын
жинап ... ... ... ... талғам деңгейін, болмысқа
деген эстетикалық көзқарасын көрсете білді, эстетикалық тәрбиеге байланысты
көптеген құнды пікірлер айтты.
Зерттеу әдістері: байқау, әңгімелесу, ... ... ... ... ... озат ... ... т.б.
Зерттеуде сүйенген әдіснамалық-тарихи тұжырымдамалар – мәдениеттілігі,
этномәдени, ұлттық тәрбие негіздері, халық ауыз әдебиет ... ... ... ... ... ... ... тәрбие халық
педагогикасындағы әсемдік тәрбиесімен ұштастыра көрсетіліп және ... ... ... ... ... ... ... категорияларына
анықтама айқындалды.
Зерттеудің тәжірибелік маңызы: бастауыш мектепте халық ауыз үлгілерін
оқу сабақтарында қолдану арқылы ... ... ... ... сипатталды. Әдебиеттік оқу ... ... ... Бұл ... ... ... ... оқу сабақтарын
түрлендіріп өткізуде кеңінен қолдануларына болады.
Зерттеу базасы: Қостанай ... ... орта ... ... ... қатысқан оқушылар саны – 45. Оның ішінде ... ... ... 3«ә»- сынып – 24 оқушы.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: кіріспе, ... (2), ... ... ... ... ... ОҚУШЫЛАРДЫҢ КӨРКЕМДІК - ӘСЕМДІК САНА-СЕЗІМІН
ТӘРБИЕЛЕУ ЖОЛДАРЫ
1.1. Ауыз әдебиеті туралы ... ... ауыз ... ... ... жағынан көп түрлілігі, оның топтастырылуы
Ауыз әдебиеті – халқымыздың аса мол ... ... ... сөз
маржандары осы ауыз әдебиетінде. Ауыз әдебиетінен сусындамаған, нәр ... ... ... ... ... Ауыз ...... құнарлы
топырағы.
Атынан көрінгендей, ол ауызша шығарылып, ауызша айтылған.
Фольклор – синтетикалық өнер түрі. Онда ... әр түрі – сөз, ... және ... ... ... Ал ... ... тек сөз
өнері тарихы ретінде өтіледі.
Фольклор — ағылшын ... ... ... ... шығармасы,
халықтың ауызша шығарған көркем сөздері ... ... ... ... ... бар. Қай ... болсын жазба әдебиетінен фольклоры бұрын
туған. Халық ішінен шыққан ... ... ... ... өз ... ... артына сөз қалдырды. Оны кейінгі ұрпақтар бірінен-бірі ... ... ... ... ...... ғасырлар жемісі. Халық жыраулары, жыршылары,
ертекшілері оны ... ... ... ... асыл ... ... ... ұрпаққа мұра етіп, бүгінгі біздің дәуірімізге жеткізген.
Адамзат өзінің сонау бала кезінде, табиғаттың ... ... ... жете ... кезінде сол табиғаттың сиқырлы алуан жұмбақтарын шешсем,
оны өз игілігіме жаратсам, бағындырсам ... ... ... ... ... Адамның табиғаттың дүлей, мылқау күшімен арпалысы
да сол ауыз әдебиетінде өрнектелген. ... ... ... ... ... ... ... өзін қоршаған табиғаттың
сырына терең бойлауына байланысты ауыз әдебиеті де мазмұны, ... ... ... ... ел ... қазақ халқының да ауыз әдебиеті – ескі заманнан келе
жатқан мұра. «Құламерген», «Ер Төстік» тәрізді ертегілер – ... ... ... ... туындысы.
Халық қай кезде болса да жақсы өмірді келешектен күтті және келешекке
нық сенді. Бұл ... ... ... да ... орын алды. Халық
өздерінің ауыр тұрмысын жеңілдетуді көздеді. Соған ... ... ... ... т. б. ... қиял ... ... ауыз әдебиеті әр салада, әр түрлі жанрда дамыған. Тұрмыс-салт
жырларынан бастап, эпостық жырларға ... бай мұра ... ауыз ... ... ... ауыз ... негізгі түрлері:
а) тұрмыс-салт жырлары, ә) мақал-мәтелдер, ... б) ... ... ... г) ... жырлар; д) айтыс өлеңдер; ж) тарихи жырлар,
шешендік сөздер т. б.
Біз қазақ халқы ауыз әдебиетінің әр ... ... ... дамығанын
айқын көреміз. Халық ең асыл ... – бай ауыз ... ... өзінің
тарихын, халықтың рухын бейнелеген. Халықтың бүкіл тіршілігі өлең-жыр-ларға
арқау болған. Дүниеге жаңа келген жас нәрестенің алғаш ... ... ... ... ... Ойын – ... той-думаны өлеңмен, әнмен өтеді. Жер қойнына
да адамды өлеңмен шығарып салады. Ұлы Абайдың: ... ... ... ... ... жер ... кірер денең», - деуі де сондықтан. Демек, ... ... ... ... қазақ халқы бүкіл өмір кезеңдерін сол
жырларында әр түрлі жанрда өрнектеп ... ... ... бір не екі ... ... мен әнге салып
айтылатын өлеңдерден бастап, ... ... ... ... ұзақ ... ... жанрға жатады. Ал ертегі, аңыз әңгіме, батырлар жыры ... ... ... ... ... ... ... болсын екеуі де көркем туынды.
Олардан көркем шығармаларға тән барлық қасиет-сапаларды көреміз. Солай ... да, ауыз ... ... ... қарағанда, өзіне тән
айырмашылықтары бар. Ол айырмашылықтар ... Ең ... ауыз ... ... ... Ауыз әдебиеті шығармаларының белгілі бір авторы жоқ.
Бір заманда, демек, әуел баста оны жеке ... ... ... алғашқы шығарушылар ұмытылып қала берген. Кейінгі айтушылар
оған түрлі өңдеулер енгізіп, өз ... ... ... ... ... ауызша шығарылып, ауызша айту арқылы таралатын
болғандықтан, үнемі ... ... ... отырады. Осыған
байланысты олардың әр түрлі нұсқалары — ... ... ... ... — Баян сұлу» жырының 15 шақты, сол сияқты «Қобыланды батыр» жырының
да ... ... бар. ... – ауыз ... ... ... Олай ... ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен екінші айырмашылығы оның
әр түрлі ... ... ... ... — ауыз ... шығармаларында лексикалық,
синтаксистік қайталаулар жиі ұшырайды. Қалыптасқан дағдылы сөздер мен
сөйлемдер, ... ... жиі ... Сол ... ертегілердің көбі
«Ерте, ерте, ерте екен, Ешкі жүні бөрте екен, Қырғауылы қызыл екен, Құйрық
жүні ұзын екен» деген ... ... ... ... ... да
бұл сияқты қайталаулар ұшырайды.
Халық ауыз әдебиетінің жанрлық, тілдік ерекшеліктері, ... оның осы ... ... ... ... жырларында өзіне тән тұрмыс-тіршілігі, негізгі шаруашылық
кәсібі, ... ... ... кең ... ... ... түрлері:
1. Еңбек және шаруашылық кәсібіне байланысты туған өлең-жырлар.
Еңбек және шаруашылық кәсібіне байланысты ... ... төрт ... мал және басқа жануарлар туралы, аңшылық туралы
өлеңдер және наурыз жыры.
2. Әдет-ғұрыпқа байланысты ... ... ... ... ... ... ... той
бастар, жар-жар, сыңсу, бет ашар, қоштасу, көңіл айту, естірту, жоқтау.
ә) Мақал мен мәтел:
Мақал-мәтелдер — ғасырлар шежіресі. Онда халық ... оның ... ... мол ... ... ой ... ... ... Онда өмірдің сан алуан құбылыстарына баға ... ... ... ... ғасырлар бойғы тәжірибесі қорытылады.
Халық даналығы үлкен ойды аядай қалыпқа ... ... ... «Көп сөз — ... аз сөз — ... ... мақал-мәтелдің өн
бойынан поэзияға тән үнділік, саздылық, ұйқас, ырғақты кездестіреміз. Онда
басы артық бір ... сөз жоқ. ... өз ... ... ... ... ... біріккен, ой-өрнек ажыраспас туыстық тапқан.
Мысалы, «Қой шелді ... ... ... ... ... ... де
өзгерту мүмкін емес. «Шелді мен төлді» ойымен де, ... де ... ... тұр. Оның орнына майлы, семіз деген баламаны алсақ, мақал
бүкіл ... ... ... ... қасиеті
жұтаңдайды. Сол сияқты басқа сөздерді де ... ... Олар ... ғана үлкен ой жүгіне ие.
Мақал-мәтелдердің тақырыптары әр ... Ол ... ... ... ... ... қамтиды.
Мақал-мәтелдер қосарлана айтылып, бір-біріне туыс болғанмен, екеуінің
өзара айырмашылықтары да бар. Ол ... ... мен ... ойды
түйіндеу жағынан да, құрылымы жағынан да байқалады. ... ... ... киіз ... ... ... деген мақалды алсақ, бұл екі жай сөйлемнен
тұрады. Мұнан мақалдар көбіне екі бөлімді болатынын ... Оның ... ой ... ... ой екінші түйінді пікірдің шарты түрінде
келеді. Киіз қазықтың жерге кіруі ... ... ... ... ... мұз да ... ... мақалдан да осыны айқын байқауға болады.
Мақалда бір-біріне қарама-қарсы ұғымдар мен ... ... ... айқындай түсу тәсілі басым келеді. Мақал ... ... ... тойып секіреді, біреу тоңып секіреді», ... екі ...... еменнің иілгені — сынғаны». Осы
келтірілген мақалдардың өзінен өмір ... ... ... ... ... бірдей жүріп отыратындығын байқаймыз.
Ал м ә т е л құрылысы ойды ... ... ... ... ... ... ... көрген ұлы той» деген мәтелде тұспал ғана бар,
мағына ашық емес, қорытынды ... жоқ. Осы ... сөз ... арқылы
берілген ойды тындаушы өзі топшылайды, ... ... де, ... да ... мен ... осы жоғары белгілермен бір-бірінен айрылады.
Жұмбақтар. Жұмбақ — бұл да ауыз әдебиетінің ... келе ... ... Ол ... табиғат құбылыстарының, өзін ... ... ... ... ... ... ... Жұмбақ адам баласының ой-өрісі, дүние
тануы кеңейген сайын, ... ... ... ... ... байланысты мазмұны, тақырыбы жағынан үнемі жаңарып, байып
отырады. Оның ... сан ... Сол ... ... ... ... кезеңдерін шамалауға болады. Мысалы, қалам, сия, хат,
кітап, телефон, ұшақ сияқты өнер-білімге, техника ... ... ... ... туындылары екені аян.
б) Ертегілер:
Негізгі түрлері: а) қиял-ғажайып ертегілері; ә) хайуанат жайындағы
ертегілер; б) салт ... ... ... ... ... ... ... – ертегілердегі жағымды кейіпкердің негізгі сипаты мен қасиеті
екендігі.
Ертегі – ауыз әдебиетінің ... ... ... Ертегілер — бірнеше
ғасырлардың жемісі. Өз халқымыздың тарихын, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын,
нанымын, дүние танушылық ... ... ... ... ... ... ... ертегі, әңгімелер – өткендегі өмірдің елесі.
Қазақтың тұрмыс-салтын кеңінен шолып, мол ... ауыз ... ... бай түрі ... ... ... Аңыз ... әдебиетіндегі әңгіменің бір алуан саласы — аңыз. Аңыз негізінде
әңгіме түрінде болады. Кейде өлең, жыр ... ... да ... ... бір адамның атына, іс-әрекетіне байланысты туады. Аңыздың
тарихи адамға қатысын да айтуға болады. ... аңыз ... де ... ... ... оқиға аралас келіп отырады. Бұл жағынан алғанда аңыз бен
ертегінің арасы жақын. Негізгі айырмасы — аңыз ... ... ... адам ... ... әңгімелерге қиял элементі көп араласса да, әлгі аңызға айналған
адамның өзі қарапайым адамның ... қала ... ... ... ... әр ... ... келеді және әр кезеңде өмір сүрген адамдарға
байланысты аңыздар туа береді.
Қазақ ... көп ... ... Асан-қайғы, Жиренше, Қорқыт,
Алдар көсе. Әр дәуірге сай басқа да аңыздарды көп кездестіруге болады.
г) Батырлар жыры:
Қазақ ауыз ... аса бай ...... ... Ол ... ... ... жыраулар мен жыршылар домбыраға қосып, өз
әуендерімен айтады.
Батырлық жырларда ел қорғау, басшыларға ... ... ... көрсеткен
батырлардың ерліктері жырланады, батырлардың отбасына, еліне, Отанына деген
сүйіспеншілігі – ... ... ... ... ... ұлға зар
болған қарт ата-аналардың арман-тілегі орындалады ... ... ... ... ... сенімді, нанымды, қызықты құрылады да,
онда, көбіне, тарихи деректер мен ... ... ... аралас
баяндалады, іс-қимыл, ерлік жүйелі дамып, кейіпкерлердің бейнелері мен
мінез-құлықтары әсерлі суреттеледі.
Батырлық ... ... 7-8 ... жыр ... жырланады, кейде 11
буынды қара өлең ұйқасымен де жырланады. Жырда әсірелеу, суреттеу ... жыр ... ... ... айтылады.
Негізгі батырлық жырлар қазіргі кезде ... ... ... ... ... болып басылып шықты. Дегенмен, әлі де ... ... ... қырық батыры»), баспа бетіне жарияланбаған
жырлар да бар.
Соңғы ... ... ... ... көркемдік дәрежесі жоғары,
авторлары белгілі (Н.Байғанин «Ер туралы жыр», Ж.Жабаев ... ... ... ... ... ... ... (эпос) тақырыбы ерлік, ел қорғау, өз отаны, өз елі
үшін сыртқы жаумен күресіп, кек алу ... ... ... ... — бас бостандығы, сүйіспеншілік. Қаһармандардың басында кездесетін
әр түрлі қиыншылықтар сол сүю, ... ... ... ұзап
кетпейді. Шығармада кездесетін зарлы мұң, аянышты көріністер бір-бірін
сүйген, бас ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда, сүйіспеншілік, махаббат
тақырыбындағы жырларда халықтың тұрмыс-салты, ... ... ... ... ... ... ... лиро-эпос деп аталуының өзі ... ... Кең ... бұл — лирика мен ... ... ... ... ... ... сөз. Қазақтың «Қозы Көрпеш —
Баян сұлу», «Қыз Жібек», ...... ... ... ... мен ... бәрі де лиро-эпос жырларына жатады.
Халықтың тұрмыс-салты лиро-эпостарда үлкен ... ... ... ... ... де ... ... өлеңдер:
Айтыс – халық ауыз әдебиетінің ерекше бір түрі. Айтыс қазақтан басқа
халықта арабтың бәдәуилер ... және ... ... ... ірі ... ... ... халықтарында бар.
Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы ... ... орын ... Тек ... қана ... ... Шығыс елінде бар айтыс
өзінің жанрлық қасиетін, түрін тек ... ... ғана ... ... ауыз әдебиетінде айтыстың бірнеше түрі бар:
1. Бәдік ... 2. ... мен ... айтысы. 3. Өлі мен тірінің
айтысы. 4. Жұмбақ айтысы. 5. Салт айтысы – қыз бен ... ... 6. ... айтыстар.
1.2. Қазақ халықының ауызекі шығармашылығын балалардың эстетикалық тәрбие
жүйесінде қолдану
Халықтың ауызекі ... мен ... ... айрықша рөл атқарады.
Олар халықтық педагогикада балалар мен ересектер тәрбиесінің ... ... ... ... ... мен ... ... адамгершілік қасиеттерін (қайырымдылық, мейірімділік, ізеттілік,
инабаттылық, бауырмалдық, туыстық, ... ... ... жерге, елге
сүйіспеншілігін, ұлттық намыс, ата-баба дәстүріне сыйластық ... ... ... ... ... интернационалдық көзқарас
т.б.), психологиялық-эмоционалдық ... ... ... ... ... ... елестету, есте сақтау, ойлау
т.б.), ... ... ... ... әсемдікті, сұлулықты талғаммен, ... ... ... алу, ... эстетикалық тұрғында баға беру т.б.)
қалыптастырады. Олардың маңыздылығы бүгінгі күнде тіпті артып отыр.
Ұсынылып ... ... ... ... ... поэтикалық және
музыкалық деп шартты түрде қарастырылады. Бұлай саралау олардың эстетикалық
тәрбиедегі ... ... ашып ... ... ... ... тоқталайық.
Ауызекі поэтикалық шығармашылықтың өте бай үлгілерінің бірі – ойындар,
ойын ... ... ... өмірінің сан қыры, тұрмыс тіршілігі, еңбегі,
дүниетанымы, ... ... ... ... ержүректік пен
жігерлілікке құлшынысы және т.б. ойын арқылы көрсетіледі.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... болды. Мұның бәрі халық ... би мен ойын ... өз ... ... Оның ... ... ... олардың жасына сәйкес, қара өлең түрінде ғана
емес, музыка мен әннің сүйемелдеуімен өткізілген. Мысалы, «Асау ... ... ... ... ... ойынға тақпақ айтып шақырады.
Ер екеніңді білейін, ... ... ... ... ... ... ... ептілігін сынап көргісі келген ойыншы:
Асау мәстек бұл болса,
Үйретейін, ... таяқ ... деп, ... ... да жүргізушіден алған таяққа сүйеніп тұрып,
көрпеше немес киіз оралған қыл ... ... ... ... алып тепе-
теңдігін жоғалтпай, жерден тақия алуы тиіс. Оны ... ... ... «айыбына» ән шырқайды, күй шертеді, не жыр ... ... Бұл ойын ... ... ... табандылықты және ат
үстінде өнер көрсетуге қажетті басқа да ... ... ... арасында баланың музыкалық-әншілік ... ... ... ... арналған ойындар олардың әндерін жетілдіруге
тәрбиелейтін өзінше бір сабақ іспеттес. Бұл ... ... ... ... атты ойын ... Ол шағын төрт әннен тұрады ... ... ... біледі? Малды төлін емізуіне шақыру; Малды суға шақыру;
Малдың төлін былай атайды.)
Ойын барысында ... ... ... жүргізушінің сұрақтарына
жауап бере отырып, жан-жануарлардың мінез-құлқын, олардың сыртқы көрінісін,
олар ... ... ... салып беруі тиіс. Ал ... ... ... ... құбылыстарынан хабардар болуды талап
етеді. Ойын аздап театрландырылған ойын-сауық түрінде өтеді, мұнда ән-жыр
айта білу, ... ... есте ... білу қабілетіне мән берілді.
«Аңдардың айтысы» атты ойында қатысушылар жүргізушінің талабына сай
(белгілі бір ... ... ... онда ... дауыстарын, қылықтарын
бейнелеп, олардың өзіне тән ерекшеліктерін сипаттап ... ... ... ... ... ... ... музыкалық және әртістік қабілетті,
жеке және топтасып ән айта білу дағдысын жетілдіреді.
Ойын ережелерінің үлкен тәрбиелік ... бар. Олар ... ... ... ... мен ... олардың өзара қарым-
қатынасын бақылап ерік-жігерінің қалыптасуына ықпал ... ... ... ойынында қаздар тек кемпірдің: «Олай болса, сендердің біріңді ... ... ... ... ... ... кемпірден қаша жөнелуі керек.
Ойын шапшаңдықты, ... ... тез ... ... ... ... ... көмектесуді, жауапкершілікті, батыл
қимылды талап етеді. Бұл ойындағы ерекшелік – ... ... ... өлең
айтуда өзара үйлесімділік байқалады. Хормен ән ... би ... ... қоңырау әшекейлер өзара үндесіп жатады. Яғни, әуен саздары мен
қоңырау сылдыры ойнаушылардың қимылдарына ... ... ... ... өйткені ойындағы қимылдар жай қимыл емес, әуеннің
ырғағына байланысты жасалатын ... ... ... ... ... ... ойнайды).
Мұндай ойындар халықтық педагогикада өте көп және мазмұндары ... да ... ... ... әрі ... Олар,
«Алақан соқпақ», «Тақия тастамақ», «Тартыс», «Айгөлек» т.б. Қай ойынды
алмайық, бәрінде де би ... ... ән, күй, ... мәнерлі
қимыл мен ыммен жасалатын көріністер т.б. бір-бірімен алмасып жатады.
Бұлардың бәрі нақтылы белгілінген ... ... ... ... ... ... орындалады. Ойын барысында қатысушылар өздерін ... ... ... ... ... бөлек ортада сезім,
поэзия, өнер әлемінде сезінеді. Олар ойнаған рөлдерінен эстетикалық ләззат
алуға талпынады. Ойын барысында ... ... ... ... ... отыру, өзін дұрыс ұстау, қандай мөлшерде бір-бірімен
сөйлесу қажет т.б. Осы ... ... ... ... ... ... ... элементтерімен аса толықтырылған деп қорытынды жасауға
болады. Сонымен бірге осы ойындардың кең ... ... ... мен көріп тамашалаушылар санының артуы – мұның бәрі болашақ ұлт
театр мәдениетінің қалыптасуына ықпалын ... ... бірі ... ... ... әзіл-күлкі, түрлі бәсеке жарыстар көптеп
кездеседі: ... ... және ... ... ... қызығатын
санамақ, қаламақ, жаңылтпаш, жұмбақ, күлдіргі ойындарымен, тосыннан туған
қызықты кезеңдерімен жиі сүйемелденіп отырады. Олар ... ... ... ... ... орыс ... Г.А.Виноградовтың айтуынша, бастама-ойын
прелюдиясы болып саналады, ойынға қатысушыларды тез ұйымдастыруға, олардың
жүргізушіні әділ ... ... ... қолма-қол бұлжытпай тиянақты
орындауына мүмкіндік туғызады. Бұдан ойынның алдында ... ... ... ... ... тән етіп ... айтып беру
ықпалын тигізеді:
|Қуыр, қуыр, қуырмаш, |Сен, тұр – ... бар! ... тары шаш! |Сен, тұр – ... бар! ... бармақ, |Сен, тұр – ... бар! ... ... |Сен, тұр – ... бар! ... ... |Сен, тұр – ... бар! ... ... |...Ал сен ... ... ... ... түбін жалап, |
| ... жат. ... ... құрт бар, ... ... май ... ... жерде қатық бар... ... ... ... ... қаламақ ойындары бар, олар да көңіл-күйге тез әсер етіп,
балалардың есту ... ... ... ... ... барысымен еліктіреді. Олар балалардың екі ... ... ... ... ... ... ... санамақ арқылы
екі жүргізушіні таңдайды, содан соң екі-екіден жұпталып өздеріне ат ... ... ат ... ... ... ... ... сұрайды.
Мысалы, ойнаушылар: «Аспандағы жұлдыз керек пе, судағы құндыз керек пе?» ... ... ... ... ... құндыз», - деп жауап берсе, «Құндыз-
бала» сұраған ... ... ... ... ... екі топқа бөлінеді.
Қойылатын аттар ойнаушылардың тілегіне байланысты:
Алтын асық ... пе, ... ... керек
пе,
Күміс қасық керек пе? ... ... ... пе?
Мұндай ойындар баланы тез ойлауға, тапқырлыққа ... сөз ... ... теке» ойынында жүргізуші ойынға қатысушылардың ... ... ... ... Ең соңғы аталған бала «Тентек теке» болады:
Бұзау, бота, құлыншақ,
Тоқты, серке, тай торпақ,
Тана, тайлақ, ... ... ... бар.
Малдың жасын айыра біл, естіп ал,
Бұқа, бура, айғыр, қошқар, теке бар.
Сүзегенсің, тентек теке, жеке қал,
Көзін байла, теке-теке «бақ-бақ».
Соқыр теке ... ... ... ... ... ішінде ойналады. Жүргізуші «Тентек текені» ортаға
шығарып, көзін таңа бастағанда «Тентек теке» былай деп өлеңдетеді:
Қараңғыда көзім жоқ, ... ... ... ... жоқ, Бір қыз ... ... ... текені» айнала қоршағандар мазақтап:
Соқыр, соқыр соқырақ, ... ... ... ... Ал ... көр,
батырым,
Топырағын алайын, Міне ... ... ... ... болысымен әр жаққа қашады, ал «Соқыр теке» олардың бірін
ұстауға тырысады. Ұстаған ... оның ... ... ... ойын ... ... санамақтар, әуезді, қызықты орындалатып әуендер, ... ... ... ... ... әңгімелері жылдам,
берік есте сақталады және оны балалар ... ... ... ... ... ... да ... түрлерінің бірі – жаңылтпаш. Ол бала
тілін ширатудың қолайлы құралы, қалай болса ... ... ... ... ... керісінше, ол белгілі бір желі құрылады, дүниетанымдық, тәрбиелік
мәні бар. Жаңылтпаш балаға жастайынан ана тілінің бай қорын игеруге, ... ... ... ... ... ... сөзді қастерлеуге
тәрбиелейді. Балалардың көбіне тілі келмейтіні, дұрыс айта алмайтыны – «р»
дыбысы. ... ... «р» ... ... жаңылтпаш сөздері өте көп.
Мысалы:
Торта-қойдым, Орта ... ... ... қойдым.
Жаңылтпаштарды балаларға жылдам айтқызғанда «р»-дың орнына «И» дыбысын
айтып «Тойта», «Ойта» деп жібереді. Ал бұл жаңылтпаштар ... «р» ... ... ойын ... айқын, дәл сөйлеуге жаттықтырады.
Әдетте жаңылтпаш сөздері бір-екі немесе бірнеше сөйлемнен құралады.
Олардың қайсысында болмасын баланы көркем ... ... ... ... ... жаттығу жұмысын жүргізу үшін қолданылған шеберлік бар. ... мына ... арал қай ... ... ... ... ... тал арал, ... ... Таға ... ... ... ... май ... қай қаймақ?
Балдан тәтті бал май қаймақ.
Олар баланы дұрыс сөйлеуге ... ... ... ... ... ... ... мағынасына, мәнерлілігіне көңіл аударуды
талап етеді.
Жаңылтпаш сөздері ұйқасты, қызықты және күлдіргі болып ... ... ... есте ... оңай да жеңіл. Оны ойын әдісі ретінде
пайдалануы да осыдан болар.
Қазақтың халықтық педагогикасында ... ... ... ... да ... кездеседі. Солардың ішінде жастарға өте ұнайтыны – назды
күлкісі, әзіл-қалжыңы, айтыс-тартысы ... ... ... ... ... ... Мұнда музыкалық шығармалардың мазмұны ... ... ... ... ... ... жеке дауысты немесе
бірігіп (хормен) ән ... ... аяқ ... суырып салып айту біраз
шеберлікті талап етеді. Жаңа әндер мен күйлер орындалады.
Тағы бір ерекшелік, ойынға ... ... ... ... ... киініп, әшекейлерін тағып келеді. Бұдан жастардың ... ... ... ... музыкалық мәдениетін жақсы
меңгергенін, әсемдікке қозқарасын байқауға болады.
Халық ... мен ... ... ... қалыптастыруға ауыз
әдебиетінің елеулі туындысының бірі – ... мән ... ... қара ... де, өлең түрінде де, айтыс түрінде де кездеседі, ... ... ... ... ... ... ... (ай), «Отқа жанбас, суға
батпас» (мұз) т.б. Жұмбақтар ... ... де, ... ... ... ... ... ауызша, жазбаша, жұмбақ айтыстары
көп кездеседі (Жігіттер мен қыздардың жұмбақ айтысы, ... ... ... ... ... бір ... ... тұрады. Әңгімелі әсем жыр, дастан
атаулының талайының жұмбаққа соғып кететіні болады. Ертеде ердің ... ... ... машық болған» - деп М.Әуезов бекер айтпаған.
Бұл пікірдің тарихи ақиқаттың ... ... ... ... ... күйеу таңдаған қыздар жігіттің ақыл-ойын, өнерін, адамгершілік
қасиеттерін байқау үшін, оларға жұмбақтар шештірген.
Жұмбақтар ақындар айтысында да кең ... ... ... ... бір-
бірінің ақындық, әншілік, домбырашылық өнерін ғана ... ... ... ... ... ... ... отырсақ, жұмбақтар үлкендерге
де, балаларға да ортақ. Жұмбақтар тақырыптары былай топталады: жаратылыс-
табиғат; адамның анатомиясы және ... ... ... бәрі қай ... болмасын (үлкендер, кішілер) ой-өрісін, білім
қорын ... ... ... ... талғамын
қалыптастыруға көмектеседі, тапқырлыққа, өз бетімен ізденушілікке баулиды,
жұмбақтағы ұйқас ырғақтарды дұрыс қабылдап, ... ... ... едім ... ... қыз ... етіп ... оны.
Ішінде ерлі-зайып екі аққу бар.
Жарықтай, жеті сары бас ... ... ... күнделікті өмірден, ... ... көре ... және оны ... ... ... ... дегені – аспан, өйткені, біріншіден, екеуі де ... ... ... ... түс ... ең ... тұрмыс-тіршілігінде (үй жиһаздарын әшекейлегенде) кең қолданатын
түсі. Қыздардың керемет көркем нұр сипаты қазақ халқы өте ... ... ... айға ... ... «ай десе ... күн десе ... бар деп
тамсаған.
«Қазақ жұмбақтарындағы суреттеулер бейнелеу тәсілінің ... ... ... ... көзге бірден шалынады. Олардың сыртқы құрылысы
ойнақты, тілге ... ... ... ... бәрінен бұрын
эстетикалық сезімін ... ... ... ... ... ... ... және әділеттілікке ұмтылу сияқты ең биік рухани
қажеттілік пайда болады». Мысалы «Ақ ... ... ... жібек шашылды»
(Күннің көзі) деген жұмбақтағы басты мағына күн шапағын жұқа жібек матамен
теңестіру, өрнектелген сандықтың әшекейлігі насихаттау ғана ... ... ... ... ... ... ... үлпілдетіп таққан шашақ,
Бұралып тал шыбықтай тұрған жасап» (Қамыс), немесе «Қар астында қыстады,
Жасылмен бөркін ... ... ... ... мақсаты балаларды
табиғат маусымдарына кездесетін ... ... ... ... ... тап басып тани білуге, ... ... ... бір түрі ... ... де, кішінің де, жас пен
кәрінің де қиялына ... ... ... дүниесіне жетелейді, күнделікті
тұрмыс-қарекеті мен табиғатта кездесетін ... ... ... оны ... ... ... ... халқының эстетикалық тәрбие берудегі тиімді құралдарының бірі –
ертегі. Оларда ... ... ... мен дәстүрлері,
бақыт жолындағы күрес, адамдардың өзара қарым-қатынастары мен мінез-
құлықтары, ... ... ең ... ...... ... ... Отанға, туып-өскен табиғатқа және т.б. деген ... Қай ... да ... ... жас ... мақсат-мүддесі мен талап-тілектеріне сай ... ... ... және сезімге ықпал етуімен ерекшеленіп
отыратыны аян. Орыс ... ... ... ... халықтық
педагогикасының алғашқы және тамаша ... ... ... ... халықтың педагогикалық данышпандығымен бәсекеге түсе алады деп
ойламаймын» деуінде терең мән ... ... ... қазақтың педагогикасында да ертегі жас ұрпаққа
эстетикалық тәрбие беруде орасан зор рөл ... және әлі де ... ... ... ... ... ... шындылдығы, тапқыр әжуа-мысқылы
және әлеуметтік мәні жағынан алғанда ... ... ... болып
табылады. Бағзы замандардан-ақ ... ... де ... ... эпикалық дастан мен ертегілерді дәлме-дәл айтып шығуға
мүмкіндік беретін ... есте ... ... ... зерттеуші-ғалымдардың атап көрсеткені белгілі. Осы ... ... ... ... ... ... шығармашылығында, әсіресе эпостар мен ертегілерде
жекелеген құбыластар ... ... ... ... мәнінде олардың мазмұны объектілі болмастың көрінісі болып табылады.
Ертегілердің жанрлары сан ... Атап ... олар ... ... хайуанаттар және сыншыл ертегілері (салт ... ... ... ертегі).
Соның ішінде көпшілік ертегілер балаларды өнерді игеруге, өнер ... ... ... ... ... ... жеті ... жігіт
өздерінің өнермен (үлкені – аспанға ұша білді, екіншісі – мерген, ... суға ... ...... ... ... – жер астынан жол
салғыш, алтыншысы – жол болжағыш, жетіншісі – аспазшы) ... «ай ... күн десе ... бар сұлу қызы Қаншайымды көктен келген алып ... ... ... ... ер ... жер асты ... ... көмегімен кездескен киыншылықтың бәрін жеңіп шығарады. Бұдан қазақ
халқының өнердің қай ... ... ... бағалағанын, оларды қадірлей
білуге балаларды жастайынан үйреткенін ... ... ... ... ... адам ... «Өнерлінің өмірі ұзақ» деп ... де ... ... ... ... ... бейнелері,
сондай-ақ адамдардың сұлулық пен нәзіктікке берген жоғары бағалары баланың
әдемілікке ... ... ... құралы болды. Ертегіде
адамдардың, әсіресе қыздардың сыртқы ... ... ... ерекше әсерлі суреттеледі. Халық сыртқы сұлулықты адамның ішкі
рухани байлығымен, оның ақыл-ойын моральдік қасиеттермен: ерлігі, батырлық,
батылдық, ... ... ... терең сезімімен
үйлесімді болуын талап етті. Оны «Күн ... ... ... ... ... ... пен ... қыз», «Ермек» ертегілерінен айқын аңғарамыз.
Мәселен, «Ермек» ... ... ... «ай десе аузы бар, күн ... бар, белі ... ... ... қасы қиылған, аузы
оймақтай, ерні жұп-жұқа, беті ... ... ... салғандай сүп-
сүйрік, орта бойлы» деп суреттеумен шектелмейді, оның ... ... ... ... ... ... түсінуінің
педагогикалық маңызы да міне осында. Адамдарды осы салада ... ... ... ... ... дұрыс қабылдауға, айналадағы
ортаны эстетикалық және моральдық тұрғында бағалай білуге тәрбиелейді.
Сұлулық ... ... ... ...... деп ... да ... сұлулықты сезініп, түсініп, оған қызыға білуі олардың өмірді
ерте тануына көмектеседі. Әрине, ертегілерде суреттелген ... жер ... ... жер бетінің көріністері, ертедегі батырлардың ... ... ... ... ... үшін ... киген киімі, пайдаланған
қару-жарағы, сауыт-сайманы, мінген аты, музыкалық аспаптардың ... ... ... ... ... ... болды.
Зерттеу жұмысы қазақтың халықтық педагогикасымен эстетикалық тәрбие
саласын жүзеге асыруда қолданылған амал-жолдарын, ... ... ... Олар – ... әуендер, ән сарындары және орындаушылар
(әнші, күйші, биші т.б.), нақтырақ айтқанда бала сезіміне әсер ... ... ... ... ісмерлігі өнердің адам өміріндегі ... ... ... ... ... отырды. Ертегілерде өнер
адамдары халықтың өте қадірлі, сыйлы адамдары ретінде бейнеледі. Ескеретін
жай, ... ... ... ... еркек-әйел деп бөлмеген.
Керісінше, қазақтың ауызекі шығармашылығы ән ... ... ... ... ... ... ... бәріне бірдей ортақ болғанын
көрсетеді. Оған дәлел – ... мен ... ... мен жеті қарақшы»,
«Ермек», «Екі жетім» т.б. ертегілер. Оларда қыздардың ... ... ... шалдың сыбызғыда күй тартуы, қыздардың жіп иіріп, кесте
тігуі жайлы баяндалады.
Ертекті мәнерлеп, нақышына келтіріп айту, ... ... ... ... тіл өнеріне, сөз ... ... ... ... әсер ете ... ... «Ертекші күлдіргі,
әзілқой адам болса, оның ... да ... сөз ... ... ... ... ... батырлық, каһармандықты сүйетін болса, ертегінің
ішінде соғыс, майдан ер ... ... ... ... көбірек көрсетіледі.
Ертекші ойшыл, ақылғой, дана кісі болса, оның ... ... ... ... ... ... неше ... терең ойлар,
шешен нақыл-ақылдар, үлгі-өсиеттер ... ... өнер ... ... ... әсем ... ... аспаптар, ән-күй, халықтың
сәндік-қолданбалы өнері туралы басымырақ сөз қозғалады. Осынан ... жеке ... бала ... ... ... зор екендігін
көрсетеді.
Ертекшінің тағы бір ерекшелігі – ертектің мазмұнын домбыра, қобыз,
сыбызғы, ... өзі ... ... Бұл баланың естігендерін
эмоционалдық тұрғыда қабылдауына әсер ... ... ... ... қиялына қанат бітіріп, әр түрлі елестер туғызады, музыкалық есту
қабілетін дамытады, сөйтіп ... ... оның ... мен ... сақталып қалады.
Сондай-ақ ертегілерде күлдіргі ... ... ... ... ... ... өлеңдері», «Қанбақ шал», «Тоңқылдақ, бір
шіңкілдек», «Суайттың өтірік ... «Қу ... ... ... ... ... бір ... қасиеті, өзі жан иесінің ... ... ... ... ... табиғат көріністерін алады.
Солардың болмас, көнбес қиғаш ... ... көз ... өз ... ... ... ... еріксіз өрескел, күлкі күйлер
туады. Ұғымдылығы мен күлкілігі тек қазақ тіршілігінен ғана туған емес, ... әрі бар адам ... ... ... мөлдір, айқындығында». Әдетте
күлдіргі әңгімелерді өтірік өлеңдер жандандыра түседі. ... ... ... ... ... Алайды ол күнделікті тіршіліктен, күн
көру кәсібінен туындап ... ... ... ... ... жорта шындықтай етіп баяндау, қиыспайтынды шебер қиыстыру ... Оны ... хан ... айтқан мына бір өтірік өлең шумағынан
байқауға болады:
Үш жаста мергеншілік кәсіп қылдым,
Ши оқпен мың құланды атып қырдым.
Ауынан ... ... ... жүз ... сатып тұрдым.
Айдадым жылқы қылып, тоқсан түлкі,
Борсықты ұстап мінсең, аттың мүлкі.
Ішінде топ ... ... ... ... қарсақ, жұртқа күлкі!
Тазшаның осылай айтқан әңгімесіне де, ... де, ... аяқ, ... ... рас ... бір ауыз сөз қоспай айтқанын да ... ... ... қай іске бет ... ... сол ... ... шығады.
Егер осы неше түрлі жақсылық жұмыстарды мойнына артса, оның да ... ... ... ... ... ... ... жұмыс келер», -
деп, айтқан уәдесімен қызын беріп, ... ... ... ... ... артқаны, сенімді тәрбиенің әдісі ретінде пайдаланғаны байқалады.
Балаларға эстетикалық тәрбие беруде аңыз ертегілердің де өзіндік орны бар
(Алдар Көсе, ... ... ... Асан ... т.б.). Оған ...... Қорқыт жиырма жасқа толғанда түс көріп, түсінде оған құдірет қырық
жыл ғана өмір суретіні туралы аян береді. Ол адам ... ... өмір ... ... дүниенің төрт бұрышын шарлайды. Қайда барса да ... ... ... көр ... Ажал тырнағынан құтылмасын білген Қорқыт
өзінің туған жері Сырдарияға қайтып оралады. Ағашты ... ... ... Желмаясын сойып, оның терісімен қобыздың сыртын ... ... ... ... ажал алып ... ... хауіппен Сырдарияға кілем
төсеп, соның үстінде отырып қобызды күндіз-түні ұйқы ... ... ... сұлу ... ... пен ... бітіспес күресі, адамзаттың
арман-тілегі баяндалады. Ол әуендерді адамзат баласы, табиғат, жер-су, ... ... ... ... ... құс, ... тіршілік иесі
тыңдайды. Тіпті, күңіренген күйлерді тыңдаған ажал да Қорқытқа батып жақын
келе алмаған көрінеді. ... ... ... ертекшілер балаларға
түсінікті болу үшін музыкалық аспаптарда ойнар алдында ... ... ... күшін, әуезді, сазды, мұңды әуенін баланың жан дүниесіне
жеткізе ... ... ... бола ма ... өлмейтұғын артында сөз
қалдырған» - деп ұлы Абай айтқандай, ертекшілер де ... ... оның күй ... толғаған даналық ақыл өсиетін бала зердесіне
құя білді.
Қорыта айтқанда, ертегінің қай түрін алсақ та, «ол – ... ... зор ... ... ... тәрбиелік мәні бар әңгімелер.
«...ертегінің әрбір сөзі мәңгілік фресканың өте нәзік нақышы секілді,
әрбір сөзде, ... ... ... рухы ... ... ... бар.
Ертегі – халық мәдениетінің рухани байлығы, оны тану арқылы бала ... ... ... ... - деп ... өте орынды айтқан.
Ертегі ақыл-ойды, адамгершілік қасиеттерді, эстетикалық талғамды, нәзік
сезімді тәрбиелеудің ... ... ... Олар балалардың қанат бітіріп,
ойлау қабілетін, тілін дамытуға, шешендікке, тапқырлыққа, олардың ... ... және ... ... ... ... және күні бүгін де септігін тигізіп отыр.
Ауызекі халық шығармашылығында мақал-мәтелдер елеулі орын алды. ...... сан ... ... ... кешкен оқиғаларынан
қорытқан ақыл-ойының жиынтығы, ... ... ... ... ... ... ... байланысты туған тоқсан
сөздің тобықтай түйіні.
Әр халықтың мақал мен мәтелі – сол халықтың өзі жасап ... ... ... Ол кез ... ... ... тұсында еске түседі,
тілге оралады. Сөйтіп көп ойлауды, ұзақ баяндауды керек ететін қиын ... ... ... ауыз ... түсіндіреді, ұғындырады. Туған қадір-
қасиеті туралы балаға әңгімелей-ақ: «Ел іші – ... ... ... ... болғанша, өз елінде ұлтан бол» деп екі-үш сөзбен-ақ Отан ... ... ... К.Д.Ушинский мақал-мәтелдерді балалардың тәрбиесі мен
жеке адамның қалыптасуындағы сан ғасырлық тәжірибесін ... ... ... деп ... Ушинскийдің бейнелі сөзімен айтқанда,
балалар тәрбиесі ... ... ... ... да ... ... – сөздің інжу-маржандары, онда ... ... оның бала ... ... ... тәжірибесі, еңбекке
деген көзқарасы, үміті мен арманы, мүддесі ... ... ... ... ... ... ... саласындағы, ғасырлар бойы
жинақталып, өмір елегінен өткен әдет-ғұрып, ... ... ... де ... ... ... жататыны күмән тудырмайды.
Халық мақал-мәтелдерін зерттей отырып, қазақтардың мінез-құлық, тіл
мәдениетіне, өнерге, ... ... ... ... ... да ... болады. Мәселен, «Ағаш көркі – ... ...... ... ... сыры кетсе де сыны кетпейді» деген мақал-
мәтелдер адамның сырт келбетіне, киім ... мен ... ішкі ... сай ... ... ... ақылы сай екен» деп тамсанып адамның ... ... ... ... ... болуын құптаған. Оны мына мақал-
мәтелдерден де аңғаруға болады: «Адам ... ... ... ... ... «Қыз ... ... ұл әдебімен сүйкімді», «Күн болсаң,
күндей бола біл, ай болсаң айдай бола ... ... ... - өңі ... Осындай талапқа сай жастарға халық аса құрметпен қарап «ізетті»,
«парасатты», «көргенді» деген ... ... ғана ... ... қыз ... ... жақсы жігіт – көктегі ... ... ай мен ... ... ... ... тең – суы тәтті, жаман шөлмен тең – желі
қатты», «Ай десе – ... күн десе – ... ... ... ... ... ... сөйлесуде биік талаптар қойылған. «Сөздің көркі – ... сөз ... ... ел ... «Мақал – сөзің мәйегі» деп
айтылар ой-пікірдің әрі қысқа, әрі ... ... ... ... ... ... ... ақыл, ой-өрісін, сөйлеу ... ... ... ... ... сөздің қысқасы жақсы», «Сөз тас жарады, тас
жармаса, бас жарады», «Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле», «Жақсы сөз – ... «Аз сөз – ... көр сөз – ... ... сөзі ... сөзі білектей», «Аузы жаман ел былғайды, аяғы жаман ... ... сөз жан ... ... ... ... да ... «Сөйлей білмеген өзін-өзі қор етер», «Сөз тапқанға қолқа ... ... ... ... ... ... «Орынсыз сөз өзіңе тиер»,
«Ердің өзіне қарама, сөзіне қара», ... сөзі ақыл ... ... сөз ... ... кір ... - деп, ... даналығы жас
жеткіншектерді сөз мәдениетін меңгеріп, оны қадірлей білуге, оған ... ... ... әсерлі, бейнелі сөйлеуге шақырады: Басқаны
мұқият ... ... ... ... ... кішіпейл,
ізетті болуға, жақсы мен жаманды, қас пен досты, сұлулық пен ұсқынсыздықты
айыра білуге баулиды. ... ауыз ... ... ... бар» ... ескерте отырып, «Көп ішінде сөйлеген, көсемдіктің белгісі, көпке
сөзі ұнаған шешендіктің белгісі» - деп, сөз ... ... ... ... ... ... бала кезден санаға сіңіре берген.
Сөтіп, «Өнер алды – қызыл тіл» деп тіл өнерін жоғары бағалаған, ... ... ...... деп, өнер мен ... әрқашан қатар қойған халқы
«өнер» сөзінің аясына көп ... ... ... яғни бұл сөз ... орай ... «өнер», бірде «көркем ... ... ... «ісмерлік» мағынасында қолданылып отырған. Сондықтан, өнер жөніндегі
көптеген мақал-мәтелдер халықтың өнерге, өнердің белгілі бір ... ... ... ... ... «Өнерліге өлім жоқ»,
«Өнерлі өрге жүзеді», «Өнерлінің өрісі ұзақ», «Өнерлі бала сүйкімді», «Өнер
білсең ... ... деп ... өнерің болса қолында, өнерлінің
ырысы жарқырап жатар жолында», «Шебердің қолы ... ... ... ... сөзі алтын», «Ақыл көпке жеткізеді, өнер көкке жеткізеді»
деген мақал-мәтелдер бұған айғақ. Сол сияқты халық «Жігітке өлең де - ... те - ... ... ... ... өнер де аз», «Өнерлі жігіт ... ... ... жер ... ...... қанаты» деп есептеген.
Ал еңбектен бойын аулақ салатын, өнерден құралақан жатып ішер ... іс ... олақ ... ... ... ... «Жалқауға жылқы
бермей, ұйқы берген, Жаманға ақыл бермей, күлкі берген», ... ... ... ... ... ... ... білмеген ірітер,
теріні илей білмеген шірітер», «Алтын жерде жатпайды, жаман ұста ... «Өз ... ою ... кісі ... сызу ... «Біздің елдегі
жаман қарғалар бөгде елге келіп жыл құсы бола қалыпты», «Қойшының қызы қой
келгенде іс ... ... айға ... деп, мерт ... ... ... ... тағылымдық мақал-мәтелдер де көптеп
кездеседі. Олардың ерекшелігі – айтылатын ой-пікірдің тура ... ... ... ... бұл да ... ... – кішінің жеке басына деген
сыйластықтың, жоғары мәдениеттіліктің ... ... ... ... деп үзіп ... үземін деп бұзып алма», «Киім ... кең ... ... ... ... аттың сыртынан жүрме», «Түйенің ... таяқ ... ... ... ... жоқ», «Қызым саған айтам,
келінім сен тыңда» т.б.
Халықтық педагогика бойынша бала тәрбиесі мен оның ... ... ... сезімі, көзқарасы, қатынасы, қабылдауы) ... ... ... ... ... ... ата-
аналардың күнделікті тыныс-тіршілігіне, эстетикалық талғымы мен мәдениет
деңгейіне ... ... ... бала отбасында естіген-көргендерінің
бәрін ... ... ... ... ... ... ... бала өз ата-анасының эстетикалық қасиеттерін
(әншілік, күйшілік, зергерлік т.б.), өнерін, ... ... мұра ... ... ... ұл ... шешеге қарап қыз өседі», «Әке – бәйтерек,
бала – ... «Әке ... оқ ... шеше көрген тон пішер», «Ұяда не
көрсең, ұшқанда соны ілесін» деп баланың дұрыс адам ... ... ... қандай ықпалы болатынын айтса, «Келін ... ... ... ... ... ... келін – келін, жаман жерге түскен келін ... ... ... ... ... «Келін қайын ененің топырағынан
жаралады» деп, келісті келін кесірлі айналса, келген жерінің дұрыс ... ... ... аңғарады. Бұдан отбасында ата-аналардың,
үлкендердің балалар мен ... үлгі ... ... ... ... әрдайым биік болғанын байқауға болады.
Мақал-мәтелдерге жасаған осы қысқаша шолудың өзінен-ақ бала тәрбиесінде
эстетикалық қасиеттерінің қалыптасуы ... ... ... даналығының
қаншалықты бай екенін байыптауға болады.
1.3. Эстетикалық тәрбие мен халық ... ... қай ... да негізінен балаларға, жас өспірімдерге арналады.
Ал оларды әсемдікті сезініп, ... ... ... ... ... арқылы іске асырылады. Жастарға эстетикалық тәрбие ... ... ... ... білу ... күн ... ... «Эстетикалық тәрбиенің міндеттері қандай?», «Сабақтастық дегеніміз
не?» деген сұрақтарды ... ... ... ... әр ... өнер ... іс-әрекеті арқылы баланың
тәртібіне, өмірге көзқарасына, түсінік-құлықтылығына игі әсер ету;
- екіншіден, қоғамдағы, табиғаттағы, өнердегі әсемдікті ... ... ... дамыту;
- үшіншіден, эстетикалық талғамын дамыту, дұрыс ... айта ... ... ... оның дамуына көмектесу;
- төртіншіден, баланың көркем-өнерге деген қабілетінің ... ... ... ... ауыз ... үлгілерін оқи отыра, халықтық
дәстүрлердің қыр-сырын түсінуге, табиғаттың, еңбектің сұлулығын және ... ... ... ... ... сабақтастық дегеніміз – білім беруде оқу пәнінің әр түрлі бөлімдері
арасында қажет байланыстарды белгілеу, оқытудың әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Сабақтастық ұғымы
оқушылардың білімі мен икеміне қойылатын талаптарды, оқыту әдістері мен
тәсілдерін, жаңа оқу ... ... мен оны ... ... ... да ... Сонымен оқытуда сабақтастық орын алу
үшін ғылымның мазмұндық ... ... ... ... жүйесінің жас
ерекшелікке сәйкестігі айқындалуы керек.
Оқытуда сабақтастық талаптарын ... ... ... және
тәжірибелік тұрғыдан беріп, оның өмірдегі әсерін кеңейтеді.
Білім берудегі сабақтастықтың осы қағидаларын тәрбиелеу ... ... Ол ... ең ... адамның білімі, ақыл-парасаты оның мінез-
құлқының, тәрбиесінің қалыптасуына өз үлесін қосатынын ескеріп білім ... ... ... ... ... ... оқушыларымен эстетикалық тәрбиені халқымыздың озат
дәстүрлерін ескере ... ... ... ... ... ... балалық сезім – саналы өмірдің негізі. Бұдан саналы өмір
негізін қалауда ... да ... ... ... қажет болатыны түсінікті.
Демек, бала эстетикалық жағынан дамып, жетілуі үшін, тәрбиені өте ... жас ... ... керек.
Бұл туралы белгілі мүсінші С.Г. Коненков: «Бала күндегі әсер кімнің де
болса келешегіне көп себін ... Бала ... ... ... сол
сияқты ғылым жолындағы кезеңдерің мәнді өміріңнің негізі және де осы ... да ... ... есіңде қалғандар - өміріңде ұмытылмайтын
естеліктеріңді ... ... ... ... - ... Сондықтан әр
оқушының өзін қоршаған ортадан әсемдікті сезінуі, оны ... ... сол ... ... ... әсер ... Дегенмен адамның
көркемөнерге деген қабілетінің дамуы, қабілетінің шығармашылықпен ұштасуы,
оның бала кезінен тәрбиенің осы түрлерімен қамтылуына және әр ... ... ... ... ... ... мақсатқа бағыттап жүргізуге
байланысты.
Эстетикалық тәрбиені жасөспірім балалармен, олардың ата-аналарымен
бірге бастауыш ... ... де ... ... да бастауыш сынып
оқушылары эстетикалық тәрбиені кітап оқу, музыка тыңдау, бейнелеу өнері мен
театр, кино арқылы, көркемөнерге тарту ... т. с. с. ... да ... ... ... қана ... оны ... жүзеге асыру тәсілдерін де
меңгеруі керек.
Егер ойланып көрсек, музыкасыз, әнсіз ешбір үй жоқ десе де ... онда өсіп келе ... ... қандай музыка тыңдайды, қалай әндетіп,
би ... ... ... бала ... дөп баса білу — аса қиын ... процесс.
Эстетикалық таным бір күнде пайда бола қалатын, ... ... ... ол ... ... адам ... асыл қасиеттерді аялап
тәрбиелеу негізінде қалыптасады. Соның нәтижесінде адам ... ... ... арыдан, ата-бабадан тарап, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе
жатқан мұра деуге де болады. Мысалы, жасы үлкен адамды ... ... ... ... ... ең басына қою — ұлттық этиканың
мақтанышы. Бұл жағдайда жасы үлкен адам моральдық адамгершілік ... ... ... ... дәстүрлері ұлтымыздың қағазға түспеген өмір ... ... ... ... сый көрсету — жас адамды нұрландыра,
сұлуландыра түсетін қасиет, сирек ... ... ... адамның
көңілінің түбіне түйген мейірім нұрын шашпай тұрмайды. Сонымен бірге
эстетикалық тәрбие, ... ... ... саласымен тығыз байланысты. Ол
өмір бойы қалыптасып, дамып ... ... жоқ, тек ... ... ғана тән ... көрсететін
көзі – тірі халық ... Бұл ... ... ... алға ... үлкен кішіге ой салмай, жүрегінен орын ... ...... ... ең маңызды саласы. Оны
тәлім-тәрбиенің басқа түрлерімен байланыстыра, мейлінше шебер жүргізу ... ... ... ... ... ... балаларды еңбекке
баулимыз. Еңбекке тәрбиелеу процесінде мәселенің эстетикалық жағына,
оқушының шығармашылық қабілетінің ... жете мән ... ... ... ... ... жұмысқа ұмтылушылығы мектепке келген алғаш
күндерінен-ақ байқалады. Олар сахнада ойнауға, ... ... ... қысқа әдеби көркем шығармалардың кейіпкері болуға әуестенеді. Бір
сөзбен айтқанда, ... ... ... әлі келетін шығармашылық
жұмыстардың түрлері көп-ақ. Осыларды ... ... ... ... өте ыждағаттықпен әр оқушыға үлкен сеніммен, сүйіспеншілікпен
қарап, баланың шығармашылық қабілетін дамытып, оның эстетикалық ... ... ... ... ... білу ешқашан да кеш болмайды. Асқан сұлулыққа жол
ашатын ... ... ... үшін, бастауыш сынып мұғалімі өз ... ... ... ... ... Өзіне-өзі эстетикалық тәрбие берумен
шындап шұғылданған мұғалім болашақта аса зор ... ие ... ... ... ... бірге бірте-бірте өзінің рухани бейнесін де қайта
жасайды. Оның ... мен ... ... байи ... ... ... бастайды. Сондықтан ондай адамға өмір де жарқын, қызғылықты, бақытты
болады.
Аға ұрпақтан орта буынға, одан жас ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиенің мәртебелі мерейлі мақсаты да осы ... ... ... – бастауышта демекші, бастауыш сыныптағы әрбір ... ... ... қазақи тәрбие беру негізгі міндетіміздің бірі болуы
шарт.
1. Ана ... ... ... ... ... ... ... нақыл сөздерін, өлеңдерін ... ... ... тілімізге деген құрмет қалыптастыру.
Мәселен, Әбділда Тәжібаевтың «Тіл туралы» өлеңінде:
Туған тілім тірлігімнің айғағы,
Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
Өссе тілім, мен де ... ... ... мен де бірге өшемін, - деген.
Осы өлеңнің өзі ана тіліміздің ... ... ... ... тұр. Осы ... қаншама ақын-жазушылардың тіл туралы ұлағатты сөздері
бар. Ойшыл даналарымыз қалдырған нақыл сөздерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу –
тәрбие ... ... ... барысында ұлттық ойындарды (қыз қуу, көкпар, теңге алу, бәйге,
алтын сақа) түрлі әдістермен ыңғайына ... ... Бұл ... ... қызығушылығы мен ынтасын оятады.
3. Мақал-мәтел сайысын ұйымдастыру. ... ... ... қатар
бойынша бөліп сергіту сәті ретінде пайдалану. Бұл ... ... ... әрі есте ... ... ... ... дәстүрлер арқылы оқу-тәрбие үрдісінде бала ... ... ... ... ... ... ұлттық психологиялық ерекшеліктер-
ді ескере отырып, адамгершілік құндылықтарға тәрбиелеу.
6. Ұлттық дәстүр арқылы дүниедегі ... ... ... жеке ... ... жазушы, педагогика ғылымдарының докторы С.Ғаббасов; ... ... ... жан ... ... және зерттейтін
ілім" деген.
Халық педагогикасы ұрпақтан-ұрпаққа қажетті қасиеттерді жинақтаған
тәжірибе. Оның мақсаты ұлттық ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиелеу. Ұлтымыздың тәлім-тәрбиесін ұрпаққа жеткізу
әрбір ұстаздың алдына қойған мақсаты, бағдарламасы болуы шарт.
Адамгершілік, имандылық, инабаттылық, ... ... ... ізет, сөз
қадірін білу сынды қазаққа тән қасиеттерді бала бойына сіңіруді бастауыш
сыныптан ... ... ... ... деп ... айтпаса керек. Бала күнінде
қалыптасқан дағдысы келешекте жемісін берері анық.
Бастауыш ... ... ... ... дамытуда, мәдениеті
мен ой-өрісін өсіруде, сөздік қорын молайтуда ... ауыз ... ... ... жаңылтпаш, өтірік өлең мен ертегі, дастандар мен ... ...... ... ... әсемдік пен
әдемілікті сезінуге, жамандық пен ... ... пен ... ... ... пен ... тәрбиелейді.
4. Эстетикалық тәрбие қазақ халық ағартушылардың көзімен
Қазақ ағартушылары – ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие саласында арнайы еңбектер ... ... ... олар ... ... ... және
әдеби еңбектерінде қазақ халқының эстетикалық ... ... ... аса ... бөлді. Халық шығармашылығын жинап зерттеу арқылы
қазақтардың эстетикалық ... ... ... ... ... ... білді, эстетикалық тәрбиеге байланысты көптеген құнды
пікірлер айтты.
Қазақ ағартушыларының ... ... мен ... ... ... ... тығыз байланыстылығы сол өздері өмір
сүрген дәуірдегі тарихи жағдайлардан туындап отыр. Ол – заңды құбылыс. Бұл
жердегі ... ... ... ... тәрбиені жан-жақты, жүйелі
талдап зерттеуінде емес, керісінше, мүмкіндігінше сол проблемалар жайлы
қозғап, өз көзқарастары мен ... ... ... ... ұлы ... ғалымы Шоқан Уәлиханов өзінің аз ғұмырында көптеген
жетпес ... ... ... ... ... ... өнерінің
адамгершілік тәрбиесіне ықпалы туралы пікірін өлең, мақал-мәтелдер, эпостар
жинағынан кездестірсек, ... ... ... рөлі ... ... мен ... құрылыстар суреттемелерінен көреміз. Сондай-ақ
табиғаттың да адамгершілік-эстетикалық тәрбиесіне деген пайдасы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу әрекетінің ... ...... ... ... өмір ... ой-арманын, тілегін көрсету,
ұмытылып бара жатқан салт-дәстүрлерге көңіл аудару, оны ... ... ... ... пайдаланғанын және оның болашақ ұрпақтар
тәрбиесіне де ... ... ... ... дегенмен де өмірдің, өз
қоғамының ұғымдары мен қатынастарының ... ... ... ... және ... ... көптеген жақтары бар» - деп атап көрсетеді.
Музыка өнерін зерттеуші Б.Сарыбаев: «Біз Шоқанның еңбектерінен өзімізге
таныс музыкалық аспаптар домбыра, қылқобыз, ... ... ... осы ... ұмыт ... ... ... сырнай, асатаяқ, хонбе сияқты
аспаптар жайында да құнды деректер тауып отырмыз... ... ... ... ... музыкалық аспаптар дамуы тарихынан көптеген
сыр шертеді» - дейді.
Бұдан Шоқанның ұлттық ... ... ... адам ... ... үшін оның ... зор екендігін түсінгендігін, «өнер көзі
халықта» дегені ескеріп, өнердің болашағы тек қана ұлттық өнердің ... ... ... ... ... ... ... бара жатқан» халықтың поэтикалық, музыкалық өнерін мүлдем ... ... ... қажет деп зерттеушілерді ескертуінің сыры да осында
болса керек.
Халық шығармашылығының «қай түрінде де табиғат құбылысының әсері ... ... ... әсем ... ... ... ою-өрнекке
түсіргенде, алдымен кәсіптік қажеттілігін ойластырып, сәнділік, жарастық
әсемдік жағын да қарастырған. ... адам ... ... ... қабат, асқақ әсем сезім туғызатын, рухани күш екендігі анық».
Демек, Шоқан өзінің зерттеу еңбектерінде ... ... ... ... ... ... көз-қарасын баяндады,
ұмытылып бара жатқан мәдени джәстүрлерге (поэтикалық, ... ... өнер т.б.) ... ... оны ... ... ... әдіс-тәсілі ретінде пайдаланғанын көрсетті. Олардың қай дәуірде
болмасын құндылығы жойылмайтынын, ... ... ... жеткіншектер
тәрбиесінің игілігі үшін қызмет ететінін өзінің ... ... ... ... ... ... теориясында жас жеткіншектердің эстетикалық
тәрбиесін қалыптастырып, жетілдіруде қазақ халқының ғасырлар бойы тәрбие
саласында ... бай ... ... алу ... деген пікірді
ұстағандардың бірі Ыбырай Алтынсарин.
Ы.Алтынсариннің ... ... оның ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінен жинаған
материалдардың мазмұны тек қана ... ... ... және
ақылгөйлік сипатқа ғана емес, ол сондай-ақ жоғары эстетикалық талғамның жан-
жақты қалыптасып дамуына, әдемілікті ... ... ... ... сыртқы
жылтырақтардан ажырата білуге тәрбиелейтін ықпалымен де құнды.
Хрестоматияда Ыбырай шешендік сөзге аса мән берген. Ағартушының ...... ... тіл, сөз, ... ... ... ... көрсету, балаларды осы өнерді қадірлеуге, түсіне білуге үйрету,
тұжырымды, нақты, көркем, бейнелі ... ... Мұны іске ... шешен, Ізбасты шешен жайлы аңыз-әңгімелерден үзінділер келтіреді,
олардың жағымды ... мен ... ... әділдік,
кішіпейілділік, тапқырлық, сөз саптауы т.б.) үлгі етеді, соған ұқсап бағуғу
шақырады.
Ы.Алтынсарин – қазақ музыкасын өте жоғары қастерлеген, өзі ... ... ... ... ... ... ... адам болған. «Өнер көзі ... деп, ... ... ... ... аңыз ... ... олардың
үлгілерін жазып алып отырған.
Ұлы Абай балалар мен жеткіншектерге эстетикалық тәрбие ... ... ... ... жоғары бағалаған. Ол эстетикалық тәрбие саласында
арнайы еңбек қалдырмағанымен, өзінің өлеңдері мен қара сөздеріне халықтың
мақал-мәтелдерін, нақыл ... мен ... ... ... ... мен ... ... деген эстетикалық көзқарасының,
талғамының, сезімінің қалыптасуына ықпал етті.
Абай «Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі білім біл» деген оймен балаларды
өз ... ... ... қана ... басқа халықтардың да өнер-
білімін, ... мен ... ... ... ... халықтың «тілін
меңгерген, өнерін білген кісі онымен бірдейлік» пікір таластыра алады, оған
жалынышты болмайды, ... ... ... ... ... әрбір
халықтың өнеріндегі өзіндік ерекшеліктерді ажырата біледі деп өз ... ... ... одан әрі ... ... ... ғылым мен
өнердің мазмұнын, қажеттілігін талдап ... ... оған ... ... ... ... да... балаң бала болсын десең – оқыт»,
«көкірек – көзі ашылады» деп, ғылым мен өнердің бала ... үшін ... ... ... ... ұмтылады.
Балалар мен жастардың ... ... ... көзқарасын
қалыптастыруда Абай өлеңдерінің рөлі ... ... ... бас құрап,
еркеленіп шығар сөз» деп ұлы ақынның өзі айтқанындай, оның өлеңдері ... сұлу ... ... ауылының көріністері, адамдардың көңіл-күйі
сан алуан сезімдерімен ұласып музыка ... ... ... ... ... ... «Желсіз түнде жарық ай» т.б. өлеңдерінде ерекше
әсерлі көрсетілген. Абай қазақ аулының көшіп-қонған көрінісін «Жаз» ... ... деп ... суреттейді.
«Сөз өнері – дертпен тең» деп кесек түйін жасаған сөз, тіл өнерін жоғары
бағалаған Абай ... ... ... ... ... ... ... белгісі деп, өлеңге талап, талғам қажет екенін атап айтады.
Абайдың қара сөздері, өлеңдері балалар мен жастарды ... ... ... ... ... тәрізді өзінің көркемдігімен, бояуының
қанықтылығымен қызықтырады, әрқилы ойға ... ... ... ... сергітеді. Өлеңдегі, қара сөздерге ... ... ... ... соны ... ... тәнті етеді,
дүниетанымдық, адамгершілік, эстетикалық көзқарастың ... ... ... ... ... шығармашылығын күнделікті өмір
тәжірибесінде орынды пайдалану, оның мазмұнына бойлап қарау қажеттігін еске
салады.
Абайдың музыкасымен ... ... ...... көркемдік қуатын
түсіну қабілетті қалыптастырып, оның музыкалық шығармаларындағы айтылған
ойлар мен ... ... де ... бар, ... бар» деп, ұлы ... өзі
айтқандай, музыканы жүрекпен сезіне қабылдай білуге дағдыландырады.
Түптеп келгенде, Абай ... ... ... қай ... ... ... тәрбиелік мәнін жойған емес және жоймайды да.
Абай әндерін көптеген қазақ композиторлары өздерінің шығармаларына ... ... оның ... мен ... жеке ... (ұлт ... ... аспаптарына), шағын ансамбльге (трио, квартет, квинтет)
және үлкен оркестрге арнап шығармалар жазды. Абай ... ... ... кіргізіп, хор ұжымдарының тұрақты репертуарына ... ... ... енгізіліп, сыныптан тыс тәрбие жұмыстарын ... да кең ... ... ... ... айтылғандардың бәрі ғұлама ағартушы идеясының, ой-пікірі мен
ақыл-өсиетінің ... ... ... Олар ... ... ... ... демократиялануы үрдісінде, еліміздің егемендік
алып, тарих қайта құралып жатқан кезде жеткіншек ... ... ... талғамын қалыптастыруда маңызды рөлін түсінуге
тиіс.
2. БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ КӨРКЕМДІК - ӘСЕМДІК ... ... ... ... ... сыныптардың оқу үрдісінде пайдалану
жолдары
Тәрбие отбасынан басталады дегендей, балаға имандылық, инабаттылық, ар,
ождан уағызы, қоршаған орта, табиғат сырына жастайынан тәнті ету ... ... ... сөзі – ... ... деп ... ... өнегелі ісін
мұра тұту, оның жолын қуу, ән мен ... жыр мен ... ... азық ... ... ұсталық өнерді үйрену, ананың әлдиі, әженің бесік жыры
– бәрі тәрбиенің тағылымдары.
Эстетикалық тәрбиеде ... ауыз ... ... зор. Оның ... ... өмір ... ... отырып, жас ұрпақтың санасын,
әсемдік сезімін, талғамын ... ролі ... ... беру жүйесінде ұлттық өнердің орны ерекше:
• Лирикалық, үйелмендік, тұрмыстық, әдет-ғұрыптық, еңбектік және т.б.
әндер мен өлеңдер.
• Музыкалық ... ... ... ... шаңқобыз, мүйіз
сырнай, жетіген, үскірік, т.б.
• Қолданбалы өнер ... ... ... ... ... ... Ауыз ... жас ұрпақтың бос уақытында эстетикалық тәрбие беру ісіне қызмет
етеді.
Оқушылардың эстетикалық тәрбиесі оқу-тәрбие ... іске ... ... ... – оқу ... ... оқушылары әр түрлі
пәндерді оқудың нәтижесінде ... ... ... және адам іс-
әрекетінің әдемілігін бағалай білуді түсінеді:
Ана тілі – мәдениетті сөйлеу, ... ... ... ...... ... ... мұратын қалыптастырады.
География (дүниетану) – оқушылардың эстетикалық дүниетанымын дамытады.
Бейнелеу өнері – кескіндеме, мүсін, ... ... ... қабілетін
дамытады.
Химия, физика – табиғи құбылыстар жөнінде түсінік ... ... өте ... ... ... музыка мұраттарын
қалыптастырып, бала тәртібіне ықпал етеді. Музыканы тыңдау, ән салу ... ... мәні бар, ... ... ... ержүректік
сезімдерден ортақ әсер алу оларды ... ... ... ... ... ... саналы тәртіп пен мінез-құлықты тәрбиелеу ... пәні ... ... ... игеруге үлкен мән берілген.
Музыка пәнінің бағдарламасында, ән салу және ... ... ... ... ... оқушылардың есту қабілетін дамытуды көздейді.
Профессор М.Х.Балтабаевтың басшылығымен және ... ... ... ... 1-сыныбына арнап «Елім-ай» атты ... ... ... ... – оқушылар бойына өз ұлтының әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерін сіңіру, ондағы әсемдікті эмоционалдық тұрғыда ... ... ... міндеттері:
1. Халықтың ән-күйлерінің мазмұнымен, шығу тарихымен, авторларының
өмірімен таныстыру арқылы ... ... ... ... ... пен ... сезімін ұялату рухты сіңіру, ұлттық ... ... ... ... ... ... өзіндік көркемдік ерекшеліктерін көре, ажырата,
атлдай білуге ... ... ... ... ... есте ... ырғақты ұға білу, екпінді сезе білу
т.б.) ... ... ... ... өнерлер: ән, күй, би, ою-өрнектер арасындағы (мәселен, әуен
мен қимылдар, ... мен ... т.б.) ... ... ... көре білуге, олардың өзіндік тілін түсініп,
эстетикалық тұрғында қабылдай білуге ... Ауыз ... ... ... ... ... ... ойындары, ертегі т.б.) ойын тәсілі және әуен жаттығуларының
сөзі тұрғысында ... ... ... ... ... ... сөз өнеріне деген қызығушылығын арттырып, тілін ширату,
тапқырлыққа, байқампаздыққа тәрбиелеу, ... ... ... Балаларды ата-баба мұрасы – домбыра аспабында ойнауға үйрету арқылы
күй өнеріне ... ... ... күй ... ... ... күй ... әсемдігін жүрек сезімімен қабылдай
білуге дағдыландыру.
Бағдарламаның баса көрсететін бір ерекшелігі – оның ... ... ... өз ... ... тоқсан – «Сары арқа»;
2 тоқсан – «Тұлпар»;
3 тоқсан – ... ...... ... ... біртіндеп, бірізділікпен, жүйелілікпен, күрделене,
толықтырыла ашылады. Төрт тоқсанның аралығында да, ... оқу ... да ішкі ... ... асып отырады. Барлық қосымша, жанама
тақырыптар негізгі тақырыптарға тәуелді және ... ... ... ... халқының дәстүр ерекшелігіне байланысты туындаған.
Атап айтқанда:
«Сарыарқа» - ... ... кең ... ... Бұл символдық мәні бар сөз
көптеген салаларға сипаттама бере алады. «Сарыарқа» десе, көз ... ... ... дерлік табиғатының сұлу көрінісі келеді. «Сарыарқа» ... ... ... күйініш-сүйінішінің куәгері. «Сарыарқа»
десе, қазақ халқының дархан көңілі, кішіпейілділігі, ... ... - ... жері ... нышаны.
Халықтың «Сарыарқаны» поэтикалық шығармаларда жырлауы, сәндік-қолданбалы
өнерде пайдалануы, музыкаға қосып шырқауы ... жер мен ... ... ... оған ... ... туындаса керек.
Міне осы әсер, осы сүйіспеншілік, осы мақтаныш сезім баланың ... ... ... тәрбиесінің бастауы болуы ... ... ... ... ... елге ... сүйіспеншіліктен
басталады.
«Тұлпар» - қазақ халқының төрт түлік малының ішіндегі киелісі, айнымас
серігі. Ол жайында айтылған ... жыр, ... ... ... ... теңеу сөздер өте көп. Мысалы, Кендебайдың Кер ... ... ... Байшұбары, Қамбардың Қара Қасқасы
балалар мен ... ... ... ... ... ... халқы малға сыр мінез. Адамның ... ... ... ... ... ... көрсету үшін оны малдың
мүшелеріне, мінезіне салыстырады, сөйтіп әр түрлі теңеулер ... ... ... шындық жатыр.
Мәселен, қазақ баласына мейірленгенде «құлыным», «қозым», «ботам»,
«тайлағым» дейді. Сұлу ... «Ақ ... «Ақ ... ... деп ... ... ... сыйлы, жақсы таныс адамның ... ... ... - деп ... ... ... ... адамдар бір-бірімен
кездескенде де «Мал-жан аман ба?» - деп ... ... ... ... ... ... қазақ халқының өткендегі тұрмыс-тіршілігі
мен мал жануарларға (бие, түйе, сиыр т.б.) ... (аю, ... ... т.б.) ... ... арман мүддесінен түсініктер береді. Осыған
байланысты шыққан аңыз әңгіме, ертегі, мақал-мәтелдермен танысуына көмегін
тигізеді.
«Аққу» - ... ... ... ... үшін ол құстың төресі, қасиетті
де ... құс. Оны ... ... ... оның сұлулығын өлең-жырға қосу
арқылы оны ардақтауға үндейді, тыңдаушысын гуманистік идеяға баулиды.
Мұғалімдердің де ... ... ... осы ... ... ... ... құстардың да (бүркіт, лашын, ... ... ... ... ... ... ... сақтай білуге,
әдемілігін қызықтай білуге, мүмкіндігі болса олармен достасуға шақырады.
«Елім-ай» - қазақ халқының қиын ... ... ... танытып, қайғылы
жағдайын көрсететін ән. Оны ... елді ... ... ... ... ... ... Бұл ән «Ақтабан шұбырынды, Алакөл ... ... ... ... ... ... қайғылы, сондықтан баланың жас ерекшілігі,
түсінігі, қабылдау қасиеті ескеріле отырып жеңіл баяндалады. Бұл ... ... ... Қазақстанды мекендеген халықтардың өнері саласынан да
(ән, би, сәндік-қолданбалы өнер, музыка, ауызекі ... ... ... ... бәрі ... ... ... көтерумен бірге,
интернационалдық көзқарасының дұрыс қалыптасуына көмектеседі.
Енді бағдарламаның «Домбырада ойнап үйрену мен күй тыңдау» және ... ... ... ... ... ... тоқталайық:
• «Домбыра ойнап үйрену мен күй тыңдау» бөлімі.
Бұл бөлімдегі жұмыс оқушылардың музыкалық-эстетикалық ... ... ... мектеп оқушыларының музыкалық-эстетикалық
тәрбиелілігінің көрсеткіштері мен өлшемдерін ... үшін ... және ... ... ... талдау жасалды.
Зерттеу, талдаулар біздерге ... ... ... мен ... мынадай жүйеде белгілеуге
мүмкіндік берді.
Бастауыш сынып оқушыларының музыкалық-эстетикалық тәрбиелілігінің үлгі-
нұсқасы
|Жеке бастың ... ... ... ... ... ... ... |қатынасы |музыкасына ... ... | | | ... ... музыкасын |Халық аспаптық |Домбыра ... |
| ... ... ... |арқ. ... |
| |- ... |- дәстүрі; |- ... |
| |- ... |- ... |- ... |
| ... ... ... ... | |- ... шығу |- музыканың шығу |
| |- ... шығу ... ... |
| ... | | ... ... музыкасына |Халық аспаптық |Домбыра ... ... ... ... | ... ... |
| ... |-орындаушыларға; |- орындаушыларға; |
| ... ... ... мазмұнына;|
| ... ... ... |
| ... ... |аспаптарға |
|Тәрбиелік ... ... ... |
| ... ... ... музыкасы-ның|
| |көркем тілін талдай|көркем ... ... ... ... ... ... ... |
| |- ... ... |- ... ... |- ... ... |
| |- ... |- орындау; |- ... ... ... үш ... ... мен ... ... мазмұнды түрде
бейнелейді:
1. Жалпы халық музыкасы;
2. Халық музыкасы;
3. ... ... ... мен ... аспаптар музыкасын жете түсіну домбыра музыкасын
да жете түсінуді қамтамасыз етеді. Өйткені домбыра – ... ... ... ... ... мен критерийлерді аңықтау бізге тәжірибе-эксперименттік
жұмыстың ... ... ... ... ... іске ... ... берді. Диагностика екі бағытта жүргізілді: жаппай және
эксперименттік. Жаппай ... ... ... ... ... 3 «а» және 3 «ә» ... ... қатыстырылды, онда 45 оқушыға
сауал ... ... ... ... ... ... ... қай түрінде ойнай аласың?
3. «Жетіген» аспабы туралы не білесің?
4. ... кім ... ... ... ... ... Құрманғазының «Адай» күйінде не туралы айтылған?
7. А. Еңсеповтың «Балалық шақ» күйінде не туралы айтылған?
8. Дина Нүрпеисова туралы не білесің?
9. Динаның ... ... ... ... ... дегеніміз не?
11. Қандай халық әндерін білесің?
12. «Қобыз» аспабы мен Қорқыт атаның қандай байланысы бар?
Сауал-сұрақтар нәтижесінде мыналар анықталды:
1. Бастауыш сынып ... ... ... ... 65,4 ...... ... талдай алмайды;
* 92,3 проценті – халық әндері туралы ... ... 92,3 ...... аспаптарда ойнай алмайды.
|Оқушыларының музыкалық-эстетикалық тәрбиелігі |
| ... ... ... жас ... ... ... және ... бастапқы талпыныс туралы болып отыр.
2. Мектеп оқушыларының ... ... ... ... деңгейі,
бұл олардың орындаушыларға (61,5 %), музыкалық шығарма мазмұнына ... ... (46,1 %) ... ... ... ... ... домбыра музыкасы дәстүрлерін, жанрларын,
музыка тарихын нашар білуі, оқушылардың 53,9 %-іне дейінгінің ... ... ... ... ... ... ... халықтық және
домбыра музыка болып табылатын ұлттық музыкасын нашар білетінін айғақтайды.
Екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... үшін,
олардың іс жүзіндегі талпыныстары және мінез-құлық мотивтері ... ... бәрі ... оқу ... ... ... ойнап үйрену
енгізу, домбырада ойнай білуді кезең-кезеңмен қалыптастыру әдістемесін ... ... ... байланысты арнайы бағдарламалар, әдістемелік
нұсқаулар, хрестоматия қажет деген тұжырымдамамызды дәлелдей түсті.
Бұл ... ... ... ... ... мүмкіндік береді:
1. Оқушылар күйлер, жырлар, термелер тыңдап дағдыланады, олардың
мазмұнымен, шығу ... ... ...... ... ... танысады, әр түрлі
жаттығулар мен «Елім-ай» әнін ойнап үйренеді;
3. 2-сыныпта – «Еркем-ай», «Қоғалы-ай» ... ... ... ... ... ... әндерін, «Жастар» күйін үйренеді.
Бағдарламаның «Ауыз әдебиеті үлгілері» бөліміндегі материалдары меңгеруге
байланысты мұғалімдерге берілген әдістемелік нұсқауда ауыз ... ... ... ... ... ... ... ойындары: санамақ, қаламақ т.б.) мазмұны мен міндеттеріне,
тәрбиелік мәніне кішігірім түсінік ... ... ... де ... ... ... сынып оқушыларына арналған пәннің эстетикалық
мүмкіндіктері:
Бейнелеу өнері сабақтарының да ... ... ... ... мол. ... ... сызықтық суреттер, сәулет
өнерлері құралдарымен өмір, ... және ... ... ... ... ... ... тәрбиелеп, адамдар мұраттарына,
күнделікті өмірдегі тәртібіне үлкен ықпал жасайды. Бейнелеу ... мен ... ... ... ... бейнелеу өнері құралдары арқылы
шамасына сай ... ... ... ... ... ... олардың өзіндік іс-
әрекеті қалыптаса бастайды.
Бейнелеу өнерімен айналысу – бұл оқушы тұлғасы дамуының маңызды құралы.
Себебі, оқушы танымы өз ... ... ... ... ... ... ... мен тұжырымның құрылу тәрбиесінің негізгі сәті – бұл
бала ... ... орта мен ... ... алған эстетикалық әсерінің
одан әрі дамуы болып ... ... да ... ... факторының бірі – олардың альбомға салынған немесе өмірден алынған
суреттерден, өнер туандылары, құбылыс, түрлі оқиғалар кестесінен ... ... ... Бұл қоршаған ортаны эстетикалық
тұрғыдан танудың қажетті шарты болып есептеледі.
Мемлекеттік стандарттың негізінде ... ... 1-4 ... ... ... ... ... Мұнда оқу – ... ... ... ... ... ... ... мен бейімділіктері,
олардың қиялы, бейнені есте ... ... ... ... мен құбылыстарына деген эмоциялық-эстетикалық қатынастарының
дамуы және шығармашылық тұлғаның қалыптасуы;
- бейнелеу өнеріне қатысты бейнелеу ... ... ... ... ... кеңейту;
- табиғат пен қоғамның шынайы суреттерінен көркем ... ... ... ... белсенді түрде құрылуы;
- отандық және әлемдік өнер мұраларын меңгеру.
Эстетикалық тәрбие берудің жаңа мазмұны ... ... ... ... қарастырады: қоршаған ортадан саналы әсер ... ... ... ... осы ... ... ... беріп,
тәжірибелік мүмкіндіктермен қамтамасыз ету.
Эстетикалық тәрбие – көркем шығармашылық қызметтің ... ... ... ... Оның тұжырымы төмендегідей:
А) қабылдау, сезіну, ... өнер мен ... ... түсіну,
мүмкіндіктер мен бейімділіктерін, ұмтылысын тәрбиелеу;
Ә) өз ойынан сұлулық, әдемі әлем ... ... оны ... бірліктерге
енгізуге ұмтылдырып тәрбиелеу;
Б) көркем-шығармашылық жұмысқа араластыру және ... ... ... ... мектепте ұйымдастырудың шығарма мазмұнын
қабылдаумен, олардың ықыластарына назар ... ... ... ... да ... атты тәрбие жұмыстарында балаларға
фольклор мазмұндағы сан, ... ... ... ... ... ... ... бөлмедегі ұлттық бұйымдар мен ... ... көре ... ... ... – тік ... торсық
– сопақша, күбі – цилиндр). Бұл сыныпта «алыс, жақын, ертең, ерте заманда,
баяғыда, ... ... ... ... ажыратып, түсініп айтуға
жаттықтырады. «Өнер көзі – ... ... ... шығармашылығын негізге
алып, сурет салып, жапсырып, мүсіндеуге дағдыланады. Бейнелеу өнері
табиғатты, ... жаңа ... ... мүмкіндік береді,
көзқарасын байытады. Сұлулықты түсінуі мен нәзік сезінуі алған ... ... ... шамасына сай орындай білуі және кескіндеуде,
мүсіндеуде, сурет салуда, ... ... ... ... ... бейне өзіне тән сипатымен, ашық нақтылығымен қуаныш немесе реніш
сезімін ... ... ... мектепте балалардың негізі әрекеттерінің ішінде
жоспарлы, жүйелі, мақсатты жүргізілсе, ... ... ... ... т.б. эстетикалық талғамы, көзқарасы, ... ... ... ... қалыптасады.
Эстетикалық тәрбиені мұғалімдер, сынып жетекшілері, ата-аналар оқу
үрдісінде, оқудан тыс ... ... ... бір ... ... ... мен тәрбиеленушілердің біріккен іс-әрекеті нәтижесінде
эстетикалық мәдениеті қалыптасады. Эстетикалық тәрбиенің сипаты өзгеше – ол
тек адамгершілік, еңбек, ... дене ... ... байланыста болған
жағдайда ғана жүзеге асып, оқушылардың қоршаған дүниеге деген сезімін
оятады.
Ғасырлар бойы ... ... ... ... бір ... ... әдет-
ғұрып қалыптасқан. Жер мен суға, отқа, көкке табыну, ырым, ... ... ... ... Бұл жерде халқымыздың туған табиғаттың ... ... ... оның ... ... ... Қазақ халқы
табиғатқа табына отырып, оны аялай білген. ... ... ... ... ... ... күмән келтіруге болмайды.
Көне заманда философия ғылымынан хабары болмаса да ... пен ... ... ... ... ... түсінген. Сондықтан
халқымыз жаңа шыққан көк шөпті, қылтиып шығын келе жатқан ... ... ... ... ... ... болар, қыздардың
көпшілігінің есімдері гүлмен басталып, гүлмен аяқталып отырады. Қазақ жас
қыздарын желкіндеп өсіп келе ... ... ... ... ... аққан бұлақ даусына ұқсатады немесе ... ... ... ... тыйымы бар. Тіпті қайта жаңғырған жыл басы ... күн мен ... ... пен ... ... жер ... өсімдік
әлемі қайта түлейтін табиғаттың сұлу кезеңі ... ... ... «Күн ... ... адам жаманы кетпес» деген. Өкінішке орай, жас
ұрпақ тәрбиесінде табиғатты аялау, оның жанды рахатқа бөлейтін күні ... ... ... ... ... ... адам ... жан-
жақты әсер ететін ұлы күш екенін, оның сұлулығын қорғау ... ... ... ... ең алдымен өздерінің эстетикалық талғымы
жоғары, табиғатты сол талғамның қалыптасуының қайнар көзі деп білуі қажет.
Оқушыларға эстетикалық ... ... ... ... бірі ... Өнер ... адамға сәулелік елеспен аңғарылады, сондықтан оған
әлем жан-жақты қырымен, анық көрініс ... Өнер ... ... ... ... Осы ... ... ғасырлар бойы қанша
басынан қиын қыстау жағдайлар өтсе де терең сезімін жоғалтпай, өздерінің
алыс ... ... үшін ... ... ... отырған. Ол әндер мен
жырлар ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... әндерін оқушылардың сабақтан тыс кезінде үйреніп, айтуын,
ұлттық аспаптардың атын, үнін тани, таңдай ... ... ... Бұл ... ... ... халық өлеңдерін өзіндік
кереметінен сусындауының жолдарын айқындауға мүмкіндік береді.
Дәстүрлі өнер ... келе ... ... ... ... ... ретінде қалыптасқан өнер түрі түрлі болып
табылады. Ол қазақ халқының ... өмір ... ... және ... ... ... ... әлем мәдениетіндегі өз
орнымен сипатталады. Оқушының эстетикалық тәрбиесін ұлттық мәдениеттің
негізінде тереңдете білуіміз ... ... ... ... «Білім
туралы» заңында да: «Білім беру жүйесінің басты ...... ... ... ... ... жеке ... қалыптасуына қажетті
жағдай жасау» деп көрсетілген.
Дәстүрлі өнердің негізінде оқушыларға эстетикалық тәрбие беру үшін ... ... ... ... ... арттыру барысында біз ең
алдымен бейнелеу өнері ... ... ... өнерді айтамыз.
Мектеп жағдайында оқу – шығармашылық міндеттер ең алдымен дәстүрлі
өнермен таныстыру ... ... ... ... көп. Оның ...... ... көрнекті құралдарды ... ... ... ... ол ою-өрнектерді, ежелгі бейне-кескіндерді
қамтиды. Бұл оқушыны әсемдікке қана тәрбиелеп қоймай, оның дүниетанымдық
түсінігін ... ... ... ... сабақтармен байланысын
айқындайды.
Сәндік қол өнері сабағында оқушылар қол өнер түрлерімен таныса ... ... ... ... ... Бұл ... ... көзі болып табылады.
Мектепте мүсін өнеріне уақыттың алғашқы екі сабаққа қарағанда ... ... ... бұл ... ... ... қайнар көзі
монументті мүсін өнерімен танысамыз. Ол ... ... ... ... бұл түрі ... 6-8 ғ. ... дәуірінен жеткен. Не бір
жауынгер қыпшақтардың мүсіні, аңшылардың, әйел адамдардың кескені монументі
шығарма ретінде оқушының назарын аударары ... Осы ... ... ... байланыстыра отырып баяндау баланың ұлтжандылық қасиетін
оятып, оны ... ... ... ... ... құралының бірі – музыка. Халық музыкасының асқан
шеберлері - әнші, күйші, жыршы, жырау, ақындар көпшесі күн ... ... зор ... ... те ... Мұндай тума таланттар жалпақ
жұртшылық арасында өз ... ... ... де ... ... көзі
ашық, көңілі сергек, ой-өрісі өзгелерден озық болды. Музыкалық дарыны мол
қазақ ... ... ... ... ... бар ... ... ерекше қабілетіне байланысты отбасында белгілі бір музыкалық
аспапта нота арқылы білім беріп, ... ... ... білім, тәрбие
бермегенмен өз жеткеншіктерін өз ... ... тума ... ... ... ... ... баулып отырған. Халық
музыканы да, оны орындаушыны да қастерлеп, ... ... ... бойы ... ... ... ... бүгінгі Егеменді
еліміздің профессионалдық музыка өнеріміздің нәрлі бұлағы болып, арнасын
кеңейтіп, өрісін көтеріп отыр. ... ... ... ... ... болып көрмеген кәсіби жанрлар – ... ... ... ... ... биік ... ... жанрлар тудырды. Ұлттық
музыкалық қазынамызды насихаттап, ел өміріне айналдыратын мемлекеттік ұлт
аспаптар ... ... ... ... хор ... вокалды
– аспапты ансамбльдер сияқты шығармашылық топтар қалыптасты. Әрбір өнерпаз
көп алдында сыннан өтеді. Ат ... ... ... сияқты ақындар айтысы,
билер дауы да жұрт алдында бағаланған. Жас талапкерді өнер ... ... ... оның ... ... ақыл-ойын қалтқысыз қадағалап, бақылай
білген, бағалай да білген.
Шешендік сөздер өнер қай ... ... ... ... сөзге жұртшылық
құлақ асса сол жерде, сол елде ғана ... ... ... ... жасалса, талант аясы тарылады.
Қазақ елінде ақындық пен шешендік «Өнер алды – қызыл тіл» деп ... ... ... ... ... ... ... жауап бермеген, сөздің
атасы өледі» деп қазақ атамыз орынды жерінде сөз ... ... Хан ... ... ... ... оны қадірлеп, көтермелей білген.
Қазақ халқының ұғымы бойынша өнер (ақындық, шешендік, әншілік, ... ... ... ... ... ... ... осы бір аса бой ұлттық рухани қазынамызды бүгінгі ... ... ... ... ... негізгі құралы деп тануымыз
керек.
Мектеп оқушыларының эстетикалық ... ... үшін ... пікір-талас, дәріс әдістерін пайдаланған тиімді. Бұл әдістерді
қолдануда мұғалім оқушылардың эстетикалық дайындығының деңгейін есепке ... ... ... ... ... негізінен эстетикалық
әңгімелердің төмендегі жоба тақырыптарын ұсынуға болады:
1. ... ... Сөз ... – мақал.
3. Өнер алды – қызыл тіл.
4. Қазақтың ою-өрнектері.
5. Гүл – жердің ... қыз – ... ... Ана тілім – арым.
7. Құлақтан кіріп бойды алар (халық әндері).
8. Қазақтың сәулет өнері.
9. Домбыра – дастан.
10. ... елі – ... ... ... ... ... ... өнері.
Жас ұрпақты сұлулыққа, асқақ сезімге, сөз, өсиет қадірін білуге баулитын
қазақ жұртының рухани арналарының бірі – ... ... ... ... толғаулар ата-бабаларымыздың жас ұрпаққа қалдырып кеткен абзал
өсиеттері болып ... ... ... ... халқының маңдайына
берген атақты Қаз дауысты Қазбек, Әйтеке би, Төле билердің ... ... ... ... қара ... қақ ... ... сынып сағаттарында әңгімелеп, олардың қалдырған өсиет сөздерінің
мәнін бүгінгі ... ел ... ... ... ... тың сезімдерді оятатыны
хақ.
Қазіргі кезде мектептерде негізінен оқушыларға тұрмыстық салт-дәстүрлерді
уағыздаумен көп айналысады да, ал қазақ ... ... ... сәулет өнерлері көбінесе сырт қалып жатады. Көпке мәлім, халқымыз
сөздің күшіне тұрған, ұзақ таңға жыр ... ... ... өткен
заманда өмір сүрген жыраулар мен шешендердің, ойшылдардың өсиеттерінің қыр-
сырларын түсінуіне мүмкіндік беру қажет. Мысалға: Төле бидің ... ақ ... ... қара деп біл», «Бір үйдің баласы болма, көп үйдің санасы бол»,
«Қара қылды қақ жарған әділ ... ... бар ... ақыл ... ... ... ... болса»; Қаз дауысты Қазыбек бидің «Ашу – дұшпан, ақыл ... ... ақыл ... ... ... ... бар», «Ит тойған жеріне, ... ... ... кеткен ел жаман» т.б. алтын сөздерін жас ұрпақ
тәрбиесінде жиі қолданып, олардың үйіндегі ата-әжелерінің ... ... ... «Сөз ... ... ... ... жас жеткіншектеріміз
өзінің ана тілінің қадір-қасиетін қастерлеп, әдепті, сезімтал, сұлу жанды,
өнегелі азамат ... өсер ... пен ... ... ... ... 1-8
сыныптарына арналған «Әдеп және әсемдік негіздері» атты аймақтық ... ... ... ... ... туысқандық қарым-
қатынастың басты көрінісі – бауырмалық және ұлттық ... мен ... ... ... білу ... басталатынына
баланың көзін жеткізу, иландыру және оны күнделікті өмірде ... ...... әдептілік, адамды түсіне білу,
әкелерді, үлкендерді құрметтеп-қастерлеу, ізет ... ... ... ... өзін дұрыс ұстау, мырза бикеш, киіне білу дастархан басы, көтерме
сөздер айта ... ... ... ... мәдениеті ұсынылып отырған
бағдарламаның кез келген тақырыбын 3 – 4 курс ... ... ... ... эстетикалық әңгіме ретінде оқушылармен өткізуге
болады. Семинар сабақтарында ... ... ... ... ... ... сценарийін жасап, жұмысқа машықтанбақ.
Қорыта айтқанда, бұрынғы өткен ... ... ... өсиеті мен өнегесін дұрыс пайдаланып, ұлттық мәдениет пен рухани
мұраны жастарымыздың қажетіне ... ғана ... ... ... ... өмір сүріп, жалпы ... ... ... мүмкіншілік пайда болады.
Ол үшін әрине төл мәдениет пен ұлттық салт-дәстүр, әдет-ғұрып, шынайы
өмір сұру ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтар негізінде насихаттауды қолға ... ... ... ... ... ... арқылы жарыққа шығарудың
жолдарын қарастыру қажет.
Тек өнер ғана адамның шындыққа ... ... ... ... ... ... қорытындылайды, жүйелейді. Кез келген мәлелені
шеше отырып, өнер шындықтың ... ... ... ... ал ... ... бағалай отырып басқалармен бірге
оларды эстетикалық бағалауға түсіреді. Сонымен бірге ол эстетикалық ... және ... ... ... ... бәрі ... ... эстетикалық тәрбие берудің ерекше әсерлі және еш ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие
беруге қатысуы оның міндетті қызметтерінің бірі болып ... ... ... ... жалғыз және дербес қызметі емес. Ол өнер атқаратын
және оның табиғатымен, ... ... ... ... ... ... ... жүйесімен жымдаса байланысқан.
Өнердің, демек, музыканың да мынадай қызметтері бар: гносеологиялық
(шындықты ... ... ... ... (оны өзіндік тәсілмен
бағалау), ... ... ... ... және басқа
қоғамдық идеяларды тарату), геоденистік (рухани көтеру, ерекше ләззаттану),
суггестивтік ... мен ... ... бар ... ... ... оқулығы» қызметін атқару), эвристикалық (адамдардың
шығармашылық мүмкіндіктерін белсенділендіру және ... ... ... ... ерекше қызметі, өзіндік құралы ретінде
әрекет етуі) және т.б.
Жеке тұлға, индивид туралы ғалымдар ізденесіне назар ... ... ... ... ... ... ... педагогика баланы оқу-
тәрбие ісінде субъекті ретінде қарастырады.
Ол өзін-өзі тануға, өзін-өзі дамытуға ... ... ... ... ... тұлға туралы ресейлік психолог ғалымдар Эльконин, Давыдов, Платоновтар
ізденісі ... аян. Олар ... жеке ... ... ... ... қатар (жағымды, жағымсыз) жүре ... бар ... ... ... ... ... дарынсыз,
мүлде қабілетсіз бала болмайды. Сол қабілеттің көзін ашу, оны ары ... ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының эстетикалық қызығушылығын
қалыптастыруда қазақ ... ... ... ... оқушыларының эстетикалық қызығушылықтарын қалыптастыруда
қазақ фольклоры жанрлары таптырмайтын тәрбие ... ... ... ... сынып оқушыларының эстетикалық қызығушылығын
қалыптастыруда қазақ фольклоры жанрларын пайдалану – ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі ұсақ жанрлар деп аталатын жұмбақ, жаңылтпаш,
мақал-мәтел, өтірік өлеңдердің балалар фольклорынан алатын орны ерекше.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... оқу ... жас ... тәрбиесінде толық
пайдаланылмай келе жатқан мүмкіндіктер ... ... Осы ... ... жас ұрпақтың өнегелік ұстанымына ерекше әсер ететінін ... ... ... ... ... ... ... бір өмір сүру
қалпын сіңіреді.
Қазақ халқы адамның ішкі және сыртқы мәдениетінің ... ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасына қатысты даналық
сөздер де аз ... ... адам ... ... ... жайпай келеді,
ақылды адам жай-жай келеді, ... ... ... ... ішкі ... ... сұлу – сұлу емес, жаны сұлу – сұлу»,
«Адам деген ат – ... ... ... ... ... соң, адам ... ... дейді халық даналығы.
Белгілі дат ғалымы Э.С. Вульфеон өзінің «Қазақтар» атты ... ... ... ... ... ... ... Ол: «Қазақ өз баласын ... ... ... сені ... ... ... титтейінен миына құйып
өсіреді. Егер үйге ақсақал кіріп келсе, барлық жас түрегеліп, бас иеді ... күрт ... деп ... ... өнегелі адам өзінің іс-әрекеттері, қимыл-қозғалысы
арқылы айналасындағылардың сый-құрметіне бөленеді. Осы ... ... ... ... жері ... ... болатын жігіт: әуелі өз нәпсісін
билейді, сонан соң ауылын билейді» деген екен.
Адамдардың ... ... ... ... ... ... ... Отбасы тәрбиесінде адамның сыртқы
мәдениетіне, ең алдымен тазалығына, қарапайымдылығына, әңгімелесу ... ... ... аудару қажет.
Адамның қызығуға деген бейімділігі ерте жастан ... ... ... ... ... ... оқиғалар
жауапсыз қалмай, балалар ... ... ... ... ... ... керек. Себебі, фольклор – балалардың жанына
жақын, тілі ... ... ... ... ойды ... ... ... және оны түсіне білуге үйрету
– күнделікті қызмет аясына кіретін міндеттер. Сондай-ақ, ... ... ... ... бір жолы – ... ... оқыту. Бастауыш сынып
оқушылары ертегілер мен ... ... ... ... ... ... үйір болады. Осы мүмкіндікті толық пайдалану қажет. Мүмкіндігінше
ата-аналар үйде ... ... ... ... ... әңгіме
құрастыруды тапсырса, үнемі сұрап отырса нұр үстіне нұр ... еді. ... ... ... ... болашағы, өсер ұрпақтың қолында. Ал, ... ... ... ... Шама ... ұрпақ алдындағы борышымызды
адал орындауға тырысу қажет.
Мектептің бастауыш ... ... ... ... ең ... біріне саналады. Халық ауыз әдебиеті үлгілерінің барлығы дерлік
балаға өмір танытарлық қызмет ... ... ... қоршаған ортаның қыр-
сырын танытып, таным әрекеттерін, яғни қиялын, ойлауын, есте сақтауын,
тілін дамытады. ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиеті үлгілерінен табылады. Халықтық шығармаларды оқып-танысу барысында
адамгершілік асыл ... ... ... ... ал ... жат ... зияны тиіп, ... ... ... ... ... ауыз ... өн ... мәнділігі мен
маңыздылығынан, ойшылдығы мен ... ... мен ... мен ... тәлім-тәрбиесі мен үлгі өнегесінен нәр алары
анық.
Халық ауыз ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, ол арқылы балалар айнала ортаны барлай алады,
табиғаттың сиқырлы сырларын сезіне ... ... ... ... және ... ... ... ықпал жасалады. Әрі баланы мұратқа, жеңіске, жетістікке
жету жолында белсенділікке, әділеттілікке үйретеді.
Ертегі - әрі білім, әрі ... ... Әр ... ... ... бала ... ... еркін сөйлеуге үйретеді.
Қазақ халқының өз ұрпағын ... ... ... жирендіретін»
ертегілері мол.
Балалар көбіне хайуанаттар туралы ертегіні жақсы ... ... ... ... ісі «Ана ... ... арқылы жүзеге асады. Өз
тәжірибемізде хайуанаттар жайындағы кейбір ертегілерді оқытуда ... ... ... көз ... Онда шындық оқиғалар мен қиял-ғажайып
оқиға араласып келіп отырады.
Мысалы: 3-сыныптың «Ана тілі» ... ... ... мен қасқыр»,
«Құстар айтысы» ертегілерін өткенде ... осы ... ... ... ... қатар, қосымша мағлұмат берген дұрыс. Мұндай мағлұматтар
біріншіден, баланың ... ... ... ... ертегі
мазмұнына терең бойлатады. Үшіншіден, ... ... ... ... ... шығармашылық жұмысқа дағдыландыруға ... ... ... ... кезінде өлең-жырлар ғана айтылып
қойған жоқ, жиналған жұртты күлдіру үшін ауыз ... ... ... ... Соның бірі – жаңылтпш. Ертеде жаңылтпашты айтқанда екі ... ... Бірі – ... ... ... ...... әрі
жаңылмай айту. Жаңылтпаштардың сөздері жаңылдыратындай ұқсас, ... ... ... ұяң және ... ... ... құрылады. Егер
жаңылтпаш айтушы адам қиыннан құралған қырлы сөздерді ... ... ... ... ... онда ... боларлық, тіпті ұятқа қаларлық
жағдайға әкеледі. Сондықтан ол әрбір сөзді жылдамдата ... ... ... мүлт ... оралымды таба айтуға тиіс. Жаңылтпаштың
сөздері қара сөз ... ... өлең ... ... ... баланың тілін ширатады, жаңылтпаштың дүниетанымдық түрлері
мен тәрбиелік ... ... ... ... ... – халықтық
шығармалар ішіндегі ... ... та ... ... ... тілін
жаттықтыратын жанр. Бұл жанр ... ... ... ... жеке
дыбыстарды алмастырмай дұрыс айтуға үйретеді. Баланың тіліне, оның ... ... ... күле ... ... ... бағытта сөйлеуге
бағыттайды. Баланы халық жас кезінен ... ... ... ... ... Балалардың көбінесе «р» - ның ... «й» ... ... ... ... мақсатында «Тайқарбай», т.б. жаңылтпаштарды
ойын ретінде ... ... ... ... ... жадыраға жай Тайқарбай.
Әй, Тайқарбай дегенің,
Қай Тайқарбай, -
деген сөздерді жылдам айтқызғанда бала жаңылып «р» дыбысының орнына «й»
дыбысын қолданып, «Тайқайбай» деп те ... тіл ... ... әрі ... ... әрі білім беру,
тәрбиелеу мақсатын да көздейді. Мысалы:
Тілалғыш Бек
- Тілалғыш, - деп.
Мақтасақ біз,
Біл алғыс деп, ... ... ... оған ... білдереді.
Кеспе, өссін тал,
Өссе, өсімтал.
Өссе, өссін тал,
Кеспе, өссін тал, -
деген ... ... ... ... ... әсемдігін
сезінуге тәрбиелейді. Әрі «с», «т» дыбыстарын айқын айтуға жаттықтырады.
Жаңылтпашты сабақта оқытумен қатар сабақтан тыс ... ... ... ... түрлі кештерде балаларды жаңылтпаш айтқызып
жарыстыруға болады. Баланың жаңылтпаш айту қабілеттерімен ... ... ... үшін ... айтысын ұйымдастыра білу керек.
2.3. Тәжірибелі-эксперименттік жұмыстың мазмұны ... ... оқу ... ... ауыз ... ... қолдану
арқылы оқушылардың эстетикалық тәрбиесін және ... ... ... ... ... жұмысты ұйымдастыру
үшін екі сынып оқушылары алынды: 3 «а» ... – 21 ... және ... (бақылау – 24 оқушы).
Бірінші кезеңде оқушылардың өмірлік тәжірибесін белсендіру әдісі
қолданылды. Онда оқушылардың ... ... ауыз ... ... ... ... және жалпы білімдері тексерілді.
Оқушылардың өмірлік ... ... ... ... ... ауыз ... үлгілері арқылы эстетикалық талғамдарының, яғни
оқытудың нәтижесінде табиғаттың, еңбектің ... және адам ... ... білуді қаншалықты меңгергендіктерін анықтауға мүмкіндік
берді.
Онда «Таңғажайып ертегілер» атты өзіндік ... ... және ... ... олардың жалпы фальклорлық жанр ... ... ... ... ... ... оқушылардың жалпы әдебиеттану ... ... ... ертегі, мысал, аңыз – дегеніміз не? - жазыңыздар.
2. «Атын ... пен ... ... 1) ... бір-бірінен
айырмашылықтары мен ұқсастықтарын «Венн диаграммасы» арқылы
анықтаңдар.
«Атын ... ... ... Осы ертегілер арқылы сендер өздеріңе не ... бұл ... ... ... ... Енді осы ... арқылы шығармашылық жұмыстар орындаңыздар: «Ашық
хат», «Венн диаграммасы», ... өз ... ... ... драмалап
көрсету, ертегі мазмұны бойынша сурет салу, ертегі мазмұнына талдау
жасау, кейіпкерлерге мінездеме беру, ... ... ... ... әрі ... дамыту мақсатында
оқушылардың білім деңгейлерінің нәтижесі «Деңгейлік көрсеткіштер» арқылы
анықталды.
Деңгейлік көрсеткіштер:
I - ... – 100 % – ... ...... – 70 % – 90 % – ... ... – деңгей – 50 % – 60 % – ...... – 10 % – 40 % – ... ... ... ... жұмыстары олардың білімдерінің төмен
екендігін ... ... ... ... ... сипатталады, яғни әр оқушының
күнделікті меңгеруі тиіс, білуі тиіс білім көлемінде ғана ... ... ... ... өз ... ... ... жасауда
қиналыстар байқалды. Білімдерінің ... ... ... ... ... ... деңгейінде екендігі байқалды.
Өзіндік жұмыс бойынша мынадай көрсеткіш алынды:
|Сынып |«5» |«4» |«3» |«2» ... ... – 3 «ә» (24 ... |5 |7 |9 |3 ... ... – 3 «а» (21 ... |3 |8 |8 |2 |
3 «ә» - ... ...... % = (5+7) · 100 : 24 = 50 %
3 «а» - эксперимент сыныбында – сапасы % = (3+8) · 100 : 21 = 52,3 ... ... ... ... ... дәлелдеу мақсатында, яғни
әдебиеттік оқу ... ... ауыз ... үлгілерін жан-жақты қолдана
отырып, оларға түрлі шығармашылық жұмыстарды жүйелі жүргізуді және сол
жұмыстар ... ... ... ... ... ... бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру көзделді.
3 «а» -сыныбында, яғни ... ... «Ана ... пәні ... ... ... айтысы», «Табиғат сұлулығы Абай
шығармаларында» атты оқу-танымдық ... және ... ... ... ... ... толықтырылып жүргізілді. Осы
өткізілген оқу-танымдық сағаттарының үлгі жоспарлары қосымшаларда ұсынылып
отыр. ...... ... жүйелі түрде әдебиеттік оқу сабақтарында берілген
материалдарға шығармашылық жұмыс ... ... ... ... ... ... оқыту барысында оқушылардың білім сапалары,
яғни өз ойларын ... ... білу ... ... ... ... қабілеттері артқандығы байқалды. Олар өз ойларынан ертегілер
құрастырып айтуды, жазуды тез меңгеріп кетті. Жұмбақ, жаңылтпаштарды, мақал-
мәтелдерді де ... ... ... ... Оған ... ... түрлі ашық хаттар, мінездемелер беруге
ынталана кірісті. Әдебиеттік оқу сабақтарынан үйге ... ... ... қосымша шығармашылық жұмыс түрлерін де орындап келетін болды.
Енді осы жүргізілген жұмыстардың дәлелі ретінде ... ... ... әңгімелерге байланысты жазып келген шығармашылық
жұмыстары ұсынылып отыр:
Алтын балта.
(Ертегі)
Баяғы заманда бір ... адам ... Ол өз ... ... бір ... ... Ол ... шеге қаға бастағанда балтасының басы бір үйдің
шарбағының ішіне ұшып кетеді. Кедей болса соншалықты ... еді, ол ... ... бір ұзын ... ... ... алып ... өтінеді. Сол кісі
жаңағы кедейдің жағдайын түсініп, шөп ... ... ... бір ... балтаны
алып шығады да мынау ма, сенің балтаң? – ... ... ... ... ... ... көрмегені сондай,
сасқанынан:
- жо-жо-қ-қ! – деп жауап қатады.
Сол бір ... ... кісі ... бір ... ... ... шөп арасынан
алып шығады да мынау ма? - деп сұрайды. Кедей тағы да дәл ... ... ... - ... ... рет ... салайын деп жатқанда кедей шыдамастан: «Менің
балтамның басы ... ... ... да емес, күміс те ... ... ... ... ... ғой», - дейді. Мұны ... ... ... адал ... ... көзі ... оған алтын балтаның басын
сыйлайды. Кедей «О, не дегеніңіз!» деп балтаны жай алып ... ... ... ... кісі былай дейді:
- Мен бұл балтаны саған бір жылға беремін, тұрмысың алға ... ... - ... Кедей ұялып, әйтеуір балтаны алады.
Арада бір жыл өтеді. Кедей өзінің еңбекқорлығымен елді таңқалдырып, ел
қатарына ... байи ... ... ... ... ... ... күнінде шебер адамның алдына келеді. Шебер оның ... ... ... Бұрыңғы алтын балта ерекше жалт-жұлт етіп тұрады. Шебер
кедейдің еңбексүйгіштігіне көзі жетіп, бұл ... ... ... ... ... ... деп, ... шебер қарт кедейге батасын береді.
Сол кезден бастап еңбекқор кедей жатпай-тұрмай еңбектеніп, ... ... ... аман алып ... жол өлең
Балта.
Алтын, бағалы.
Шабады, еңбектенеді, көмектеседі.
Балтаның кедейге пайдасы тиді.
Құрал.
Осындай жан-жақты түрленген сабақтардан ... ... ... ... ... көркем әдебиетке деген, фальклорлық жанрларды оқуға
деген қызығушылықтары артқандығы байқалды. Оларда тек халық ауыз ... ... ... ... ... оқу ... ... сезімдік,
эстетикалық талғамдары және шығармашылық қабілеттері де артқандығына ... ... ... ... ... сынып көрсеткіші:
|Сынып |«5» |«4» |«3» |«2» ... ... – 3 «а» (21 ... |5 |10 |6 |- |
3 «а» - ... ...... % = (5+10) · 100 : 21 = 71,4 ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілері бойынша
білім сапаларының артқандығын көреміз, яғни орташа деңгейден талапқа сай
деңгейіне дейін ... «а» - ... (21 ... |«5» |«4» |«3» |«2» ... ... |3 |8 |8 |2 ... ... |5 |10 |6 |- |
3 «а» - ... ... ... және одан ... ... ... жұмыс бойынша қорытынды
Тәжірибелік-эсперименттік жұмыстарды өткізу ... ... ... ... сынып оқушыларының тілін дамыту және оларда байланыстырып
сөйлеудің түрлерін қалыптастыру мақсатында оқыту ... ... ... атқарар маңызы зор.
2. Әдебиеттік оқу сабақтарында халық ауыз әдебиеті ... ... ... өз ... ... әдет-ғұрыптарымен,
шешендік өнерімен ұштастыра өткізу тиімді.
3. Ертегі, аңыз, әңгімелерді, мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаштарды оқыту
арқылы бала бойына адамгершілік қасиеттерін ... ... ... ... ... оқу сабақтарында халық ауыз әдебиеті үлгілерін тек оқытып
қана қоймай, ... әр ... ... ... орындату арқылы
баланың оқуға деген қызығушылықтарын, ... ... ... ... ... оқу ... өз дәрежесінде қызықты өтуі үшін халық ауыз
үлгілерін қолдану ... мен ... ... ... ... ... ... шығармашылығы болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, халық ауыз әдебиетінің тарам-тарам жолдарын ... әр ... өз ... Тек ... ... санасын оятып,
жүрегіне жол таба білсек болғаны.
Халықтық педагогика қағидаларын игеруге айлар емес, жылдар керек. ... ... ... ... ... ... ... жүйеленбеген,
сараланбаған қазынаны табу оңай емес. Сондықтан ел аузындағы есті сөздерге
құлақ түре жүру, ... ... сөз ... ... көрген ұлағаттарын
тере жүру тәрбие тұтқасындағыларға тартымды да татымды білім олжасы.
Сондықтан бастауыш сынып ... өте ... әр ... ... ... ... балалардың шығармашылық қабілетін
дамытып, оның эстетикалық сезімінің өскенінің куәсі болуы керек.
Баланың кішкентайынан ізгі ... ... ... ояту –
эстетикалық тәрбиесінің түп қазығы. «Балалық шақта адам ... ізгі ... ... өту ... - ... орыс педагогы
В.А.Сухомлинский.
Адамның рухани байлығының көзі де – ... ... ... ... ... ... т.б. ... баланың ішкі дүниесін, ұшқыр
қиялы мен нәзік сезімі өмір ... ... ... ... ... өнер, әрекет ... ... ... Бала ... ... және нәзіктігімен ақыл-ой, ... ... ... ... талғамының, қоғамдық
көзқарастың дұрыс қалыптасуына ... ... ... эстетикалық тәрбие мен оқытудың мақсаты – оқушылардың
рухани өмірін байыту, эстетикалық мәдениетін ... ... ... дәрежеде жеткізе білу, әсемділік пен сұлулықтың халық
ортасындағы рөлі мен ... ... ... деп қарастырылды.
Дипломдық жұмыста эстетикалық ... ... ... бір ... ... ... ... мұратын, мұқтаждылығын ... ... ... ... ... ... эстетикалық – рухани бай тәжірибені ... яғни ауыз ... ... оқу ... ... ... тәрбиелеу негізгілерімен ұштастырылып сипатталды.
Бастауыш сынып оқушыларын эстетикалық құндылықты игеруге ... ... шешу ... де ... оқушылардың эстетикалық білім және мұратының қалыптасуы;
- эстетикалық мәдениеттің қалыптасуы;
- әлеуметтік ортаға эстетикалық қатынас ... ... ... ... ... өмірдің, қоғамның, табиғат пен еңбектің ... ... ... ... ... ойы, ... ... мінез-құлқы, қарым-қатынасы, өз-өзін
ұстауы т.б. қасиеттерінің жағымды-эстетикалық тұрғыда қалыптасуы.
Дипломдық ... осы ... ... ... іздестіріп,
теориялық дәлелдеме жасалып, өз ... ... ... бөлінді.
Бастауыш мектептің оқу бағдарламасында өнер саласы өте жақсы бағытталған.
Балалардың көркемдік бағалауына, эмоциялық ... ... ... ... ... өнері», «Халық ауыз әдебиеті», «Ана
тілі» т.б. пәндер осы талаптарды орындауға бағытталған.
Тақырыпты ашуда зерттеудің логикалық ... жолы ... ... тәрбиенің негізгі ұғымдарына сипаттама беріп, ... ... ... жүргізілді. Ұлттық тәлім-тәрбие мұрасында
эстетикалық тәрбиеге көп мән ... Сол ... ... ... ... ... ... да сипатталды. (Ш.Уәлиханов,
Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев).
Зерттеудің теориялық ... ... ... қазіргі мектептің
стратегиялық бағыты болатын оқушылардың білім, іскерлік, ... ... ... ... ... ... мектепте оқушылардың
мәдени-эстетикалық құзыреттілігін дамыту жолдары «Өнер» ... ... ... көп ... ... ... жүзеге асыратын
жолдары бар. Арнаулы таңдаумен қазақ ... ауыз ... ... бағалап
зерттеу көзделді. Сонымен, дипломдық жұмыста қойылған мақсат-міндеттер
шешілді деп есептеуге болады. Бұл ... ... әлі де көп ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Ақбаева Ш. Дәстүрлі өнердің эстетикалық тәрбие мәселелері. Ұлт
тағылымы. ... ... ... З.Ш. «Өнер» білім саласы бойынша компетенцияны
қалыптастыру мәселелері. ... ... 7-9 ... Абай ... ... Ұлттық Педагогикалық Университеті. Педагогика.
Алматы 2003ж.
4. Әбиев Ж, ... С, ... А. ... ... 2004 ... ... З, Қалиева Қ. Этнопедагогика оқулығы. Алматы 1999ж.
6. Әлпейісова Р. 12-жылдық білім ... ... ... арналған
«Музыка» пәні бойынша бағдарламаның негізгі ережелері. Бастауыш
мектеп. 2005 №-2-12-17 б.б.
7. Әбенбаев С. ... жолы ... ... эстетикалық
мәдениетін қалыптастырудың маңыздылығы. Ұлт тағылымы. 2001 №6-13-19
б.б.
8. Әбенова С.Ш. Сынып жетекшісі. Алматы 2004ж.
9. Әлімбаев М. ... ... ... ... ... С.Б. ... мектеп педагогикасы. Алматы 2007ж.
11. Бастауыш білім. Ертегілерді ... ... ... ... ... ... Жаңылтпаштарды оқыту. 2005ж.№5- 9-11 б.б.
13. ... ... ... ... адамгершілік
тағылымдар.2007ж.№4-21-22 б.б.
14. Бастауыш мектеп. Бастауыш сынып оқушыларын халық ... ... ... ... мектеп. Ұлттық тәрбие уызы. 2007ж. №7-18 б.
16. Бастауыш ... ... ... Ана тілі ... ... Бастауыш мектеп. Бастауыш ... ... ... ... №4
18. Бастауыш сыныпта оқыту. Мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпаш. 2006ж.№2-18-
19 б.б.
19. Бастауыш сыныпта оқыту. Ертегілер елінде.
20. ... ... ... ... мен ... ... білім. Алтын балта. 2003ж. №4-5
22. Бастауыш мектеп. Табиғат сұлулығы Абай шығармаларында. 2006ж. №5
23. Бастауыш мектеп. Мақал мәтел ... 2005ж. ... ... С. Р. Отарбай А.Ж. Тәрбие жұмысының әдістемесі. Астана
2007ж
25. Еңсепов Ж. Домбыра психологиясы. Сыныптағы тәрбие. ... ... Ж. ... ... домбыра». «Дала мен қала» Астана, 2005ж
27. Затаевич А.В. казахских песен и кюев. Стр.253.прим. 38 стр.
28. Иманбекова Б.И. Саметова Ф.Т. ... ... оқу ... ... ... 2004ж.
29. Краевский В.В. Хутарской А.В. Предметное и ... ... ... Педагогика, 2003ж.
30. Кәсіптік білім «Педагогика» Астана, 2007ж.
31. Кенжеахметұлы С. «Жеті қазына» 2 кітап. Алматы, 2002ж.
32. Қалиев С. Молдабеков Ж. ... Б. ... ... ... А. Бабаев С. Тәрбие теориясы және әдістемесі. Алматы
2004ж.
34. Қоянбаев Ж.Б. Қоянбаев Р.М. ... ... ... ... ... дейінгі білім беруді дамыту
тұжырымдамасының жобасы. Егемен Қазақстан 26 ... ... ... Ү. ... ... ... ... музыканың
рөлі. Бастауыш мектеп. 2005ж. № 6-7-24-31 ... ... А. ... З. Как оценивать художественное развитие
ребенка? Искусство в школе. Москва, 2002ж.
38. Нұғманова Х. Халық педагогика құралдарын ... ... ... ... Ұлт ... ... б.б.
39. Наурызбаев Ж. Ұлттық мектептің ұлы мұраты. Алматы, 1995ж.
40. Рыжаков М.В. Ключевые ... в ... ... ... и ... в образовании. Москва, 1999ж.
41. Сағымбаев Ә. Бейнелеу өнері сабақтарында ... ... ... ... ... ... Ә. ... этнопедагогикасы. Алматы 2001ж.
43. Үлгілі үйдің ұл қызы. Народ истинный воспитатель. Алматы 2000ж.
Қосымша 1
САҚИНА
(Ертегі)
Баяғы заманда бір кедей ... ... Бір күні ол ... асы таусылып
қалған соң, жалғыз тауығын ... ... ... ... ұстап, енді
бауыздай бергенде, ол:
- Уа, ием, менің соңғы тапқан жұмыртқамның ішінде алтын ... ... ал да, мені ... Ол сақина сен не тілесең, соны орындайды. Бірақ ... ... ... ... керек, - деп ескертіпті. Шаруа тауықты босатып
қоя береді. Тауықтың айтқаны рас ... ... ... ... ... ... келеді. Әйелі алғашында көріп, қатты қуанса да, кейін ... ... емес ... деп ... ... ... атын естігені
болмаса, қолдарына ұстап көрмеген байғұстар ақыры оны зергерге ... ... ... зергерге келіп, болған оқиғаны түгел айтып береді.
Зергер арам пиғылды адам еді. Ол ... ... ... ... салыстырып қараған болып отырып, оған басқа ... ... ... оны ... ... ... таза ... екен» дегеніне
қуанып, үйіне жетуге асығып, кетіп қалады.
Шаруа кетісімен зергер дүкенін мықтап бекітіп алады. «Енді дүниедегі ең
бай адам мен ... деп ... ол. ... соң ... ... ... Сиқырлы сақинам, дүкенімнің төрт бұрышын тоқсан түрлі жиһазға
толтыршы, - дейді ақырын. ... ... ... асыл ... ... ат ... алтын құймалар зергердің үстіне нөсердей жауып береді. Ө
дегенше, үй аузы-мұрнынан шыға жиһазға толады. ... асыл ... ... ... үйден шыға алмай, сол жерде тұншығып өледі. Ал шаруа болса,
үйіне қуана кіріп:
... таза ... ... не ... бар, ... - ... әйеліне.
— Егіндік жер тілейік, - дейді әйелі ойланбастан.
Шаруа тұрып:
— Егер ерінбей еңбек етсек, бір ... жер ... ... шамамыз келмей
ме? Одан да асықпай, басқа бір тілек ойласақ қайтеді?! - депті.
Бұған әйелі де келісіп, екеуі бір жыл бойы тізе ... ... ... ... ... ... ... шығып, сатылған астықтың ақшасына
қосымша шұрайлы жер сатып алады. Бір күні ... Енді ... ... тілер мезгіл жеткен болар, көлікке бір ... ... Сол да ... болғаны ма, тағы бір жыл еңбек етсек, ат та ... деп, ... ... шаруа көнбейді.
Сөйтіп олар күн-түн демей, тағы да еңбектене береді. Жиған ақшасына ат,
сатып алады. Енді бір жыл ... ескі ... ... жаңа ағаш үй
тұрғызады.
Бір күні ауыр жұмыстан шаршап, ... ... ... ... ... ... ... Патша болсам десең де, сақина қолыңда. Не ... ... ... құтылып, рақат өмір сүрейік те! Не тілеріңді әлі таба ... ... ... әлі де кеш ... ... ... ... үнмен.
— Бар өміріміз алда, асығып кайтеміз? Қолымыздан келетін оңай істі
тілеп, кейін өкініп ... өтіп ... ... қартайса да, бұрынғыша еңбек етіп, соның
жемісін татып, ел қатарлы өмір сүреді. Балалары да ер ... бойы ... ... ... ... деп ... еді. Ал сақина
зергердің жез сақинасы болатын. Алайда сол ... ... ... ... ... жаман заттың адал қолда болғаны жақсы заттың арамза қолға түскеннен
әлдеқайда артық қой.
Жекен Қалиев.
Қосымша 2
ЕРТЕГІЛЕР ... ... ... ... ауыз ... ... шығарма кейіпкерлерінің
істеріне баға беріп, өз көзқарастарын ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерді дамыту.
Тәрбиеліқ мақсаты: жақсыдан үйреніп, ... ... ... жақ-
сылыққа бейім тұруға тәрбиелеу.
Тәрбие сағаты – ... ... ойын ... ... ... ертегінің аттары және жұмбақтар жазылған карточкалар,
ертегі кейіпкерлері ... ... ... ... ... Құрметті балалар, бүгін біз ертегілер еліне саяхатқа шықпақпыз. ... ... елге тек ... ... ... ... ... ғана
жете аламыз. Ол бізді "Жұмбақ" аралы арқылы адастырмай өткізіп, "Ертегі-лер
еліне" шығарып салады. Бірақ ... қояр ... бар. Оның ... ... ... ... жұмбақтары мен тапсырмаларының дұрыс шешуін
тапқан жағдайда ғана «Ертегілер еліне» аттанамыз.
- Ал, қане, бастайық.
- ... біз ... ... ... ... біз ... ... келіп тұрмыз.
- Келгенімізді білдіріп, Жұмбақбай атайды шақырайық (үш рет дауыстап
айту).
- Балаларым, қош ... ... ... Мен сендерден жылдың төрт
мезгілі туралы не білесіңдер, ... ... ... соны білгім
келеді?
- Жыл қай мезгілден басталады? – Қыс мезгілінен.
- Ендеше қыс ... ... ... ... (Абай "Қыс", "Бұл қай кезде
болады?")
-Ал, мына жаңылтпашты менімен ... ... ... ... ... ... мезгілі туралы қандай жұмбақ білесіңдер?
Жұмбақтар:
"Қолы жоқ сурет салады,
Тісі жоқ тістеп ... ... жер ... ... ... көктемде ағып кетті».
(Қар)
«Суда батпайды, отта жанбады».
(Мұз)
(Осылай көктем, жаз, қыс, күз ... ... ... ... Енді ... қалып қойған тапсырмалар бар ма екен, қарайын.
1. Қазақ халқының ұлттық ойындарын ата.
2. ... ... ... ... ... сұрақтар.
а) Сенің анаңның інісі саған кім болады? Сен оған кім боласың?
ә) Басқа жанұядан сенің жанұяңа мүше болып келген адамды кім ... ... Мен ... ризамын. Жолдарың болсын! Ұшатын кілемге отырыңдар.
- Ал, ұшамыз көзімізді жұмайық.
- Көздерінді ашыңдар, ... ... ... ... ... ... мені танисыңдар ма? Мен кіммін?
- Ассалаумағалейкум, ата!
- Сізді ертегіден ... Сіз ... ... ... ... Мен осы ... елінде тұрамын.
- Иә,балалар:
Мен Алдармын, Алдармын,
Доспын адал жандарға.
Жақсыларға серікпін.
Жамандарды алдармын.
А-а-а, ... ... ... қандай жарасты. Сендерге ертегі ұнай ма?
- Ұнайды атай.
- Олай болса мен сендерге «Ертегілер ... ... көп ... ел. Олар ... өте тату ... ... әр
ұлттың ертегілерін оқып үйреніп жатырсыңдар. Қане қараңдаршы, ... ... ... ... Шарль Перро.
- Мына ертегі қалай аталады, мұқабасына қараңдаршы.
- «Алтын балық» А.С.Пушкин.
- Бұл қай халықтың ... Орыс ... ... қыз бен ... ... ... кім?
- Ы.Алтынсарин.
- Орыс тілінен қазақшаға аударылған ертегілерді атаңдар.
- «Машенька», ... мен аю», ... мен жеті ... ... т.б.
- Енді балалар, әр топтан бір ... ... ... ... ... ... ... ойнау ережесін түсіндіріліп, тапсырма
беріледі).
- Тапқыр ... ... Ал, ... ... не ... Адамгершілікке, тапқырлыққа, шыншылдыққа, мейірімділікке үйретті.
- Ертегі неден сақтандырады?
- Жауыздықтан, зұлымдықтан, қатігездіктен, алаяқтықтан.
- Балалар, енді біз ... мен ... ... ... Ол үшін
түрлі шығармашылық тапсырмалар орындайсыңдар.
1. Балалар, «Егінші» сөзіне сипаттама беріңдер:
Е Г І Н Ш ... ... |
| ... жақын бол! | ... нұры бол! |
| ... тату бол!, | Кім ... да, |
| ... |
| ... қату бол! | ... бірі бол! ... болма, ірі бол, |Туған елдің ұлы бол!» |
| Өз ... гүлі бол! | ... ... ... АБАЙ ШЫҒАРМАЛАРЫНДА
(Кіріктірілген сабақ)
Мақсаттары:
а) Абайдың табиғат лирикасына арналған әндерін тыңдай отырып, айнала-дағы
көркемдікті нәзік ... ... ... жырлары мен әндері ар-қылы
комлозиция құрып, шығарма (эссе) жазу;
ә) "Табиғат сұлулығы Абай шығармаларында" ... ... ... ... ... сұлулығын сезіндіре отырып, оқушыларды туған
өлкесінің табиғатын сүюге тәрбиелеу;
б) Өнер ... ... ... ... ... ... ... Абай өлеңдері мен әндерінің ерекшеліктерін ... есте ... ... ... орындау т.б. қабілеттерін дамыту,
музыка, әдебиет, бейнелеу өнері көркемөнердің ажырамас ... ... ... ... ... Кіріктірілген саяхат сабақ.
Пәнаралық байланыс: Музыка, ... ... ... көрнекілігі: Абай суреті, домбыра аспабы, күйтабақ, үнтаспа,
карточкалар, түрлі-түсті бояулар, қағаз.
Сабақ барысы (балалар ... ала 3 ... ... ... Балалар, біздің бүгінгі сабағымыз әдеттегіден ерекше табиғат аясында
өтпек. ... ... ... болсақ, мына өлең жолдарына ... ... ... ... ... ... ән оятар,
Әннің тәтті оралған мәні оятар....
немесе:
«Қараша, желтоқсанмен сол бір екі ай,
Қыстың басы бірі ерте, біреуі жәй.
- Әрине, Абай Құнанбаевтың ... ... ... тағы ... ... ... ... Абай өлеңдері көбінесе қандай тақырыпқа арналған? Дұрыс ... ... жыл ... - ... ... ... ... лирикасын енгізді. Ол ... түр ... да, ... жағынан да өзгеше. Ол елін ... ... ... ойлай білетін туған табиғат пен адам өмірінің шексіз байланы-
сын сезінген - ... ... ... Олай ... ... оқи ... біздер кім деп танимыз - ақын. (Бәрі хормен)
Парақшамен жұмыс.
- Балалар, Абай ... ақын ... келе ме? ... алдарыңызда
Абайдың табиғат лирикасына арналған өлеңдерінен үзінділер келтірілген.
I топта.
Ақ киімді, .., денелі, ақ ...,
Соқыр, ... ... ... ... - басы ақ ... түсі ... жері ... ... ... ... топта.
... шілде болғанда,
Көкорай шалғын, ...
Ұзарып ... толғанда;
Күркіреп жатқан ...
... ауыл қонғанда.
III топта.
Сұр ... бұлт түсі суық ... ... ... ... тұман ... басқан.
Білмеймін ... ма, ... ма,
Жылқы ойнап, .... қашқан, ... ... ... ... көз ... ... Абай ... ... бөліп алып суреттемеген екен.
Жылдың төрт мезгілін - адамның:
- балалық шағына,
- жігіттік шағына,
- кемеліне келген кезіне,
- кәрлік кезіне ... ... ... ақ ... ... ... тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері ... ... ... қасы ... екі ... ... қар ... мазаңды алды,
Борандап, бұрқ-сарқ етіп долданғанда.
- Байқадыңыздар ма, балалар, Абай өзі суретші болмаса да, табиғат бейнесін
сөзбен өрнектеп, әрлеп, ... жан ... ... ... ... ... бола ма? Әрине, Абай - суретші. ... ... Ал, ... ақын атамыз жырлаған табиғат ... ... ... едіңіздер, суреттеп көріңізші. Осы салған суреттеріңді қалай атар
едіңіздер? (Балалар шығармашылығы. Төрт түрлі жыл ... ... ... ... ... Міне, балалар, адам өмірін немесе ... ... ... екен. «Адам – табиғат – сезім» - ажырамас бөлшек.
- Осынау табиғаттың Абай сезіміне әсер еткені соншалық, дәл ... ...... ... ... ... өзінің бірнеше өлеңіне ән
жазған.
- Балалар, енді мына бір тамаша әнді тыңдап ... ... ... тау ... ... ... ... әсер алдыңыз, мазмұны не туралы, нені суреттейді. (Әнді
талдау.)
- Табиғат лирикасына арналған қандай әндері бар еді? («Желсіз ... ... ... ... тау ... ... Ақын атамызды бұл жерде кім деп танимыз – сазгер. (Бәрі хормен.)
Табиғаттың аясында отырып бәріміз бірге Абайдың «Желсіз ... ... ... ... (Ән екі ... үйретіледі.)
«5 минуттық эссе жазу»
- Балалар, сабағымыздың соңын «Әр ... – бір ... атты ... ... Абай ... алған әсерлеріңізбен бөлісіп
көріңіздерші. (Балалар жауаптары тыңдалады.)
Қорытынды: Абай – ақын, Абай – суреткер, Абай – сазгер.
Сабақ ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби эстетикалық ой-пікірлердің тууы.Әдебиет теориясының методологиясы.Қазіргі әдебиет теориясындағы ғылыми ағымдар.Әдебиеттанудағы эстетика мен теория8 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
3-сынып «Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы28 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет
«Әдебиеттік оқу» құралының құрылымы мен құрылысы41 бет
Балалардың сөздік қорын дамыту4 бет
Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу сабағында сөздік қорларын дамыту97 бет
Сән7 бет
Түрік тілін үйретуде оқулықтың және көрнекі құралдардың алатын орны10 бет
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістмемелік кешендер34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь