Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І Қазақтың ұлттық ойындарының зерттелуі
1.1 Ұлттық ойындарды оқу және тәрбие үрдісінде пайдаланудың өзектілігі..8
1.2 Қазақ халқының ұлттық ойындарының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

ІІ Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... ... .19
2.1 Қазақ халқының жеті ата шежіресі және дастарқаны дәстүрлерін бастауыш білім беру сатысының оқу.тәрбие үдерісінде пайдалану әдістемесі ... ... ... ... 23
2.2 Бастауыш сынып оқушыларын халқымыздың терең мағыналы дана сөздер арқылы тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..80

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84
КІРІСПЕ
Зерттеудің көкейкестілігі. «Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасында» (1994), «Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңында» (1996), «Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында» (1999, 2007) мемлекеттік тұрғыдан қазақ тілінің мәртебесі биіктетіліп, тәрбие мен білімнің құндылығын арттыратын бағыт-бағдарлар айқындалды. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» атты Қазақстан халқына жолдауында «... біздің ұрпақтың келер ұрпақтар алдында орасан зор жауапкершілік жүгін арқалайтыны...» баса атап көрсетілген болатын. Қазақстан Республикасының 2007 жылы қабылданған Білім туралы Заңында: жас ұрпақты «...азаматтық пен патриотизмге, өз Отаны – Қазақстан Республикасына сүйіспеншілікке, мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге, халық дәстүрлерін қастерлеуге, Конституцияға қайшы және қоғамға жат кез келген көріністерге төзбеуге тәрбиелеу» қажеттігі айқын көрсетілген. Бұл республикамыздың ертеңгі қажетін өтейтін, елін, жерін сүйетін, отаншыл, адамгершілігі мол, білімді, парасатты, ана тілін, туған жерін қастерлей білетін азамат өсіруде ұстанатын басты құралымыз бағзы заманнан бері ұрпақ тәрбиесінің алтын діңгегіне айналған халық дәстүрлері, халық ауыз әдебиеті, ақын-жазушыларымыздың таңдаулы туындылары болуын міндеттейді. Сондықтан бастауыш білім беру сатысынан бастап оқушыларды халық дәстүрлерін қастерлеуге баулу бүгінгі күннің аса маңызды мәселесіне айналып отыр.
Әл-фараби, Шоқан, Абай, Ыбырай сынды шығыстың ұлы философ-ойшылдары мен ағартушыларын да адам тәрбиесі, яғни болашақ ұрпақ тәрбиесі проблемасы қатты толғандырған.
Тәрбие мен оқытудың теориясы мен практикасын дамытудың әр түрлі аспектілеріне, тәрбие принциптеріне, мазмұнына, жеке тұлғаны қалыптастырудағы тәрбиенің мүмкіндіктеріне адамзат тарихында өзіндік із қалдырған педагогтар, белгілі ғалымдар үнемі назар аударып отырған (Я.А.Коменский, К.Д.Ушинский, Ж.Ж.Руссо, И.Г. Песталоцци, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский, А.П.Сейтешев, Н.Д.Хмель, Н.Н.Хан, М.Ә.Құдайқұлов,
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Леонтов А.Н., Лурия А.Р., Смирнов А.А. О диагностических методах психологического исследования школьников. – Советская педагогика. 1968.
2. Жарықбаев Қ.Б. Психология. 1996.
3. Ахметова З. «Кәусар бұлақ» тәрбие бастау //Қазақстан мектебі. 1993.- №6.
4. Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мұралары. - Алматы, 1991.
5. Әуезов М. Қазақ халқының жұмбақтары. - Алматы, 1959.
6. Әбілова З., Калиева К. Этнопедагогика оқулығы. - Алматы, 1994.
7. Волков Н.Г. Этнопедагогика. - М., 2000.
8. Волков Н.Г. Неотьемлемая часть народной культуры//Советская педагогика. 1989. - №7.
9. Дәулетова О. Асыл мұра // Қазақстан мектебі. 1994. - №1.
10. Диваев Ә. Тарау. - Алматы, 1992.
11. Дәулетов Н. Халықтық тәрбиенің кейбір мәселелері. - Орал, 1992.
12. Жүнісқызы М. Адамбаева Т.”Атамекен”бағдарламасы бойынша жұмыс істеу // Қазақстан мектебі. 1998. - №11-12.
13. Жарықбаев Қ. Қазақстан халқының педагогикалық тарихы. - Алматы, 1992.
14. Жарықбаев Қ. Тағы да халық педагогикасы мен этнопедагогика немесе қазақ тәлім-тәрбиесі туралы //Ұлағат. 1997. - №3.
15. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы, 1995.
16. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері, тарихы.
- Алматы, 1993.
17. Қалиев С. Халықтық педагогиканы оқу-тәрбие жұмысына енгізудің ғылыми-әдістемелік негіздері. // Қазақстан мұғалімі. 1993. 24 ақпан.
18. Қожахметова К.Ж. Казахская этнопедагогика: методология, теория, практика. - Алматы, 1998.
19. Қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми және теориялық мәселелері. - Алматы, 1993.
20. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. - Алматы, 2003.
21. Қазақстан Республикасы білім беруді дамытудың 2005 -2010 жылдарға арнаған Мемелекеттік бағдарламасы // Егеменді Қазақстан. 2004.16 қазан.
22. Қалиұлы С.Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы.
- Алматы, 2003
23. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан - 2030» Президенттің Қазақстан халқына жолдауы. - Алматы, 1997.
24. Назарбаев Н.Ә. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. 2004. 20 наурыз.
25. Нұрғанова З. Ертегілер еліне саяхат // Бастауыш мектеп. 2002.- №10.
26. Тлеужанов М. Қазақ тағылымы. - Орал, 1994.
27. Төлеубекова Р. Бала тәрбиесіндегі халықтық педагогика. - Алматы, 1994.
Шәріпова Ж. Тәрбие бастауы – ертегі // Бастауыш мектеп. 2002. - № 11.
        
        ДИПЛОМДЫҚ   ЖҰМЫС
Тақырыбы: Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық ... ... ... ... негіздері
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
................................... 3
І Қазақтың ұлттық ойындарының зерттелуі
1.1 Ұлттық ойындарды оқу және тәрбие үрдісінде пайдаланудың өзектілігі..8
1.2 ... ... ... ... ... Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық ... ... ... ғылыми-теориялық негіздері .................19
2.1 Қазақ халқының жеті ата шежіресі және дастарқаны дәстүрлерін бастауыш
білім беру ... ... ... ... әдістемесі
................23
2.2 Бастауыш сынып оқушыларын халқымыздың терең мағыналы дана сөздер ... ... ... ... ... гуманитарлық білім
беру тұжырымдамасында» (1994), «Қазақстан Республикасының Тіл туралы
Заңында» (1996), «Қазақстан ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қазақ тілінің мәртебесі биіктетіліп, тәрбие мен
білімнің ... ... ... айқындалды. Елбасы
Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан – 2030» атты Қазақстан ... ... ... ұрпақтың келер ұрпақтар алдында орасан зор ... ... баса атап ... болатын. Қазақстан
Республикасының 2007 жылы қабылданған Білім ... ... жас ... пен ... өз Отаны – Қазақстан Республикасына
сүйіспеншілікке, мемлекеттік рәміздерді құрметтеуге, халық ... ... ... және ... жат кез ... көріністерге
төзбеуге тәрбиелеу» қажеттігі айқын көрсетілген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... адамгершілігі мол,
білімді, парасатты, ана тілін, туған жерін қастерлей білетін азамат өсіруде
ұстанатын басты құралымыз ... ... бері ... ... ... ... ... дәстүрлері, халық ауыз әдебиеті, ақын-
жазушыларымыздың таңдаулы туындылары ... ... ... бастауыш
білім беру сатысынан бастап оқушыларды халық ... ... ... ... аса маңызды мәселесіне айналып отыр.
Әл-фараби, Шоқан, Абай, Ыбырай сынды ... ұлы ... ... да адам ... яғни болашақ ұрпақ тәрбиесі проблемасы
қатты ... мен ... ... мен ... ... әр ... тәрбие принциптеріне, мазмұнына, жеке ... ... ... ... тарихында өзіндік із
қалдырған педагогтар, белгілі ғалымдар үнемі назар ... ... ... ... И.Г. ... ... ... Н.Д.Хмель, Н.Н.Хан, М.Ә.Құдайқұлов,
А.А.Бейсенбаева, ... ... ... ... ... ... 70-жылдары белгілі ғалым Г.Н. Волковтың көрегенділігі мен
батылдығының, табандылығының арқасында халықтық ... ... ... ... тұрғыда жүйеленді. Ол ... ... ... жүйесін құрайтын дербес ғылым саласына айналып
отыр.
Осы кезге дейін ... ... ... педагогикамен шектеліп келсе,
енді ұлттық құндылықтарды қамту қажеттігі туындап ... ... ... саласы ретінде алғаш рет XX ғасырдың 70-
жылдарының басынан бастап зерттеле ... ... И. ... ... ... ... бұл ... жарық көрген ондаған
іргелі, қолданбалы зерттеулер, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... халық педагогикасы мен этнопедагогикалық ... өз ... ... ... баса ... аудардық.
Олардың ішінен: Ж. Аймауытов, А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Х. Досмұхамедов,
М. Дулатов, Т. ... М. ... К. ... С.Ұзақбаева, Ж.
Наурызбай, Т. Әлсатов, Ө. Озғанбай, Қ. Қожахметова, М. Балтабаев, Қ.Бөлеев,
Ш. ... Р. ... З. ... Ә. ... ... және т.б. ... ұстаным етіп алдық.
Халықтық тәрбие қағидаларын оқу-тәрбие үдерісіне енгізудің ғылыми-
педагогикалық ... ...... Т.Ә. ... ... Р.К.Дүйсенбінова, Д.Ж. Сәкенов, Н.М. Кошеров; пәндерді оқыту
барысында пайдалану әдістемесі бойынша – ... Т.Ш. ... Ұ.М. ... ... Г. ... Т.Ж.
Бекботчаев; тәрбие үдерісіне енгізу мәселелері бойынша – А.Қ. ... ... А.Е. ... Ұ.О. ... Е.Ш. Қозыбаев, К.Оразбекова,
З.Әбілова, Ж.Б.Сәдірмекова, ... ... ... ... ... ... бойынша – Г. Бахтиярова, Қ.А. Сарбасова,
Н.Албытова, Т.Ә. Қышқашбаев, М.А. ... С.А. ... ... А.Қ. ... ... Р.Рысбекова,
А.Едігеновалардың еңбектерінде ... ... ... ... бағыттарын анықтауға мүмкіндік берді.
Қоғам талабына сай ... ... ... саны ... Осы ... ... қағидалары мен материалдарын оқу-тәрбие жүйесіне
енгізуге арналған «Балбөбек» (авторлары Б. ... М. ... ... (М. Құрсабаев), «Кәусар бұлақ» (З. Ахметова), «Әдеп
әліппесі» (А. ... ... ... тарихы» (Қ. Жарықбаев, С. Қалиев),
«Әдеп әліппесі» (Ә.Табылдиев), ... ... ... ... ... атты ... ... бағдарламалары бар.
Дегенмен, қазақстандық педагогикалық әдебиеттерде ... ... ... ... талдау, оларды тәрбиенің қуатты құралына ... ... ... Сол себепті дәстүрлерді ұлттық тәрбие моделінің
мазмұнына ендіру, олардың нәтижелері ... ... жеке ... ... терең талдауды қажет ететін көкейкесті мәселеге айналды.
Сондай-ақ, психологиялық-педагогикалық әдебиеттерге және ... ... ... ... қазақ халық дәстүрлерінің бастауыш
білім беру сатысында бүгінгі таңға дейін ... ... ... да өз ... ... нақтырақ айтқанда,
бастауыш білім беру сатысы оқушыларын қазақ ... ... ... рухани
құндылықтарды тәрбиелеудің мүмкіндіктерінің анықталмағанын; бірегей
жүйесінің ... ... ... ... амал-жолдарының айқындалмағанын; ғылыми-әдістемелік
нұсқаулардың ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын қазақ халық дәстүрлері негізінде рухани құндылықтарды
тәрбиелеудегі қоғамның сұранысы мен оның жүзеге асырылмауы ... ... ... ... ... жоғарылығы мен мектепте
оларға деген сұраныстың аз ... ... ... ... ... ... жүйемен пайдалануды ұйымдастыру қажеттілігі мен оны
жүзеге асыратындай әдістемелік кешеннің жоқтығы арасында қайшылық бары ... Осы ... ... ... ... қоғам
талабына сай бастауыш білім беру сатысы ... ... ... ... ... ... ... пайдалануды қамтамасыз етудің жолдары мен
педагогикалық шарттарын ... ... ... ... анықтауға
және тақырыпты: «Бастауыш сынып оқушыларын рухани ... ... ... » деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеудің нысаны: бастауыш мектептің оқу-тәрбие үрдісіндегі ... ... ... ... ... ... құндылықтардың
(жеті ата шежіресі мен қазақ дастарқаны) пайдалану жолдары
Зерттеудің мақсаты: бастауыш ... беру ... ... ... (жеті ата шежіресі мен дастарқан) арқылы тәрбиелеуді теориялық
тұрғыдан негіздеу және оның әдістемесін жасау.
Зерттеу міндеттері:
– рухани құндылықтардың педагогикалық-теориялық мәні мен ... ... ... ... беру ... оқушыларын қазақ халқының жеті ата шежіресі
мен дастарқан ... ... ... ... ... ... білім беру сатысы оқушыларын қазақ халқының жеті ата шежіресі
мен дастарқан дәстүрлері арқылы тәрбиелеуді ... ... ... оның ... ... ... халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлерін пайдалана
отырып, бастауыш білім беру сатысы оқушыларын ... ... және оны ... ... арқылы дәйектеу.
Зерттеу әдістері: зерттеу мәселесіне ... ... ... ... психологиялық, ғылыми-
педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерге талдау; бастауыш мектеп
мұғалімдерінің озық ... ... ... әңгімелесу,
сауалнамалар жүргізу, жинақтау және қорытындылау; эксперимент жүргізу,
алынған нәтижелерді ... ... ... өңдеу әдістері.
Қорғауға ұсынылатын қағидалар:
– бастауыш білім беру сатысы ... ... ... жеті ата
шежіресі мен дастарқан дәстүрлерін меңгеруі тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... бастауыш білім беру сатысы оқушыларын қазақ халқының жеті ата ... ... ... ... тәрбиелеуді тиімді ұйымдастырудың
педагогикалық ... ... ... беру ... ... қазақ халқының жеті ата
шежіресі мен ... ... ... тәрбиелеудің моделі;
– бастауыш білім беру сатысы оқушыларын қазақ халқының жеті ата
шежіресі мен дастарқан ... ... ... ... ... жұмыстың құрылымы: кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ... ... ... ... Ұлттық ойындарды оқу және тәрбие үрдісінде пайдаланудың өзектілігі
Қоғамымыздың іргетасын нығайту үшін бүгінгі жастарға үлгілі, ... беру - ... ... ... ... ... құндылықтар мен адамның айналадағы дүниемен
жеке тұлғалық қатынасын (этикалық, эстетикалық, адамгершілік тұрғысынан)
тәрбиелеу мақсатын халқымыздың ... ... ... салт-дәстүрінің
озық үлгілерін оның бойына дарыту арқылы жүзеге асыруға ... ... ... ... тән әдептілік, қонақжайлық, мейірімділік,
т.б. сияқты қасиеттер, табиғатқа деген қарым-қатынасындағы біздің халыққа
тән ерекшеліктер. Жас ұрпақ өз ... ... асыл ... ... ... ... ... Халық ойынды тәрбие құралы деп
таныған. Ойынды сабақта қолдану оқушылардың ой-өрісін ... ... ... асыл мұраларын бойына сіңіріп, кейінгі ұрпаққа жеткізе білу
құралы.
Бірақ оны жүргізуге ... ... ... ... ... ... ... орыс тілінде жазылған әдебиеттер қолданылды. Соның
нәтижесінде ... ... ... ... ... отыр.
Халық педагогикасының адам, отбасы, өскелең жас ... ... ... ... ... ... қамтып
көрсететін педагогикалық идеялар мен салт-дәстүрлері өткен мен ... ... ... ... даму ... ... мәні бар ... (білім,
білік) т.б. жиналып, ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады.
Ең алдымен, халық педагогикасы өскелең ұрпақтың еңбек пен өмір ... ... ... ... ... ... дайындайды. Біздің
халықтық педлагогикада еңбек тәрбиесі өте ертеден бастау ... ... ... ... тәрбиесінің әдіс-тәсілдер құралы, сөз жоқ, ... ... ... ... қалыптасуы мен тәрбиеленуінде бір ұрпақтан екінші
ұрпаққа өмірлік ... ... және ... даму ... ... роль
атқарады. Еңбек ету кезінде адамның дене, ... ... ... ... ... қатар жүреді.
Халықтық педагогиканың ең бір көне тиімді құралдарының біріне ... Ойын ... бала ... ортаны өз бетінше зерделейді.
Сөйтіп, өзінің өмірден байқағандарын іске асырып, қоршаған адамдардың
іс-әрекетіне еліктейді.
Соның нәтижесінде өзі көрген ... ... ... пен ... ... Мәселен, қазақтың ұлттық ойындары: «Бәйге», «Көкпар»,
«Алтын сақа», «Хан ... «Қыз ... ... т.б. балалардың
еңбекке деген қарым-қатынасы мен қабілеттерін арттырады.
Ойын дегеніміз – ... ... ... ... ... ойдан-
ойға жетелейтін, тынысы кең, алысқа меңзейтін, қиял мен қанат бітіретін
ғажайып ... ... ... ... музыкасыз, ертегісіз,
творчествосыз, фантазиясыз толық мәніндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды», -
дейді. Демек, ... ... ... ... ... сіңіру арқылы
баии түседі.
Оқу үрдісінде ұлттық ойын элементтерін пайдалану сабақтың тақырыбы мен
мазмұнына сай алынады. Сонда ғана оның ... ... ... ... Оқушыларды әсіресе, «Сиқырлы қоржын», ... ... ... ... ... өте ... екеніне көз жеткізу қиын емес. Бұл
ойындарды жаңа материалды бекіту немесе қайталау кезінде ... ... ... бар. ... ... ... не соңында өзінің қатысу
белсенділігіне ... ... баға алуы ... ... әр ... ... ... отыруы тиіс. Ойынның тәрбиелік маңызы мынада: ол
баланы зеректікке, білгірлікке баулиды.
Бабаларымыздың асыл ... ... ... ... ... ... үйретеді. Батылдыққа, өжеттікке тәрбиелейді. ... ... ... ... ... арқылы сабақтасытырып түсіндіру пән
тақырыптарын тез, жылдам меңгеруге ықпал ... ... ... ... ... ұлы ... бірі, аса көрнекті жазушы ... ... өмір ... ұзақ ... өздері қызықтаған алуан
өнері бар ғой. Ойын ... ... ... көңіл көтеру, жұрттың көзін
қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше бір ... ... - деп ... ... ... керек. Одан кейінгі кезеңде қазақ
халқының бай этнографиялық ... ... және оның ... ... ... ... ... пікір айтқандар К.А.Покровский,
А.И.Ивановский, Н.И.Гродеков, Е.А.Алекторов, ... ... ... ... ... ... ... П.Ходыров, Е.Букин, О.Әлжанов, т.б. болды делінген.
Е.Сағындықов өз еңбегінде: «Қазақтың ұлт ойындары тақырыпқа өте ... әр ... ... - дей ... ұлт ... ... үш салаға бөліп
топтастырған.
Ә.Диваев «Игры киргизских детей» атты еңбегінде тарихта алғаш рет
қазақтың ұлттық ... үш ... ... ... ... ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ғалымы
А.Алекторов. Мәселен, оның «О ... и ... ... киргизов,
правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты еңбегіңн атауға болады.
М.Жұмабаев ойындарды халық мәдениетінен бастау алар ... ... ... өсу ... ... дене шынықтыру тәрбиесінің негізгі
элементі деп тұжырымдайды. ... ... ... ... ... ... ... М.Балғымбаев, Ә.Бүркітбаев, ... ... ... Одағы кезіндегі ұлттық ойындардың маңызы мен қажеттілігін
көрегендікпен қарастырған ... ... ... ... ... 1994) атты еңбегінде қазақ ойындарын бірнеше топқа бөліп, ... ... ... үшін ... ... ... ойын ... және тәрбиеде, яғни балабақшалар мен ... ... ... ... пайдаланса, алдымен еңбекке баулу және дене шынықтыру
пәндерінде оқушылардың өз ... ... ... ... ... ... тұрғыдан негізделсе, онда оқушылардың білімге деген
құштарлығын арттыруға және халықтың асыл ... ... ... ... қалыптастыруға болады.
1.2 Қазақ халқының ұлттық ойындарының зерттелуі
Қай халықтың болмасын, оның ұлттық ойындарының белгілі бір мақсаты мен
әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан ерекше қасиеттері ... ... ... ... ойындар туралы сипаттамалық жинақтар, деректер және
құжаттар дұрыс зерттеу мен талдауды ... ... ... ... ... ел ... беделі, тарихи
қоғамдағы алатын орны және болашақ ұрпақты өсірудегі ... оның ... ... ... ... ... дейінгі ғалымдар да көп ізденді. Осы
мәселеге байланысты зертелеген ғылыми ... біз ... ... ... ... ... ... Орыстың отарлау саясаты ... ... орыс ... мен ... көшпенділер хақындағы зерттеу жұмыстары;
2. Кеңес заманы кезеңіндегі Орта Азия және ... ... ... туралы жазылған ғылыми еңбектер;
3. Мектеп жасына дейінгі балаларды дене шынықтыруға баулу әдістерін
педагогикалық сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі (1992 жылдан бүгінге ... ... ... ... топтама еңбектің тарихнамалық тізгінін Ә.Диваевтың ... ... Ол ... ... ... ... атты еңбегінде
тарихта алғаш рет қазақтың ұлттық ойындарын үш топқа бөліп қарастырады.
Ә.Диваев ... ... ойын ... ... ... ... ... ойындарды, екінші топтамадағы дәстүрлі ... ... ... ...... ойын түрлерін жатқызады. Ізденуші
этнографтың дәлелдеуінше, халық ... ... ... қимыл-
қозғалысын дамытумен қатар денсаулығын шыңдауда тездетуші үрдіс әрекетін
атқарады. ... «Как ... ... ... деген мақаласында: «бала
бас бармағын көтеріп оған пайғамбарымыз не дейді деп көк ... ... ... ... ... - дей ... «Бес ... ойыны мен саусақ
атауларын алға тартады және ... ... ... пен ... ... ... ... тәрбиелеп, шынықтырудың үлкен даналық
философиялық мағынасы жатқандығы сөз етіледі.
Қазақ балаларының ұлттық ойынына тоқталғандардың бірі – орыс ... ... оның «О ... и воспитании детей киргизов,
правилах и власти родителей» (Орынбор, 1891) атты ... ... ... бұл ... көшпенді қазақ халқының өмір сүру ... ... ... ... бастап өсу динамикасына дейін ... ... ... әрекетінің алатын орны және балғындардың денсаулығы мен
дене ... ... ... жеке ... ... ... ашып ... Қазақтың белгілі ғалым ағартушылары А.Құнанбаев,
Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин халық ойындарының балаларға білім ... ... ... бағалап, өткен ұрпақтың дәстүрі мен алтын құрметтеп,
адамдардың ойы мен ... ... ... жастардың эстетикалық,
адамгершілік ой талабының өсуіне оның атқаратын қызметін жоғары ... ... ... ... бастау алар қайнар көзі, ойлау
қабілетінің өсу қажеттілігі, тілдің, дене ... ... ... деп тұжырымдайды. Ұлттық ойындар халық тәрбиесінің ... ... ... ... ... халықтың өмір сүру әдісі,
тұрмыс-тіршілік еңбегі, ұлттық ... ... ... адалдыққа, күштілікке ұмтылуы, шыдамдылық, т.б. құндылықтарға мән
берілуі – халық данышпандығының белгісі.
ХХ ғасырдың басында өмір ... ... ... ... ... былайша жіктейді:
1. Жалпы ойындар;
2. Қарсыласу мен күресу сипатындағы ойындар;
3. Ашық алаңқайдағы ойындар;
4. Қыс мезгіліндегі ойындар;
5. Демалыс ойындары;
6. Ат ... ... ... ... ... ... ... спорттық ойындардан ажыратып,
алғаш рет бөліп қараған ғалым М.Гуннер қазақ ... ... ... ... ... ... оқу үрдісінде пайдалануға ұсыныс ... ... айта ... бір ... ... КСР ... ... Кеңесінің 1943
жылғы шешіміне сәйкес 1949 жылы ... ... ... сборник казахских
народно-национальных видов спорта» атты еңбегі М.Гуннердің толықтырып,
өңделген ... ХХ ... ... ... ... қазақ, өзбек,
қырғыз, түркімен, қалмақ, т.б. отар елдері туралы этнографиялық деректер
жинақтап, ... ... ... ...... ... ... құрамдас бөлшегі болар ойынын жинап зерттеуді Түркістан генерал-
губернаторы арнайы шенеуніктер мен ... ... ... ... ... ... ... детей» атты мақаласында Ферғана және
Сырдария аймақтарын мекендеген өзбек халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... зерттеген.
Ізденіс барысында автор Ферғана балаларының күнделікті ойнайтын
ертеден келе жатқан дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... емес екендігін айтады. Ал М.Гавриловтың авторлығымен
жазылған «Перепелиный спорт у ... ... атты ... өзбек
халқының ойын түрлерінің айрықша ... жыл ... ... ... ... ... қаз, т.б.) ойнаудың ережесі, ойын
түрлері, тәртібі ... ... ... ... ... дәстүрлі халық ойындары күн
тәртібіндегі өзекті ... ... ... сол ... кезінде
дәстүрлі ұлттық ойындарды зерттеген авторлар қатарында М.Тәнекеев,
Б.Төтенаев, М.Балғымбаев, ... т.б. ... ... болады.
Әсіресе М.Тәнекеевтің қазақтың ұлттық және дәстүрлі ойындарын зерттеген
деректерінің өзі жеке мәселе. Оның ... ... ... ... дене ... ... ... Ең бастысы, ол дене тәрбиесінің
халықтық педагогикасы сияқты көкейтесті мәселесінің ... ... ... шыққан алғашқы туынды «Казахские национальные
виды спорта и игры» (Алматы, 1957). Бұл ... ... ... ... ереже тәтіптерін таразылап, халық ойынының қажетті
жақтарын ашып, сонымен қатар басқа да ұлттық қозғалмалы, ... ... ... ... ... жіктеп, құнды мұрағат деркетеріне сүйене
отырып, ғылыми сараланған пікірлер ... ... ... ... ... ... ... дене тәрбиесі мәдениетінің дамуын талдай
отырып, тарихта тұңғыш рет, дене мәдениеті мен ... екі даму ... ... және ... деп ... оны ... ... яғни таптық тұрғыдан қарастырады. Сонымен бірге ғалым ... ... ... бар ... ... және ойын ... ... Ресей патшалық өкіметінің саяси көзқарасын көрсетеді. М.Тәнекеевтің
аталған еңбегінде ... ... ... ... ... сай ... ... бүгінгі күні өз құндылығын жоймаған,
ғылыми тұрғыдан аса жоғары еңбек болып табылады. М.Тәнекеевтің ... ... да ... ... ... еңбектер жазылды. Кеңестік
кезеңдегі ұлттық ойындардың ... мен ... ... ... Б.Төтенаев «Қазақтың ұлттық ойындары» (Алматы, 1994) атты
еңбегінде дәстүрлі қазақ ойындарын бірнеше ... ... ойын ... ... үшін ... ... ... ойын зерделеген.
Аталған автор қаламынан халықтың этнопедагогика мен ұлттық ойындар
арасындағы байланыс және ... ... ... ... ... ... да ... ізденістер дүниеге келеді. ... ... ... ... ... ... ... ісінде
пайдалану» (Алматы, 1993) деп аталады. Ғылыми еңбекте қазақ мектептерінде І-
ҮІ сыныптарда қазақ ... ... ... ... ... ... және сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында қолдану ... ... ... ... ... ... жасалып, оқу
үрдісінде пайдалану қажеттілігі негізделеді. Ә.Бүркітбаевтың ... жылы ... ... ... ойын ... және оның ... ... ұлт спорты түрлері мен ұлттық спорт ... ... ... ... ... ... ... және ат спорты мен
ұлттық ойындардың ережесі қарастырылса, М.Балғымбаевтың «Қазақтың ұлттық
спорт ... ... ... 1985) атты еңбегіндегі ат спортына ... ... ... ... ... ... ату, аламан бәйге, т.б. жарыс
түрлеріне салыстырмалы талдау жасалады. Бала ... ... ... ... және ... ... ... формасы және мазмұны
үлкен адамның тұрмыстық күйімен, еңбек ... және ... ... ... бір тұсы ... дағдыға үйрету
екендігін байқаймыз. Ғалым А.Усова өз еңбегінде ... ... ... ... ... өзгерістерді танып-білуге, белсенді әрекет
етуге жол ашуы ретінде түсіндіреді. Автордың айтуынша шынайы өмірде баланың
аты – бала. Өз бетінше әлі ... ... ... жан. Қам-қарекетсіз
өмір ағысына ілесіп кете барады. Ол ойын үстінде ол бейнебір ересек ... өз ... ... ... Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту
барысндағы спорттық ... ... ... ... ... ... және тағы ... ерекше назар
аударған. И.Давыдов ойын мен ... және ... ... ... ... ... балалық кезді заттар жөнінде жекелеген нақты
түсініктер, жинақтау кезеңі деп ... ... деп ... Бұл ... ... мен ақыл-ойын ақыл-ой дамуына, жалпы түсінік пен ұғымның
қалыптасуында, маңызды ойлау операциялары: ... ... ... ... ... деп ... И.Давыдов ойын-ойыншық және
дидактикалық құралдарға ғана сүйеніп мектептке ... ... ... ... ... ... ... жинақтау кезеңі деп түсіну
қателік деп дәлелдейді. Бұл кезде дене шынықтыру мен ... ... ... пен ... ... маңызды ойлау операциялары: талдау,
салыстыру, қорыту қабілеттеріне қажетті организм деп тұжырымдайды.
Д.Хухлаеваның ... дене ... ... ... ... ... тұрақты іс-әрекетке бейімділігінің қалыптасуы
айқын сезіледі, сондықтан дене шынықтыру күнделікті қажеттілік ... ... ... пен тез ... ... ... Л.Михайлованың авторлығымен жазылған еңбекте ... ... қыс ... ойналатын ойындар, топ болып ойнайтын, ... ... ... ... өткізілетін қимыл-қозғалыс ойындарының
әдістемелік нұсқауы берілген. Ойын түрлері мен шарттарын бала ... ... ... жасап, бірнеше халық ойындарын ұсынған. Олардың ішінде
«Қояндар» (2-3 ... ... мен ит және ... (4 ... ... мен мысық» (5-6 жастағыларға ... ... ... ... ... ... баспадан шыққан «Физическое воспитание ... ... ... ... әр ... жас ерекшелігіне қарай
өткізетін қарым-қатынас ойындарын ұйымдастыру және оны ... ... ... қарастырылған. Мысалы, қозғалып ойнау барысында ... ... ... ... тежеуге үйрету, сонымен қатар барлық
баланың қабылдау қабілеті бірдей емес ... яғни ... ... әлсіз балалар арасындағы тепе-теңдікті сақтау қасиеті, оларды әр
түрлі ойынға тарту арқылы шыңдау, ұмтылдыру, бірнеше рет бір ... ... ... физиологиялық өзгерісімен қатар психологиялық тұрғыдан
сенімділігінің артуы ғылыми еңбектің ... ... ... алуы ... дене ... ұлттық ойындар
мәселесіне басқаша сын көзбен қарауды талап ... Осы ... ... ... қарастырып отырған ізденіс тьақырыбымызға орай ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарын дамыған
қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... теориялық дәлелдемесін қазақтың ұлттық ойындарының
тәжірибелік жағымен біртұтас алып ... мен ... ... ... ... ... ... шынықтыру жүйесінде қазақ этнопедагогикасы материалдарына, оның ішінде
халық шығармашылығы мен ... ... ... пайдаланудың ғылыми
теориялық-әдістемелік ... ... ... ... ... ... еңбегінде орыс тілінде оқытатын мектептердің бастауыш
сынып ... ... ... ... ... ... ... теориялық-әдістемелік негіздері жасалып, олардың тәрбиелік
мүмкіндіктері айқындалған.
Сонымен түйіндеп ... ... ... ... ... ұлттық ойындарынан айырмашылығы - оның шығу, пайда болу тегінің
ерекшелігіне байланысты ... бір ... ... ... ... ... беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани
құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері
«Бастауыш білім беру ... ... ... дәстүрлерін рухани
құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері» атты екінші тарауда
қазақ халық дәстүрлерінің рухани ... ... мәні мен ... ... ... байланысы мен тәрбиелік мүмкіндіктері қарастырылады,
қазақ халық ... ... ... ата ... мен ... ... ретінде пайдалануды қамтамасыз етудің педагогикалық шарттары,
бастауыш білім беру сатысы оқушыларын тәрбиелеудің моделі ғылыми тұрғыда
негізделеді.
Халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлеріміз ұлттық өнеріміз педагогика
ғылымы тұрғысынан қарастырылып, этнопедагогика өз алдына дербес ... ... ... ... ... ... болмасын адамзат баласының алдында тұратын ұлы мақсат-
мұраттарының ең бастысы – өзінің өмірін, ... ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесі келешегін берік
ететін басты фактор болып саналады.
Адамзат қоғамы даму тарихында қалыптасқан тәрбие мен оқыту, теориясы және
практикасын дамыту саласындағы ... мен ... ... ... ... К.Д. ... В.Г. ... Н.К. Крупская, А.В.
Луначарский, С.Т. ... А.С. ... В.А. ... Ш. Уәлиханов,
Ы. Алтынсарин, А. ... ... ... ... А.А.Бейсенбаева, Қ.К.Жампейісова Г.Т.Хайруллин,
В.В.Трифоновтар ... ... ... қалдырды.
Сондай-ақ халықтың қалыптасқан тәрбие тәжірибесін оқу-тәрбие үдерісінде
пайдалану туралы Г.Н. Волков, Я.И. Ханбиков, М. Сейфуллаева, А.Ш. ... М.И. ... ... ... М.Х. ... ... ... С.А. Ұзақбаева, Р.К.Толеубекова,
К.К.Қожахметова, Ж.Ж. ... ... ... өз ... ... күні де бала ... айырықша мәнге ие. ХХІ ... ... ... ... ... өзгерістер аясында өмір
сүріп жатқан жас ұрпақты тәрбиелеудің ... қиын ... ... ... өріс ... қазіргі заманның тәрбие жүйесіне ұлттық
тәрбиені дарыту одан да өзекті болып отыр. Осы ... ... ... ... бойы ... уақыт тезінен өткен тәрбие тәжірибесінің
ауқымды бір саласын ұлттық дәстүрлер жүйесі құрайды.
Ғылыми зерттеулерді талдау ... ... ... әр ... берілгендігін байқадық. Мәселен, ... ... ... дегеніміз ұрпақтан-ұрпаққа көшетін тарихи
қалыптасқан ... ... мен ... ...... ұйымдар
мен халықтың мінез-құлқы мен іс-әрекеттерінің рухани негізі» делінсе,
философиялық ... ... ... жапсыру, жалғастыру) – тарих
барысында қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып ... ... ... ... заң, ... пен ... ... қалыптары
және т.б. қоғамда, ұлтта немесе жекелеген әлеуметтік топтарда ұзақ уақыт
бойы сақталатын әлеуметтік-мәдени мұра ... – деп ... ... және ... ... тілі ... ... ғылыми
түсіндірме сөздігінде: “Дәстүр – тарихи тұрғыда қалыптасқан және ұрпақтан
ұрпаққа беріліп отыратын қарекет пен ... ... ... ілеспе астасқан ғұрыптар, қағидалар, құндылықтар, түсініктер жатады.
Дәстүрлер өзінің қоғамдық маңыздылығын және тұлғалық пайдалылығын ... ... ... ... ... ... ... бір қауымның
дамуының әлеуметтік жағдаяты өзгеруіне орай дәстүрлер ыдырауы, басқадай
болып өзгеруі не ... ... ... ... ... ... маңызды факторы болып қызмет етіп, ... ... ... ... ... ... ... дәстүр және қоғамдық өмір» атты
еңбегінде: «Дәстүрге әдет-ғұрыптың өткен қоғамнан қалған озық түрлері мен
тұрмыстық формалары, ырым-жоралары, ... ... ... ... ... бір ... ... қалыптасқан дәстүр өзінің өмір сүру заңдылығына
толық ие болғаннан кейін сол ұжымдық ортада, ... ... ... ... орын ... ... ... көпшілік қауымға ортақ ... ... ... әдет-ғұрыптың жинақталған түрлері мен рәсімдерін де
қамтиды», – деген ойды ... ... ... ... педагогика мұрасының бірі –
дәстүр. Дәстүр – адамдардың рухани тұлғасынан ... ... ... ... ... ... орын ... Олар: саясатта, қоғамдық
өмірдегі дәстүрде, ... ... ... теңдікте,
бостандықта, өзара көмек дәстүрінде, қарым-қатынас дәстүрінде, ... ... ... дәстүрде, отбасы-жанұялық дәстүрінде, еңбек
дәстүрінде»,– десе, Ә.Садуақасов өзінің зерттеу жұмысында халық дәстүрлерін
тұрмыстық дәстүрлер, кәсіптік дәстүрлер, мерекелік дәстүрлер, бала ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлер, діни дәстүрлер, жаңа дәстүрлер деп жіктеген.
Бұл ғылыми зерттеу жұмыстарының мазмұнында халық мұрасын зерттеу, ұлттық
өзіндік ерекшелікті ... ұмыт бола ... ... ... ... тіл мен дінді қалпына ... ... ... ... ... ... ... және солардың
негізінде ғылыми мазмұндағы ұсыныстарды талдап, ендіру жүзеге асырылған.
Жоғарыда аталған ғалымдардың ... ... ... ... біз ... ... ... дәстүрлерінің бастаулары ретінде жеті
ата шежіресі және қазақ дастарқаны ... ... ... ... қағидасы бойынша әрбір ұрпақ ең кемінде жеті атасына дейінгі ... ... ... Егер жеті ... дейін ата тегін, тарихын білмейтін
ұрпақ болса, оны «Жеті атасын білмейтін жетесіз» деп ... ... ... ... иманды болу – сонау арғы ата-бабамыздан бері
қалыптасып келе жатқан дәстүріміз» дейді де, халық сол игі дәстүрді ... айып ... «Ат ... тай ... деп, ... ... ... бұзбауын талап етеді, әулеттік тағылымдар ата дәстүріне айналып,
санаға ... ... ... ... Сол ... де шәкірттерге бастауыш
білім беру сатысынан бастап-ақ жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүлерінен
білім мен тәрбие берудің мәні зор. Олар ... ... ... «Ана ... оқу ... туыстық атаулармен танысып, дастарқан басындағы іс-
әрекеттердің мағынасын түсінеді. Оқушылардың сол ... ... ... жеті ата ... мен ... дәстүрлерін танытудың толық
мүмкіндігі бар деп түйіндейміз.
2.1 Қазақ халқының жеті ата шежіресі және ... ... ... беру ... ... үдерісінде пайдалану әдістемесі
Сонымен, біз жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүрі ұғымына мынадай
анықтама ... ... жеті ата ... мен ... ... дегеніміз –
халқымыздың әрбір отбасында атадан-балаға, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... халықтық тәрбие құралына айналған ізгі іс-
әрекеттер, тәлім-тәрбиелік қағидалар, жалпыға ортақ әдептілік, инабаттылық
нормалар жиынтығы.
Осы орайда біз ... ... ... ... ... ... жеті ата шежіресі туралы пікірін негізге аламыз.
Мұнда: «Ру ... білу – ... ... ... ... үшін
өмірлік қажеттілік. Қазақ халқының ру-тайпалық, жүздік-қауымдастық біртұтас
ғажайып бітімі ... бойы ... ... – бір атаның ұрпағы, бір тамырдың
бұтағы деген ұстаным бойынша өсіп-өркендеп ... ... ... ... шектеулі де шетін жақтарын біліп-түсіне ... ... ... ... психологияның кіріктіргіш рөлінің болғанын сезіне білуіміз
керек.
Тәңір алдында бәрі де тең ... ... ... ... қалып
пен дәстүрлер киелі де бұлжымас қағидаға айналған. Ру ... адам ... ... себебі оның қауымдасқан ұжым арасында басқаша ... өмір ... өзі жол ... Күні бүгінге дейін рулық салт-
дәстүрлер мен қалып-қағидалардың ... ... ... ... ... да сондықтан»,– делінген. Мұның өзі қазақ халқының жеті ата
ауқымындағы туыстық атауларды терең білудің ... ... зор ... ... ... біз қазақ халқының жеті ата ауқымындағы туыстық ... ... ... ... жеті ата ... ... к е ... т а |
|Арғы ата |
|Б а б а ... ата ... ата ... 1 – Қазақ халқының жеті ата ауқымындағы туыстық атау бастаулары
Сонымен, оқушыларды жеті ата шежіресін білуге тәрбиелеу:
– әрбір ... ... ... және алыс ... танып білуге, ажырата
алуға, туыстық ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін қалыптастырады;
– үлкеннің алдындағы парыз, борыш, міндеттерін сезінуіне мүмкіндік
жасайды.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... бір
құралы ретінде қарастырамыз. Мәселен, аяулы ана ас ... ... ... ... ... ... жүріп, әкені ас-дәмге шақырып, ас
алдын әзіз әке татқан соң ғана ... дәм ... Бұл – ... әдеп.
Дастарқан басындағы аталы сөз – бата, өсиет, өнеге. ... ... адал ... ... ... ... да батыр, инабатты,
ізетті болып өсуі үшін өсиет айтуды, өнеге көрсетуді, бата беруді, ... ... ... ... ... айналдырған. Ата дәстүрін
ардақтау – қазақ халқының ұлттық қағидасы. «Атадан бала тусайшы, ата жолын
қусайшы» деп, ... ... ... мұра болып келе ... ... ... ұрпақтың бойына сіңіріп, ізгілікке тәрбиелегендігін
аңғарамыз.
Ата-бабаларымыз өмір ... ... ... ... дәстүрлерінен үлгі-нұсқаларды өне бойы өнеге ... ... ... ... ... бата беріп, жастарды жақсы жолға бастаған.
Бата – адам баласына тек жақсылық тілеу, ... ... ... ... ... ... айту, сол тілекке жету «құдіретке
байланысты» ... ... ... ... ... ... ... «Сапарың оң болсын», «Жайлы жатып, жақсы тұрыңыз» деген тілектер –
қысқа да ... ... ... Бата қарт адамның ризалық сезімін, өсиетті
ой-тұжырымдарын, жақсы тілектерін білдіреді: «Еліңнің елеулісі, халқыңның
қалаулысы ... ... ... ... ... кетпесін»,
«Арманыңның асуына жет», «Берекелі тірлік, мерекелі бірлік берсін» ... ... ... халқын сүюге, бірлікке, тірлікке ... жер ... ... ер ... деп, халық батаны «киелі сөз»
ретінде жоғары бағалайды, жас ұрпақ жаттап, жадында сақтайды. Киелі сөз ... ... үшін бата ... ... ... ... арманға жету үшін тірлік-тіршілік жасауға ... Жас ... ... ... ... тәрбиелік мүмкіндіктерінің мол
екендігіне көз жеткіземіз.
Сонымен, оқушыларды дастарқан дәстүрі арқылы тәрбиелеу:
- ата-баба дәстүрлерін қадірлеуге, ... ... ... ... ... ... ... қонақжайлылыққа, өзгелерге жақсылық ойлауға баулиды.
Әр халықтың ұлттық тарихи ... оның ... ... ... мен диалектикалық білімі мектептің оқу-тәрбие үдерісіне тікелей
байланысты. Сондықтан біз зерттеуімізде ғылыми-теориялық негіздерге сүйене
отырып, ... ... жеті ата ... мен ... дәстүрлері арқылы
бастауыш білім беру сатысы оқушыларын тәрбиелеу моделін жасап, онда ... ... ... ... мектептің маңызы мен қызметі оның үздіксіз ... ... ... ... тек ... болуымен ғана емес, ең ... ... ... мен ... ... жүретін ерекше буын
екендігімен ... ... ... ... ... бүгінгі күндегі көрінісін ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құжаттарға (стандарт,
тұжырымдама, бағдарлама, оқулық) ... ... және ... мұғалімдерімен
жүргізілген әңгімелесулер, педагогикалық үдерісті ... ... тыс ... жүрген іс-шаралар қазақ халқының жеті ата
шежіресі мен ... ... ... құралы ретінде
пайдаланылмайтынын көрсетеді. Мұны ... ... ... ... ... ... білім беру сатысында оқытылатын
«Қазақ тілі», «Ана тілі», «Математика», ... ... бір ... ... сол ... ... ... ұлттық тәрбие беру
мүмкіндіктерін анықтау үшін мұғалімдермен әңгімелесулер өткіздік:
Әңгімелесуге 60 бастауыш сынып ... ... ... ... барысында мұғалімдердің жеке пәндерді оқытуда ұлттық ... ... ... ... анықталды. Мұғалімдердің 30-40 % -ы өз
жауаптарында ... ... ... ... бағыттары» туралы
ұғымдарға түсінік бере алмайтындықтарын ... ... ... тек ... ... ... шектелетіндігін,
қазақ халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан ... ... ... ... мән ... ... дербес шығармашылық
ізденіске бармайтындығын аңғартады. Сондай-ақ халық педагогикасының ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерінің қарастырылмайтындығын мұғалімдер ... ... ... жеті ата ... мен ... ... құралы ретінде пайдалануға арналған арнайы әдістемелік нұсқаулардың
жоқтығымен байланыстырады.
Сөйтіп, бүгінгі таңдағы ... ... ... ... беру ... талдау бізге қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... оқушыларды тәрбиелеудің теориялық моделін жасаудың
қажеттілігін айқын ... ... біз ... ... Б.А.
Глинскийдін, Б.С.Грязновтың, Н.Д.Хмельдің ... ... ... басшылыққа алып, қазақ халқының жеті ата шежіресі мен
дастарқан ... ... ... білім беру сатысы оқушыларын
тәрбиелеудің моделін жасауда пайдаландық. Осы орайда моделімізді құру ... ... ... ... Қоғамның қазіргі даму кезеңінде болып жатқан саяси-экономикалық, мәдени-
әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... беру жүйесінің ісін жаңа сатыға көтеру ... ... ... ... оқу-тәрбие үдерісінде қазақ халқының жеті ата
шежіресі мен дастарқан дәстүрлерін тәрбие құралы ... ... ... ... дүниетанымын, адамгершілік көзқарасын, кісілік, имандылық,
мейірімділік қасиеттерін ... ... ... халықтың әдет-
ғұрпын, салт-дәстүрін білуге, оны құрметтеп, үлгі тұтуға үйрету, ... ... ... ... ... ... ... Өркениетті қоғамға сай білімді, іскер, шығармашыл, өз еркімен жауапты
шешім қабылдай алатын, оның салдарларын ... ... ... ... ... ... тағдырына, салт-дәстүрлеріне, әдет-
ғұрпына үлкен жауапкершілікпен қарайтын дара тұлғаны тәрбиелеу.
Сондықтан біз бастауыш білім беру ... ... ... ... ... ... мен дастарқан дәстүрі негізінде тәрбиелеуде жоғарыда ... ... ... ... ... үш ... ... алдық:
эмоционалды-мотивациялық, мазмұндық, іс-әрекеттік.
Сонымен қатар осы компоненттердің өлшемдерін, көрсеткіштері ... ... ...... 1 – Бастауыш білім беру сатысы оқушыларын ... ... жеті ... мен ... ... арқылы тәрбиелеу үлгісі
|Компоненттері |Өлшемдері |Көрсеткіштері |Деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... |сипаттағы |жеті ата шежіресі |беру сатысы ... ... |
| ... |мен ... ... жеті ата ... ... жеті|дәстүрлерін |мен дастарқан |
| |ата ... ... ... ... тәрбиелік |
| |мен ... мен ... өте ... ... |
| ... |талпынысы; |қызығушылығы тұрақты, |
| ... |- ... ... ... |
| |жағымдық ... ... ... ... ... ... жеті ата ... ата ... мен |
| ... |шежіресі мен ... ... |
| | ... ... ... жеткілікті; |
| | ... ... ... ортадағы |
| | ... ... мен ... |
| | ... ... ... жеті |
| | |- ... ... |ата ... мен дастарқан|
| | ... ата ... ... руханилық |
| | |мен ... ... ... |
| | ... ... халқының жеті ата |
| | ... және ... мен ... |
| | ... ... ... ... |
| | |- ... ... ... даму жолын, өзіндік|
| | ... ... жеті ... жақсы |
| | |ата ... мен ... ... ... |
| | ... ... ата ... мен |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... | ... жетілдіруге |дәлелдей алады; қазақ |
| | ... ... жеті ата ... | |- ... жан |мен ... |
| | ... дамытуға |дәстүрлерінің |
| | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... қазақ халқының |
| | | ... ата ... мен |
| | | ... ... |
| | | ... ... тәрбиелеп,|
| | | ... ... ... ... |Қазақ |- қазақ халқының |Орта: ... ... беру |
| ... ... ата ... ... оқушысының қазақ |
| |ата ... |мен ... ... жеті ата ... |мен ... |мен ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... бар, |
| ... |және түсінуі; ... ... ... ... |- ... ... |эмоционалды тұрғыда |
| ... ... ата ... ... қазақ халқының|
| |толықтығы |мен ... ... ата ... мен |
| | ... |дастарқан дәстүрлерінің |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | |- ... ... ... іс-әрекетінде |
| | ... ата ... ... қолданбайды; қазақ|
| | |мен ... ... жеті ата |
| | ... ... мен ... |
| | ... өзіндік|дәстүрлеріне толық |
| | ... көре ... бере ... |
| | ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... қорғайды; қазақ |
| | | ... жеті ата ... | | |мен ... ... |
| | | ... ... ... | | ... ... |
| | | ... ... ... |- қазақ халқының |Төмен: бастауыш білім беру|
| ... ... ата ... ... оқушысы қазақ |
| ... |мен ... ... жеті ата ... ... |мен ... |
| |е ... ... ... ... ... |
| ... және ... ... ... ... ... |
| ... |- қазақ халқының |жеткіліксіз, ... |
| ... ... ата ... ... қазақ халқының|
| | |мен ... ... ата ... мен |
| | ... ... дәстүрлерінің |
| | ... ... ... өзіндік |
| | ... ... ... жете |
| | ... ... ... және іс-әрекетте |
| | ... ... ... |
| | |- ... ... ... ... |
| | ... ата шежіресі |халқының жеті ата шежіресі|
| | |мен ... |мен ... ... | ... ... сипаттама бере |
| | ... ... және ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... білуі; |білдіре алмайды; қазақ |
| | |- ... ... ... жеті ата ... | ... ата ... |мен ... дәстүрлері |
| | |мен ... ... ... |
| | ... үлгі ... дамытуға |
| | ... ... ... өз |
| | |- ... ... ... жоқ. |
| | ... ата ... | |
| | |мен ... | |
| | ... | |
| | ... өз | |
| | ... | |
| | ... | ... ... ... мен деңгейлер бастауыш сынып
оқушыларының қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Зерттеу жұмысымыздың мақсатына сәйкес осы көрсеткіштер мен ... ... ... ... ...... әрекеттерінің алғашқы тәрбиеге
әсер ететін жағдайлары, жағдаяттары және өзара қатынас жолдарын алдын-ала
білуі мен оқушылар бойында ... ... ... таңдауы
және нәтижесін көрсетуінде. Сонымен қатар бастауыш сынып оқушыларының
бойында ... ... ... ... ... сана және т.б.) қалыптастыруға жағдай туғызуында. Қазақ
халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлері арқылы ... ... жету үшін ... ... оқушы тұлғасына бағытталуы, бастауыш
мектеп ерекшелігіне ... және ... ... мен
нақтылығын, дәлдігін ұстану қажет. Кез-келген оқушы тәрбиені оған ... ... ... ғана ... яғни, тәрбиенің негізі – оған
қажет мотивацияны қалыптастыру.
Оқушыларды қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... ... – мұғалімнің оқушылардың
ұлттық негізде қалыптасқан өзара қатынасын бірлесіп орындалатын іс-әрекет
нормаларына сай, ... ... ... ... Бұл оқушылар өздерінің құрбы-құрдастарымен қарым-қатынасында
бірін-бірі қорғау, бірінің-бірі ... ... ... ... іс-әрекетіне
шыдамдылық көрсету, өзара ынтымақтастықпен келісімге келу ерекшеліктерімен
сипатталады. Интеллектуалдық құрамына салт-дәстүрлердегі ... ... ... ... ... ақпараттардан ережелер шығару,
бірігіп жұмыс істеуге дағдылану жатады.
Оқушыларды қазақ халқының жеті ата шежіресі мен ... ... ... ... ... – тәрбиенің оқушы тұлғасына (қолдау,
қорғау, сенім көрсету, құрметтеу) бағыттылығы мен жас ... ... ... мен әлеуметтік қалыптасуына жағдай туғызуға бағытталған
педагогикалық әрекеттің басшылыққа ... Бұл ... ... ... ... ... қамқорлылығымен, көңіл
бөлуімен, оның дамуына оңтайлы ... ... ... ету ... ... ... ... нәтижелі болуында әр оқушыны
қайталанбас тұлға ретінде қабылдап, оның ұлттық ... ... мәні ... ... ... жеті ата ... мен ... дәстүрлері
арқылы тәрбиелеудің танымдық-шығармашылық шарты – оқушы өміріндегі ерік-
жігерінің, өзін-өзі бақылау дағдысының болуында. Ол оның ... бен іс ... ... қиын тұстарында өз тұжырымына адал ... ... ... ... халқының салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы туралы
материалдарды қолдануға мүмкіндік туындайды. ... ... ... ... көзқарастарын баяндауға төселдіруге болады. Салт-
дәстүрлер, әдет-ғұрып негізіндегі тәрбие нәтижесі ... ... ... мен ... ... мектептегі, ұжымдағы, отбасындағы қарым-
қатынаста көрініс береді де, Отанға деген ... ... ... ... жауапкершілігін қалыптастырады.
Қазақ халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан ... ... ... ... ...... ... жеке тұлғалардың арасындағы қарым-қатынасты, қауымдастықты
сақтауға, біріктіруге ынталандыру. Қазақтың дәстүрлі тәрбиелік мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... ортадағы өзара қарым-қатынастарына әсер етіп, оқушының
рухани-адамгершілік деңгейге көтерілуіне ықпалын тигізетіндігінде.
Эксперименттің анықтау кезеңінде оқушылардың қазақ халқының жеті ... мен ... ... ... ... ... ... деңгейі үш компонент бойынша (эмоционалдық-
мотивациялық, мазмұндық, іс-әрекеттік) ... ... ... бастауыш білім беру сатысындағы
оқушылардың қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... ... ... анықталды және
бүгінгі қоғамның ... ... ... ... мен ... байланысты қойып отырған талаптары мен оны меңгерудегі бірыңғай
педагогикалық жүйенің жоқтығы ... ... ... ... жеті
ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлерін меңгеруді ... мен оны ... ... ... ... ... ... арасындағы қайшылықтың бар екені айқындалды.
Осының бәрін ескере отырып, қалыптастыру экспериментінде оқушылардың
қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... тәрбиелілігін қалыптастыру мен қызығушылығын арттыру мақсатында
біздің жасаған ... ... ала ... оқу-тәрбие
үдерісінде вариативті сағаттар негізінен 3-сынып оқушыларының ... ... ... Әдістеме кезеңдерге бөлініп ендірілді.
Қалыптастыру экспериментінің бірінші кезеңінде қазақ халқының жеті ... мен ... ... ... жеке ... ... «Ата дәстүр – асыл қазынаң» бағдарламасы негізінде ... ... ...... 2 – «Ата ... – асыл ... ... тақырыптық үлгі
жоспары
|Тақырып атауы ... ... ... – асыл ... ... ... мен |1 |
|міндеттері | ... ... «Өз ... |1 ... білу ... ... «Жеті атасын білген ұл, жеті |2 |
|жұрттың қамын жер» | ... ...... |2 ... от басынан басталады: Ата мен әжені сыйлау – |2 ... | ... ... |1 ... басы – ... |2 ... сөз – ... ... ... |2 ... күту дәстүрі |1 ... жұрт |1 ... ... ... |1 ... сын |1 ... |17 ... дәстүр – асыл қазынаң» атты ... ... ... ... ... ... жеті ата ... мен қазақ дастарқаны
туралы түсініктерін жүйелі түрде тереңдетіп, олардың ... ... ... ... ... дәстүр – асыл қазынаң» ... ... ... ... ... ... қалыптастырылды:
– «Үш жұрт» (өз жұрты, қайын жұрты, нағашы жұрты), жеті ата, ... ... ... дастарқаны, батагөйлік, әдеп деген ұғымдары;
– отбасы мүшелерінің ... ... үлгі ... жайында
түсінік;
– ойлай білуі және өзіндік ... ... ... ... ... осы ... бастауыш сынып оқушыларында
қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... олардың ойлауын, танымдық белсенділіктері ... ... ... ... дағдыларын шыңдайтын
материалдар мол қамтылды.
Қалыптастыру экспериментінің екінші кезеңінде ... ... беру ... ... ... жеті ата ... мен дастарқан дәстүрлері
арқылы қалыптастырылатын білімдерін топтау, жинақтау, салыстыру, өз ... ... ... ... « Өз ара сынға дайындал», «Кім
келіспейді?», « Кел, қарастырайық», «Өзімді өзім сынаймын», «Не ... ... ... ... ... ... ... білімі, қазақ
халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлерін эмоциялық әсермен
қабылдау ... ... ... қызығушылық» әдістемесі арқылы
тексерілді. ... ... ... ... мақсаты –
оқушылардың қазақ халқының жеті ата шежіресі мен ... ... ... ... ... ... ... болды.
Қалыптастыру экспериментінің үшінші кезеңінде бастауыш білім беру сатысы
оқушыларында қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... деңгейлерін тұрақтандыру мен ... біз ... ... бағдарлама негізінде қазіргі мектептің жаңа
талаптарына, яғни оқу үдерісін ақпараттандыруға, ... оқу ... ... ... ... ... ... жасап,
мынадай тақырыптарда компьютерлік ойындар ұсындық: «Қазақ халқының жеті ... « ... ... ... дәстүрі». Бұл кезеңде компьютерлік
ойындардың тиімділігі компьютерлік ойындардың әдістемелерін ... ... Онда сол ... сызбалары атаусыз ғана беріліп,
оқушылар өздері ... ... ... қайтадан құрастыруға
бағытталды. Мұнда оқушылардың бір-бірінің жасаған ... ... ... ... ... сын айту ... ... қалыптастыру экспериментінің нәтижелері бойынша мынадай қорытынды
жасауға болады:
– жеті ата шежіресі мен ... ... ... ... ... интеллектуалдық жағынан күрделірек, ... ... ... ... нәрсенің сырын ұғуға деген
қызығушылығы, ынтасы арта түседі;
– жеті ата ... мен ... ... ... дәріптейтін
материалдардың неғұрлым қызықты, әрі танымдық мәні жоғары болуы оқушылардың
ата дәстүрін білуге, үйренуге ... ... ... ... ... тәлімдік үлгілер: әңгіме, өсиет-өнеге, өнер, бата
т.б. ұрпақтың мұрагерлік міндетін жалғастыруына мүмкіндік ... ... және ... ... ... және ... ... құқықтық
қарым-қатынас ғұрыптары түсініктері оқушылардың ... ... ... ... арқылы өткенде ғана нәтижелі болады.
Тәжірибелік-эксперимент жұмысының соңғы бақылау ... ... ... ... ... ... жүргізу арқылы біз
оқушылардың қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... ... ... даму
(эмоциялық-мотивациялық, мазмұндық, еріктік) деңгейлерін тексердік.
Тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының басы мен соңындағы оқушылардың қазақ
халқының жеті ата шежіресі мен ... ... ... ... компоненттерінің (эмоционалдық-мотивациялық, мазмұндық, іс-
әрекеттік) даму деңгейлерінің көрсеткіштерін 3– кестеден көруге болады.
Кесте 3 – ... ... беру ... ... қазақ халқының жеті ата
шежіресі мен дастарқан дәстүрлері арқылы тәрбиелеу ... ... ... |Жоғары ... ... |
| ... | | | |
| | |э.т. |б.т. |э.т. |б.т. |э.т. |б.т. ... |9,00 |9,13 |39,00 |37,48 |52,00 |53,39 ... | | | | | | | |
| ... |44,80 |9,13 |55,20 |37,48 |- |53,39 ... ... |8,00 |8,67 |30,70 |30,06 |61,30 |61,27 |
| ... |49,60 |8,67 |50,40 |30,06 |- |61,27 ... ... |8,00 |8,17 |38,40 |38,32 |53,60 |53,51 |
| ... |46,60 |8,17 |53,40 |38,32 |- |53,51 ... ... беру ... оқушылардың қазақ халқының жеті ата
шежіресі мен ... ... ... ... ... бойынша
жүргізілген тәжірибелік-эксперимент жұмысының қорытынды ... ... ... 3 – ... білім беру сатысы оқушыларының қазақ халқының жеті
ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлері арқылы тәрбиелеу жұмысының қорытынды
нәтижелері
Тәжірибелік-эксперименттің ... ... ... білім беру
сатысындағы оқушылардың қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... ... ... ... айғақтайды.
Сонымен, тәжірибелік-эксперимент бастауыш білім беру ... ... ... жеті ата ... мен ... ... ... тұрғыда тәрбиелілігін қалыптастыру моделінің, оның өлшемдері
мен көрсеткіштерінің, ... ... ... ... ... оқушылардың тәрбиелілігін оқу-тәрбие үдерісінде қалыптастыру
мақсатында жасалған әдістеменің ... ... ... ... ... ... ... мағыналы дана сөздер
арқылы тәрбиелеу
Қазақ жұртшылығын толғандыратын өзекті мәселелердің ең негізгісі ... ... ... ... ... ... ... үшін басты мәселе
жас ұрпақтың ... де ... ... ... ... белгілі. Кешегі
уақытта біз шын мәнінде тек бір халықты – ... ... ... ... мектептерде қазақтың халықтық тәрбиесін тіпті кездестірмедік. Мұның
өзі біздің тәрбиедегі қолға ұстар негізгі құндылығымыздан айыруға ... ... ... аты болмаса, заты мүлде бөлек, шұбарланған ұрпақ өсіп
шықты.Бұрында да «ұлттық мектеп» деген тіркес ... ... ол шын ... жоқ. Енді ... ұлт ... ... үлкен мәртебесі
бар. Осы мәртебенің туын биік ұстап, ұлттық тәрбиені ... ... ... өз ... ... ... «Бала тәрбиесі бесіктен
басталады» деген қағиданы ... ... ... негіздерімізді ұмытпай,
дүниежүзілік бала тәрбиелеу тәжірибесінен де ұлағат ... ... ... жете ... ... да ... жатсынбай өз
мектебімізде жүзеге асырудамыз. Осы орайда Мағжан Жұмабаевтың «Өз ұлтының
арасында, өз ұлты үшін ... ... ... ... ... сол ... тәрбиелейді» деген сөзін басшылыққа алған дұрыс дер едім.
ХХІ ғасыр мектебін көптеген қиыншылықтарға ... ... оның ...... ... ... ... біздің еліміз басқа
тәуелсіз елдермен терезесі тең болып өмір сүруі үшін, ... ... кем ... ... ... жан-жақты білімді, тәрбиелі
етіп шығаруымыз қажет.
Бүгінгі күннің ұрпақ тәрбиесіне деген өз талабы, өз ... ... ... ... дана ... ... қарай аңы, заманына қарай
заңы» деп тауып айтқан. ... ел ... ана ... ата салтын, дәстүрін
қайта түлетуде. Жаңғырған елге, жаңа тіл заңы және ... ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиелеуді талап
етуде. Болашақ ұрпақтарымызды жаңа заманға сай ... ... ... ... жұмысына шығармашылықпен қарап, ... жаңа ... ... ... ... Сондай-ақ оқу-тәрбие негіздерінің
бірі- ұлттық ойындарымыз. Қазақтың ұлттық ойындары: ойын-сауық, тұрмыс-салт
ойындары, дене ... ... және ... ... ... ... ... ұлттың өзіне тән тіршілік кәсібі, тарихы, ... ... ... ... тағылымдарын сіңіру мақсатында қазір ... ... ... ... ... ... жасайды. Әр сынып
өздерінң жас ерекшеліктеріне орай жұмыс жүргізеді. Осы ... ... ... ... ... ... зерттеп біледі.
Ұлттық рухта жаңаша оқыту мен тәрбиелеу ... бойы ... ... сай ... ... жылдық жоспарға сәйкес мына тақырыпта
міндеттер атқаруда. Оқушылар мен балдырғандарды барлық ... ... ... ... таныстыру, логикалық ойлау қабілетін, ақыл-
ойларын дамыту.
Мектептің ... ... ... негізінен, ұлттық реңде
беріліп, оған ... ... озық ... тиімдісін қоса
пайдалана жүргізуде. Мысалы математика, ана тілі, қазақ тілі, дүниетану,
айналамен ... ... ... ... ашық сабақтар
көрсетілуде. Күнделікті сабақтарда ұлттық ойындарды ойнатамыз. Мысалы:
«Аламан ... ... «Хан ... «Қыз ... ... ... «сақина
салу» т.б.
Ойын барысында балалар ұлттық ойынмен танысуда, әрі пәнге
қызығушылығы артады. ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктері жаңа тақырыптарды ашу, ... ... ... ... ... мүмкіндігінше қамтылған.
Өз сабағымызда ғылыми материалдарды ... ... ... ... ... арқылы сіңіре отырып, сабақтың мазмұнына сай мақал-
мәтел, жұмбақ, сөз жұмбақ, қара өлең, жаңылтпаш ... де ... ... ... ... кеткендей «Бес нәрседен қашық бол, бес
нәрсеге асық бол» дей ... ... ... ... ... тыңдай
білуге, өзін-өзі ұстай білуге, тәрбиелейтін мақал- мәтелдерді іріктеп ... әр ... ... ... ... ... білім тозбайды», «ақылды адам батпанақ,
ақылсыз адам сасқалақ», «Шешеннің сөзі ... ... көзі ... ... сызба бойынша сөйлеу кезінде ... ... ... ... ... ... отырып, қанатты сөздерді пайдаланамыз. «Тіл
мен ойлау – еңбектің жемісі, «Тіл – ... ... ... ... «Көп
ойлаған табар, көп ... ... деп ... ойлай білуге
дағдыландырамыз.
Математикада қысқа, дәл, нақты сөйлеуге оқушыны дағдыландыру үшін «Көп сөз-
күміс, аз сөз- алтын», «Ақылдының сөзі ... ... ... ... ... ... ... бастау көздерінің бірі – халқымыздың даналары. ... ... Абай ... ... Байтұрсынов, Бейімбет Майлин т.б.
Дана ғұламалардың ой-пікірін, қанатты сөздерін, өмір деректерін орнымен
пайдалану сабақтың білімділік және ... ... ... ... биыл ... ... ... Олар «Ұлың өсіп ер жетер,
қызың өсіп бойжетер» байқауы, «Тәуелсіздік ... атты ... ... ... ... ... ... ашық сабақ, «Ата – тегін
және халқын ... ашық ... «Қош ... ... ... ... ғасырлар бойы халқымыздың санасына сіңіп жеткен бай дәстүріміздің бірі
ырым- ... Ырым – ... ... мәні ... заң ережелерінен
де асып түспесе, кем соқпайды. Мысалы: ... бір ... ... ... ... ... жүгірме», босағаға сүйенбе», «Қолыңды төбеңе қойма»,
«Ақты жерге төкпе», «Көкті жұлма», «Суға түкірме», ... ... ... осы ... ... ... ... баланы ізгілікке, ізетшілікке,
инабаттылыққа тәрбиелейтін құралдардың бірі.
Мектеп ... ... ... ... ... ... болашағының білімді, өнерлі, қоғамға пайдалы болып
өсуі үшін өте маңызы зор.
Табиғаттағы тіршілік ... ... даму ... оның ... адам
баласының санасының даму көзі – оның ... ... ... ... ана ... ұрпақ жетілмейді. Ана тілінің уызына қанбаған,
оның бұлағынан нәр алмаған ... ... ... ... табу ... ... ... жастарымыз халықтық педагогикадан,
ұлттық салт-дәстүрлерімізден, рухани ... қол үзіп ... ... құру ... ұлттар мен ұлыстардың ұлттық сана-сезімін дамытуға
жағдай жасады. Ұлттық мәдениеттің , тілдің , дәстүрдің ... ... ... ... ... ... ... күнін бағалай отырып , өткен өміріне көз салу ,
тарихи тәжрибеден сабақ алу, ... ... озық ... ... ... , ... ... ұрпаққа мұра етіп жеткізу мәселерімен
ұстаздар қауымы да ... ... ... ... ... ... ... бай тәжрибесін аса тиімді, шығармашылықпен қолдана білу-
әрбір ұстаздың міндеті.
Халықтық педагогиканың негізгі көздер мақсаты-өзінің бай ... ... ... , келер ұрпақты еңбекке , өнер –білім машықтарын меңгеруге
, ... , ... , ... ... , ... ... және ... адамгершілік қасиеттерге баулу.
Қоғамымыздың ертеңгі болашағы- мектеп ... жас ... ... ... ... ... , құрметтеуге үйреткен
абзал. Өз халқының мол ... , ... ... білудің адам болып
қалыптасуына берер пайдасы зор.
Оқушыларды ұлтжандылыққа , халқын ... , оған ... ... ... және адамгершілікке , қайырымдылыққа баулу мақсатында
күнделікті оқу-тәрбие жүйесіне ... ... ... ... өріс алып ... өз ұрпағының өнегелі , ... , ... , ... азамат
болып өсуі үшін халық педагогикасының негізгі мақсатын оқу-тәрбие ... ... ... ... міндеті блып табылады.
Ұрпағын ойламайтын халық болмайды. Онсыз өсіп-өну , ... ... ... ісінің негізгі мақсаты – жалпы адамды , ең ... ... ... ете ... ... Оқу мен ... алдында ата-
ана да, тәрбиеші мен ... да , ... ... ұжым да , ... ... ... та жауап береді. Сол себепті физика пәнін оқытуға
мысалды алыстан іздемей-ақ халқымыздың пайдаланып ... ... ... , ұлттық атауларын қолдануға болады.
Қазіргі мектептерде қолданылып жүрген оқулықтарымыз орыс оқулықтарының
аудармасы. ... ... ... ... сай келе бермейтін мысалдар
келтірілген. Ұлттық мектеп пен ұлттық ерекшелікке , ... ... ... , ... , ... , ... , халықтың
ұлттық ойындары мен отбасы тәрбиесіне сай құрастырылған оқулық – ... ... мен ... жасалатын және дамитыны дүниежүзілік
тәжрибеден белгілі.
Халықтық педагогика мен ... ... ... ... ... ... әр тарауларынан өткізілген сабақ түрлері оқушылардың пәнге
қызығушылығын , ... ... , ... ... ... ... , материалды толық меңгеруге көмектеседі. Сонымен бірге ... ... , ... ... айтуға үйретеді. Оқушыны құрғақ
жаттандылықтан аулақтатып , дербес ... , ... ... ... ... ... сабағында қолдану – оның білімдік және
тәрбиелік ... ... ... ... ... салт-дәстүрін
қастерлеп , оқушыларды ұлттық мақтаныш рухында тәрбиелеуде зор мәні ... ... те, ... ... ... ұлттық салт-
дәстүрлерін қалыптастыру үшін және оқушылардың ғылымға, ... ... ... үшін де ... ... ұлттық ойындарды пайдаланудың
берері көп, маңызы зор. Енді осы ойындарды ... ... ... ... 12 оқушы қатысады. 2 оқушы аңшы, 10 оқушы үйрек болады. Үйректер
аңшыларға сұрақ ... Егер аңшы ... ... ... ... атып ... аңшыға 10 сұрақ қойылады. Егер аңшы
10 үйрек атып алса – 5;
8 не 9 үйрек атып алса ... не 7 ... атып алса ... не 2 ... атып алса –2 ... ... қойылады. Ойын 10 минуттан аспауы
керек.
2. Аламан бәйге.
Бұл ойынға сыныптағы барлық оқушы қатысады. Әрбір оқушы ... ... мен ... ... ... 5 не7 минут уақыт беріледі.
Уақыт біткенде кімнің көп ... ... баға ... Ең көп жазған оқушы бәйгенің жеңімпазы болып есептеледі.
Сонымен қатар ... да, ... ... ... ... алу, ... ... тарту сияқты ойындарды ұйымдастыруға болады.
Мақал-мәтел – халық даналығының айғағы.
Белгілі бір ... ... ... ... ретінде қажетті мақалды келтіре
отырып, оның тәрбиелік және физикалық мәніне ... ... өте ... 4- ... “Кебу және конденсация” тақырыбын өткенде “Аузы күйген
үрлеп ішеді” деген мақалды оқушыларға айту керек. Мақалдың тәрбиелік ... ... ... ... рет ... дер кезінде қорытынды жасауға
меңзесе, физикалық тұрғысынан ... ... ... кебу процесі
тездетіліп, оның температурасының төмендейтінін ұғуға болады. Осы сияқты
басқа да ... ... сай ... ... ... ... ... дамытуға берер әсері көп. Сонымен қатар бұл ... ... дана ... ... дәлелі , айғағы екендігі
сөзсіз. Бұл оқушылардың өз ұлтымызға деген ... ... ... ... ... ... мен ... ой елегінен
өткізіп, тұжырым жасап, шешімге келуде ... пен ... ... үшін ... ... маңызы зор.
Мысалы,
Қозғалысқа келтіріп,
Жылдамдығын береді.
Өлшемдерін қарасаң,
Ньютонға ол келеді.
Шешуі:(Күш).
Жоғалмайды ... егер ... ... ... істейді әрқашан.
Шешуі:(Энергия).
Мұғалімнің шығармашылық ізденіспен жаңаша жүргізілетін күрделі жұмысы
бастауыш сыныпта халықтық , ұлттық салт-дәстүрлерді , ұлттық ... ... тіл ... , ... ... ... ... білу. Оған даяр
жоба ұсынуға болмайды. Сабақты ... , ... ... ... ... , ... , біліміне байланысты. Егер мұғалім
сабақта бір ... ... ... ... , ... жасап ,
оған қорытынды жасай білуге , сөйлесу мәдениетін дамытуға көңіл аударса ... бір ... ... қарай халқымыздың дәстүрлі ұлттық тұрмыс ,
салт-сана көріністеріне , ... ... жете біле ... ... ... ... ... көңіл аудартса, сол арқылы танымдық
мақсат қояды. ... ... ... салт-дәстүрді қадірлей білуге,
адамгершілікке, ізгілікке, ұлттық тәлім-тәрбие беруге назар ... бойы ... ... ... ... ілімінің атауларын, салтын,
дәстүрін қолданып келген, қолдана береді де.
Тәуелсіз Қазақстандағы жаһандану үдерісі ... және ... ... түбегейлі реформалау міндетін қойып отыр. Әлемдік
өркениетке ену ... ... ... және саяси
өзгерістердің негізінде ұлттық мәдениет пен руханиятты ... ... ... ... ... туындап, педагогика ғылымын
әрбір халықтың ұлттық ерекшелігіне сай жетілдіру ... ... ... ... ғылымы шектен шыққан ... ... ... ... ... ... болмайды.
Педагогиканың идеологиямен етене теңестіріліп, түгелінен мемлекеттік бола
түсуі әлеуметтік шындықтың нақты қайшылықтарын сыни және ... ... ... ... ... ... тұжырымдамаларын қоғамдық
өмірдің ағымын өзгертуге болатын әлеуметтік технология ретінде қолдану
бұрынғы ... ... ... ... тиісті деңгейде дами
алмауына себепші болды.
Педагогика ғылымы саласындағы ... ... ... тағы ... ... ... ... болып табылады. Бұл үрдістер қазақ
халқының ұлттық дүниетанымының өзіндік ... ... мен ... ... ... ... ... тәрбиенің абстрактылы,
қайшылықсыз үлгілері ретінде ... ... ... ... ... ... ғана ... мүмкін еді. Ал
нақты өмірде, әсіресе қазақ халқының бай ... ... және ... ... бұл ... әр ... ... толы
қорытындылар жасайтыны айғақталды. Сырт көзге дұрыс болып ... ... ... ... ... тәрбие ортасынан оқшау
тұрғандықтан, өзінің дүниетанымдық маңыздылығы мен әлеуметтік құндылығын
жоғалта бастады.
Педагогикалық теорияның мемлекеттік ... ... ... ... ... ... елемеушілігі отандық педагогикалық
ілімнің әлемдік педагогикалық бірлестіктен оқшаулануына алып келді. Әлемдік
педагогикалық ... ... ... ... ... болу ... тиімді дүниетанымдық және әдіснамалық үнқатысуды
жүргізу мүмкіндігін шектей ... ... ... ... томаға-
тұйықтығы тәрбие мен білім беру мәселелерінің практикалық шешімін іздеуде
догматизм мен әдіснамалық әлсіздікке ... ... ... ... ... осындай қайшылықтардың тамырлары әлеуметтік жаттану
үдерістерімен ... Бұл ... ... ... өзінің ұлттық
тарихы мен халықтық педагогикасынан ... ... ... өз мәнін,
тарихы мен мәдениетін, тілі мен ... ... ... ... ... адамдар әлеуметтік үдерістердің қарапайым құралы мен объектісіне
айналды. Сондықтан қазіргі тәуелсіз Қазақстан жағдайында халқымыздың рухани
ахуалына сәйкес педагогика ғылымы өз ... ... ... еңсеру
жолдары мен ерекшеліктерін анықтауға бағыттауы тиіс. Мұның өзі біздің
ұлттық болмысымызға сай ... ... ... жасауды қажет
етеді. Қазақ педагогика ғылымы әлемдік педагогика тұрғысынан қазақтың
ұлттық рухы, ... мен ... ... ... мен ... тұжырымдай отырып, өз бойында әлемдік мәдениеттің ... ... ... ... танытатын ғылым болуы тиіс.
Педагогика ғылымының әдіснамасы философия заңдылықтарына сүйенетіні
белгілі. Философиялық ... ... ... мағынасы мен
мақсатын анықтауға, адамзат болмысы мен ойлауының жалпы заңдылықтарының
әрекетін ... ... ... ... мен ... болып жатқан
өзгерістер туралы шұғыл ақпарат бере отырып, тәрбиенің бағытын ... ... ... пен қоғам дамуының ... ... ... ... өмір шындығын танып білу ... ... ... ... ... адамды күшті идеялық сенімге,
айқын түсіне білушілікке ... ... ... ... бірлігі мен күресі, сан өзгерістерінің
сапа өзгерістеріне ауысуы және ... ... ... негізгі заңдарын
тәрбие, білім беру және оқыту процестерінде шығармашылықпен пайдалануды
көздейді.
Қазақстанда қазақ философиясының әдіснамасы ... ... ... бері ең ... ... ... көтеріліп, бүгінгі таңда
Ж.Алтаев, ... ... ... ... тұлғалар бұл мәселенің
түйінін шешу үшін қыруар ... ... ... ... ... ... осы ғасырдың басында академик Ә.Нысанбаев былай деген еді: «Қазақ
философиясы? Осыдан бірнеше жыл бұрын ғана бұл ... ... ... болып
көрінуші еді. Барлығымыз классикалық неміс философиясының ... ... ... ... ... ... ... білдік
және құрмет тұттық. Норма мен үлгі ретінде ғылым ... ... ... батыстық түрі мойындалды, оның басында үздік шебер
Гегель тұрды. Қазақстан даласындағы Гегель мен ...... ... ... ... философиялық парадокстар осындай болды.
Әрине, ... ... көп ... ... ... ... дала халқы
түсіне де, қабылдай да алушы еді, ... ... өз ... өз ... Міне, бүгін бұл дауыс, бұл үн естілетін уақыт жетті. Қазақстанда
бүгін ең көкейкесті ... ... ... ... дүниетанымдық
сан-салалығы мен философиялық ой түйіндеуінің шығыстық ерекшеліктерін және
ғылымның шығыстық әдіснамасын тұтас тұжырымдамалық ... ... ... ... ... ... ... философиясының қалыптасуын докторлық диссертация ... ... ... ... ... «Бұрын «Қазақ әдебиеті», «Қазақ
тарихы» деген ұғымдарды білсек, енді ... ... ... ... санамызға кіре бастауының теориялық, практикалық ... зор» ... ... ... да ... жасап, егемендік алғанымыздың
он жетінші жылында «Қазақ педагогикасы» ұғымын батыл енгізетін уақыт жетті.
Әрбір халық «өз тарихын, ... ... және оған ... бір
көзқараста болмайынша ешқандай мәдениеттің дамуы мүмкін емес» - деген
болатын ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуын
зерттеу болашақтағы ұлан-ғайыр ізденістердің бастамасы болуға тиіс.
Қазақ ... ... төл ... оның ізгілендіру мен
парасаттылықты, адамгершілік пен ... ... ... ... ... педагогика мұраларымен айрықша орын алады. Егер де біз ... ... ... ... тағы да ... ... кетсек,
қателесетініміз анық. Біз түркілік төл дәстүрімізді сақтай отырып, ұлттық
ойлау, ... ... ... ... ... ... ... педагогикасының үлкен бір саласы ретінде қалыптастыру
деңгейіне қол ... ... ... ... ... ... ... ал қазақ
педагогикасы рухани мәдениет дамуының қалыптасқан белгілі бір бағдары,
деңгейі ... ... ... ... ... ... зерттеу
барысында мынадай екі талапты басшылыққа алу ... ... ... ... ... ... ... уақытқа дейін қазақ педагогикасының әдіснамасының жасалмауы мен оның
теориялық деңгейде толық зерделенбеуі қазақ этнопедагогикасы мен ... бір ... ... алып ... ... Оған ... ... мазмұндық құрылымы мен пәндік ерекшелігінің
анықталмауы себеп болып отыр. Қазақ ... ... ... ... педагогиканың бір саласы болып табылса, қазақ педагогикасы адам
тәрбиелеудің жалпыадамзаттық ... ... ... ... ... ... саналады. Бүгінгі таңда қазақ педагогикасын бірден
ұлттық тарихтың немесе ұлттық ... ... ... ... айқын. Мұның өзі оның өз ... ... ... ... әрі ... ... жасап отыр. Сондықтан қазақ ... ... ... ... ... өз ... табу ... деп
есептейміз:
1. Қазақ педагогика ғылымы қалыптасуының тарихи ... ... ... оның басқа ғылымдармен өзара ықпалдастығы мен байланысын ашып
көрсету.
2. Қазақ педагогикасының негізгі ... мен ... ...... және ... ... ... Қазақ педагогикасының қайнар көздері көшпелілер мәдениеті мен түркі
өркениетінен нәр алатынын ғылыми тұрғыдан негіздеу.
4. Қазақ педагогикасы ... ... ... мен мәдениетінің ұлттық
деңгейі мен көрінісін қамти ... ... ... ... ... ... ... Қазақ педагогикасы ғылымының әдіснамасы мен оның мазмұндық құрылымын
жасау.
6. Қазақ педагогикасының келешегін айқындау, яғни ... ... ... ... ... ... пен ... өткен кезеңдерінің
мәселелерімен ғана шектелінбейді, ол халқымыздың ... ... ... ... оның ... жету ... да қамтып
тұжырымдауға бейім болуы және соған қызмет етуі шарт. Жасыратыны жоқ, ... ... ... ... ... аудару, оның тарихи алғышарттарына
назар аудару басым. Қазақ педагогикасының әзірге болашаққа қызмет ... ... ... ... да қазіргі кезде қазақ педагогика
ғылымын мойындамаушылар, оның ... ... ... аз емес ... ... ...... ұрпақ тәрбиелеудегі мол тәжірибесін,
педагогикалық ілімін пайдалануға, оның ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі қазақ педагогика
ғылымын өз деңгейіне көтеру, оның әлемдік педагогикадағы ... ... ... ... ... күш салу ... алға ... педагогикасы ғылыми білімдер жүйесінде арнайы ғылым болып ... ... ... бар. ... болу үшін оның зерттеу нысаны мен ... ... мен ... ... болу керектігі мәлім. Сондықтан қазақ
педагогикасын ғылымның басқа салаларымен тығыз байланыста қарастыра отырып,
оның дербес ғылым саласы ретінде ... ... ... ... ... ең ... ... өркениетінен бастау алатын қазақ
халқының ұрпақты тәрбиелеу, білім беру, оқыту ... ... ... педагогикалық идеялары мен тұжырымдамалары негізінде
педагогика ғылымының заңдары мен заңдылықтарын, бағыттары мен ағымдарын,
іргелі педагогикалық ... мен ... ... ... ... ... ... болмысына сай педагогика ғылымындағы барлық ғылыми
жетістіктер мен ... ... ... ... идеологиямен, т.с.с. байланыста зерттейді. Басқа кез келген
ғылымдар сияқты, қазақ педагогика ғылымы да ... тек ашып ... ... түсінуге мүмкіндік жасайды. Ғылымға тән ... ... оның ... ... және ... даму ... ... оларды ашу және танып-білу болып табылады. ... ... деп ... ... ... және ... ... айтатыны белгілі. Осыдан қазақ педагогикасы көшпелі мәдениет ... ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысына,
халықтық тәжірибесіне сай балалар мен ересектерді тәрбиелеу, білім ... ... ... мен ... ... ғылым деген қорытынды
жасауға болады.
Қазақ педагогика ғылымының ... мен ... ... тығыз байланысты, мұнда тек ұлттық сана-сезім мен ұлттық
ерекшеліктерге байланысты тәрбиенің болмысында өзіндік сипат ... ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Атап
айтсақ:
- мектеп пен педагогиканың арасындағы, бір ... ... ... екінші жағынан саяси даму деңгейі тұрғысынан;
- қоғамның саяси жағдайы мен ... ... ... даму ... мен ... арасындағы;
- қазақ педагогикасы мен басқа ғылымдар (әсіресе, қазақ философиясы,
қазақ психологиясы) арасындағы;
- ... ... ... мен ... халқының тәрбие жүйесі
арасындағы;
- мектеп, білім беру мен тәрбие мазмұны және қоғамдық ... ... ... дін және ... арасындағы;
- қазақ педагогика ғылымының жетістіктері мен білім беру міндеттері және
мазмұнының арасындағы;
- тұлғаны қалыптастыру мен дамытуға ықпал ететін ... ... ... ... барлығы өзара тығыз байланыста не себеп, не салдар,
не байланыстырушы дәнекер ретінде әрекет етеді, жалпы алғанда, олар ... ... ... ... құрайды.
Қазақ педагогика ғылымы басқа да кез келген ғылымдар сияқты өзінің
тарихымен тығыз байланысты, ... ... ... оның ... ... ... Бұл тәрбие тәжірибесінен туындап, үнемі молаюдың
нәтижесінде ... ... ... содан кейін тәжірибеге
күшті ықпал ететін ғылымның қалыптасатындығын айғақтайды. ... ... ... ғылымының қалыптасуы мен дамуының кезеңдерін бөліп
көрсетуге мүмкіндік береді (Кесте 1).
Қазақ ... ... ... ... ... мен ... ... өткен халықтық тәжірибе негізінде қалыптасып, өзіндік дамуға ... ... ... озық идеялар қазақ халқының тіршілік
тынысымен, ұлттық тәрбие дәстүрімен тығыз байланыста туып, ... ... ... отырды. Өмірдің әлеуметтік жағдайларының
өзгеруімен, қоғам мен тұлға қажеттіліктерінің дамуымен ... ... ... ... қайта жасалып, жаңаша сипат алып
отырады. Педагогика тарихында алдыңғы теориялардың мазмұнының кеңейтіліп,
тың көзқарастар мен ... ... ... ... ... өзі ... мазмұнын қазақ педагогика ... ... ... ... ... ... құндылық бағдарлар тұлғаның ең
басты, ауқымды сипаттамасының бірі ретінде әрекет етеді, ал ... ... ... ... ... және ... ... маңызды
жолы болып табылады.
Қазіргі таңда елін сүйген, өз ... ... ... ... ... ер жетесіз, жеті ғасыр тарихын білмейтін ел жетесіз» деген халық
даналығын санасына ұлы ... ... ... ... ... ... ... этногенез жағынан алғанда, үш мың жылдан аса тарихы мен ... ... ... ... ... үшін күш ... Қазақ халқының арғы
тегі Еуразиядағы ең ірі этностардың бірі түркі халықтарының ... үлес ... ... ... Ұлы даланы мекендеген
халықтардың көшпелі мәдениеті мен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... византия, араб, парсы, үнді, қытай
мәдениеттері тоғысқан Түркістан жеріндегі Қарахан мемлекетінің ... және ... ... әсер етіп, барлық ... ... ... бойы ... келе жатқан адам мен оның тәрбиесі
туралы ілімнің қыр-сырын ... жаңа ... ... 1 – ... ... ... ... мен даму кезеңдері
|Тәрбие тәжірибесі |Педагогикалық ойлар |Педагогика ғылымы ... ... ... ... ... педагогика ғылымы |
|педагогикасы ... ... ... ... Қазақ ауызекі |ой-пікірлер ... ... ... |1. ... ... Ж.Баласағұни, |
|тәрбие мазмұны: ... ... ... ... |
|- ... ... |қауымдық құрылыс |ілімдері (ІХ-ХІ ғ.ғ.) |
|- ... ... ... |2. ... ... ... |2. Еуразия ... ... |
|- ... ... Сақ |С.Сарай педагогикалық |
|- ... ... ... дәуіріндегі|ілімдері (ХІІ-ХІV ғ.ғ.) |
|- ертегілер; ... |3. ... |
|- аңыз ... |3. Ғұн ... мен ... ... |
|- батырлар жыры; ... ... |т.б. ... ... ... ... |(ХV-ХVІІІ ғ.ғ.) |
|- ... ... |4. ... ... ... музыкалық |4. Таяу және Қиыр |Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, |
|шығармашылығындағы ... ... ... т.б. ... ... |мемлекеттерінің бірі |педагогикалық ілімдері |
|- халық ... |– ... ... ғ.ғ.) |
|- ... ... ... мен |5. ... ... ... Қазақтың ... ... ... ... |5. Ұлы ... ... Ә.Бөкейханов,|
|өнеріндегі тәрбие |және оның ... ... ... ... |М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, |
|- дәстүрлі қолданбалы ... - ... ... ... ... ... ... Т.Тәжібаев, |
|- ою-өрнектер |ескерткіштеріндегі ... ... ... ... ... Тоныкөк) |Қ.Бержанов, Ә.Сембаев, |
|тәрбиелік мазмұн: ... |т.б. |
|- бала ... ... ... |6. Қазіргі кездегі қазақ |
|байланысты; ... ... ... ... |
|- ... |ғ.ғ.) ... (1991 ж. ... |
|- ата кәсіп; | ... |
|- ... | | ... ... мен | | ... ... | | ... | | ... ... | | ... ... ... барлығына ортақ алғашқы ... ... ... VІ-ІХ ... ... ... бұл қоғамдық сананың
алғаш дүниеге келу кезеңі (Орхон-Енисей жазу ескерткіштері, ... ... т.б.) ... ... ... жазбалардың жастарға, кейінгі өскелең
ұрпаққа лепті ... ... ... ... ... ... үндеу тастау
түрінде берілуімен тәрбиелік мәні орасан зор. ... ... ... отырып, мынадай тұжырымдар жасауға болады:
- бұл ескерткіштерде тотемдік дүниетаным мен ... ... ... ... ... ... ... үйлесімді дамуын
дәріптейтін құнды педагогикалық идеялар айқын көрінеді;
- ескерткіштердегі жазулардың негізгі басты түйіні халқы, елі үшін ... ету, ... қаны ... ... ... ... ... елдігін
жоғары көтеру болып табылады, мұның өзі елінің қажетін өтейтін, ... ... ... ... тұлғасын тәрбиелеу мақсатына бағытталады;
- Күлтегін мен Тоныкөк бейнесі ... ... ... ... адалдықты, табандылықты дәріптейді, бұл
ескерткіштердің мазмұны тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... тәрбиенің мазмұнын адамгершілік, патриоттық, еңбек және
ақыл-ой тәрбиесі туралы ой-пікірлер құрайды.
Орхон-Енисей ескерткіштерінен кейін түркі тектес халықтардың алғашқы
педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... ел басына қиын-қыстау күн туғанда халқын ... ... ... қас ... ... ... ақыл-өсиет айтып, өз заманында елге
ұйтқы болған ақылгөй ... ... ауыз ... ... жырланады.
Сонымен бірге аталмыш шығармада тәлім-тәрбиелік мәні зор афоризмдер,
қанатты сөздер мен ... ... жиі ... ... өзі ... тарихи-этнографиялық шығарма ғана емес, сол дәуірдегі түркі
тектес халықтардың тәлім-тәрбиелік ... ... ... педагогикалық туынды екендігін білдіреді.
Адамзат тарихында ұрпаққа тәрбие берудің жалпыадамзаттық ... ... жаңа ... жүйенің қалыптасуында өз заманында
Аристотельден кейінгі «Екінші ұстаз» атанған әлемге әйгілі ... ... ... ... ... ... ұлттың ұлы кемеңгері Әбу Насыр әл-
Фарабидің алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... ... жетілдіре білді. Халық даналығы
туғызған данышпандық ой-пікірлерге, шығыс мәдениетінің озық ... ... ... ... төл ... тұжырымдамасын жасады. ... ... ... мен ... теориясының мәселелерін
бірге қамтитын іргелі жүйе болып табылады. әл-Фарабидің тәлім-тәрбиелік
идеялары ... ... ... кез келген педагогикалық ілімге
бастапқы ... бола ... ... оның күллі адамзат қауымдастығының
жиынтығы ... ұлы ... ... ізгілік тұғырнамасы қазіргі
педагогиканың жетекші идеясы болып отыр. әл-Фараби ... ... үшін ... ең ... білім емес, тәрбие беру керек, тәрбиесіз
берілген білім – адамзаттың қас жауы, ол ... оның ... ... ... ... ... ... қағида ретінде ұсынды.
әл-Фарабидің педагогика ғылымының негізін салушы екендігін ... ... ... ұғымдардың анықтамалары неғұрлым
нақтылай түседі. Педагогиканың негізгі ұғымы болып табылатын оқыту ... ... ... ... ... ... адамдар мен халықтарда
теориялық қайырымдылық дарыту болады, ал ... - ... өнер ... ... этикалық қайырымдылық дарыту тәсілі. Оқыту
тек сөз арқылы жүзеге асырылады, ал тәрбие кезінде адамдар мен халыққа
білімге негізделген ... ... ... ... дағдыға
айналдыру үйретіледі...». Осы анықтамалардың астарлы мағынасы қазіргі
педагогикадағы ... мен ... ... ... ... ... ... жатқандығын айқын аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... ... «білім
беру» ұғымы да қарастырылған. «Оқу бастамасы біздерге болмыс бастауларын
білу құралы болып табылады, ал олардан ... ...... ... ... мен ... ... ғұламаның анықтамасы
қазіргі педагогикадағы «білім беру - оқыту нәтижесі, тура мағынасында ол
оқып-үйренілетін пән туралы ... ... ... қалыптасуын
білдіреді» деген анықтамамен өзара байланыс табады.
Қазіргі кезде педагогиканың негізгі ұғымдарына «тұлғаны қалыптастыру»
ұғымы да жатқызылады. Себебі, бүгінде білім беру ... ... ... ... оқушыларда пәндік білім, білік, дағдыны емес,
оның тұлғасын ... ... ... ... ... мен
тәрбиелеуді іске асыру көзделуде. Жеке тұлғаны қалыптастыру ұғымын ғұлама
әл-Фараби былай анықтайды: «Жақсы мінез-құлық пен ... ... ... ... ... Егер осы ... бірдей болып келсе,
біз өз бойымыздан және өз ... ... пен ... және осы екеуінің арқасында біз ізгі игілікті және қайырымды адам
боламыз, біздің өмір ... ... ал ... ... ... ... идеясының негізгі өзегі болған,
ғұлама білім берудің ізгілендіру принципіне негізделуі қажет екендігін өз
уақытында ғылыми тұжырымдалған ... ... ... Міне,
бүгінгі таңда әл-Фарабидің ... мен ... ... ... өтсе де, жаңа ... беру ... ретінде ізгілендіру
танылып отыр.
Педагогикалық ойлардың тарихында ... ... ... білім
жүйесі ретінде анықтауға алғаш талпыныс жасады деуге толық негіз бар.
Білім беру мазмұнын игеру тәсілдері ... ... ... ... ... үлкен кітабын» ерекше атап өтуге болады. Қазіргі
педагогика ғылымында білім беру мазмұнының әрбір түріне тән ... бір ... бар ... ... әл-Фараби «Музыканың үлкен
кітабы» еңбегінде музыкалық білім беру мазмұнын меңгерудің тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... беру
мазмұнын меңгеру тәсілдерін сызба түрінде былай көрсетуге болады (Сурет
1):
Сурет 1 - ... ... ... ... беру ... меңгеру
тәсілдері
әл-Фараби еңбектерінде дидактикалық принциптердің тұжырымдалуына да орын
берілген. Дидактикалық ... ... ... ... ... ... оның мазмұнын, ұйымдастыру формалары мен әдістерін
анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық принцип белгілі бір әдіснамалық ұстанымға сәйкес келеді.
Сондықтан біз зерттеу ... ... ... ... ... мен дидактикалық принциптердің өзара байланысын ашып
көрсетуді жөн көрдік (Сурет 2).
әл-Фарабидің педагогикалық жүйесіндегі бір ерекшелік — ол әдіснама ... ... ... ... тұтастырып отырады. Мұндағы оның
ұстанған дидактикалық қағидасы: «білімнің бастамасы — болмыстың бастамасына
сай келу» туралы қағида. Бұл ... ... ... ... ... ... ғылым жасауға, оны дидактикалық түрде ... ... ... ... ... ... Осындай әдіс
арқылы әл-Фараби кез келген пәнді әдіснамалық тұрғыда дұрыс баяндау үшін
оның негізгі принциптерін - ... ашып ... ... ... 2 - ... педагогикалық іліміндегі әдіснамалық ұстанымдар мен
дидактикалық принциптердің өзара байланысы
әл-Фараби еңбектерінде ғылым мен ... ... үшін ... ... тұратын оқыту әдістері нақты тұжырымдалып, білім
беру, оқыту және ... ... ой ... үдерісі кезінде танымдағы тіл
мен тәжірибенің маңызды ролін ашып көрсету ... ... ... ... ... мәні анықталады, сонымен бірге музыка, сөз өнері,
философия және басқа да ғылым салаларын ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсетіледі.
Жалпы педагогиканың бір саласы ... ... ... теориясының
әдіснамасын әл-Фарабидің тәрбиенің заңдылықтарын, принциптерін, мақсатын,
мазмұнын, әдістерін, ... ... ... ... ... ... ... айқындайды. Қазіргі
педагогикадағы тәрбие теориясының мазмұндық-құрылымдық жүйесіне сәйкес әл-
Фарабидің тәрбие тұжырымдамасының мәнін ... ... ... (Сурет 3):
Сурет 3 - әл-Фарабидің тәрбие тұжырымдамасының мәні
Сонымен әл-Фарабидің ... ... ... талдау,
оның тәлімдік-тәрбиелік ой-пікірлерін жинақтап, қорыту ... ... ... ... ... ... ... өзі
ұлы ұстаз, кемеңгер ғалым, ғұлама ойшыл әл-Фарабиді педагогика ғылымының
негізін салушы деп атауға толық негіз бар ... ... ... ... ... өмір ... түркі данасы, ойшыл-ақын Жүсіп Баласағұнидің
«Құтты білік» еңбегінің негізгі ... ... ең ... ... негізделіп, оның мазмұнында педагогиканың ... ... және ... ... ... ... жеке тұлғаны
қалыптастыруға бағытталған ... ... ... дене,
құқықтық, т.б. тәрбие мазмұны қарастырылады. ... ... алып ... ... ... ... бүгінгі адамзат қоғамы
үшін құндылығы мынада болып табылады: 1) «Құтты білік» - ... ... ... ... 2) ... ... бақыт сыйлайтын, құт әкелетін білім; 3)
ғасырлар бойында көзі ашық, көкірегі ояу ... ... ... ... ... адалдық дәстүрлерін сіңіріп, жан-дүниесіне ... ... ... ... Ғұламаның «Кітап атын «Құтадғу білік»
қойдым – Құтын тұтсын оқушым білікті ойдың» деген ... ... ... үшін құндылығын аша түседі.
«Құтты білік» дастанында кейіпкерлердің символикалық сипаттары арқылы
берілген төрт ... ... ... ... ... ... мақсатына қол жеткізудің көзі болып табылады. Олар:
әділдіктің бейнесі Күнтуды Елік патша арқылы ... ... әділ заң ... жол; ... ... ... бейнесімен берілген бақ-дәулет, ырыс-
байлық; уәзірдің баласы Өгдүлміш арқылы ... ақыл мен ... ... ... жан ... ... арқылы берілген қанағат, ынсап, барға
риза болу, сабырлылық. Тұлғаның үйлесімді дамуы осы төрт ... ... ... ... көрінеді – «төрт құбыласы
тең». Осы төрт ... ... ... ... ... ... ... болмауынан тұлға тұтастығының үйлесімділігі болмайды. Ұлы
ойшыл ... ... ... осы ... ... адал ... етіп,
елінің ертеңін ойлайтын азаматтарға тән болу керектігін көрсетеді. Бұл
тәлімдік идеялар қазіргі ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығы артып отыр. Осы тұжырымдама
қазақ халық даналығындағы «сегіз қырлы, бір cырлы» нақыл сөзімен ... ... ... ... рухани-адамгершілік) қиылысуы мен ажырамастығын бейнелейтін
тұлғаның ... ... ашып ... ... ... ... педагогикалық процеске қазіргі
педагогикадай анықтама беріп, оның құрылымын көрсетпегенімен, еңбектің өн
бойынан педагогикалық процестің ... ... ... ... және еңбек пен қоғамдық өмірге дайындауға бағытталған мұғалімнің
(тәрбиешінің) басшылығымен іске асырылатын ... ... ... мәні және оның ... ... ... мазмұны, әдіс-
тәсілдері, іс-әрекетті ұйымдастыру түрлері, нәтижесі) айқын көрініп тұрады
(Сурет 4).
Сурет - 4 – ... ... ... ... құрылымдық-
мазмұндық үлгісі
Дастанда оқытудың теориялық негіздері (дидактика) сол ... ... өте ... ... ... Дидактиканың негізгі ұғымдары -
білім, білік, дағды ұғымдарының мәні ... ... ... тауып, өзіндік мағына мен мазмұнға ие болады. Оны ... ... 2 – ... ... ... ... дағды» ұғымдарының
анықтамалары
|Білім ...... ...... ... ... ... білім ең әз |
| ... ... нық, егер ... ... ұшып көкке шық»; |
| ... қара ... ... ... ... саған |
| |шашатын»; «Білім-байлық, ... һәм ... еш ... |
| ... да тоңалмас!», т.б. ... ... біл, ... ... ұлы ... ... |
| ... «Ақыл қайда болса, ұлылық толады, білім кімде болса, |
| |сол ... ... ... ... ақылдың бұлағы, білімді |
| |сөз-шырын, жанның құнары»; «Білік мәнін біл, не ... ... |
| |ер: ... ... бәле жүрмес іргеден», т.б. ... ... ... – адам ... ... ақыл ... – талай түйін |
| ... ... ... – білім, парасат, оның бәрі ақыл |
| ... ... ... ... ... бу ... ұғып іс |
| |қыл ... ... т.б. ... ардақтаған асыл қасиеттің бірі ақыл болса, дастанда
білімнің мәні ақыл ... ... ... қоры ... анықталады, яғни
білімнің ең басты белгісі адамда ізденудің ... ... ... ... ... ... ... қазына болып табылады. Білім дастанда бар
жақсылықтың көзі саналады. Кісі құдіреті мен қасиеті таныммен ... ... ... алу ... қалыптасады. Оқу мен білім алу адамның ең
асыл танымдық әрекеті, өйткені білім адамды ізгілікке, адамшылыққа үйретіп,
оның бойында ... ... ... ықпал етеді. Білімнің адам
болудағы ... ... оның ... көзі ... байланысты. Дастанда
білімнің мәні осы тұрғыдан терең ашып көрсетіледі, себебі, адам өмірі мен
тіршілігінің мәні ... ... ... ... ... адам өзі ... ... ғана өмірін мәнді етіп, арман-мұратына ... ... ... ... тағы да, ... адам ... ... бағына» дей отырып,
ғұлама бақытқа жетудің жолы білім екендігін баса ... ... ... оның ... әр ... сипаттама бергенін
айқындауға болады. Білімнің тағы бір сипаты ... ... оның ... ... ... яғни адам ... беделді, құрметті бола
алады деген тұжырым жасайды. Дастанның өн бойында білімнің ... ... жиі ... ... Бұл ... ... өзі ... ақиқатты
жастардың санасына сіңіру қажеттілігін көздеп отырғаны анық байқалады.
Ж.Баласағұнидің еңбегінде ... ... ... ... ... ... Білім беру мазмұны арқылы жеке ... адам ... ... ... ... мен ... ... білік пен дағдының қалыптасуы, ақыл-ойы мен сезімінің дамуы,
таным ... ... ... ... асырылады. Ж.Баласағұни
білім беру мазмұнын білім, білік, ... ... ... ... қоршаған адамдарға қатынас құрайтынын негіздеп, мұның өзі дүниенің
бейнесін қалыптастырудың әдіснамалық негізін, мәдениетті қайта жаңғырту ... ... ... ... оның ... ... ... ететіндігін тұжырымдайды (Сурет 5).
Сурет 5 - Ж.Баласағұни еңбегіндегі білім беру мазмұны
Ж.Баласағұнидің тәрбие теориясының негізін жетілген тұлғаны тәрбиелеу
ілімі ... Бұл ілім ... төрт ... - ... ... парасат,
қанағат арқылы адамда адамдық ізгі ... ... ... ... 6). ... - ... қасиеттерді тәрбиелеуде
Ж.Баласағұнидің ойынша, жоғары адамгершілік сана мен ... ... роль ... ... негізінде ішкі және сыртқы дүниесі
бір-біріне сай, рухани және дене әсемдігі өзара үйлескен ... ... ... ... 6 - ... ... теориясы
Ж.Баласағұнидің педагогикалық теориясын терең оқып-үйрене отырып, оның
педагогика ғылымының шыңында тұруға ... ... ... ... ... адамзат қоғамы алдындағы маңызды үлесі - ... ... мен ... ... ... ... игере
отырып, ізгілендіру идеясына негізделген педагогикалық ілімді жасауы.
Педагогика ғылымының қайнар көзі ... ... оның ... өзі өмір сүрген
қоғам үшін де, қазіргі ... үшін де, ... үшін де ... ... ... аса ... ... болып табылады.
Түркі өркениетінің шежіресін жазып, өз есімін мәңгілік еткен данышпан
ғалым, кемеңгер ұстаз Махмұт Қашқаридің «Түрік сөздігі» еңбегін ... ... ... ... бұл тек ... ... ... мәселелерін
ғана қарастырған еңбек еместігін, онда біздің ата-бабамыздың ұрпақ тәрбиесі
бойынша тәжірибесі жинақталып, түркі халқының педагогикалық ... ... ... ... Ғұламаның тәлім-тәрбиелік идеялары
өнегелі өмір сүру үшін жас ұрпаққа саналы тәрбие мен сапалы білім ... ... ... ... оның ... негізгі өзегі - орта ғасырдағы түркі баласының бейнесі -
«ұлылыққа ұмтылған», ... ... ... ... серік болған», «бабалардың әдеп-ақлақты насихатын ұстанған» ірі
тұлға. Зерттеу барысында қазіргі педагогика ғылымындағы тәрбие мазмұнының
М.Қашқари ... ... ашып ... ... тұрғыдан
негізделді (Сурет 7).
М.Қашқаридің педагогикалық тұжырымдамасының негізін дидактика ... ... ... ... ... ... оны ... саласы – оқыту теориясы ретінде анықтамағанымен, оның ... ... ... ... ... ... тұрады. Дидактиканың қазіргі
кезде арнайы ғылым саласы ретінде анықталып, оның заңдылықтары мен негізгі
зерттеу ... ... ... ... ... М.Қашқаридің
еңбегіндегі дидактиканың көрініс беруін ... қиын ... ... екі ... ... болады: жалпы дидактика және дербес
дидактика. Жалпы дидактика тұрғысынан алып қарасақ, біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... негізгі ұғымдарына
анықтама берген, екіншіден, білім беру мазмұнын, оқытудың ... және ... ... ... беруді ғұлама адамзаттың
жинақтаған тәжірибесін, заттар мен құбылыстарды, ... пен ... ... ... деп ... ... сәйкес барлық материалдарды өз еңбегіне
арқау етеді. Оқытудың мұғалімнің басшылығымен іске ... ... ... ... ... ... білім, білік, дағдыны игеруі
көзделетінін анықтайды. Мұның ... ... ... ... беруге берген
түсініктемелері мен ой-тұжырымдары болып ... ... еді ... еді),
Таудай білікті, өнерлі бектер еді;
(Олар) көп насихат - өсиет айтты,
Көңілім содан сара болады.
Өсиет алғын ... ерен ... сөз ... ... сіңер!
Иемді мақтармын,
Білікті топтармын;
Көңілді түптермін,
Үстіне өнер үйілер.
М.Қашқари еңбегінде ғылымның әр саласынан білім беру көзделген, егер
білім берудің ... ... ... ... ... ... ... болса, ғұлама ең алдымен, білім берудің осы қызметін
іске асыруды мақсат етіп қойған. «Бұл бір мәңгілік жәдігерлік уа
таусылмас-түгесілмес, ... бір ... ... деп, бір ... осы кітапты түзіп шықтым да, оған «Диуани лұғат-ит-түрк» ... ... дей ... өз ... түркі өркениетінің тарихы, тілі,
әдебиеті, географиясы, қоғамы және өмір салты туралы білім беруді
көздейді.
Сурет 7 – ... ... мен ... ... ғылымындағы тәрбие
мазмұнының тұжырымдалуындағы өзара байланыс
Қазақ халқы өз алдына дербес тәуелсіз мемлекет болып, қоғамдық ой-сананы
қайта құрып жатқан ... ... ... ... көзіндей болып,
бізге ғасырлар қойнауынан жеткен педагогикалық мұраларымызды ... пен ... ... ... ... маңызы өте зор.
Біз зерттеу барысында әлемдік мәдениеттің көшбастаушылары әл-Фарабидің,
Ж.Баласағұнидің және М.Қашқаридің еңбектеріне жан-жақты, әрі ... ... ... ... ... олардың педагогикалық ой-пікірлерінің
арасында өзара ғылыми ... пен ... ... бар ... Оның ... ... трактаттарының, Ж.Баласағұнидің «Құтты
білігінің», М.Қашқаридің «Түрік сөздігінің» мазмұнына арқау ... ... ... жалпы педагогиканың негіздері, тәрбие
теориясы мен ... ... ... ... Ғұламалардың
педагогикалық теорияларындағы өзара ықпалдастық педагогика ғылымының тамыры
тереңге жайылғандығын аңғартады.
Ақыл-парасат жалғастығының ... ... ... ... ой-тұжырымдарының өзінен кейінгі дәуірлердегі
ойшыл ағартушылардың тәлім-тәрбиелік идеяларымен үндестік табуы ... ... ... педагогика ғылымының тарихы тұрғысынан ... ... ... ... идеяларының өзара
түйісіп, бір-бірімен сабақтасатын тұсы адамшылық, адамгершілік және ... ... ... ... ... ... анық. Жалпы
түркілік дәстүрге, ерекшелікке сәйкес келетін тәрбие мазмұнының ізгілендіру
идеясына сүйенуі заңды құбылыс. Өйткені, ізгілендіру идеяларын ... да, ... ... да, ... әл-Фараби,
Ж.Баласағұни, М.Қашқари педагогикасының мазмұнынан да, олардан кейін өмір
сүрген шығыс ... ... ұлы ... алаш
қайраткерлерінің еңбектерінен де табуға болады. Сондықтан әл-Фарабидің,
Ж.Баласағұнидің, М.Қашқаридің ... ... ... ойшылдардың көзқарастарымен сәйкестендіре, ... ... ... ... ... орынды деп есептейміз.
Жалпы, этикалық ... ... ... ... роль
атқаратынын ескерсек, қазақ педагогикасының құдіретті күші өскелең ұрпақтың
бойында адами ... ... ... ... ... құштарлық болып табылатынын баса айтуға болады.
Сонымен бірге біз ... ... ... ... ... ... әлемдік педагогика өкілдерінің
педагогикалық ой-пікірлерінде жалғастық ... да ашып ... ... ... ... ... ... пайдаланудың қажеттілігін әділдікпен бағалау үшін ең
алдымен олардың Қазақстандағы педагогика ғылымында алатын ... ... Осы ... ... ... Білім және ғылым Министрлігі
бекіткен бакалавриат мамандықтарының жіктеуішіне сәйкес білім тобындағы
мамандықтардың ... ... ... 050101 - ... ... ... және
тәрбиелеу, 050102 - Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі, 050103 -
Педагогика және психология мамандықтары бойынша ... ... ... оқып-үйренілді. Олардың мазмұнына жасалынған талдау
және пәнді оқып-үйрену үшін ұсынылған әдебиеттермен ... ... ... мүмкіндік берді:
- «Педагогика тарихы» пәні бойынша әл-Фарабидің, ... ... ... ... ... ... оқытылмайды;
- «Мектепке дейінгі педагогика», «Бастауыш мектеп педагогикасы» және
«Педагогика» пәндері бойынша жекеленген ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік идеяларын
пайдалану көзделмеген;
- еліміз тәуелсіздік алып, өз алдына ... мен ... ... да, ... ... күні бүгінге дейін еуропацентризмнің
ықпалынан шыға алмай ... ... ... болады, оның дәлелі -
«Педагогика ... ... ... және ... педагогикасының тарихын
оқытудан басталып, оған көп сағаттың ... ... ... даму ... ... ... шамалы сағат көлемінде оқытылуы,
негізгі педагогикалық ұғымдарды, дидактика мен тәрбие теориясы ... ... ... және ... дәуірдегі ағартушылардың
еңбектерін ғана пайдалану, т.с.с.
Мемлекетiмiздiң ұлттық мәдени ... ... ... ... ... ... мен дамуына байланысты жоғары оқу
орындарының оқу-тәрбие процесінде пайдалануға ұсынылған жаңа оқу құралдары
мен тың ... ... ... ... курс бағдарламаларының
дүниеге келуіне себепші болды. Олардың мазмұнын оқып-үйрену және талдау әл-
Фарабидің, Ж.Баласағұнидің, М.Қашқаридің ... ... ... ... мазмұны толықтырылғанымен, әлі де болса ... ... ... орны ... анықталмай отырғандығын аңғартады.
Арнайы курс бағдарламаларының мазмұнында әл-Фарабидің, ... ... ... ... ауқымды тақырыптар алынғанымен,
оқытуға бөлінген сағат саны өте аз және ұсынылып ... ... ... Сондықтан қазақ педагогика ғылымының қалыптасуы мен
дамуына ғылыми негіз болған ғұламалардың ... ... ... жетілдірудің мәдениеттілік, өркениеттілік және инновациялық
бағыттарын бөліп көрсетуге мүмкіндік ... ... ... құбылыс ретінде педагогиканың мазмұнын жалпы
мәдениет кеңістігінде, оның құбылыстары мен мәліметтерін педагогика ... ... ... ... көздейді;
- өркениеттілік тарихи педагогикалық ... ... ... жаңа ... деңгейін білдіреді, сондықтан ол қазіргі
педагогикада әлемдік тарихи процестердің ... даму ... ... ... мен жүйелердің ғылыми негіздерін жалпыадамзаттық
құндылық тұрғысынан саралауға мүмкіндік береді;
- инновация ғылыми білімнің ... ... ... ... жаңа ... ... ... туғызады, ұрпақты тәрбиелеу
тәжірибесіндегі өткен мен бүгіннің арасын байланыстыра ... ... ... ашып ... бағыттарға сәйкес Қазақстанда педагогика ғылымының мазмұнында
мынадай мәселелер шешімін табу ... ... ... ... кеңейту, ұлттық ой-сананы тарихи-
педагогикалық тұрғыдан жүйелеу, қазақ ... ... ... ... ашып ... ... жарқын халқымыздың этностық көрінісі пен жалпылама негізін
сараптау, әлемдік білім беру кеңістігінде алатын ... ... ... ... ... ғылыми жетістіктерге мән беріп, оларды
қолдану аясын кеңейту және пайдалану тәсілдерін ... ... ... ... ... ... ... идеяның этностық және
отансүйгіштік сипатын көрсету.
Қазіргі таңда ұлттық ... беру ... ... ... ... ... сай білім беруді қамтамасыз ету, барынша
сапалы білім беру ... ... ... және ... ... ... ... даярлау мақсатымен Қазақстанның жоғары ... ... ... ... ... ... ... оқыту
және кредиттік оқыту технологиясы енгізіліп отыр. Біз зерттеу барысында әл-
Фарабидің, Ж.Баласағұнидің, М.Қашқаридің педагогикалық ... ... беру ... ... ... және ақпараттық
жүйесін жасадық. Оның мазмұнын «әл-Фараби ... ... ... ... атты ... курстар бойынша
жасалынған оқу-әдістемелік кешендер және ... ... ... ... ... «М.Қашқари педагогикасы» атты
оқу құралдары және «әл-Фарабидің педагогикалық ... ... ... «М.Қашқаридің педагогикалық ілімі» атты электронды
оқулықтар құрады.
«әл-Фараби педагогикасы», ... ... ... атты ... курстар теориялық-әдіснамалық және әдістемелік
бағытты ұстана отырып, ... ... ... ... ... кәсіби іс-әрекетіне деген танымдық ізденімпаздығы мен
шығармашылық қабілетін қалыптастырады, ... ... алу ... ... ... жетілдіреді. Олар жоғары оқу орындарындағы
«Білім» тобындағы мамандықтардың (бакалавриат, магистратура) типтік ... ... ... ... ... таңдауы бойынша компонент
ретінде ұсынылады. Элективті курстар бойынша жасалынған оқу-әдістемелік
кешендерде ... ... ... мен міндеттері, курстың тақырыптық
жоспары, дәріс сабақтарының тезистері, семинар ... ... ... ... ... ... ... өткізілетін сабақтардың жоспары, студенттердің өзіндік ... ... ... ... курс ... ... ... өзіндік бақылау үшін тест тапсырмалары мен емтихан ... ... оқу ... ғұламалардың өмірі туралы мағлұмат
беріледі, олардың ... ... ... ... ... теорияларымен байланыста қарастырылып, ұрпақ ... ашып ... ... білім беру жүйесінде ерекше маңызды болып табылатын
мәселелердің бірі ... ... яғни оқу ... ... ... болып табылады. Қазіргі таңда елімізде ақпараттық
технологияларды ... ... ... беру үдерісін интенсификациялау
құралы ретінде пайдалану қолға алынып отыр. ... ... ... ... ... электронды оқулықтарды қолданудың маңыздылығы мен
қажеттілігі уақыт сұранысынан туындайды. Біз ұсынып ... ... ... ... педагогикалық ілімі», «М.Қашқаридің
педагогикалық ілімі» атты электронды ... ... ... мен ... ... ... біріктіретін жаңа
буын әдебиеттері болып табылады.
Аталмыш жүйені жоғары оқу орындарының педагогикалық процесінде пайдалану
біріншіден, қазақ ... ... ... - ... М.Қашқаридің дүниетанымын педагогикалық талдаудан өткізу
арқылы болашақ мамандардың рухани дүниесін ... ... ... ... пен ... жүйе ... ... қызмет
ететінін көрсетуге мүмкіндіктер ашады; ... ... ... ... ... ... үшін қызмет атқарады,
педагогикалық ойлау жүйесін өркениеттік дамудың талаптары бойынша ... ... ... ... ... беру ... ... халық
дәстүрлері арқылы тәрбиелеу, соның ішінде қазақ халқының жеті ата ... ... ... ... ... ... ... жаңа қоғамның
сұранысынан, үкіметтің талабынан туындап отыр.
Философиялық, ... ... ... мен ... ... ... қазақ халқының
жеті ата шежіресі мен ... ... ... ... ... ... жоғары екендігін дәлелдейді. Өйткені
бастауыш саты оқушыларын қазақ халқының жеті ата ... мен ... ... шәкірттердің рухани-адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... білім беру сатысындағы мектеп бағдарламасы мен
құжаттарына ... ... ... ... ... ... аз пайдаланылатынын, мұғалімдер назарынан тыс қалғандығын,
оқушылардың бұл саладан ... ... ... пән мұғалімдерінің
қазақ халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлерінің тәрбиелік
мүмкіндіктерін толық ... ... ... ... Қазақ халқының
жеті ата шежіресі мен дастарқан дәстүрлерін тәрбие құралы ... ... ... мынадай педагогикалық шарттарды ұсынуға
байланысты: мотивациялық-мақсаттылық; интеллектуалды-эмоциялық; тұлғалық;
әлеуметтік.
Бастауыш білім беру ... ... ... халқының жеті ата шежіресі
мен дастарқан дәстүрлері арқылы ... ... ... ... үдеріс теориясының негізгі қағидаларына сүйене отырып,
олардың қазақ дәстүрлерінің ... ... ... білімін,
сезімін, қызығушылығын, оны қажет етуін анықтайды.
Жұмыста ұсынылып отырған қазақ халқының жеті ата шежіресі мен дастарқан
дәстүрлерінің тәрбие формалары мен ... ... ... ... беру ... оқушыларының рухани адамгершілік қасиеттерін, ұлттық салт-
дәстүрлерді қастерлеп, құрметтей білу іс-әрекеттерін жетілдіреді.
Оқушылардың тәрбиелілігін ... ... ... ... (сұрақ-
жауап, мәтінмен жұмыс, ... ... ... ... ... компьютерлік ойындар және т.б.) пайдалану арқылы жүзеге асты.
Қарастырылып отырған зерттеу толығымен шешімін тапты деуге болмайды.
Алдағы ... ... ... ... ... ... құқықтық, экономикалық т.б. тәрбие мазмұнын ... ... жеті ата ... мен ... ... ... тәрбиелеудің
жаңа формаларын, әдістерін іздестіру және т.б. проблемалар ... ... ... ... ... ... мен ... әдіснамалық
негіздемесін жасау ізгілендіру мен парасаттылықты, адамгершілік пен адами
құндылықтарды ... ... ... педагогикасын әлемдік педагогиканың
құрамдас бөлігі ретінде анықтауға негіз болды.
Көшпелі ... ... ... кеңістігінде дүниеге келген алғашқы
тәрбие мазмұны, исламдық ой-сананың қалыптасуы мен ... ... ... ... түркі-иран-араб мәдениеттерінің тоғысуы, Қарахандар
дәуіріндегі экономикалық, әлеуметтік және мәдени даму ... ... ... педагогикалық ой-пікірлерінің қалыптасуының әлеуметтік-
мәдени алғышарттары болып табылады.
Орхон-Енисей жазу ескерткіштері, Қорқыт ата ... ... ... алғашқы педагогикалық ой-пікірлерінің мазмұнын құрайды, өйткені
оларда қоғамдық-саяси, діни және ... ... ... ... ... ... мен ... дамуын көздейтін құнды
педагогикалық көзқарастар анық байқалады.
әл-Фарабидің, Ж.Баласағұнидің, М.Қашқаридің еңбектерінде педагогикалық
ұғымдардың анықталуы, тәрбие мақсатының тұжырымдалуы, ... ... ... ... ... ашып ... ұстаз тұлғасының
айқындалуы және ізгілендіру идеясының негізделуі олардың ... ... ... педагогика ғылымының қайнар көздері ретінде
анықтауға тұжырымдамалық негіз болды.
әл-Фарабидің, ... және ... ... тәрбие мен оқыту, білім беру мәселелері өзара тығыз
байланыста қарастырылады. ... өзі ... адам ... ... ... ... ... ықпалдастығын білдіреді. Ал оның
кейінгі дәуірлердегі түрік ойшылдары Ахмет ... Қожа ... ... ... ... Хайдар Дулатидің, қазақ
ағартушылары А.Құнанбаевтың, ... ... ... Көпейұлының,
алаш қайраткерлері С.Торайғыровтың, Ж.Аймауытовтың, ... ... ... ... ... батыстық
педагогика өкілдерінің - чехтың ұлы педагогы ... ... ... К.Д.Ушинскийдің, қазіргі жаңашыл-педагогтар Ш.А.Амонашвилидің,
Н.Е.Щуркованың педагогикалық ой-пікірлерінде тарихи жалғастық табуы заңды
құбылыс, педагогика ғылымының даму үрдісі болып табылады.
Қазіргі ... ... ... қайнар көздері ретінде ғылыми негіз
болатын әл-Фарабидің, Ж.Баласағұнидің, М.Қашқаридің еңбектері ... ... ... ... және инновациялық
бағыттарын бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Мәдениеттілік тұрғыдан ұлттың
педагогикалық бейімделген әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ... қазақ педагогикасын тұтас әлемдік
деңгейге көтеру, инновациялық ... ... ... ... ... шешу қажеттілігі айқындалды.
Осы айтылған қорытындылар негізінде мынадай ұсыныстар жасауға болады:
- әл-Фарабидің, ... ... ... ... жүргізіліп жатқан зерттеулердің бүгінгі ... ... ... ... ... ауқымын кеңейту қажет;
- әл-Фарабидің, Ж.Баласағұнидің, ... ... ... негіздері әлемдік педагогикадағы
жаңаша көзқарастың қалыптасуына ықпал етуі тиіс;
Бұл - ... ... ұзақ ... пен ... ... ... өйткені
артына өлместей мұра қалдырып кеткен бабаларымыздың ілімі - ... ... ... ... ... қазіргі қазақ педагогика
ғылымының мазмұнын жетілдіру, әл-Фарабидің, Ж.Баласағұнидің, М.Қашқаридің
еңбектерін білім беру жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... орта арнайы оқу орындары, жоғары оқу орындары)
пайдалану ... ... ... әрі ... зерттеу қажет. Мұның өзі
білім берудің мазмұны мен тәжірибесін жетілдіруге мүмкіндік беріп, жаңа
заманның ізгі ... ... жол ... ... тізімі
1. Леонтов А.Н., Лурия А.Р., Смирнов А.А. О ... ... ... школьников. – Советская педагогика. 1968.
2. Жарықбаев Қ.Б. Психология. 1996.
3. Ахметова З. «Кәусар бұлақ» тәрбие ... ... ... 1993.- ... ... Ы. ... ... мұралары. - Алматы, 1991.
5. Әуезов М. Қазақ халқының жұмбақтары. - Алматы, ... ... З., ... К. Этнопедагогика оқулығы. - Алматы, 1994.
7. Волков Н.Г. Этнопедагогика. - М., 2000.
8. Волков Н.Г. Неотьемлемая ... ... ... ... - №7.
9. Дәулетова О. Асыл мұра // Қазақстан мектебі. 1994. - №1.
10. Диваев Ә. Тарау. - Алматы, ... ... Н. ... тәрбиенің кейбір мәселелері. - Орал, 1992.
12. ... М. ... ... ... ... істеу //
Қазақстан мектебі. 1998. - №11-12.
13. ... Қ. ... ... ... ... - Алматы, 1992.
14. Жарықбаев Қ. Тағы да халық педагогикасы мен ... ... ... туралы //Ұлағат. 1997. - №3.
15. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. - Алматы, 1995.
16. Қалиев С. ... ... ... ... ... ... 1993.
17. Қалиев С. Халықтық педагогиканы оқу-тәрбие жұмысына енгізудің ғылыми-
әдістемелік негіздері. // Қазақстан ... 1993. 24 ... ... К.Ж. ... ... методология, теория,
практика. - Алматы, 1998.
19. Қожахметова К.Ж. Халықтық педагогиканы зерттеудің кейбір ғылыми ... ... - ... ... ... ... ... орта білім берудің мемлекеттік жалпыға
міндетті стандарттары. - Алматы, ... ... ... ... ... дамытудың 2005 -2010 жылдарға
арнаған Мемелекеттік бағдарламасы // Егеменді Қазақстан. 2004.16 қазан.
22. Қалиұлы С.Қазақ этнопедагогикасының теориялық ... мен ... ... ... ... Н.Ә. ... - 2030» ... Қазақстан халқына
жолдауы. - Алматы, 1997.
24. Назарбаев Н.Ә. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті
экономика үшін, ... ... ... үшін. Президенттің Қазақстан
халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. 2004. 20 наурыз.
25. Нұрғанова З. Ертегілер еліне ... // ... ... 2002.- №10.
26. Тлеужанов М. Қазақ тағылымы. - Орал, 1994.
27. Төлеубекова Р. Бала ... ... ... - ... ... Ж. Тәрбие бастауы – ертегі // Бастауыш ... 2002. - № ... және оны ... ... туралы білім
Музыкалық орындау тәсілдерін іске асыру тәжірибесі
Музыкалық шығармашылық іс-әрекет тәжірибесі
Музыканы қабылдау, түсіну және есте сақтау
Музыканы қайта шығаруға мүмкіндік ... ... ие ... ... сай ... ... ... үлгі бойынша орындау
Жаңа музыкалық пішіндерді жасау әрекеті – музыкалық кемелділік
Әуенді ... ... ... ... топтамасы мен мазмұны туралы ілім
Парасат жайындағы ілім
Заттардың адамның сезім мүшелеріне әсері туралы ілім
Ғылыми білімнің теориялық және ... мәні ... ... ... ... пен ... мен ... байланысы
Ғылымилық
Оқытудың тәрбиелік сипаты
Тәрбие заңдылықтары
- «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие беру ... ... ...... қас ... ол ... оның барлық өміріне апат
әкеледі»;
- «Қайырымдылық бақытқа жету үшін ... Ол ... ... де, ... ... бола алады. Зұлымдық бақытқа жетуге кедергі жасайды»;
- «Адамдар туралы ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... сақтауы ләзім».
Тәрбие принциптері
- Тәрбиенің адамды бақытты және ... ... ... ... ... ... ... байланыстылығы;
- адамдармен қарым-қатынаста тәрбиелеу;
- тәрбиені ізгілендіру;
- тұлғалық қатынас.
Тәрбиенің мақсаты
«Адамның өмір сүру мақсаты ең жоғарғы бақытқа жету болатын ... ол ... ... не екенін білуі қажет және оны өзінің мақсаты етіп ... ... ... ... ... ол ... жету үшін не ... тиіс
екенін біліп, соған әрекет жасауы керек. Ол үшін ақылгөй ұстаз керек».
Тәрбиенің мазмұны
Адамгершілік, ... ... ... ... ... ... әдістері
Үйрету, жаттықтыру, сендіру, мінез-құлықтағы тең орта шаманы табу ... ... ... ... ықпал ету («жұмсақ» және «қатты»).
Тәрбиенің құралдары
Еңбек, қарым-қатынас, өнер, табиғат, ... ... ... ... ... пен ... ие ... кезде солардың
арқасында міндетті ... ... ... ... бар ... біздің
өзіміз және іс-әрекеттеріміз үстем де кемел болады, осылардың арқасында біз
шын мәнінде қастерлі, қайырымды, инабатты боламыз».
Қоғамның
әлеуметтік
тапсырысы
Мақсаты:
текті, парасатты, ізгі, әділ ... ... ... ... ... үйрету, мәдени құндылықтарды игерту,
ізгі сапаларды ... ... ... ... ... ... және ... дайындау
Мазмұны:
- табиғат, қоғам, іс-әрекет тәсілдері туралы білім жүйесі
- санаткерлік және тәжірибелік іс-әрекет біліктері мен дағдының жүйесі
- шығармашылық, ізденгіштік ... ... ... ... ... шығармашылығы, іс-әрекет, жаратылыстану негіздері
Әдіс-тәсілдері:
үйрету, түсіндіру, өнеге, ынталандыру
Ұйымдастыру түрлері:
пікірталас, ақыл-кеңес, тәрбиелік ... ... ... ұғымдардың мәнін ашып көрсету
Тәрбиешінің
әрекеттік құрал-жабдықтары
Нәтиже
текті, парасатты, ізгі, әділ ... беру ... ...... төрт ... ... етеді
Әділет
Дәулет
Ақыл
Қанағат
Әділетті қоғам құру
Бақытқа жол көрсету
Парасаттылықты тәрбиелеу
Құндылық бағдарды қалыптастыру
МАҚСАТЫ:
Жетілген тұлғаны тәрбиелеу
Ізгілендіру идеясы
Адамгершілік тәрбие
Ақыл-ой тәрбиесі
Эстетикалық тәрбие
Еңбек тәрбиесі
Құқықтық ... ... ... қасиеттер
Білім, ақыл, тіл
Сұлулық, өнер
Еңбек-тіршілік көзі
Әділет ережелері
Ислам қағидалары
Халық педагогикасы
Тұлғаның ... ... ... ... ... ... педагогика ғылымындағы тәрбие мазмұны
Тұлға қалыптасуындағы білімнің жетекші ролі, парасаттылық, даналық –
адамның рухани жетілуінің негізі
Адами қасиеттерді ... ... ... адам ... тән ... ... құндылықтар – адамгершілік тұғыры
Табиғат пен адам арасындағы қатынас, табиғатты ерекше құндылық деп тану
Халықтық өнердегі көркемдікті түсіну, ... ... ... ... кепілі денені шынықтырудағы халықтық тәжірибені дәріптеу
Еңбек - тұлғаның адамгершілік жетілуін бағалау өлшемі
Түркі халқының ұлылығын паш ету, ... ... ... ... ... тәрбиесі
Адамгершілік тәрбиесі
Имандылық тәрбиесі
Экологиялық тәрбие
Эстетикалық тәрбие
Дене тәрбиесі
Еңбек тәрбиесі
Патриоттық тәрбие

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дидактикалық ойындар-оқыту құралы7 бет
Психология пән ретінде. XIX ғ. 60 жылдары мен қазіргі уақыт7 бет
Клондау3 бет
Орта мектеп химиясы бойынша сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру, сыныптан тыс жұмыстарда жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары31 бет
Отбасындағы қыз бала тәрбиесі5 бет
Оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қазақтың ұлттық мұралары негізнде қалыптастыру.46 бет
Сыныптан тыс жұмыстарда жеткіншектердің адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың педагогикалық шарттары36 бет
Турбина сатысындағы жоғалтулар және пайдалы әсер коэффиценті6 бет
Қылмыстық істі қозғау сатысының құқықтық табиғаты54 бет
Ұлттық құндылықтар – білім бастауының қайнар көзі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь