Қазақ жырлары

Жоспар:

1. Тұрмыс.салт жырлары.
2. Төрт түлік малға, еңбекке, аңшылық кәсіпке байланысты туған шығармалар. Наурыз жыры.
3. Баланың дүниеге келуіне, есейіп ержетуіне байланысты туған шығармалар.
4. Үйлену салтына байланысты туған өлең.жырлар.
5. Көңіл күйді білдіретін өлең.жырлар.
6. Бата.тілектер.
Кез келген халықтың өзіне тән тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы, әдет-ғұрпы болады. Қазақ халқының ауыз әдебиетінде тұрмыс-салтқа, әдет-ғұрыпқа, салт-дәстүрге байланысты туған шығармалар тұрмыс-салт жырлары деп аталған. Тұрмыс-салт жырлары мазмұны жағынан бірнеше түрге бөлінген. Олардың негізгілері:

1. Төрт түлік малға, еңбекке, аңшылық кәсіпке байланысты туған шығармалар. Наурыз жыры.
2. Баланың дүниеге келуіне, есейіп ержетуіне байланысты туған шығармалар.
3. Үйлену салтына байланысты туған өлең-жырлар.
4. Көңіл күйді білдіретін өлең-жырлар.
5. Бата-тілектер.

Тұрмыс-салт жырларының ең бай және кең тараған түрі – төрт түлік малға байланысты туған өлең-жырлар. Төрт түлік туралы өлең-жырлар ерте заманнан бері халықпен бірге жасасып келеді. Ерте кезде адамдарда әр түліктің иесі бар деген түсінік болған, оларға ат қойған, әрқайсысының жаратушы иесі бар деп түсініп, оларға жалбарынған. Мысалы; Қой атасы – Шопан ата, Сиыр атасы – Зеңгі баба, Жылқы атасы – Қамбар ата, Түйе атасы – Ойсыл қара, Ешкі атасы – Шекшек ата. Шопан атадан «Тегене құйрық қошқар бер, малды берсең, қойды бер», Қамбар атадан «Айғыр берсең үйірі толған байталды, өңкей мама бие бер», Зеңгі бабадан «Сиыр берсең, өңкей сүттісін бер», Ойсыл қарадан «Маң-маң басқан, маң басқан, шудаларын шаң басқан, жүнді, сүтті, күшті түйе бер», – деп жалбарынады. Тұрмыс-тіршілігі төрт түлікпен тығыз байланысты болған қазақ халқы әр түліктің ерекшелігін де тани білген және оған байланысты көптеген өлеңдер туғызған. Соның бірі – «Малдың баласын сүюі» өлеңі.

Қой сүйеді баласын «қоңырым» деп,

«Ештеңені білмеген момыным» деп.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

 “ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ ТАРИХЫ” кітабы
 “ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы
 http://pvlabai10.edu.kz
 http://itest.kz/exam_lecture?id=473
        
        12973052537460
СӨЖ №2

00 ... ... ... ... ____________
330000 ... ... ... ... ...
* Төрт ... ... еңбекке, аңшылық кәсіпке байланысты туған шығармалар. Наурыз жыры.
* Баланың дүниеге келуіне, есейіп ержетуіне ... ... ... ... салтына байланысты туған өлең-жырлар.
* Көңіл күйді білдіретін өлең-жырлар.
* Бата-тілектер.
Кез келген халықтың өзіне тән тұрмыс-тіршілігі, салт-санасы, әдет-ғұрпы болады. Қазақ ... ауыз ... ... ... ... ... туған шығармалар тұрмыс-салт жырлары деп аталған. Тұрмыс-салт жырлары мазмұны жағынан ... ... ... ... негізгілері:
1. Төрт түлік малға, еңбекке, аңшылық кәсіпке байланысты туған шығармалар. ... ... ... дүниеге келуіне, есейіп ержетуіне байланысты туған шығармалар.
3. Үйлену салтына байланысты туған өлең-жырлар.
4. Көңіл күйді білдіретін өлең-жырлар.
5. Бата-тілектер.
Тұрмыс-салт ... ең бай және кең ... түрі - төрт ... ... ... туған өлең-жырлар. Төрт түлік туралы өлең-жырлар ерте ... бері ... ... ... келеді. Ерте кезде адамдарда әр түліктің иесі бар деген түсінік болған, оларға ат қойған, әрқайсысының жаратушы иесі бар деп түсініп, ... ... ... Қой атасы - Шопан ата, Сиыр атасы - Зеңгі баба, ... ... - ... ата, Түйе ... - ... ... Ешкі ... - Шекшек ата. Шопан атадан , Қамбар атадан , Зеңгі бабадан , Ойсыл қарадан , - деп ... ... төрт ... ... ... ... ... халқы әр түліктің ерекшелігін де тани білген және оған ... ... ... туғызған. Соның бірі - өлеңі.
Қой сүйеді баласын деп,
деп.
Сиыр сүйеді баласын деп,
деп.
Түйе сүйеді баласын ... ... ... баласын деп,
деп.
Жылқы сүйеді баласын деп,
деп.
Халық ауыз әдебиетінде аңшы-мергендермен қатар алғыр қыран құстар мен ... ... да ... ... ... ... адам ... пайдасы, көмегі, атқарған қызметі баяндалған. Халық арасына кең тараған әннің бірі - .
Көкжендет, тұғырың алтын, ... ... ма екен ... қыран шәулі?!
Күніне отыз үйрек, қырық қаз іліп
Кеш болса отырушы ең тояттаулы, -
деген жолдарда Көкжендеттің ... ... ... ... ... ... келе жатқан тұрмыс-салт жырларының бір түрі - Наурыз ... ... ... ... ... ауыр еңбектен қолы босап, аққа аузы тиеді. Оны кәрі-жастың дейді. Наурыз күні
Ұлыс күні қазан ... жылы ақ мол ... ... бата алса,
Сонда олжалы жол болар..
Төрт түлік ақты болсын,
Ұлыс оң ... мол ... ... жол ... ... енсін!.. -
деген өлең жолдарымен үлкен-кіші, кәрі-жас бір-біріне игі тілек тілеген. ... ... бір түрі - ... ... ... байланысты туған өлең-жырларға шілдехана жыры, бесік жыры, тұсаукесер жыры, атқамінер жыры жатады.
Шілдехана - жаңа ... ... ... ... ... той. Шілдеханаға жиналған көпшілік домбыра тартып, ән салып, айтысып, таң атқанша ... ... ... жас ... ... ... ... жақсы тілек тілейді.
Бесік жыры - ананың ... ... ... мейірімі мен аналық махаббатын көрсететін тұрмыс-салт жырының бір түрі. Ана сәбиінің бесігін тербетіп отырып:
Әлди, бөпем, әлди-ай!
Айналайын, ... ... ... ...
Аспандағы жұлдызым,
Әлди, бөпем, әлди-ай.!
Құрығыңды майырып,
Түнде жылқы қайырып,
Жаудан жылқы айырып,
Жігіт болар ма екенсің? -
деп, ... ... ... ... одан күтер үмітін, артар сенімін өлең арқылы білдіреді.
Бала қаз тұрып жүре бастағанда, аяғын ала жіппен күрмеп, тұсауын кесу салтында айтылатын ... - ... ... ... ... адам:
Қаз-қаз, балам, қаз, балам,
Қадам бассаң мәз болам.
Күрмеуіңді ... ... ... жүре ... түре ... боп шаба ... бәйге ала ғой.
Құтты болсын қадамың
Өмірге аяқ баса бер,
Асулардан аса бер, - ... ... ... баланың өмірге аттаған қадамына сәттілік тілейді.
Бала төрт-бес жасқа ... ... ... тай ... ... ... ... қылған тойында тілек, бата түрінде айтылатын жыр - атқамінер жыры. Тойға ... ... ақ ... ... сал, ... малды баға біл,
Атқа жақсы шаба біл.
Өнеге, өнер таба біл,
Аймағыңа жаға біл.
Мінеки, атқа міндің - ... жол, - ... ... ... жауапкершілік артып, сана-сезімінің оянуына, тез есеюіне әсер еткен.
Тұрмыс-салт жырларының келесі түрі - ... ... ... ... ... жар-жар, тойбастар, беташар, сыңсу, т. б. жатады.
Ұзатылатын қыздың тойында айтылатын тұрмыс-салт өлеңінің бірі - тойбастар. Тойбастар ... ... ... ... үй,
Табақ-табақ ет тартып, тойдырған үй,
Сәтті күні сәрсенбі той қылыпсыз,
Құтты болсын тойыңыз, той қылған үй! - ... той ... той ... игі ... ... ... той бастайды. Тойбастар өлеңінде той иесіне жақсы тілек, ұзатылған қызының тойына айтылады.
Ұзатылатын қыздың тойында ... ... ... тағы бір түрі - ... ... ... ... жігіттер жағы немесе қыз алушы мен қыз ұзатушы құдалар жағы болып екіге бөлініп айтысады.
Жігіттер немесе қыз алушы жақ:
Алып ... ... қара ... жар-жар-ау,
Қара мақпал сәукеле бетің басар, жар-жар-ау,
Мұнда әкем қалды деп, қам ... ... ... қайын атаң орнын басар, жар-жар-ау, -
десе, ... ... қыз ... жақ: ... алды қара су майдан болсын, жар-жар-ау,
Ақ жүзімді көргендей айнам болсын, жар-жар-ау.
Қайын атасы бар ... осы ... ... ... қайдан болсын, жар-жар-ау, -
деп жауап береді.
Жар-жар ... екі ... ... ... ... аға-іні, т. б. туыстарын салыстыру арқылы бауырмалдықты, қайырымдылықты, мейірімділікті сипаттау үлгісімен жалғаса береді.
Жаңа түскен келінді жаңа жұртымен таныстыру ... ... ... жырының бір түрі - беташар.
Келін, келін келіп тұр,
Иіліп сәлем беріп тұр, -
деп, жаңа түскен ... ... ... ... ... екінші бөлімі деп басталып, жаңа түскен келінге тәрбие беру мақсаты көзделеді. Онда отбасы мүшелерін сыйлау, құрметтеу, ... ... үй ... ... т. б. ... өнеге айтылады.
Ұзатылатын қыздың ағайын-туыс, ел-жұрт, әке-шешесімен қоштасып айтатын өте ... келе ... ... ... бір түрі - ... ... бара ... қыз:
Ата-анам еді - дәулетім,
Мен жұртыма жау ма едім.
Жатжұрттық болып кеткен соң,
Кетер-ау бастан ... - ... ... ... ... ... ... толғайды.
Тұрмыс-салт жырларының бір түрі - көңіл күйді білдіретін өлең-жырлар қоштасу, естірту, жоқтау болып үшке бөлінеді.
Көңіл күйді білдіретін ... бірі - ... ... ... ... ... ... көңіл күй жыры болып табылады. Қоштасу өлеңдері сонымен бірге кір жуып, кіндік кескен атамекенмен, туған ... ... ... де айтылған. Мысалы, жырында Ай мен Таңсық туған ... ... ел аман ... ... көл аман ... ем ... ермек етіп,
Екпе жиде, алма ағаш, гүл аман бол, -
деген өлең арқылы қоштасқан. Қоштасу өлеңдерінде туған ... ... ... ... ... ... қимастық сезім білдірілген.
Қазақ халқының ертеден келе жатқан көңіл күй өлеңінің бірі - ... және ... ... ... бір ... немесе бүкіл елдің басына түскен ауыр халді, қайғылы қазаны өлеңмен, тұспал сөзбен не ... ... ... ... ұшты ұядан,
Қол жетпейтін қиядан, -
деп, ... ... адам ... ... ойын ... ... тұспалмен бастап, әр түрлі салыстырулар арқылы тыңдаушыларды алдын ала даярлаған. Сондай-ақ,
Қанаты бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы ... ... ... ... ... сөздермен басу, жұбату айтқан. Мұндай өлең түрлері естірту деп аталған. Естірту өлең-жырмен де, ... де, ... де ... ... ... ... , , , т.б. жатады. Ауыз әдебиетінде естірту күй түрінде де кездеседі. Мысалы, Жошы ... ... ... ... ... ...
Көңіл күйге байланысты туған өлең-жырдың көне түрі - жоқтау біреудің ... ... ел ... ... ... ... болғанда айтылған. Халық үшін жаулармен шайқасып, қол бастаған, ел қорғаған Қанжығалы Бөгенбай ... ... ... ... Алатаудай Ақшадан
Асып тудың, Бөгенбай,
Болмашыдай анадан
Болат тудың, Бөгенбай, -
деп жоқтаған.
Көңіл күйді білдіретін өлеңдерді ғалым, әдебиетші М.О. ... деп те ... ... бірі - бата-тілек. Бата - ... ... ... келе ... ... ... Халық деп бата сөздерге аса үлкен мән ... ... В.В. ... деп аса ... ... ... ... түрлері бар.
1. Жол батасы.
Жолыңды Алла қолдасын,
Сапарыңды оңдасын.
Пырақ болып мінгенің
Жорытқанда ... ... ... ... Дастарқан батасы:
Заман тыныш болсын,
Дастарқанға ырыс толсын.
Орындарың төр болсын,
Нәсіптерің мол болсын!
3. Тұсаукесер ... ... ата ... аяқ ... Шілдехана батасы:
Құтты болсын бесігің,
Аштың өмір есігін.
Батамды оңдап берейін,
Азамат бол мерейлі!
5. Көш батасы:
Көшің көлікті болсын,
Көлігің сенікті ... ... ... ... ... ... ... "ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ ТАРИХЫ" кітабы
* " Қазақ әдебиеті. ... ... -- ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
М. Ж. Көпейұлының өмір мен отты жырлары21 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
Қазақ ғашықтық жырларының орындалу ерекшеліктері34 бет
Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы57 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь