Көру және есту анализаторлары. Жас ерекшеліктері мен гигиенасы.

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім.
1) Анализаторлар туралы жалпы түсінік. Анализаторлардың ортақ қасиеттері.
2) Көру анализаторы.
3) Көз анализаторының жас ерекшелігі. Көру гигиенасы.
4) Дыбыс анализаторы.
5) Дыбыс анализаторының жас ерекшелігі. Есту гигиенасы.
ІІІ. Қорытынды.
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Қоршаған ортадағы барлық мәліметтерді біз сезім мүшелерінің көмегмен аламыз. Адамда 5 сезім мүшелері бар, оларға көру мүшесі – көз, есту мүшесі – құлақ, дәм сезу мүшесі – тіл, иіс сезу мүшесі – мұрын және сипап сезу мүшесі – тері жатады.
Анализатор – И. П. Павлов бойынша, тітіркенуді қабылдап талдайтын сзгіш жүйелер жиынтығы.
Анализаторлардың көмегімен адам мен жануарлар организмдері мен қоршаған орта арасында байланыс қалыптасады. Сонымен қатар, олар организмдегі зат алмасу процесінің қалыпты өтуі, үлпалар мен мүшелердің қанмен жабдықталуы, әртүрлі жүйелер қызметінің үйлесімді реттелуі туралы ақпараттармен орталық жүйке жүйесін хабардар етіп отырады.
1. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008.
2. Биология: ҰБТ-ға дайындық оқулық-тесті/А. Оспанова, Т. Ахметжанова, Қ. Кульбаева, Э. Оспанкулова. Алматы: ШЫҢ-КІТАП, 2011.
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім.
* Анализаторлар туралы жалпы түсінік. Анализаторлардың ортақ қасиеттері.
* Көру анализаторы.
* Көз анализаторының жас ... Көру ... ... ...
* ... ... жас ерекшелігі. Есту гигиенасы.
ІІІ. Қорытынды.
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе.
Қоршаған ортадағы барлық ... біз ... ... ... ... ... 5 ... мүшелері бар, оларға көру мүшесі - көз, есту мүшесі - ... дәм сезу ... - тіл, иіс сезу ... - ... және ... сезу ... - тері ... - И. П. Павлов бойынша, тітіркенуді ... ... ... жүйелер жиынтығы.
Анализаторлардың көмегімен адам мен жануарлар ... мен ... орта ... ... ... ... қатар, олар организмдегі зат алмасу процесінің қалыпты өтуі, үлпалар мен мүшелердің қанмен жабдықталуы, әртүрлі жүйелер қызметінің үйлесімді реттелуі туралы ... ... ... ... хабардар етіп отырады.
Сыртқы және ішкі орталардың әсерлерін қабылдап, талдап, талқылайтын, олардың жағдайлары туралы сезім тудыратын мүшелер жүйесін анализаторлар немесе анализаторлар ... жеті ... ... бар: ... есту, иіс, тері, қозғалыс, дәм және висцеральды (лат. висцералис - ішкі мүшелерге қатысты), яғни ішкі мүшелерге байланысты ... ... 3 ... тұрады : 1) сезгіш немесе перифериялық бөлім, шеткі немесе рецепторлық ... деп те ... 2) ... ... сезгіш нерв деп те аталады; 3) орталық, немесе қыртыс бөлімі, яғни ми ... ... ... сезім аймақтары деп те аталады.
Рецепторлық бөлім сезім және ішкі мүшелерде орналасқан сезгіш рецепторлардан ... Олар ... ... қабылдап, қозуға айналдырады.
Өткізгіш бөлім рецепторларда пайда болған қозуды сезім мүшелерінен шығып, ми қыртыстарына таситын сезгіш жүйкелерден тұрады.
Анализаторлардың қыртыс ... ми ... ... ... ... ... құрайды. Анализаторлардың рецепторлық бөлімінде ең алғашқы талдау -- алғашқы саны мен сапалық ... ... ... әсерінен рецепторларда қозу толқындары (қозу импульстері) пайда ... ... ... ... ... ... келеді.
Өткізгіш бөлімде шетте пайда болған қозуды өткізіп қана қоймай, аралық ... ... ... ... ... ... көру төмпешігінің ассоциативтік ядроларында талқылағаннан кейін рецепторлардан келген біраз қозу ... ... ... немесе қыртыс бөлімінде тітіркендіргіштердің саны мен сапасына ғана қарап талдау жасалып қоймай, жоғары дәрежелі ... ... ... ... мен талқылау жасалады. Бұл үшін жеке басының өмірден алған тәжірибесі қажет. Былайша айтқанда, шартты рефлекторлы ... мен ... ... ... ... ... Анализаторлардың әрқайсысының жеке-жеке қасиеттері мен қызметтері болады. Сонымен қатар, олардың ортақ, бәріне бірдей қасиеттері де бар:
1. ... ... ... ғана тән ... әсерін қабылдайды. Ондай тітіркендіргіштерді адекватты (лат. адекватус - теңгерілген, ... сай ... ... деп ... Анализаторлардың рецепторлары адекватты тітіркендіргіштерге өте сезімтал болады.
2. Анализаторлардың рецепторлары ... күші ... ... жаңа ... тез ... Анализаторлар бір-бірімен байланысты қызмет атқарады. Сондықтан бірінің қызметі күшейгенде, екіншісінің қызметі төмендейді және, керісінше, біреуінің қызметі ... ... ... қызметі күшейеді.
4. Бір анализатортың қызметі бұзылғанда қалғандары оның қызметін жартылай болса да өзіне алады. Мұндай жағдайда ауру ... пен сау ... ми ... нерв ... ... ... нервтік байланыстар (шартты рефлекстердің байланысы іспетті) пайда болады.
5. Анализаторлардың рецепторларының сезімталдығын жаттықтыру арқылы не күшейтіп, не төмендетуге ... әр ... ... ... ... ... ... байланысты оларды екі топқа бөледі: дистантты (лат. дистанция - ... яғни ... ... ... бір ... ... заттардың оссрін сезу және контактты (лат. Контактус- түйіскен, жанасқан), яғни ... ... ... ... ... анализаторлар.
Тітіркенудің алғашқы коды әуелі қабылдағыш деңгейінде жүзеге асырылады. Оларға тән физикалық және химиялық энергиялар ... ... ... айналады. Түрлендірілген хабарлар анализаторлар жүйесінің келесі деңгейіне жетіп, коды одан әрі өзгереді. Бұл бір ерекшелік, ал екінші ерекшелік - ол код ... ... Тағы бір ... - ол ... ... ... ... шудың көп араласуы, яғни мәлімет тасушы серпіністерге бедерсіз серпіністердің қосылуы.
Әр анализаторға тән ұқсас сезімділіктің жиынтығын модальды жиынтық ... Бір ... ... ішінде бірнеше сапалық қасиеттер болады. Бұл қасиетті сапалар мыналар: арнайылық, ықпалдылық, мерзімділік және ұзақтылық. Мысалы, дыбыс ақырын, қатты, сарт ... у-шу, ... ... алыс-жақын т. б. болады.
Көру анализаторы.
Көру анализаторының құрылысы. Көру анализаторының ... ... көз ... ... ... торлы қабықтағы таяқша және сауытша пішінді фоторецепторлар жатады. Өткізгіш бөліміне к ө р у ... ... Ол көз ... ... ... миға барып бағытын өзгертеді, содан соң оң көзден шыққан нерв сол жақ ми қыртысының ... ... көру ... ал сол ... ... көру ... оң жақ ми қыртысындағы көру аймағына қозуды тасиды. Көру ... ... ... ми ... ... тұсында орналасқан оң және сол жақ көру орталықтары жатады.
Көз өте сезімтал, нәзік және маңызды сезім мүшесі. Оның дүние ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
Құрылысы бойынша көру анализаторының сезгіш бөлімін 3 топтағы мүшелерге бөлуге болады: көздің қосымша құрылымдары, жарық өткізгіш және ... ... ... ... қабылдағыш құрылымдар.
Қосымша құрылымдарға қас, кірпік, кірпік еттері, көз жасының безі мен оның қапшығы, көз еттері жатады. Бұлардың әрқайсысы белгілі бір ... ... Қас, ... кірпік еттері нәзік көз алмасын сыртқы ортаның жағымсыз әсерлерінен (соққы, түрлі химиялық ... су, ... т.б.) ... Көз ... безі ... ... - көз жасын түзейді. Ол көз алмасын суландыру арқылы, көз алмасының қозғалысына байланысты ... ... ... ... сақтайды. Оны жуып-шайып, тазартып отырады және сыртқы ауадан келген микроорганизмдерді өлтіріп, олардың жағымсыз әсерінен қорғап қалады, яғни ... ... Дез - ... жою; инфекция -- лат. жүқтыру) қызмет атқарады. Көз ... ... ... жас ... қорда сақталып, қажет мезгілінде пайдаланылады. Тік және қиғаш орналасқан көз еттері көзалмасын қозғауға қатысады, солар арқылы көз ... ... ... ... ... ... және ... жоғары, жоғарыдан төмен ішіне қарай, жоғарыдан төмен сыртына қарай, алдынан артына қарай (өте аз шамада).
Көру ... ... екі топ ... көз ... ... Көз алмасы - күрделі құрылысты мүше. Ол бас сауытының көз шарасында орналасқан, пішіні шар тәрізді, тек ... жағы сәл ... ... ... ... ақ қабық қоршаған. Ол көз алмасының алдыңғы жағында мөлдір, дөңестеу қасаң қабыққа айналады. Ақ қабықтан соң көз алмасын ... ... етіп ... ... ... бар. Ол қан ... ... тұрады десек те болады. Тамырлы қабаттың ішкі бетінде жұқа бояу зат -- ... ... Көз ... ... жағында тамырлы қабат нұрлы қабыққа айналады. Нұрлы ... ... дәл ... ... ... Оны ... қарашығы деп атайды. Қасаң қабықтың артқы жағында көздің сұйық екі камерасы және көз бұршағы ... Көз ... ... ... кеңістік қоймалжың, іркілдеген мөлдір шыны тәрізді денеге толы болады. Көздің ақ қабығының артқы жағынан ... көру ... ... ... ... ... түсі ... бояуға байланысты болады. Оның түсі көгілдір түстен қою қара түске дейін болуы ... ... ... ... көк, қоңыр т.б. көздерді кездестіруге болады. Кей адамдардың ... ... ... ... адамның (альбиностың) көзі қызыл болады.
Көздің сұйық камералары мөлдір сұйыққа толы болады. Бұл арнайы сұйық көз бұршағын ... (көз ... қан ... ... шыны тәрізді денені толықтыруға пайдаланылады. Көз бұршағы екі ... ... ... ... қапшықтың ішіндегі өте мөлдір қоймалжың зат. Көз бұршағының орта тұсы шетіне қарағанда тығыздау. Оның қапшығы тарамыс арқылы жоғары және төменгі ... ... Ол ... Цинн ... ... Цинн тарамыстары көз бұршағының дөңестелуін реттейді.
Ішкі торлы қабығының құрылысы өте күрделі. Негізінен алғанда, ол жарық сәулелеріне ... ... деп ... таяқша және сауытша тәрізді клеткалардан тұрады . ... ... ... ... ... Саны 137 ... оның 130 миллионы таяқша, ал 7 миллионы -- сауытша клеткалар. Торлы қабықтың дәл ортасында сары дақ бар. Онда тек ... ... ... ... Сары дақ пен оның дәл ... ... орналасқан сауытша клеткалары түсті жарық сәулелеріне сезімтал ... ... ... ... таяқша тәрізді рецепторлар көп болады. Сауытша клеткалар күндіз мол жарықта түсті сәулелерді сезеді де, таяқша клеткалар ымыртта жарық аз ... ... ... толқындарын қабылдайды. Осыған байланысты сауытша тәрізді клеткаларды күндіз көру, ... ... ... ... көру рецепторлары деп санайды. Жарық сәулелерінің әсерінен фоторецепторларда түрлі физикалық және химиялық өзгерістер туады.
Көзді қорғаушы құрылымдары мен ... ... ... пен ... ... ... ... Көзге қауіп төнгенде рефлекторлы түрде көз жұмылып, қабақ пен ... ... көз ... ... ортаның жағымсыз әсерлерінен қорғайды. Көз жұмылғанда көз жасы көз алмасын суландырады да оны құрғап, кеуіп қалудан сақтайды. Көз жасы өте ... ... ... Ол көз жасы ... ... Оның 97,8 % су, 4,4% ... ... 0,8% түрлі түздар. Бұл сұйық көздің қасаң қабығын ылғалдандырып, оның мөлдірлігін сақтайды, зақымдайтын заттарды шайып тастап отырады. Бұған ... оның ... ... заттар микробтарды өлтіріп, оларды жояды.
Көздің қасаң қабығы, бұршағы және шыны тәрізді денесі - негізгі жарық ... ... ... Олар ... ... жинақтап, жарық толқындарын сындыру қызметтерін атқарады. Жарық сындыру қабілеті диоптрия деп аталатын сәулелердің ауытқу мөлшерін анықтайтын өлшеммен есептеледі. 1 диоптрия ... ... 1 м ... орналасқан линзаның жарық сәулелерін сындыру күшіне тең. Жарық сындыру күші ... ... ... ... ... жарық сындырғыш аппараттың қабілеті, құрылысы әртүрлі екенін ескерсек, бұл жүйенің күрделілігін түсінуге болады. ... ... ... ... сәулелері көздің қасаң қабығы, бұршағы, шыны тәрізді денесі арқылы өтіп фокустық нүктеде жинақталып заттың нақтылы, ... ... ... ... ... ... ... орналасқан заттың бейнесін торлы қабыққа түсіру үшін көз бұршағы аккомодациялық қызмет атқарады. Аккомодация деп ... ... ... ... заттардың бейнесін қабылдау қабілетін айтады. Алыста немесе жақында орналасқан заттарды қарағанда көз ... ... ... ... ... ... қабыққа фокустық нүктеде жинап, заттың бейнесін дұрыс корсетеді. Жақындағы затты қарағанда көз бұршағы дөңестеледі, ал ... ... ... қарағанда-жақындатады. Бұл көз бұршағының Цинн тарамыстарының аккомодациялық еттерін босатып ... ... ... ... асады.
Көздің шыны тәрізді денесі жарық сындырғыш құрылымдарының ішіндегі ең күштісі. Мұнда жеткен ... ... ... ... ... ... фокустық нүктеде жиналады. Егер шыны тәрізді дененің жарық сындыру қабілеті тым күшейсе, ... ... ... ... ... ал нашарласа - одан асып жиналады. Мұндай жағдайларда заттың бейнесі бұлдырланып, анық көрінбейді. Шыны тәрізді дене кебе ... да, көру ... ... Оның 1/3 бөлігі жойылса, көздің көру қабілеті жойылады, ал одан аз мөлшері ... ... ... ... арқылы толтырылады. Шыны тәрізді денеде сәулелердің сынуына ... ... ... ... көрінеді. Сондықтан да кішкентай бөбектер май шамның отына қызығып, қолын созып ұстағанда ол отты емес, май шамның өзін ұстайды.
Көздің ... ... ... және ... ... ... ... нүктелерде жинақталған сәулелердің әсерінен олардың ішіндегі ерекше арнайы заттар фотохимиялық ... ... ... ... ... ... ... сауытша клеткаларда иодопсин деп аталатын заттар болады.
Кейбір адамдар заттың түсін мүлде анықтай алмайды. Мұндай кемшілікті осы ... ... ... ... ... Дальтонның атымен дальтонизм деп атайды. Дальтониктер барлық ... ... сұр ... ... түсте қабылдайды. Бұл кемшілік әрбір 100 азаматтардың 4-5 ер ... ... ... бұл кемшілік өте аз кездеседі, не бары 0,5 % ... ... жас ... Жаңа ... ... көз алмасының салмағы 2-4 граммдай ғана. Бұл ересек адамның көзінің ... 2 есе кем. ... ... көзі 6-8 г. ... жылы көз ... көз шарасынан жылдамырақ өседі де баланың көзі үлкен болып ... 3 ... көз ... ... ... ... 90% болады. 6 жаста ересек адамның көзімен теңеседі. Дегенмен көз шарасының алдыңғы-арткы диаметрі ересек адамның көзінің 95% ғана ... яғни сәл ... ... ... ... көзі ... шар пішінді.
Көз жасының безі жаңа туған нәрестеде толық жетілген, бірақ оған келетін жүйке талшығы әлі ... ... 3-5 айға ... ... көз жасы шықпайды. Нәрестенің көзінің қозғалысы екі көзінде бірдей емес, тіпті бір көзін жүмып, екінші көзін ашуы да мүмкін. Көзін ... ... өте ... ... 2 айға ... ғана екі көзі ... қозғалады, яғни сәйкес қимылдай бастайды. Көзге затты жақындатқанда баланың екі көзін бірдей жұмуы тек Іжасқа жақындағанда сәйкестеледі. 2-3 ... ... ... ... ... ... ... қарашығы өте жіңішке -- диаметрі 1,5 мм ғана. Екі көзінің қарашығы тек қана 1 айға толғанда сәйкестеліп, қарашық ... ... ... 3-6 ... көзінің қарашығының диаметрі ересек адамның қарашығымен теңеседі. Дегенмен қарашық рефлекстері мектеп жасына дейін нашар болады да, бастауыш ... ... ... жетіледі. Баланың жарыққа деген рефлексі алғаш кезде тек қана қорғаныс қызметімен шектеледі. Оларда жарықтан қорғану мен ... ... ғана ... ... ... қарашықтың кішірею диаметрі 1 айда 0,9 мм, 6-12 айда -1,2 мм, 2-6 ... 1,5 мм, ... ... ... ... бірдей - 1,9 мм болады.
Баланың көзінің қозғалысы тек 1 айға ... ғана ... ... ... Затқа көзін тігіп қарау қабілеті алғашқы 3-5 айға дейін қалыптасады. Бұл мезгілде затқа қарау ... 1-1,5 ... 3 айда 7-10 ... тек 3-7 ... ... ... жетіледі.Баланың алғашқы жылғы өмірінде оның көз алмасының алдыңғы-артқы диаметрі ересек адамның көзінен 25-35% ... ... ... заттың бейнесі торлы қабықтан асып фокусталады. Табиғи алыстан көру қабілеті 1 жасқа дейінгі балаларда байқалады.
Баланың көзінің қасаң қабығы ересек адамнан гөрі ... көз ... ... ... Қасаң қабық пен көз бұршағының арасы ересек адамның ... ... ... ... ... жарық сындыру қабілеті күштірек. Бұған байланысты көздің айқын көру нүктесі 1 жасқа дейінгі балада не бары 4 см ... көзі ... ... ... береді. 10 жаста ол 7 см, 20 жаста -- 8,3 см, 30 ... 11 см, 40 ... 17 см, 50 ... -- 50 см, 60 ... 80 см ... Яғни ... адамның көзінде жасы ұлғайған сайын алыстан көру ... дами ... ... көру ... деп ... анық дәл көріну қашықтығын айтады.
Көз бұршағының аккомодация күші жасына лайық өзгереді: 1 жаста 25 ... 3 ... -- 20, 5-6 ... - 15, 7-15 ... - 12, ... адамда 10 диоптрияға тең.
Сәбидің сауытша клеткалары жетілмеген. Сондықтан бала 1 жасқа дейін заттың түсін анық көре алмайды. Сауытша ... мен ... ... ... кішкентай болады және бір-біріне жақын. 2 жастан әрі қарай ... ... ... ... да, ... түсін анықтай алады. Ең алдымен сары, сосын жасыл, қызыл, көк ... ... ... ... ... ... ... 3 жаста толық қызмет атқара бастайды. Дегенмен 3 жасқа дейін олар нашар жетіледі, диаметрі кішкентай, бір-біріне жақын тығыз орналасады. 4-6 ... ... ... ... ... ... ... аз болғандықтан, ересек адаммен салыстырғанда заттың түсін тану қабілеті нашарлау келеді. Бұл мезгілде бала затты ... ең ... оның ... содан кейін мөлшерін, ең соңында түсін анықтайды. Заттың түсін анықтау қабілеті жыныстық жетілу мерзімінде ғана ... ... ... ... ... 1-2 апталық өмірінде көру анализаторының өткізгіш бөлімі жетілмегендіктен, заттың бейнесін анық көрмейді. Ең ... көру ... мен ... ... оның ... қалыптаса бастайды, содан соң мидағы төрт төмпешік жетіледі. Төрт төмпешік ми қыртысындағы орталық бөлімге қарағанда жылдам ... ... 1 ... өзінде өткізгіш бөлім қозу импульстерін орталық бөлімге таси бастағанымен, төмпешіктердегі нейрондар ... ... көру ... ... ... Өткізгіш бөлімнің қызметі тек қана 10-14 жаста толық жетіледі. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... бөлімі сезгіш және өткізгіш бөлімдерінен кейін дамиды. Ең ... (17 ... ... ... ғана ... (18,19) ... жетіледі. Көру орталығының нейрондары алғашқы жылы өсуін аяқтамаған, дендриттері мен аксондары ... әрі ... ... 2-3 ... ... ... өте ... жетіле бастайды да, 5-6 жаста толық жетіледі. Ондағы нейрондар ересек адамның нейрондарындай болады. Түйсік аймақтары алғашқы 3 жылғы өмірінде ... ... оның ... өте ... қызмет атқаруға әлі бейімделмеген. 5-6 жаста Бұл аймақтар тез дами бастайды да 10-14 жас арасында толық жетіледі. Көзбен шамалау ... ... ... ... лайық жақсара береді. Бұл қабілет тек жыныстық жетілу мерзімінде ғана ... ... ... ... 4-6 ... ... ... сезгіш аймақтары мен түйсік аймақтарының арасында жүйкелік байланыс жолдары қалыптасады, бірақ байланыс жолдарының жүйке талшықтарының ... ... ... көру ... ... ... ... және жинақтау қабілеттері әлі де болса кемеліне ... Ми ... ... ... ... ... ... жігіттік/бойжеткендік мерзімінде ғана аяқталады. Дегенмен көру анализаторының салыстырмалы толық жетілуі жасөспірімдік мерзімде ... ... де ... және көру ... ... пішінін, түсін, мөлшерін, орналасу қашықтығын және бағытын анықтайды. Затты айқын көру үшін оның бөлшектерін жақсы көру керек. Заттың ұсақ бөлшектерін көру ... ... ... ... ... ... сары даққа түскенде ол өте анық көрінеді, ал сары дақтан торлы қабықтың шетіне қарай жылжыған сайын бұл ... ... ... ... ... ... қызметіне байланысты. Қараңғыда, түнде көздің өткірлігі нашарлайды. Көздің өткірлігін арнайы кесте арқылы ... ... ... ... ... ... ... көзінің өткірлігі - 0,004-0,02, 3 айда - 0,05-01, 1 жаста - 0,3-0,6, 4-5 жаста -0,7-1,0, 10-15 жаста - 1,0 шартты ... ... ... көз алмасының көлденең диаметрі ұзарғанда немесе жарық сәулелерін ... ... ... ... көру ... ... ... Ондай адам тек жақын жердегі заттың бейнесін анық көріп, көзден алыстау орналасқан затты бұлдыр көреді. Себебі, көзге кірген ... ... ... ... ... да, торлы қабықтың бетіне қайта шашыраған сәулелер түседі. Мұндай жағдайда заттың бейнесі дұрыс болмайды. Көз алмасының көлденең диаметрі кішірейгенде немесе көз ... ... ... ... қабілеті нашарлағанда алыстан көру қалыптасады. Ондай адам жақындағы затты бұлдыр көріп, көзден алыстау орналасқан затты ғана дұрыс, анық ... ... ... ... ... торлы қабықтан асып, фокусталады да оның бетіне әлі жиналмаған сәулелер түседі.
Балалардың жақыннан көру қабілетін екі жағы ойыңқы, алыстан көру қабілетін екі жағы ... ... ... ... құрылымдарының қызметіне байланысты рефлекстер де жасына сай әртүрлі: қас қағу рефлексі мезгілінен бұрын туған ... ... ... 2 ... дейін болмайды, ал мерзімінде туған балаларда бірінші күннен-ақ байқалады, бірақ өте баяу ... Жаңа ... ... екі ... қас қағу ... ... ... бір көзінде болып, екінші көзінде болмауы да мүмкін. Қас қағу қимылы 1 айлығында реттеле бастайды. 2 айлығында ол ... ... ... ... ... ... ... ашылып-жұмылуы, жыпылықтауы сыртқы тітіркендіргіштің әсеріне сай болады. Мысалы, жарқ ... ... ... қағу ... тудырады, бұл рефлекстің жасырын уақыты 200-300 мсек. Егер жарық күшті болса, кірпік рефлексіне қоса, басты бұру - ... ... ... ... ... жаңа туған нәрестеде болғанымен, қарашық қимылы өте баяу және екі көзінде бірдей ... Бұл ... ... төрт ... алдыңғы екеуінің толық жетілмеуінен болады. 1 айлық балада қарашықтың қозғалыс мөлшері 0,9 мм, 5 айлығында 1,1 мм, 1 жасында 1,4 мм, 2,5 -- 6 ... 1,5 мм, 12 ... 1,9 мм. ... ... ... ... қатты дыбыстың немесе қорқыныштың әсерінен де байқалады.
Көру гигиенасы. Балаларда ең жиі ... көру ... ... көру ... В. Ф. Уткин (1971) мен Э. С. Аветисовтың (1975) зерттеулеріне қарағанда мектеп ... ... ... 1-2%, 7-10 жаста 4,5%, 11-14 жаста 10,5%, 15-18 жаста21,5%, 19-25 ... ... ... көру ... байқалады. А. А. Сычевтың (1980) зерттеуі бойынша көзге күш көбірек ... ... ... ... шет тілі ... көп ... бөлетін мектептерде бұл көз кемшілігі оқушылардың 25%-нда байқалады. Әсіресе балаларды көру ... ... ... ... ережелерімен таныстырмаған жағдайда бұл кемшілік көбейіп кетеді. Осыған байланысты мұғалімдер өздері де, олардың оқушылары да көру гигиенасын ... ... бұл ... ... ... жөн.
Көру гигиенасының талаптары:
Кітапты оқығанда, қағазды жазғанда баланың көзі мен ... ... 35-40 см ... ... Ең ... 37 см; ... жұмыс орнының жарығы дұрыс қосылуға тиіс. Ең тиімді жарық мөлшері 150-300 люкс шамасында. Жарық баланың сол ... ... ... және ... ... сол ... орналасуы қажет. Жарық сәулелерінің әсері баланың көзіне тура түспеуі керек. Жарық көздерінің сыртында жарық сәулелерін шашатын сәуле ... ... ... ... ... болуы тиіс.
- Үстелде, партада бала дұрыс отыруы керек;
- Жүріп келе жатқан көлікте кітап оқуға болмайды.
- Теледидар ... ... ең ... 2,5-3 м ... отырған жөн (теледидардың экраны 62 см болағанда).
- Баланың жасына лайық жазу, оқу ... ... ... ... ... ... күш ... еңбектің түрлерін, олардың ұзақтығын мұқият қадағалаған жөн.
- Баланың жасына лайық кітап оқу ... ... ... - 10 ... ... -- 15 ... ... -20 минут,
12-15 жаста -- 25 ... ... - 30 ... яғни осы ... уақыттан соң аз да болса, көзді демалдырып отыру қажет немесе көз ... ... пен ... ... ... ... құрылысы мен қызметі. Дыбыс анализаторының шеткі бөліміне - ішкі құлақ та орналасқан ... ... ... ... - дыбыс нерві, қыртыс бөліміне - ... ... ... ... есту ... ... Дыбыс анализаторының ең шеткі бөлімі -құлақ үшке бөлінеді: сыртқы, ортаңғы және ішкі ... ... ... ... мида ... ... ... ауыстырады: оң жақ құлақ тан келген дыбыс жүйкесі сол жақ самайға, ал сол жақ құлақ тан ... нерв ... оң жақ ... өткізеді. Дыбыс анализаторының қыртыс бөлімі ми қыртысының самай тұсында жатқан сенсорлық (41 аймақ) және ассоциативтік (22, 42 ... ... ... ... зона ... ... керең, ал ассоциативтік зонаның 22-аймағы бұзылғанда музыкалық керең, 42-аймақ бұзылғанда сөз керендігі пайда болады.
Құлақ күрделі құрылысты ... ... ... ... ... мен ... ... түтігінен тұрады. Құлақ қалқаны дыбыс толқындарын жинап, сыртқы дыбыс түтігі арқылы дабыл жарғағына жібереді. Дыбыс толқындары екі ... қа ... ... жетуіне байланысты құлақ қалқандары дыбыстың бағытын, шыққан орынын анықтайды.
Дабыл жарғағы сыртқы құлақты ортаңғы құлақ тан ... ... . Ол ... ... ... ... Оның ... ересек адамда 0,1 мм, кеңістікте 45 градусқа көлбеу орналасқан.
Ортаңғы құлақ самай сүйегінің ... ... ... ... ... . Сол ... 3 дыбыс сүйектері бар: балғаша, төсше, үзеңгіше. Ортаңғы құлақ тың қуысын мұрын-жұтқыншақ қуысымен байланыстыратын Эвстахи түтігі бар. Бұл ... ... ... ... ... ортаңгы құлақ қуысына өткізіп, дабыл жарғағының екі жағындағы ауаның қысымын теңестіріп тұрады. Балғашаның сабы дабыл жарғағымен ұштасқан. Балғаша ... ол ... ... Үзеңгішенің табаны ішкі құлақ тың сопақша тесігін жауып тұрады . Сопақша тесіктің беті жұқа жарғақпен жабылған.
Ішкі құлақта екі ... ... ... ... ... ... аппарат бір-біріне перпендикуляр орналасқан жартылай айналмалы 3 каналдар мен олардың табалдырығынан тұрады; екіншісі, ұлу ... -- есту ... Ұлу ... ... қүрылым екі жарым есе айналым жасайтын спиральды сүйек түтігі. Оның ішінде екі жарғақ бар: вестибулярлық және ... Бұл ... ұлу ... каналын үшке бөледі: жоғарғы, ортаңғы және төменгі. Жоғарғы және төменгі ... ... ... толы болып, ұлу сүйегінің үстіңгі жағында кішкентай тесік арқылы бір-бірімен жалғасады. Сол тесік арқылы перилимфа араласып тұрады . ... ... ... ... ... ... қуыстағы перилимфа төменгі қуысқа құйылып, ішкі құлақ тың дөңгелек тесігінің мембранасы ортаңғы құлаққа қарай ығысады. Негізгі мембрана бір-біріне көлденең орналасқан, ... ... 24 мың ... ... ... . Ұлу ... түп ... талшықтар қысқа, ұзындығы 0,4 мм, ал жоғарғы жағында ... - 0,5 мм ... ... мембранада корти мүшесі орналасқан. Ол - дыбыс қабылдаушы негізгі мүше.
Корти мүшесі түкті клеткалардан тұрады. Әрбір түкті клетканың жоғарғы жағында ... 4 ... 60-70 ... ... ... ... шайқалғанда оның түктері жабық мембранаға тиіп, тітіркенеді. Рецепторлық клеткалармен жалғасқан дыбыс нерві арқылы қозу ... ... ... ... барады.
Дыбыс анализаторының жас ерекшелігі. Жаңа туған сәбидің сыртқы құлақ түтігі тар, оның терісінде түктер көп болады. 1 ... ... ... ... ... ... ... Дабыл жарғағы жаңа туған нәрестеде ересек адамға қарағанда анағұрлым көлбеу орналасқан (ересек кісіде 45 градус, балада 15 градус). ... екі ... ... қалың болғандықтан қозғалысы нашар. Сәбидің ортаңғы құлағы сұйыққа толы болады да, біртіңдеп барып ... ... 1 ... балада Евстахи түтігі қысқа, кең, түзу болады. Ішкі құлақ 1 жылдың ішінде ересек адамның құлағы мен теңеседі.
2-3 жаста ... ... ... сәл ... де, 4-6 ... ... ... түтігіндей болады. Дабыл жарғағы 2-3 жаста-ақ ересек адамның жарғағына жақындайды, бірақ орналасуы 30-35 ... ... тек 4-6 ... 45 ... ... ... ... көлемі 2-3 жаста ересек адамның құлағынан кішірек келеді. Ол 4-6 жаста ересек кісінің ортаңғы құлағының көлеміне жетеді. Евстахи түтігі 2-3 ... ... 6 ... ... ғана ... адамдай болады. Ішкі құлақ 2-3 жастың арасында-ақ ересек адамның құлағы мен теңеседі.
Жаңа туған сәбидің дыбыс ... әлі ... ... төрт төмпешіктің және басқа аймақтарыны нейрондары дифференцияланбаған. 1 ... ... ... ... ... жетіледі де, 4-6 жаста ересек кісінің дыбыс нервімен бірдей болады. Есту ... ... ... ... (сезгіш) зонасы алдымен дамып, ассоциативтік зонасы кейінірек жетіледі. 1 жастан аса 41-ші ... ... 6 ... 42-ші ... 7 ... 22-ші ... ... жетіледі.
Баланың дыбыс есту қабілеті алғашқы жылдың ішінде тез ... ... ... есту ... ... ... 1 ... аса мүзыкалық қарапайым әуенді аздап ажырата алады. Дегенмен ми қыртысындағы дыбыс орталығы алғашқы жылы ... ... 4 ... аса 41-ші ... ... ... ал 6 жаста 42-ші ассоциативтік аймақтың дамуы, 7 жаста 22-ші аймақтың дамуы аяқталады. 6 жастан аса дыбыс ... ... ... дыбыс орталығындай болып, талдау және талқылау қабілеттері жоғарылайды. 6 жаста дыбыс есту шегі 22000 герц болады, яғни ересек адамнан анағұрлым ... 7-13 ... ... ... ... ... ... ересек кісінің дыбыс анализаторындай, бірақ есту қабілеті анағұрлым жоғары болады. Ми қыртысының талдау және талқылау қасиеттері одан әрі дами ... ... Есту ... қызметіне қажетті тиімді жағдайларды есту гигиенасы зерттейді. Адам организміне әсер етуші шудың ... ... есту ... ұзақ мерзім жоғары дәрежеде сақтап қалу үшін бала кезден бастап есту ... ... ... ... отыру керек. Айқай-шу есту анализаторына 2 түрлі осер етеді: құлақ тың дыбыс өткізуші мүшелерінің қызметін бұзады және орталық жүйке ... есту ... ... ... Қатты айқай, айталық 90 децибел шамасындағы, есту қабілетіне ғана әсер етіп ... ас ... ... ... ішкі ... ... қызметін бұзады, жалпы жүйке жүйесін тоздырады. 4-5 жыл бойы 120 ... шуда ... ... ... жүйке жүйесінде кемшіліктер пайда болады: ұйқысы бұзылады, басы ... ішкі ... ... ... ... зат алмасуы әлсірейді, тез қозғыш, ашуланшақ болады, қанның қысымы артады, есту қабілеті төмендеп, мамандығына байланысты кереңдік пайда ... ... ... басы ... ... нервтерінің қабынуы пайда болады. Тіпті 6 сағат бойы 90 децибелдік шуда болғанның өзінде есту ... ... ... (90 децибелдік шу -- көлік ағылып жатқан көшенің шуына барабар).
Мектепке дейінгі балалар мекемелеріндегі айқай-шудың мөлшері - 40-100 ... ал ... ... ... одан ... болады. Ер балалардың шеберханасындағы шудың шамасы 60-110 децибел, сынып бөлмесінде - 40-90 децибел. 40 децибел шамасындағы шу балаларға зақым ... 50 ... ... ... ... ... төмендейді. Әсіресе 60 децибелдегі шу оқушылардың зейінін төмендетіп, еңбек ... ... ... байланысты баланың еңбек шеберханасында шулы жұмыс пен көп ... жөн ... ... ... алу үшін ... гигиенасының талаптарын орындау қажет. Әсіресе мектепте гигиеналық талаптарды сақтаудың маңызы зор. Мектептегі шуды азайту үшін оның ... көше жақ ... ... ... ... айналдырып, оған 5 қатар ағаштар мен бұталар отырғызады. Жапырақты биік ... мен ... ... ... ... ... ... 1,5-2 есе азайтады. Қауіпсіздік аймағының ені 6 метрден, мектеп үйінің көлік жолынан қашықтығы 25 ... кем ... ... ... ... сай сынып кабинеттерінің есігі тығыз жабылса, бөлмеге кіретін шудың мөлшері 5-7 децибелге ... ... ... ... ... қатардағы парталарға отырғызған жөн. Мектеп үйінің шулы болмелерін, айталық спорт залы, шеберханалар негізгі оқу болмелсрінен болек әрі алыс ... ... ... ... ... шу ... етіп ... керек. Балалар жұмыс істеп жатқан шеберханаларда, шулы жерлерде әр 30-50 минөт сайын 10-15 минөтке созылатын үзіліс жасау керек.
6-7 жаста ... ... ... емханаларда баланың есту қабілетін тексереді, балалар бақшасына баратын балаларды ... ... ... кезінде балалар бақшасының комиссиясы тексереді. Содан кейін 4-5-ші, 7-ші, 8-ші, 9-шы сыныптарда баланың дыбыс есту ... бала ... ... ... ... есту ... сақтауда мұғалімнің сөйлеу ерекшеліктерінің әсері күшті. Сондықтан мұғалім, әсіресе бастауыш сыныптарда асықпай, ақырын, мәнерлеп сөйлегені ... ... әр сөзі анық ... ... Бастауыш сыныптарда мұғалімнің сөзі көрнекі құралдарды пайдалану арқылы оқушылардың есту ... ... Ұзақ ... ... біркелкі дауыспен сөйлегенде баланың есту орталығы тез шаршап, қызмет қабілеті төмендейді, қорғаныс тежелуі пайда ... ... ... есту қабілетіне ұзақ уақыт қатты дауысты теледидар, музыка ... ... ... әсер етеді. Кішкентай балаларға құлаққа киіп тыңдайтын аспапты пайдалануға болмайды.
Дыбыс есту ... ... ... ... ... ... әуендердің дыбыстарын күшейте түсу үшін, оны жақсы қабылдау үшін ойын-сауық орындарында, концерт залдарында түсті жарықты кеңінен ... ... ... ... ... ... адамның жүйке жүйесіне, әсіресе коңіл күйінің қалпына күшті әсер етеді. Сондықтан музыка ... ... тым ... ... ұзақ тыңдауға болмайды. Музыканы қатты қойып тыңдаумен әуестенген жастардың ішінде, әсіресе 1-15 жастағы кереңдер саны ... ... ... музыканы тындау мөлшері 7-10 жаста -- жарты сағаттай, 11-16 жаста 1-1,5 сағат, 17-20 жаста 1,5-2 сағаттан аспауы тиіс. ... ... ... ... ... ... үшін аса ... Айталық, көлік жүргізушілер үйықтап қалмас үшін музыка ойнатады, бірақ оның шуы 40-60 ... ... ... ... қарастырылып өткен көру және есту анализаторлары жайлы қорыта айта ... адам ... ... ... көру және есту ... ... ... олардың гигиеналық талаптарын қатаң қадағалап отыруымыз керек.
Қолданылғын әдебиеттер тізімі:
* Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына ... ... ... ... 2008.
* Биология: ҰБТ-ға дайындық оқулық-тесті/А. Оспанова, Т. Ахметжанова, Қ. Кульбаева, Э. ... ... ... 2011.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ATM over ADSL технологиясы20 бет
Анализаторлар8 бет
"Ірі қара малының гигиенасы."7 бет
"тірек-қимыл жүйесі,жас ерекшелігі.баланың жеке басына қойылан гигиеналық талаптар"9 бет
Ірі қара гигиенасы7 бет
Ірі қара мал гигиенасы жайлы3 бет
Ішкі секрециялық бездер5 бет
Ішкі секрециялық бездер. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық-гигиеналық және жыныстық тәрбиелеу8 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдер гигиенасының мазмүны, міндеттері, даму тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь