XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы

Мазмұны:

Мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 2
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4
I.XIX ғасыр қазақ халқының әдебиеті тарихындағы шиеленісті кезеңі
1.1. XIX ғасыр поэзиясындағы өнер тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8.9
1.2 Зар заман ақындары және шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9.15

II. XIX ғасырдағы ұлттық сөз өнері дамуының ерекшеліктері.
2.1.XIX ғасырдың екiншi жартысында туған демократиялық ағартушылық әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 18.20
2.2. XIX ғасыр поэзиясындағы ғылым тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.31
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 32
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Курыстық жұмыстың өзектілігі:Қазақ әдебиетіндегі поэзияны зерттей отырып, өнер, білім, ғылым тақырыптарының мақсатын, шығу тарихын айқындау. XIX ғасырдың алғашқы тұсынан бастап қазақ поэзиясында қоғамдық тұрмысты, оның көзге ашық көрініп тұрған кемшіліктері мен қайшылықтарын, адам мінезіндегі артық-кем сипаттар мен олардың арасындағы теңсіздік, әділетсіздік жайларын суреттеуге нақты бетбұрыс жасалды. Жыраулық әдебиеттің мектептері, әдеби дәстүр уақыт талаптарына сәйкес соны көркемдік соқпақтарға ойысты. Қоғамдық-әлеуметтік мәселелер, саяси тақырыптар, күнделікті қауым тірлігіндегі жақсылы-жаманды көріністер тікелей әдеби шығармалардың өзекжарды саздарына, көкейкесті сөзіне ұласып отырды. Поэзияның бұл дәуірде шарықтап өскені соншалық: Атырау, Сыр, Есіл, Нұра, Ертіс, Жетісу бойы, Қаратау, Ұлытау, Алатау, Шыңғыс баурайынан және тағы басқа жерлерден көрінген белгілі ақындардың өзі оңдап саналады. Олар әр алуан ақындық өнер, шеберлік мектебін жасады. Осы кезеңдегі елдік құрылымдық күйреу қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік өмірін біржола басқа арнаға бұрған еді. ХІХ ғасырдағы Евразия кеңістігіндегі тарихи реформалар қазақ әдебиетінің де болмысына бетбұрысты өзгерістер әкелген. ХІХ ғасыр әдебиет өкілдері: Шернияз, Шортанбай, Махамбет, Мұрат, Әбубәкір, Бұқар, Шортанбай, Ыбырай, Абай, Ақан, Сегіз сері, т.б. Қазақ даласында ХІХ ғасырда патшалы ресей отарлаушылары жүргізген саяси-әлеуметтік өктемдік пен басқару жүйесіндегі реформалардың себеп-салдарлары сол кезеңдегі қазақ әдебиеті шығармаларынан да жан-жақты көрініс тапты. Көкірегі ояу ақын-жырау, сөз ұстаған би, шешендер ұлттың мұңын, ұлттың келешегін болжаған күңіреністі көзқарастарын толғады. Хандық басқару жүйесі ыдырағаннан кейін, үздік-создық ұлт-азаттық қозғалысына ұласқан наразылық жалпыхалықтық қуатты күшке айналып кетуге түрлі ішкі-сыртқы жағдаяттар кедергі болса да, халықтың мұң-мүддесі тарихи жыр, дастан, толғауларда буырқанып көрінді. Бұрқ етіп басталып, езіп-жаншылып, қайта бас көтеріп өршіп отырған ұлт-азаттық қозғалыс тарихының ұзақ мерзімді кезеңдерінде ақындардың сөзі, ұлттық әдебиет мұраты ғана өз жолынан да, жүрісінен де жаңылған жоқ. [1, 34 бет]
Курстық жұмыстың мақсаты:
XIX ғасыр қазақ поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыптарын айқындап, сол салада еңбек еткен өкілдердің еңбектерін дәріптеу.
Курстық жұмыстың міндеті:
• XIX ғасыр қазақ поэзиясын зерттеу;
• Поэзияның әр саласына шолу жасау;
Курстық жұмыстың нысаны: XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыптары.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс ең алдымен, мазмұнынан, кіріспеден, екі тараудан және жеке тараушалардан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.
2.Сатершинов Б, Сырымбетұлы , Мұхамедов М, саяси – құқықтық ілімдер
тарихы Алматы 2005. 246 б.
3. « Қазақстан » ұлттық энциклопедиясы, 4 том , Алматы
4.« Қазақ энциклопедиясының » Бас редакциясы,
Алматы 2005. 246 б.
5. Омарұлы Б, Мұрат Мөңкеұлы Алматы 2005. 246 б.
6. Мәдібай Қ. Зар заман ағымы. Алматы 2005. 246 б.
7. Сонда , 60 б.
8. « Қазақстан » ұлттық энциклопедиясы, 4 том Алматы , « Қазақ энциклопедиясының » Бас редакциясы, Алматы 2005. 246 б.
9. Мағауин М. « Поэты Казахстана » Алматы . 1978 , 149 б
10.Марғұлан Әлкей. «Шоқан және Манас», Алматы, 1971, 3-бет
11. Бекхожин Х Қазақ баспасөзінің тарихының очеркі / Х.Бекхожин.
Ғылым, 1981. – 191бет.
12. Дулатова.Д Шоқан – тарихшы. / М.Дулатова. – Алматы:
67бет.
13. Исаев С. Қазақтың мерзімді баспасөз тілінің дамуы. / С.Исаев. – Алматы:Қазақстан, - 1983. – 180бет.
14. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзінің тарихынан. / Б.Кенжебаев. – Алматы: Мектеп, 1950. – 205бет.
15. Мамажанов М. Асыл мұра. / М.Мамажанов. – Алматы: Қазақстан, 1993. –
128 бет.
16. Рысбайұлы.К Қазақтсан Республикасының тарихы. / К.Рысбайұлы. – Алматы: Санат, 2001. – 312бет.
17. Ысмағұлов М. «Қазақстан» газетінің шығу тарихы мен идеялық мазмұны . –
Қазақ ССР 6 – том, 1962. – 633бет.
18. Мұқанов С. ХҮІІІ - XIX ғасыр әдебиетінен очерктер. - Алматы: Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы, 1942. - 247 б.
19. Мағауин М. Ғасырлар бедері. - Алматы: Жазушы, 1991. - 422 б.
20. .Әуезов М. ХІХ менХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. Алматы. 1933 ж.
        
        Қостанай мемлекеттік педагогикалық институты
Қазақ және орыс филологиясы факультеті
Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... өнер, білім, ғылым тақырыбы
Курстық жұмыс
Ғылыми жетекші: Сейсембай Г. А
аға оқытушы
Қостанай, 2014 жыл
Мазмұны:
Мазмұны................................................................................................. 2
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... шиеленісті кезеңі
1.1. XIX ғасыр поэзиясындағы өнер тақырыбы...................................... ... Зар ... ... және ... 9-15
II. XIX ғасырдағы ұлттық сөз өнері дамуының ерекшеліктері.
2.1.XIX ғасырдың екiншi жартысында туған демократиялық ... ... ... XIX ... ... ғылым тақырыбы.................................... 20-31
Қорытынды.................................................................................................. 32
Пайдаланылған әдебиеттер........................................................................ 33
КІРІСПЕ
Курыстық жұмыстың ... ... ... ... ... өнер, білім, ғылым тақырыптарының мақсатын, шығу тарихын айқындау.
Курстық жұмыстың мақсаты:
XIX ... ... ... ... ... ... тақырыптарын айқындап, сол салада еңбек еткен өкілдердің еңбектерін дәріптеу.
Курстық жұмыстың міндеті:
* XIX ... ... ... ... ... әр саласына шолу жасау;
Курстық жұмыстың нысаны: XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыптары.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық ... ең ... ... ... екі тараудан және жеке тараушалардан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... оның көзге ашық көрініп тұрған кемшіліктері мен қайшылықтарын, адам мінезіндегі артық-кем сипаттар мен олардың арасындағы теңсіздік, әділетсіздік жайларын суреттеуге нақты ... ... ... ... ... ... ... уақыт талаптарына сәйкес соны көркемдік соқпақтарға ойысты. Қоғамдық-әлеуметтік мәселелер, саяси тақырыптар, күнделікті қауым тірлігіндегі жақсылы-жаманды көріністер тікелей әдеби ... ... ... ... сөзіне ұласып отырды. Поэзияның бұл дәуірде шарықтап өскені соншалық: Атырау, Сыр, Есіл, Нұра, Ертіс, Жетісу бойы, Қаратау, Ұлытау, ... ... ... және тағы ... жерлерден көрінген белгілі ақындардың өзі оңдап саналады. Олар әр алуан ақындық өнер, шеберлік мектебін ... Осы ... ... ... ... ... халқының қоғамдық-әлеуметтік өмірін біржола басқа арнаға бұрған еді. ХІХ ғасырдағы Евразия кеңістігіндегі тарихи ... ... ... де ... ... өзгерістер әкелген. ХІХ ғасыр әдебиет өкілдері: Шернияз, Шортанбай, Махамбет, Мұрат, Әбубәкір, Бұқар, Шортанбай, Ыбырай, Абай, Ақан, ... ... т.б. ... ... ХІХ ... ... ... отарлаушылары жүргізген саяси-әлеуметтік өктемдік пен басқару жүйесіндегі реформалардың себеп-салдарлары сол кезеңдегі қазақ әдебиеті шығармаларынан да ... ... ... Көкірегі ояу ақын-жырау, сөз ұстаған би, шешендер ұлттың мұңын, ұлттың келешегін болжаған күңіреністі ... ... ... басқару жүйесі ыдырағаннан кейін, үздік-создық ұлт-азаттық қозғалысына ұласқан наразылық жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ішкі-сыртқы жағдаяттар кедергі болса да, халықтың мұң-мүддесі тарихи жыр, ... ... ... ... Бұрқ етіп ... ... қайта бас көтеріп өршіп отырған ұлт-азаттық қозғалыс тарихының ұзақ мерзімді кезеңдерінде ақындардың сөзі, ... ... ... ғана өз ... да, ... де ... жоқ. [1, 34 ... XIX ғасыр қазақ халқының әдебиеті тарихындағы шиеленісті кезеңі.
XIX ғасыр қазақ халқының әдебиеті тарихындағы аса күрделі, шиеленісті ... ... ... замандар кейін қалып, хандық дәуірді де бастап өткізіп, қазақ ұлысы қоғамдық қатынастардың келесі бір жаңа белесіне қадам басты. Білектің ... ... ... ... теңестіріп келген қазақ елінің басына саяси күрестің ең бір озбыр, сұрқия құрығы төніп ... Қос ... ... ... ... ... ... қыспағы тынысын тарылта түскен, деген атпен тарихтан мәлім жаугершілік қырғыннан шыққан қазақ елінің әдеби шығармаларда ... Осы ... ... әдебиеті өз тарихында бұрын-соңды болып көрмеген түлеуді, жаңғыру процесін бойынан өткізді. ... ... ... елдік рухын берік бекіткен ұлттық әдебиет енді қазақ ... ... ... ... ... ... ... алған отарлау саясаты әуелі атамекен ауқымын шиырлап келіп, хандық басқару, елдік құрылым жүйесінің жүйкесін талмау тұстардан әлсіретті. XIX ... ... ... ... ... ... қоғамдық құрылымы біржола ыдырап, елдік басқару жүйесі түбегейлі өзгеріп біткен болатын. XIX ... ... ... ... ... ... ... жаңа саяси-әкімшілік басқаруды қосып, Ресей империясы құрамына бой ұсынбаған аумақтарды одан әрі ... алу ... ... ... ... отарлау саясаты, озбырлығы нақтылыққа ұласты. Хандық дәуір, хандық ... ... оның ... Ресей патшалығы әкеліп енгізген аумақтық-әкімшілік басқару жүйесі орнықты. [1, 256 ... ... ... бірге қазақ елінің әлеуметтік ортасына да іріткі түсіп, ... ... ... ... кірді. Көп хан сайлау секілді еркіндік біртіндеп хандық бірліктің біржола әлсіреп, Ресей ... ... ... ... бағынышты кіріптарлыққа түсуіне әкеліп соқса, XIX ғасырдың алғашқы кезеңінде хан атаулының біржола ... ... ... ... да, ... да аға ... мен ... басқару жүйесінің ықпалына көшті. Бірақ шын мәнінде, сол аға сұлтанның өзі қазақ аймақтарын бірнеше бөлікке бөліп, ... ... ... ... ... ... еді.
Сөйтіп, қазақ елінің ел басқарушылары шағын-шағын әскери-губернаторлықтардың кеңсе қызметшілерінің лауазымдық құзырынан да төмен пірәдарлыққа ұшырағандығын байқамай да қалды. ... жер ең бір ... ауыр ... ... ... иелік те біртіндеп сұлтандардың сол арқылы Ресей патшасы губернаторларының билігіне көшті [3,15 б.].
ішкі-сыртқы қайшылықты өршітіп тереңдетіп жіберді. Ал, ... ... ... алуға әкеліп соқты. . Бұл өктемдік, сөз жоқ халықтың наразылығын күшейтті. Соның барлық қайшылығы мен зардаптары ... ... ... түсті.
Міне, осындай тарихи шындықтар, одан туындаған өзге де ... ... ... мәселелер қазақтың әдебиетіне де әсер етті. Ақындар ... ұлы ... ... ... ... ... ... Ел-жұрт жүрегіндегіні қозғамаған көркем сөздің күні қараң еді [3,16 б.].
Әдебиет тарихына, деген жалпы атпен кірген ... ... ... ... ... бітімі, халықтық мақсат-мүддесі қаншалықты айқындалып, жинақталып, тұтастықпен көрінсе, нақ осы белгілер XIX ғасырдағы әдеби-көркемдік даму ... ... ... ... Жаңа дәуір ақын-жырауларының сол Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберділердің тегеурінді жігерінің, өткір сөз ... ... ... ... ... ... бір ... нақ сол шығармалар тақырып жаңалығымен, көкейкесті әлеуметтік мәселелдерімен, ағымдағы ... ... ... ... ... ... ашқандай еді. Типологиялық тұрғыдан қазақ әдебиетінің ежелгі замандардан бастау алатын адамзаттық мәдениет табиғатымен сарындас, ... ... ... ... мұра ... арқылы ұлт тарихы, халық санасының қалыптасу жолы танылады.
Қазақ даласында XIX ... ... ... ... ... бұл ... ... сол кезеңдегі қазақ әдебиеті шығармаларының өзекжарды тақырыбына айналмауы мүмкін емес еді. Хандық басқару жүйесі ыдырағаннан кейін, үздік-создық ұлт-азаттық қозғалысына ұласқан ... ... ... қуатты күшке айналып кетуге түрлі ішкі-сыртқы жағдаяттар кедергі болды. Бұрқ етіп басталып, ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс тарихының ұзақ мерзімді кезеңдерінде ақындардың сөзі әдебиет мұраты ғана жолынан да, жүрісінен де ... [3,17 ... ... ... мен ... адамдықтың, ақиқаттың бұзылғаны, әлде бұзылатындығы жайлы күйінішті леп, күрсіністі болжам жиірек ... ... ... ... Дулаттардың ақындық мектебі осы кезеңде күшейіп, қазақтардың ғасырлық мұңын толғады. Бұл замандағы әдеби нұсқалар ... ... ... ... ... ... ... арманға толы еді.
Содан барып, қазақ халқының рухани дүниесінде басталған бұл күйзелісті даму ... ... ... ... ... ұлттық қасиет үшін жанталас тұтас екі ғасырға созылғандығы аян [3,18 ... ... ... ... ... үш ерекше құбылысты ерекшеліктері байқалады. Оның біріншісі, жоғарыда сөз болған қоғам тарихындағы саяси-әлеуметтік жағдаяттар мен мемлекеттік құрылыстағы жаңалықтар болса, ... ... ... ... рет ... ... көре бастауы, әдеби шығармаларды насихаттаудың, таратудың жаңа ... ... ... еді. , өзге де діни ... ... оған етене жақын кітап , 1807 жылы ... ... ... ... ... жарық көрді. Қолжазба кітаптар, тасқа қашалған, балбалдарға түзілген бітіктерге келгенде талай ғасырдың алдын орап кететін түркі, ... ... ... ... кітаптарына осылайша XIX ғасырлар табалдырығында қол жеткізді. , , , , тағы ... ... ... ... алғаш рет көруі сол кезеңнің үлесіне тиді. Ауыз әдебиетінің дәстүріндегі көркем сөздің кітап болып тарала бастауы, ... ... ... ... ... ... тарихымен бірге, әдебиеттің де тарихи даму заңдылықтарының ерекше жаңалығы.
Үшіншіден, ең негізгісі, қазақ әдебиеті біртіндеп жаңа әдебиет арнасына түсе ... ... ... жаңа ... негізінен осынау үш тарихи құбылыстың тоғысында өріс алды [3,19 б.].
Әрі батыр, әрі жыраулар бітімі жалпы қазақ халқының хандар дәуіріндегі әдебиетінде ... ... ... XIX ... да сөз ... ... ... дүниедегі дәстүрлі әлеуметтік көшбасшылығын жалғастырды. Қазақ әдебиетіндегі жыраулық ... ... ... ... ... биіктен көрінуі сонау ежелгі түркі дәуірлерінен жалғасқан әдеби-әлеуметтік дәстүрдің ғасырлар бойғы үздіксіз өрбіген дәстүрінің белгісі. ... ... ... ... сабақтастығы қазақ әдебиетінің де заманалар бойы желісін үзбеген эстетикалық ... ... ... ... ... [3,20 ... ғасыр ақындардың шығармалары дәстүрлі сипаттарымен бірге жаңашылдық рухымен ерекшеленеді. Көбінесе толғау, тебіреніс үлгісіндегі шығармалар ақын-жыраулардың поэтикалық символдарды шебер ... ... өлең ... өзін ... ... ... мүмкіндігімен дараланып, поэзияның қайталанбас бітімді анықтарына айналды [3,13-25 бб.].
1.1.XIX ғасыр поэзиясындағы өнер тақырыбы
XIX ... ... ... жазба әдебиетi -- әлеумет халiн ұғып, ел қамын жақтауға кiрiсiп, өлең бұрынғыша, қызық, сауық ... ... ... ... ... атқара бастады, елдiң саяси пiкiрi мен тiлек, мақсат, мұң, зар сияқты сезiмдердiң басын қосып, жаңадан ой негiзiн, салт санасын құрауға ... бұл ... ... ... ... ... ... нысанасы бой көрсеттi. Осындай әлеуметшiлдiк сарынды көбейткен тарихи оқиғалар бұл дәуiрде орыс отаршылдығымен ... ... ... ... ... болу, сонымен байланысты туған ел iшiндегi өзгерiстер, қанаудың ... ... ... ету ... ... ... ... тапталуы қазақ ақындары шығармаларында кеңiнен бейнелендi. Осы өзгерiске қарсы анық ... ... ... ... ... ... Махамбет жырлары -- Исатай Тайманов бастаған көтерiлiстiң (1836 -- 37) ... үнi. ... ... мақсат-мұраты (), оған қатысатын ерлердiң сипаты (), соғыс суретттерi (), Исатайдың батырлығы мен оны жоқтауға арналған ... (, ), ... өз ... ... (, ) ... өлеңдерiне жалғасып, тұтастай көтерiлiс тарихын, сол кезеңдегi әлеум. жағдайды бейнелейдi. Исатай-Махамбет көтерiлiсiне тiлектес ақындар қатарындағы ... ... ... ... ... ... ... батылдығымен, тапқырлығымен бағалы. Исатай -- Махамбет көтерiлiсiне жалғас ... ... -- ... ... ұлт-азаттық қозғалысы да (1837 -- 47) өзiне тiлектес әдебиет ... (, , , ... ... жыры). Сыр бойында, Батыс Қазақстанда өткен патша отаршылдығына қарсы көтерiлiстер кезiнде жаңа жырлар туды (, ). Отаршылдыққа қарсы ... ... ... ... ... дамуында озық идеясымен, халықтық мазмұнымен жаңа белес саналады. Билеушiлерге қарсы наразылықты ашық айтқан шыншыл поэзия туды, ... ... жаңа ... ... Осы ... ақындар iшiнде Жанақ Сағындықұлы, Шөже Қаржаубайұлы, Сүйiнбай Аронұлы елеулi орын ... ... ... ... ақындары шығармаларында ел байлығының талауға түсiп, халықтың кедейшiлiкке ұрынып, қоныстың тарылуы, зорлық-зомбылықтың күшеюi, парақорлықтың етек жаюы, адамдар ... ... ... ... ... дiн ... ... т.б. жағдайлар кең қамтылып, көркем бейнелендi. Оларды заман қайғысы, өткендi ойлап торығу, алдағы өмiрден шошыну зары бiрiктiрдi. Бұл ... ... ... -- ... Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Кердерi Әбубәкiр Шоқанұлы, т.б. халықтық поэзияның ... ... Оны ... ... ... ... ... реализмдi байытып, адам психологиясындағы өзгерiстердi жарқын суреттеуде, тiл өрнегiнде сан алуан жаңалықтар табуда осы топтағы ақындардың еңбегi үлкен. Олардың бiразы ... ... ... ... ... ... дiни әдебиет үлгiлерiмен жете таныс болуы арқасында көркемдiк құндылығы жоғары туындылар жасады.
Кіші жүз қазақтарының Исатай, Махамбетбастаған ұлт-азаттық көтерілісіне (1836 -- 37) ... оның ... ... бірі болған. Шернияз жырларында көтеріліс тақырыбы басты орын алады. Ақын көтеріліс жеңіліске ұшырап, оның басшысы Исатай мерт ... да, ... ... тақырыбын асқақ үнмен жырлады. Сол арқылы Исатайдың батырлық бейнесін жасаған: "Па, ... ... ... ... "Ақ ... алтын сапты, қылышым-ай", "Исатай ел еркесі, ел серкесі", т.б. жырларын шығарды. "Па, ... ... ... ... "Сағынам ауызға алсам Исатайды", "Исатай - ел еркесі, ел серкесі" деген жолдарының өзінен-ақ өмі-ріндегі ең сүйікті, ең ... ... шын дос, ... ... ... ... ... зары мен терең сыры байқалғандай болады. Исатай өлмей, ... ... ... ... не дер едің дегенде:Бармысың, жауға түскен алтыным-ай! Самалым, саз қонысым, салқыным-ай! Жауыңның қоржынына түсіп едің, ... ба ... ... Ақ ... ... сапты, қылышым-ай Жатпапты асыл пышақ қап түбінде,Шықтың ба қабын жарып, ... ай! - деп, ... ... едім ... Осы ... ... ... Исатайды қандай дәрежеде сүйіп, қандай дәрежеде жақсы көретіндігі айқын көрінеді.[4,162бет]
1.2. Зар заман ақындары және шығармашылығы.
Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух ... ... ... мен ... ... ХІХ ұлт азаттық күресте, (Махамбет, Нысанбай ) қайта көтерілгенмен , Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде зар ... ... ... жеріне қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін келмегенді. Жерінен ... ... әдеп - ... пен қазақы мінезінен де айрыла бастады . Патга үкіметі енгізген жаңа әкімшілік шаралар қазақ болмысына тән еместі. ... ... ... - ... , алауыздық, арызқойлық - қазақ қоғамының осы кезеңдегі жемісі болды.Осы кезде өмір ... ... ақын - ... бір тобы ... ... жатқан келеңсіз құбылыстарды айаусыз сынға алды.Олар Қазақстанның Ресейге қосылуымен капиталистік көзқарастардың енуін кері ... деп ... ... ... ... , ... туралы өз болжамдары мен пікірлерін білдірді.Қоғамда болып жатқан өзгерістерге өзіндік көз қараста болған және сол ... ... ... М.Әуезов > жыршылары деп атаған болатын және әдебиет тану тарихында да олар осылай айтылды. Тарих ғылымының докторы М.Қойгелдиев отаршылдық бұғауына ... ... ... мың -мұхтажы мен қайғы - қасыретін жырлаушыларды > мектебінің ойшылдары деп атады.. Бұл ... ... 1927 жылы ... ... - ... кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен қазақ халқының тағдырын мұң - ... ... ... ... Оның ... өкілдері : Дулат Бабатайұлы , Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мүмкейұлы, Әбу ... ... ... Асан , т.б. ... ... ... хан тұсынан Абайға дейінгі жүз жылға ұластырып Нарманбетпен аяқталды (2,168 б.). зар - ... ... ... ... ... сипат алғанын отан көрсетеді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы бұрынғы қалыптасқан құндылықтардың өзгеруі , елді басқару жүйесінің ... ... ... ... ... алуы, халықтың қатты күйзелуі Зар- заман ақындарын тарих сахнасына шығарған. Олар халықтың жай күйін ойлаған үлт- қайраткерлері ретінде танылды. Олардың ... ... ... дәстүрлерді қабығы бұзылмаған қалпында сақтауға , ұлттың - бітімімен ажырамауға ... ... ... мен европалық метрополиядан еңген жаңа тәртіптердің шегінен шиеленісуі Шортанбай, Дулат және ... ... > ... ... шығармалары арқылы қабылдады. Олар ХІХ ғасырдағы қазақ өміріне тән ... ... ... сынайды. Әлеуметтік, үйлесімділік уақыты ретінде өткен дәуірді идеяландыра отырып , бүгінгі заманның келешегінен де үмітін үзіп, түңіледі, қауіп ... ... ... Зар - заман ақындарының кеудесін кернеген мұң, зар , шер әбден ... ... > жете ... ... ... ... ... алып, аздырып, діннен аулақтату сияқты империялық пиғылдар жүзеге асуына қарсыласы ... Зар - ... ... ... ... өмірге әкелді. Бұрынғы жыраулар поэзиясын үндесіп өршіл рух, әсіресе, Мұрат Мөнкеұлының( 1843 - 1906 ) ... ... ... ( 3,38 ). Зар - ... ... ... ұлттық болмысы , қазақы қадір - ... ... ... үндеген , ой - пікірлер жанаймен шарасыздықпен соңғы төзімді сарқа айтылғандығымен ерекшеленеді. Мұндай өлеңдермен болжамдықтың бұғауына бас ... ... ұлт ... ... үні ... аңғарылады. Зар - заман ақындарының шығармаларында сары уайымға салыну, қайғы - мұңға берілу сарыны да байқалады. Бұл ... ... ... ... үміт жоқтығын налыйды, тығырықтан шығатын жол таппай қыйналады. Олар елдің барлық ... ... ақыр ... ... деп ... Зар - ... ... аса ірі өкілдерінің бірі - Шортанбай Қанайұлы ( 1818 - 1881 ) > ... да ... сол ... ... жырлаған өлеңдерінің бірінің атынан алынған. Концерватор ақын қасиетті Түркістан маңында дүниеге келіп, қарқаралы өңірінде өмір сүреді. Ол патша өкіметінің ... ... ... халқының болмыс тіршілігіне кері әсер еткенін , көптеген ... алып ... ... ... , ... ... ел - жұртта береке қалмағанын шығармаларының басты тақырыбы етіп ... ... ... ... ... мен тұрмыс салтына едәуір ықпал еткен капиталистік қатынастарды қабылдамаған ақын халық өмірінде болып жатқан өзгерістерге сын көзбен ... ... ... ... ... ... ... тегіне сәйкес болу керек деп есептеді.Заманның бұзалғанына назары болған ақын енді қайта келмейтіндігіне > озатынына , > ... де ... біле ... ... ... > деп осы жағдайға душар еткендерді ренішін айтады (4,29).Елде ұрлық пен парақорлықтың , өсек пен ... ... ұлы ... ... , ... ... бермеген әлеуметтік құбылысты заманақырға теңеген шортанбай оның себебін патша ... ... ... ... Шортанбай ақырзаманды жойылуы деп ұқпайды. Оның ойынша , ... әдет - ... ... ... арасындағы сыйластық байырмалдықтың азаюы әркімнің өз басын ... ... ... өз еркіндігінен айырылуы , орысқа бодан болуы. Хандық билікті аңсаған ақын >, , енді сені ... > деп ... [4, ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерінің екінші халыққа күшпен енгізілуінің қаншалықты қатерлі екендігін түсіндіреді. ... бойы ... ... әдеп - ... ... ... ұшырауын ол халықтың адамгершілік нормаларын бұзатын құбылыс ретінде бағалады. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын батыл айыптады, бұл жағдайдан шығудың жолдарын іздеп ... - ... ... өлең - жырларында елмен қоштасу , ... ... ... ... ... орын алған. Жалпы , қонысты бастау ұғымы көптеген халықтардың фольклорлық шығармаларына тән. Таласуға түскен елден кетіп, ... жер , ... ... ... ... ... , бостандыққа ұмытылу мұраттарымен орайлас келеді. Туған жердің ... ... ... , ... ... ... ... жастық дәуреннің еске алу үрдісі ата қоныстың бүліншілікке түсіп , өзгенің ... ... ... ... мұң - ... ... жатады. Ақындардың бір қатары жұтаған жер мен көшкен елге қайырылып сөз айтып тұрып , басқыншылық пиғыл мен зорлықшыл ... ... ... қосады. Зар - заман ақындарының көпшілігіне тән ерекшелік - ... ... ... , ... уақыттағы ел сипатының өзгерісін қолмен ұстап, көзбен көргендей бейнелеп ... ... ... ... Зар - ... ... ... алғашқы бастапқы кезеңінде , яғни отарлаушылардың ойранынан бұрынырақ айтылғандығы мен ... . ... көз ... тұрғысынан қарасақ олардың ойлаған қауіпі расқа айналғанына куә боламыз. Бұл ақындардың ішінде өлең - жырдың бар қуатын пайдаланып, ата - баба ... ... ... ... пен ... келетін кесапатты бірдей болжап бергені. Дулат Бабатайұлы (1802 - 1874). [6, 47бет]
Шортанбай - өз заманының ... ... ... шешен жырауы. Шортанбай шығармашылығы ХІХ ғасырдағы қазақ өмірінің айнасы, әсіресе, кедей - кеншік, момын шаруаларының тұрмыс ... ... ... Елді ... жаңа ... ... ... алыпсатарлар, саудагерлер екенін ақын айқын суреттейді. Ол өсиеттерін қалың қазаққа, оның басшы адамдарына, ... ... ... Өз ... барлық қауымға сәлем жолдап, бақұлдасқандай болады. Шортанбай толғауларының ішіндегі көпшілікке кеңінен тараған туындысы "Келер заман сипаты"атты шығармасы. Онда халқының ... ... ... ақын елі үшін ... ... ... ... шығар жол іздейді. Келер заманның кескін-келбетін көрегендікпен көрсете келіп, өз тарапынан тұжырым жасайды, баға береді. Ол 19 ... өз ... ... ... дейін көрсете білген бірден-бір ақын. Шортанбай белгілі бір ортаның немесе аймақтың ғана емес, ... ... ... ... ... ... болды. Ресей отаршылдығының зорлығын көзімен көріп, жанымен, тәнімен сезінген ақын өзінің "Зар заман", ... ... "Тар ... ... жалған",т.б. толғаулары арқылы ақиқаттың астарын ашып көрсетті.
Шортанбайдың толғауы - (М.Әуезов).Шортанбай ақын әдебиетіміздегі деп ... ... ... ірі ... бірі. Ол бүкіл саналы өмірі мен бойындағы ақындық асыл дарынын туған халқының отаршылдық езгідегі ауыр халін, оның ертеңгі болашағының мән-жайын ... ... өзі куә ... ... ... ... өзгелерден бұрын сезініп, соны аяусыз әшкерелеуге аянбай атсалысты. Ақын белгілі бір ортаның немесе аймақтың ғана емес, барша халықтың ... ... ... ... ... Ресей отаршылдығының зорлығын көзімен көріп, жанымен, тәнімен сезінген ақын өзінің , , , , т.б. ... ... ... ... ашып ... ... ішіндегі көпшілікке кеңінен тараған туындысы атты шығармасы. Шортанбай шығармаларының лейтмотиві - заман, қоғам, халық тұрмысы, ел ... жер, ... ... ... мен ... әкімдердің озбырлығы, жаңа қарым-қатынастан туындаған тонаудың жаңа түрлері, сатқын ел билеушілер, бұзақы топта, т.б. Елді қанаушылардың жаңа тобының ақшалы байлар, ... ... ... ақын ... ... ХІХ ғасырдың көптеген ақындары қазақтың тәуелділікке душар боп, қоныс қысымына ұшырағанын күйіне жырлады. Қолынан шығып кеткен мекендеріне іштері қазандай қайнап, ... ... зар ... ... ... ... Есіл, Ертіс жер суларының шұрайлы бойларынан айрылу шымбайына қатты батты. Шортанбай туралы пікір айтқан кейбір зерттеушілер оны өмірден ... ... ... мен ... ақыны деп келді. Оның өлең жолдары ақынның бойындағы басым күш - түңілу емес, жігерлілік, үмітсіздік ... ... ... ... ... ... сезім екенін көрсетеді. [6, 54бет]
Шөже Қаржаубайұлы - халық ... ... Нұра ... жерінде кедей шаруа отбасында туған. Өлең шығару ... жас ... ... бала ... аурудын салдарынан зағип болып қалған. Айтыстарға қатысқанда қалыптасқан әлеуметтік-философиялық көзқарастары болды. Адамгершілікке жат кеселді кемшіліктерді әшкерелейді (Кемпірбай, Тезекбай, Жәмшібай, ... ... ... ... ... және ... ... Үлкен айтыстарда 17 рет жеңіп шыққан. Өзінің асқан шешендігімен, суырып-салма төкпелігімен, көкейкесті мәселелерді қозғауымен және ауылдағы ат төбеліндей бай-шонжарлардың екіжүзді ... мен ... жұрт ... ... аяусыз әшкерелеуімен кеңінен танымал болған. Асқақ жыршы, лирикалық, эпикалық дастандарды шебер орындаушы болған. Абаймен кездесіп, ... ... ... мен аңыздарын білетіндігімен оған зор ықпал жасаған. Ш. Уәлиханов 1864 ж. 5 наурызда өзінің Омбыдағы пәтерінде Шөже ... ... ең ... ... ... жазып алып, Шөженің ақындық шеберлігіне жоғары баға ... бір топ ... ... ... ... ... "Бәйтікті мақтағаны", т.б.) жеке адамдарды көтере дәріптеп, мақтауға құрылған. Сонымен қатар Шөже ... пен ... ... ... ... батыл сынға алды. Аталары Қуандық, Шөженің әкесі құлдықта, шешесі күңдікте өткен адамдар, өзі де жасынан жетім қалып, бай босағасында ... күн ... ... Шөжемен айтысқа түскен ақындар ата-тегіне мін тағып оның ... ... ... ... өлеңінде Шөже өз өмірі туралы едәуір мәлімет ... ... ... өсіп ... ауруынан көзі кеткенін айтады.Атым Шөже, баласы Қаржаубайдың,Үйде жарлы ... ... ... ... ... ... жүзін көрмеген сормаңдаймын,-деуіне қарағанда, ақын өзінің дүниені өз көзімен көрмеген ... ... Ол ... ... сөйлеп, ешкімнің бет-ажарына, бақ-дәулетіне қарамай, тайсалмай, әркімнің мінін бетіне баса ашық айтқан.
Мұрат ... 1843 жылы ... ... ... ... ... аулында туған. Әкесі Мөңке шыр жұқпаған кедей болыпты. Мұрат Кіші жүздің он екі ата Байұлының Беріш руынан ... ... ... ... ... Қазақ жерін иемденуді әуелден армандап келген, ғасыр басынан жаулап, ішіне ене қорғандар салған Ресей XIX ғасырдың орта кезінен өзінің елді ... кең дала ... ... ... заңын енгізді. Шұрайлы жерлеріне, әсіресе өзен-көлдерінің маңына орыс қарашекпендерін көшіріп әкеліп қоныстандырды. Қазақ шаруа - ларын ... қуып ... ... ... ... қарсылық көрсеткендерін қырып-жойды, атты-асты, аударды. Қазақ халқы осы кезде қорлықтың көкесін көрді. Халықты ата қоныстан қууға, шұрайлы жерлерін ... ... ... әкім-қаралар, хандар, би-сұлтандар орыс патшасының алдында құрдай жорғалап, көмекке келді. Қазақтарды өз ... қуу ... ... ... ... жүргізілді. Орыс әскерлері мен орыс көпестері емін-еркін құнарлы мекендерді мәңгілік иемденді.Мұндай ... ... ... ... ... ... ... аймақтарда көтерілістер туды. Пат - шаның қарулы күштері оларды ... ... ... ... ең ... - ... бастаған кө - теріліс еді. Ол қазақ тарихында тәуел - сіз - дік үшін күрестің ең ірісі ретінде ... ... ... ... ... күші жетпей сорлаған халықтың зар мен мұңы халық арасынан шыққан зиялы қауым - ақындар жырында сөзсіз көрініс ... ... зары ... ... зарлы жырлар туғызды. Оған әдебиет зерттеушілері Шортанбай, Дулат, Мұраттарды қосады. Бұл ... ... ... боп ... ... біз әңгіме етіп отырған Мұрат ақындарының бел ортасында болып, өзінің де, ... да ... ... ... ... Зорлықшыға деген небір қарғыс жырлары қатты ашыныстан, қайғыдан, қабырға қайыстырған мұңнан шығатыны белгілі. Мұрат ... ... ... ... ... ... ... халықтың зары жан-жүрегіңді тебірентеді. Ата-бабаларымыздың сол ғасырда көрген қорлығына шыдай алмай жаның жылайды. Сонымен, , атты лирикалық дастандар - ... Олар ... ... ... ... ... ақын орыстың озбырлығын өте ерте кезден бастайды. Батыс өлкесін ақын деп ... бойы - ... ... бойы ... ... бойы - майлы қиян,Адыра қалғыр, үш қиян!Үш қиянның ара бойынанЖеті жұрт көшіп жол салған.Ақын Ресей патшалығының отаршыл-дығы ... ... және ... - ге ... бастап кіріп, ішімізді жай - лай бергені өте өрнекті тілмен бейнелі көрсетіледі.Еділді тартып алғаны - ... ... ... тартып алғаны - Жағаға қолды салғаны.Ойылды тартып алғаны - Ойындағысы болғаны, - ... ... бір ... ... ... жасаған зорлығындай сурет адам көз алдына келеді.
дастаны Мұрат ақынның жүрегін жарып шыққан ең ... ең ... жыр. Ол - ақын ... айтқан халық үні, халық мұңы болды.Ел ішіндегі әңгімеге қарағанда жырлану ... ... ... 1878-79 ... ... ... жалғыз түйесін жетелеп, үй-ішін алып Маңғыстауға кетіп, нағашы ... ... ... ... ақын ... ел ... Адайдың қызба жігіттері: деп ел арасына сөз жүгіртеді. ... мұны ... бір ... келер деп іштей ширығып жүреді. Осыны сезген үлкендер: деп қойғызады.Сөйтіп жүргенде Адай елінің үл - кен жиы - ны ... ... ... ... ... болыс ел жиналады. Жиын басталарда үлкендер: дейді. Сонда елдің Матжан деген атақты ақсақалы: дейді. Ел мұны мақұлдайды. Сонда ... ... ... ... Мұрат осы жырлайды. Мұраттан кейін ешкім сөйлемей жиын жалғасып кетеді. Бұл толғау осылайша туады. Сонда бұл ... 1880 жылы ... ... ... осыны қуаттайды. жыры өткен заманды еске алып, сонау Асанқайғыдан бас - тап ата қонысты тастап, озбыр елдің басқыншылық ... ауа ... жылы ... ... ашына айтады. [6, 81бет]
II.XIX ғасырдағы ұлттық сөз өнері дамуының ерекшеліктері.
Ақындық поэзиядағы фольклор мен әдебиет дәстүрі ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстан жерін отарлау жұмыстары: барлық аймақтарда әскери қамалдар мен бекіністердің салынуы, ресми қазақ ... ... аға ... ... старшындық, ауылдық отарлық басқару жүйесінің енгізілуі. Ресей империясяның қазақ елін отарлау ... ... ... құжаттары: >(1822), (1824). Сырым Датұлы бастаған халық қозғалысы /1787-1797/ және оның XVIII - XIX ғ.ғ. ... ... ... мұралардығы көріністері. XIX ғасырдың бірінші жартысында отарлық езгіге қарсы Қазақстанда болған қарулы ... ... ... ... ... бастаған көтерілістер, олардың әдебиет шығармаларында бейнеленуі. Кенесары Қасымұлы бастаған ұлттық-азаттық қозғалысы /1824-1847/ және оның ... ... ... ... ... ... және олар ... қозғалысқа қатысқан батырлар туралы тарихи жырлар: Нысанбай жыраудың , Доскен Әлімбаевтің , Жүсіпбекқожа Шайхисламұлының дастандары, Досқожа ақынның ... , атты ... ... т.б. ... ... ... ... отаршылдығының (XIX ғ. Екінші жартысы) күшейе түсуі. Ресейдің отарлық саясатына және Хиуа, Қоқан хандылықтың басқыншылық соғыстарына қарсы көтерілістер: Есет батыр/1853-1859/, ... ... ... бастаған Сырдария бойындағы, 1867,1868,1870 жылдары Орал, Торғай, Маңғыстау облыстары халқынын көтерілістері туралы тарихи жырлар. Зар заман ақындарының поэзиясы және оның ... ... ... ... ... капиталистік қарым-қатынастар дамуының Қазақстандағы табиғи байлық шикізаттарының көздерін игеруге ықпалы. Сауданың дамуы. Ақмола, Атбасар, Қарқаралы, Талды-Қоянды, т.б. ... және ... ... ... кең ... ... ... халық ағарту ісінің жағдайы. XIX ғасырдың бас кезіндегі оқыту түрлері. Бұқара, ... ... ... Қазан Өфе, Түркістан, Ақмешіт қалаларындағы медреселерден білім алған қазақ оқығандарының ағартушылық қызметі. Отарлау саясатының ... үшін ... ... оқу ... 4-5 ... қалалық училищелер, орыс-қазақ мектептері, гимназиялар Омбыда, Семейде, Өскеменде, Верныйда, Торғайда, Қостанайда, Ырғызда және т.б. жерлерде ашылуы. Манғол, манчьжур, қытай, парсы және т.б. Азия ... ... ... ... ... /1889/ ... ... қаласындағы Сібір кадет корпусының /1847/, Неплюев кадет корпусының ашылуы. Бөкей Ордасында орысша және татарша сауат ашу ... ... ... /1872/, Ташкентте /1979/ мұғалімдік семинарлардың ашылуы. XIX ғасырдың 90-шы жылдарында Жетісу өлкесі бойынша Пішкекте, Қапалда, Жаркентте, ... ауыл ... ... ... Орыс ... ... ... тарихын, тілін, фольклорын, этнографиясын зерттеу жұмыстарының екі ... ... ең ... - ... ... ... саясатының мақсатын орындау, екіншісі - ғылымдық ізгі ниет. Қазақ халқының рухани мәдениетін, этнографиясын, фольклорын патшалық империяның отарлау ... орай ... ... ... ... ... ... В.В.Григорьев, А.П.Рычков, П.С.Паллас, Н.И.Ильминский, А.И.Алекторов, т.б. Бұлардың еңбектернің отаршылық ниетке негізделгенімен, қазақтың ұлттық мұраларын әлемдік өркениетке ... ... ... ... ізгі мақсатта, адал ниетпен халық мұрасын жинап зерттегендер: В.В.Радлов, А.И.Березин, Г.Н.Потанин, Ә.Диваев, т.б. Қазақ-орыс ... ... ... ... тану мен ... ой-пікірдің дамуына қазақ даласында XIX ғасырдағы әртүрлі себептермен болған орыс жазушыларының, ғалымдар мен ағартушыларының /А.С.Пушкин, Л.Н.Толстой, Ф.М.Достоевский, Е.И.Даль, ... ... т.б./ игі ... ... орыс ... ... М.Л.Михаилов, М.С.Лесков, Г.И.Успенский, В.Г.Короленко, т.б./ шығармаларында қазақ халқы тұрмысының суреттелуі. А.С.Пушкиннің ... ... ... ... ... ... ... келгені. Пугачев бүлігі туралы кітабында қазақ, башқұрт және т.б. азиялық халықтар туралы жазуы. ... ... ... ... ... ... Украин ақыны Т.Г.Шевченконың шығармашылығындағы қазақ халқа тақырыбы, оның Қазақстанда, арал ... ... ... ж.) ... ... , , және т.б. суреттеріндегі қазақ ауылы тұлмысының реалистікпен бейнеленуі. атты ... ... ... ... салыстырыла бейнеленуі. Шетелдік ізгі ойлы зиялылырдың қазақ халқы, оның әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... ... журналисі Джордж Кеннанның , поляк революционері Адольф Янушкевичтің , поляк суретшісі Борислав Залисскийдің атты ... ... ... алынып жазылған ағылшын Клер Клермонттың поэмасы, т.б. XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті дамуының ... ... ... ... ... әдістердің көріністері. Ауызша және жазбаша ақындық дәстүр ... ... ... сілемдерінің сақталуы. Ежелгі түркілік, шығыстық жазба әдеби дәстүрлермен сабақтастық. Фольклордағы синкретизмнің ... ... ... ... ... Жаңа ... жазба әдеби мазмұндағы лирикалық, сатиралық өлең, поэма, проза (әңгіме, очерк, ғылыми-көсемсөздік мақала) жанрларының, философиялық ... ... және ... ... ... ... XІX ... қазақ әдебиеті ұлттық дарынды тұлғалардың көптігімен де, бір-біріне ұқсамайтын дара туындылардың сан қырлы сипатымен де ... Бұл ... ... ... дамып, даңқты ақындар Жанақ, Шөже, Орынбай, Түбек, Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Бақтыбай, Жамбыл сияқты әйгілі ... ... ... Ырысжан, Ұлбике, Тәрбие, Ақбала және басқалар сияқты ақын қыздардың есімдерімен толықты деуге болады. Түрі мен мазмұны ... ... ... ... ... кейбіреулерінің негізгі мазмұнында халықтың өмірі, оның шаруашылық-тұрмыстық проблемалары, рулық қоғамдастықтың ерекшеліктері сөз болса, Біржан мен Сара ... ... ... жеке бостандық беру мәселесі көтеріледі. Мұндай айтыстармен қатар бірін-бірі қалжыңмен қағыту, танысу, амандасу, көңіл ... ... ... ... ... де аз ... [7, 254бет]
Осы кезеңнің музыкалық мәдениетінде Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) өзіндік даралығымен көрінді. Ол 1836-1838 жылдардағы ... ... ... ... ... ... қатысушысы ғана емес, көтерілістің "жаны" мен "жылнамашысы" болды. Оның "Исатай көтерілісі", "Исатайдың өлердегі сөзі" ... ... ... ... ... сияқты Шернияз Жарылғапұлы (1817-1881) Кіші жүз қазақтарының отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күресінің жыршысы және ту көтерушісі болды. Жалынды жырларымен халықты ... ... [ 8, ... ... ... ... тұлға саналған зар-заман ақындары да қазақ әдебиетінде өзіндік орын ... ... ... ... ... - ... ... (1802-1874), Шортанбай Қанайұлы (1818-1881), Мұрат Мөңкеұлы (1843-1909). Олар қазақ халқының ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың "Ақындық жалғыз өз көңілінің күйін толғай білуде емес, басқалардың да халін танып, күйіне салып толғай алуында" деп ... ... бұл ... да қара басын күйттеген ақын емес, халқының үнімен елдің мұңын жеткізуші ... ... ... өмір ... ... ... отаршылдық саясаты дәуірлеп, қазақ жерінің нағыз талауға түскен кезі еді. Мәселен, Мұрат Мөңкеұлы "Үш ... ... ... бір ... ... ... толғау-дастандары арқылы қазақ жерін отарлаушыларды батыл әшкерелеп, озбыр ... ... ... ... ... ... менің қазағым", "О, Сарыарқа, Сарыарқа" өлеңдері арқылы қазақтың ауыр тұрмысын бейнелейді. [8, 101бет]
2.1. XIX ... ... ... ... демократиялық ағартушылық әдебиет.
Қазақ әдебиетiнiң өскелең бағытын айқындауда 19 ғасырдың екiншi жартысында туған демократиялық ағартушылық әдебиеттiң орны ерекше. Бұл әдебиеттiң ... ... ... Абай ... ... ... ... оқу-өнер арқылы алдыңғы қатарлы елдерге теңелуге, теңдiкке жетуге болатынына сендi. ... ғыл. ... ... ... ... елi ... ... демократиялық идеялар тарады. Ыбырай әдебиетке деген ұғым, ... ... оның жас ... ... ұлы күш ... ... Өзi ... арналған әңгiмелер, өлеңдер жазды. Көркем сөз өнерiнiң кемелденуi, өлең ... ... ... ... сол ... жаңа көркемдiк әдiс -- реализмдi қалыптастыру ұлы Абайдың ... тидi. Ол ... мен ... ... әдебиетiн еркiн меңгерiп, көркемдiк таным мен талғамға жаңа талаптар қойды, жаңа сипатты поэзия туғызды. Классикалық әдебиет ... ... ... аударып, қазақтың төл әдебиетiмен қатар қойды, Қазақ әдебиетінiң эстетикалық принципi Абай шығармаларында жүзеге асты. 19 ғ. әдебиетi ... ... ... және олардың бiр-бiрiне ұқсамайтын сан алуандығымен көзге түседi. Онда айтыс ақындары (Жанақ, Шөже, Орынбай, Түбек, Бақтыбай, Кемпiрбай, Сабырбай, Сара, Ырысжан, ... ... ... т.б.), әншi ... (Бiржан сал, Ақан Серi, Сегiз Серi, Мұхит, Жаяу Мұса, Балуан ... т.б.), ... ... ... ... ... Сабалов, Шәдi Жәңгiров, Мәулекей Юманчиков, Кашафутдин Шахмарданұлы, т.б.) жыршы-жыраулар дәстүрiн жалғастырып, халықтық әдебиет үлгiлерiн сақтап жеткiзушiлер (Марабай, Абыл, ... ... ... т.б.) ... өмiр ... ... барлығы өз мүмкiндiктерiнше әдеби арнаны толықтырды, өмiрдi өзiнше танып жырлады. Қазақ тiлiндегi алғашқы кiтаптар осы кезде басылды ( -- 1880, -- 1890, -- 1896, т.б.), ... ... ... ... көре ... ... ... көршi халықтар әдебиеттерiмен байланыстары ұлғайып, жаңа аудармалар пайда болды; қараңыз. [9, 105бет]
20 ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті ұлы ... ... ... ... ... ... ... қарсы күрес пен тәуелсiздiктi аңсау идеясын ашық және батыл көтердi. Ахмет Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов қазақ ... ... ... ... ... қараңғылықта отырған күйiн суреттеп, елдi өнер-бiлiмге үгiттедi. Жаңалыққа енжар, ұйқыда жатқан қазақты бiрi боп ... ... бiрi деп, бар ... жар ... ... ... әдебиетке келген ақын-жазушылардың барлығы да осы дүбiрмен оянғандар едi. Сұлтанмахмұт Торайғыров қазақ әдебиетін көркемдiк-эстетикалық тұрғыдан байытып, жаңа жырлардың туып, жетiлуiне үлес ... Оның , атты ... , , , ... ... ... публицистик. мақалалары ақынның әр саладағы iзденiстерiн танытты. Әдебиеттегi сыншылдық бағытты дамытып, ағартушылық идеяны көркем сөз ... ... ... Дөнентаев, Мұхамеджан Сералин, Спандияр Көбеев, Бекет Өтетiлеуов, ... ... ... ... ... ... Бернияз Күлеев, т.б. елеулi еңбек сiңiрдi. Олар ... ... әр ... ... ... ... ... өлеңдер мен мысал жанрында өнiмдi еңбек етсе, Бернияз заман шындығын лирик. өлеңдермен ашуға ұмтылды. Ауыл мектептерiнде ... ... ... мен ... ... ... ұстаздық, ағартушылық көзқарастарымен байланысты едi. Көбеев атты роман ... ... ... ... журналист Сералиннiң әлеуметтік теңсiздiктi бейнелейтiн дастандары (, ) ... ... ... ел ... ... ... қазақ қоғамының мешеу күйiн сынауда Ғұмар мен Нарманбет өлеңдерi едәуiр көркемдiк табысқа жеттi. Бұл дәуiрдегi ... ... ... жолы мен ... ... ... ... бiркелкi емес едi. Олардың iшiнде таза қазақы дәстүрге сүйенген, аракiдiк шығыс әдебиетiнен хабары бар ақындар тобы болды. Олар да ел iшiн ... ... ел ... ... патшаның отаршылдық саясатын сынады. Мәшһүр-Жүсiп Көпеевтiң, Нұржан Наушабаевтың реалистiк өлеңдерi дәуiр шындығын ашып ... 20 ... ... әдебиеттi толықтыруда дастанының авторы Ығылман Шөрековтi де, Қ. ә-нiң дәстүрлi саласын ... ... ... ... ... ... ... Үкiлi Ыбырай) атап айтуға болады. 1917 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсiнiң батырлары Амангелдi, Бекболат, т.б. туралы жырлар туды. ... ... ... халық поэзиясы ғасыр басындағы әдебиеттiң демокр.-халықтық бағытын толықтырып, оны жаңа мазмұнмен байытты. [ 10, 68бет]
2.2. XIX ғасыр поэзиясындағы ... ... ... Ресейде қоғамдық-педагогикалық қозғалыстың, орыс педагогикасының озық идеялары ... ... ... ... ... ... Шоқан арнайы педагогикалық еңбектер жазбаса да, оның қоғамдық және ғылыми еңбектері ағартушылық сиптта болды. Ол ... мен ... озық ... үлгі ... ... ... ... ғылымын, мәдениетінен үйренуге шақырды. Ол өз елінің оқу-ағартушы мен ... ... үшін ... ... ... мәдениет пен экономика саласында артта қалуына қатты қынжыла да қинала ой ... ... ... сол азаптан арылту жолында талмастан үлкен жұмыс жүргізді. [11, 124бет]Ш.Уәлихановтың оыс-қазақ мәдени-педагогикалық байланысының тарихындағы өшбес ... сол - ол ... озат ... мен ... таратушы, насихаттаушы болды, артта қалушылық пен надандыққа қарсы күресті. Шоқан Уәлиханов ағарту мәселесінде орыстың революциялық-демократиялық педагогикасының бағытына жақын ... Оның ... ... ... ... мен ... халықтығы қағидасына сүйену қажет. Тілмаштар мен билеп-төстеуші чиновниктер әзірлейтін мектептердің орнына еуропалық ғылым мен ... ... ... ... мен ... ... ұйымдастыруды арман етті. Шоқан қазақтар арасында орыс білімін, оның ғылымы мен өнерін таратудың тиімді шаралары үшін күресті. Ол ... ұясы ... ... ... ... ... ... , - деді ол. [12, 38бет]Халықтық тәрбиенің жаңа жүйесін ойластыра отырып, ... ең ... жас ... ... мен ... ... ... жүзі мәдениетінің бай қазынасымен таныстыра алатындай діннен бөлген дүниежүзілік білімдерді ... ... ... мен Орта Азия ... ... ... ... себебі - Ш.Уәлихановтың пікірінше, монархиялық тәртіп пен ислам діні. Шоқан Уәлиханов қазақ халқының ... ... де, ... де ... тек ... пен оқу-ағартудың табыстарына байланысты деп білді. Өзінің бұл ... ол ... ... негіздеді. Шоқан Уәлиханов орыс ғылымы мен педагогикасындағы халықтық және ұлттық қағиданы негізге ала ... ... ... ... бірінші болып, өз елінің табиғатын, тарихын, өмірі мен мәдениетін зерттеуге баға жетпес үлес қосты. ... ... тағы бір ... ... - өз елін орыс ... таныстырып, екі халықты жақындастыруға тырысты. Сол халықтардың достығының, бауырластығының және өзара толық түсінушілігінің дамуына жағдай жасауды ойлады. ... ... ... ... мұрасын зерттеудегі баға жетпес еңбегі оның бауырлас қырғыз халқының ауыз ... ... мен ... жете ... ... ... ... - Ш.Уәлихановтың қырғыз халықының әдеби ... ... ... ... ... ... ... өзінің атты монографиясында ол жайлы былай де жазды: - ... ... ... Азия ... ... мұра ... келе ... қызықты жыр, қырғыз халқының айтулы мұрасы. Бұл жырды алғаш рет қағаз бетіне ... оны ... ... ... бір кеніші еткен жас ғалым Шоқан еді>>1. Бірақ басқа ағартушылар сияқты, Ш.Уәлиханов та қоғамдық құбылыстарды материалистік тұрғыдан түсіндіре алмады. Оның ... ... ... прогресс пен демократиялық өзгерістерге жетудің шешуші жолы мен құралы тек ғана ағарту, тарату, мәдениетті жетілдіру. Ш.Уәлиханов ... ... ... ... ... ол ... мәдени өмірінен тыс қалған жоқ. Ағартушы-ғалым ретінде Ш.Уәлиханов халықтың арасында ағарту ісін тарату және дамыту үшін күресті. [13, ... ... орыс ... ... ... ... салдарынан, ол қазақ балалары үшін мектептер ұйымдастырғанда оқыту мен ... ... ... ... ... ... ескертті. Бірақ Шоқан Уәлиханов басқа да ағартушылар ... ... ... ... ... ... ... көтеріле алмады. Оның түсіндіруінше, тек ғана ағарту ісін тарату, мәдениетті арттыру құралдары арқылы қазақ даласында әлеуметтік ... және ... ... жетуге болады деді. Шоқан Уәлихановтың көзқарасының қателігі оның ... ... ... Ол ... жан-жақты сынай отырып, қоғамдық кемшіліктердің негізгі себебі ислам діні деп түсіндірді, шын ... оның ... ... ... ... ... өмір жағдайларында жатқандығын түсінбеді. Қорыта келгенде, Ресейдің алдыңғы қатарлы зиялыларының Ш.Уәлихановтың ғалым-ағартушы, қоғам қайраткері ретінде көзқарасының ... ... зор ... ... ... ... мен ... дамуында ерекше із қалдырды. [14,128бет]
Ы.Алтынсарин демократиялық-ағартушылық бағыты оның педагогикалық көзқарасының үш бірдей саласынан көрініс тапты. Біріншіден, бүкіл өмір ... ... ... ... ... ... тартуға, дүние ғылымдарын үйретуге және соған оқу құралдарын жазып шыығаруға арнаса, екіншіден, ... ... ... ... оларға күнделікті ғылыми-әдістемелік басшылық жасауға көңіл бөлді. ... ... ... ... ХІХ ... ... ... болған саяси әлеуметтік мәселелерді жан-жақты қамтып жазуға жұмсады. Ол кез ... ... ... ... ... ... сүйгіш, өнерлі азамат болуға, жат мінезден бойын аулақ ұстауға шақырды. [15, 98бет]Қазақ халқының келешегі тек өнер-білімде деп түсінген Аллтынсарин өз ойын іске ... ... ... ... ... ... ... табандылықпен жеңе отырып, өз мақсатын іске асыра білді.Алтынсарин қазақ тілінде кітаптар жазды, оларды халық арасына тарату арқылы ғана дін ... ... ... ... ... деп түсінді. . Ұлан-байтақ қазақ даласында дінияуи мектептер ашу, балаларды өз ана ... ... - оның ... ... ... Ұзақ ... бойы ... деген жаңсақ пікір уағыздалып келді.Батыс Сібір генерал-губернаторының 1876 жылы Ішкі істер министріне жолдаған жолдамасында деп ... ... үшін орыс ... ... рет ... Ильминский болғаны, ал оны тәжірибеде тұңғыш қолданушы Ыбырай екені аңғарылады.Ы.Алтынсариннің ағартушылық саласындағы ... ... іске ... оның 1879 жылы ... ... ... инспекторы болып тағайындалуы және бұл қызметте өмірінің соңғы минутына дейін үздіксіз он жыл табандылықпен еңбек етуі үлкен пайдасын тиігзді. ... ... ... соң ол ... ... ... қолға алды. Ол оқытушы кадрларын даярдау мәселесін де қолға алды. Оның ұсынысы бойынша 1888 жылы көкек ... Ор ... ... ... мектебі ашылды. Мұғалімдер даярлау ісімен қатар оларға керекті оқу-әдістемелік құралдарын жазу ... де ... Оның ... ... ... ... , Л.Н.Толстой , Ф.Бунаковтың , Тихомировтың оқу құралы ретінде пайдаланылды. Орыс ... ... ... ... ... ... өзі екі оқу құралын (1889) және (1889) жазып, бұларды қазақ-орыс мектептеріне төлтума оқулық ... ... ... ол ... ... ауыз ... асыл үлгілерін, балаларға арналған нақыл әңгімелер мен өлеңдерді, орыс жазушылары Крылов, Толстой, т.б. әңгімелері мен мысал өлеңдерін ... ... ... өз ... ... ... ... жағрапия, тарих, физика, сондай-ақ техника саласынан түсінік беруді көздейтінін айтқан еді. Бірақ ол кітабы осы кезге ... ... ... оқыту әдісі мәселелеріне де ерекше мән берді. Өзінің А.А.Мазюхин, Ф.Д.Соколов, Ғ.Балғымбаев, т.б. мұғалімдерге жазған хаттарында балаларға тиянақты білім беру, ... ... ... ... әдістерін жетілдіру жайында көптеген ақыл-кеңестер берді.Ы.Алтынсариннің оқу-ағарту ісіндегі тағы бір ерен еңбегі қазақ жастарына кәсіптік мамандық беру ... ... ... еді. Ол осы ... ерекше мән беріп, қолөнер, ауыл шаруашылық училищелерін ашуға көп күш жұмсады. Көп ұзамай Торғай қолөнер училищесі ұйымдастырылып, өзі ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы училищесінде өзінің қора жайын беретіні ... ... ... ... қыздарын оқытып-тәрбиелей ісіне де жол ашқан Алтынсарин еді. Ол Ырғызда қазақ қыздарына ... ... ... бар мектеп аштырды. Мұның өзі қазақ халқының өмірінде орасан өор ... ... ... ... Ол ... әкімшілігінен Торғай облысының барлық уездерінде қыздар училищелерін ашуды өтінді. Оның бұл ... өзі ... ... соң екі ... кейін жүзеге асты. Ы.Алтынсарин өз халқын жан-тәнімен ... ... ... ... өсуі үшін бойындағы бар күш-жігерін аянбай жұмсаған нағыз патриот еді. Ол Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында: -деп ... өз ... ... ірі ... ... Оның ... бейнесі мен іс-әрекетінен қазақ халқының мәдени-экономикалық дамуын, қазақтың ұлт болып бірігуін, жаппай сауатты, ... ... ел ... көксегенін біртуар асыл азаматты көреміз. Ыбырайдың бұл арманы Қазан, кейіннен ... ... ... іске ... ... құрып отыр. [17,68бет]
Қазақ сахарасында мәдениет пен оқу - ағартудың туын ... ... ... ... ... ашу, оқулық жазу, мұғалім даярлау ісінде үлкен өнеге көрсеткен Ыбырай Алтынсариннің мұралары отызыншы жылдарға дейін арнайы зерттелмеген. Ол тек ... ... ... қана ... ... Орта ... арналған Қ.Жұмалиев пен С.Мұқанов, С.Исмаиловтың әдебиет кітаптарында Ыбырай Алтынсарин шығармалары талданып, олардың мазмұны мен ... ... ашып ... ... ... жасалады. Тарихшылардың ішінен Ыбырай Алтынсариннің өмірі, ағартушылық, жазушылық қызметі мен жазысқан хаттары туралы архивтік деректерге сүйене ... ... та ... жаза бастаған Бекежан Сүлейменов еді. [17, 92бет]
Жалпы алғанда Бекежан Сүлейменұлының Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстанның мәдени дамуы және ... ... даму ... ... ... екі ... ... болады. 1945 жылдан бастап 1957 жылға дейінгі ... ... ... ... байланысты 13 ғылыми - көпшілік ... ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің таңдамалы шығармалары жинағын қазақ (1955 жылы) және орыс тілінде (1957 жылы) дайындайды. Екінші кезең 1957 жылы Ыбырай ... ... ... жинағы жарық көргеннен кейін, Бекежан Сүлейменовтің осы тақырып бойынша зерттеуді тереңдетіп, түрлі қырларын кеңейткендігімен ерекшеленеді.
Ыбырай Алтынсариннің шығармашылық мұрасы ... ... 30 - ға жуық ... ... - ... ... жазған. Ол ең алғашқы болып Ыбырай Алтынсаринді қоғам қайраткері ретінде танытқан зерттеуші еді. Сондай - ақ ... ... ... ... қалап, баға жетпес үлес қосқан. Профессор Ә.Ламашев ғалымның осы ... ... ... деп ... ... ... зерттеулері негізінде 1975 - 1978 ... ... ... ... ... ... шығады. Бекежан Сүлейменовтің соңғы еңбегі 1980 жылы жарық көреді. Ол - ... аса ... ... - ... Ыбырай Алтынсарин Қостанай өңіріне белгілі атақты Балқожа бидің отбасында тәрбиеленді, тоғыз жасында Орынбор қаласындағы қазақ балаларына арналған жеті ... ... ... ... ... ... ... қызмет істеген белгілі Шығыс зерттеушісі В.Григорьевтен сабақ алады. Оның ... жиі ... ... әдебиет, тарих тағы басқа ғылым салаларынан кітаптар оқиды. Кейіннен дүние жүзі әдебиеті классиктері В.Шекспир, И.Гете, ... ... ... М.Ю.Лермонтов, Ә.Фирдауси, Г.Низами, Ә.Науаи тағы басқа классик шығармаларын өздігінен оқып ... ... Бұл ... ой - өрісін кеңейтеді, өркениетті елдердің ғылымы мен мәдениетіне деген құштарлығын арттырады.
Мектепті үздік ... ол, 1857 - 1859 ... ... өз ... ... ... песірі болады да, 1860 жылы Орынбор облыстық басқармасына кіші тілмаштыққа ауысады. Кейіннен өз ... ... ... қаласындағы бастауыш мектепке мұғалім болып келеді. Осы кезден бастап ... ... - ... ... ... Ол ... ... түкпірде мектеп ашу өте қиын еді: қаражат, мектеп үйі, оқу құралдары жетіспейтін. Оның үстіне осындай ізгілікті іске ... ... да, ... ... те салқын қарайтын. Бірақ соның бәрі оның талабын қайтара алмады, ағартушылық идеямен қанаттанған қайраткер көздеген ... ... ... ... Ол ... ... ел - елді ... қаражат жинауға кіріседі.
1864 жылы қаңтардың 8 - ші жұлдызында жұрттың көптен күткен ... ... ... ... ... ... қызықты, тартымды, әрі түсінікті етіп беруші еді. Мәселен, діни мектептерде молдалардан сабақ ... ... бір жыл ... әзер хат таныса, Ыбырайдың алдынан оқыған шәкірттер небәрі үш айдың ішінде хат танитын ... ... - ... ... ұйымдастыруда ол дүние жүзі педагогика классиктері: Я.А.Коменский, Ж.Ж.Руссо, К.Д.Ушинский, Л.Н.Толстой тағы ... ... ... идеяларын басшылыққа алды, оларды қазақ даласында мектеп өміріне енгізген тұңғыш педагог болды.
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарасынан да бүкіләлемдік ... - ... ... ... гуманистік көзқарас, яғни шәкіртке жылы жүректі болу, мұғалім мен оқушы арасындағы ынтымақтастық принциптерінің ... ... ... ... ... екі кластық мектептердің меңгерушілеріне жазған нұсқау хатында ол: - деп ... еді, ал ... ... бір ... , - ... Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай Алтынсарин мұғалімдердің бала оқытудағы орнын жоғары бағалап: - деген сөзі осы күнге дейін құнын жойған жоқ.
Ыбырай ... төл ... ... ... ... да ... сауаттандыру, сана - сезімін ояту, ... ... ... түсу ... ... хрестоматиясында Ыбырай Алтынсарин орыс тіліндегі әртүрлі оқулықтардан сырттай үлгі алумен тынған жоқ. Осы іздену ... ол орыс ... ... ... енуіне жол ашты: орыстың алдыңғы қатардағы жазушылары мен үлкен ... ... мен ... ... ... ... алып ... оларды қазақ тіліне аударып, дала өміріне сіңістірді.
Ыбырай Алтынсарин И.Крыловтың , , , Лев ... , , ... , орыс ... ... Паульсонның хрестоматиясынан , , , , , , , , , , , сияқты көптеген шығармаларды аударды.
Бұл шығармалардың барлығы да әрі ... әрі ... ... жас ... мен білім көлеміне сай, түсінуге жеңіл, тәрбиелік ... ... ... ... ... ... екені мәлім. Халықтың мәдени өмірі мен рухани тілегінің өсуіне байланысты ... да ... ... Аудармаға қойылған белгілі бір дәуірдегі талап, халықтың мәдени өмірі өсіп,кемеліне келген екінші бір ... ... ... қанағаттандыра алмауы мүмкін. Сондықтан әрбір аудармаға (демек, Ыбырай ... ... да) баға ... өз дәуірінің талап - тілек дәрежесі тұрғысынан қарауға ... ... ... ... мақсаты - сол тілде оқитын оқушыны басқа бір тілде жазылған шығармамен ... Бұл ... өзі әр ... ... ... болған. Әсіресе, өткен ғасырда, халықтардың мәдени дәрежесі әр сатыда тұрған кезде, аударманың . ... ... ХІХ ... ... ... ... оқушыға жақын, тартымды шығуына көбірек көңіл бөлді. Ыбырай Алтынсарин де осы принципті ұстады. Ол өз кезіндегі ... ... ... ... ... орыс ... көп кейін екендігін ескермей кете алмады. Осының нәтижесінде ғана ол алғашқы ... ... ... үшін ... күші ... ... ... шығармалар пайдалы деп санады және осы мәндегі әрбір аудармалық шығарманың түсінікті, қарапайым түрде шығуын қадағалады. Бұл ... ... алғы - ... ол ... деп ... еді: . [18, 144бет]
Абай Құнанбаев - қазақ халқының ұлы классик ақыны, ағартушы демократы, ұлтымыздың рухани ... ... ... ... ... табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары көп ойландырған, ол дүние ... ... өзін ... ... ... ... тырысқан. Мен осы кіммін? Жан иелері өмірінің түпкі мәні неде? ... адам ... ... да ... ұйықтайды, қорғанады, артына ұрпақ қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан ... ... ... ... Абай ... де толғандыратын терең сырлы сұрақтарға жауап іздейді. Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында адам баласының өмір сүру мақсатын, сол мұратына жету ... ... ... мәні мен ... ішкі ... ... ... ашып көрсетеді.
Кемелдену, жетілу - адам өмірінің мақсаты екенін ... ... ... ... не? ... жетілулер бар. Мысалы, спортпен шұғылданып өзіміздің денемізді, күш-қуатымызды жетілдірсек, ал ғылым-білім, өнерге үйрену ... ... ... Абай ... айта ... бұлардан гөрі маңыздырақ жетілу барын, ол - рухани жетілу, яғни ... ... деп ... ... ... ... жан ... орын тепкен. Жан адамның тыныс-тіршілігін, іс-әрекетін жүрек арқылы басқарады. Егер жан ... ... онда ... ... де ... ... Ішкі дүниесі тазарып, жетілген адам ғана қателікке ұрынбай, өмірде жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре алады. Адам ... ... оның ... тазалығымен тығыз байланысты деп үйретеді Абай. Сонымен, ... ... - ... ... жетілдіру екен. Бұл - адамның ішкі нәзік болмысын тазарту деген сөз.
Абай өз шығармаларында жетілу ... ... ... ... ... ... адам осы ... жолдарынан өте отырып өзінің қай деңгейде тұрғанын және өмірінің келесі белесін анықтай алады. Мәні терең ашылып, келешегі айқындалғанда ғана адам ... ... ... Абай ілімі осылай әркімнің өмірінің мәнін ашып, оның келешектің жарқын ... ... ... ... ... ... бір ... түсірілген көзқарасын тұжырымдайтын арнайы философиялық шығармасы жоқ. Дегенмен, Абайдың көптеген өлеңдері мен ... ... "... адам мен ... ар, ... ... ... ... қатынасы бар, толып жатқан бөлек-бөлек бір көлемді, әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар екені даусыз. Абай шығармашылығын зерттеудің алғашқы ... 1920-30 ... ... ... мұрасы қызу айтыстар тақырыбына айналды, діншілдігі басым әдеттегі буржуазиялық идеалистік философияның жамап-жасқаған біртүрі деп дәлелдемек болушылар да ... ... З. ... ақыны Абайдың философиясы және оған сын. , 1928, 2 тамыз).
Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен ... ... ... Қ.Жұбанов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, І.Жансүгіров т.б. Абайдың ақындық мұрасын анайы-социологиялық шабуылдан қорғап, мақалалар жазды. (, 1934, 30 ... [19, ... ... 19 ... да ... ... қоғамдық ойдың қалыптасып, дамуына негіз болған басты-басты идеялық үш қайнардан нәр алды:
1) ... ауыз ... мен ... ... ... ... сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр; 2) ежелгі және орта ғасырдағы Шығыс ойшылдарының таңдаулы шығармалары; 3) ... ... ... мен ... мәдениеті, сол арқылы дүниежүзілік (ең алдымен Батыс Европаның) философиялық ... ... ... бұл ... ... ... табиғи ұштасып, жалғасып кететіндігін айта келіп, Абай дәуірі үшін осылардың ішінде үшінші қайнармен, орыс классиктерінің шығармаларымен таныстықтың маңызы аса зор ... ... ... ... ... ... түсуіне ықпал еткенін атап көрсетті.
Ғалым Абайдың орыс әдебиетімен және философиялық озық ойымен ... оның ... ... ... ... оған ... демократтар идеясы ықпал етті деген қарапайым түсініктерді еске ... ғана ... ... ... ... Ол Абай ... өткен заман ойшылдарының теориялық мұраларымен байланысын анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне өкініш ... ... орыс ... ғана ... сонымен қатар адамзаттың бүкіл рухани мәдениетіне қатынасын тұтастай даму ... ... ... аса зор. ... М. Әр жылдардағы ойлары.-Алматы, 1961, 148-149 6.)
Өз заманының ғұламасы болған Абай көптеген орыс ... мен ... ... ... ... ... В.Г.Белинскийдің, А.И.Герценнің, Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың шығармаларын оқып, зерттеді, орыс революционер-демократтарының озық ойы, оның ... ... ... ... ... ... ... заман философтары Сократ, Платон, Аристотель, сондай-ақ, Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби мұраларымен де жақсы таныс болды; Батыс Европа ... ... ... ... ... ... Л.Фейербах еңбектерін оқыды: (Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. А. , 1969, т.15 , ... ... Ч. ... даму ... мен ... ілім ... ... Абайдың жаратылыстану ғылымындағы білімінің кеңеюіне орыстың материалистік психологиясы, нақтырақ айтқаңда И.М.Сеченов пен ... ... ... ... атқарды. Ақынның дүние-танымына сол кезеңде Семейде тұрған, саяси ... ... ... игі ... тигізді. Олардың арасында Е.П.Михаэлис, Н.И.Долгополов т. б. демократтардың идеясында тәрбиеленген алдыңғы қатарлы зиялы ... ... бар еді. ... ... ... ... ... ойлары, табиғатқа, таным, ақыл жайлы толғаныстары көрініс тапқан:
Абай ... ... ... ортаның ролін материалистік тұрғыдан түсіндіре білді. Адамның жақсы-жаман болуы, ақылды-ақылсыз болуы генетикалық негізге байланысты, ақ сүйек тұқымынан шыққандар ақылды, батыр, ... ... ... ... ... ... көзқарасқа қарама-қарсы. Абай адам мінезінің қалыптасуы тәрбиеге, ортаға байланысты екенін дәлелдеді. Өзінің отыз жетінші қара сөзінде: ,-деді.Абайдың ... ... мен қара ... ... ... ... психологиялық және педагогикалық ой-пікірлерге толы. Абай түсінігінше, табиғат біздің санамыздан тыс және ... ... өмір ... ... ... бен қабылдауымыз, түсінігіміз айналадағы ақиқат шындық өмірдің ... ... ... ... ... ... тыс және ... тәуелсіз өмір сүреді. Адам баласы ,-дейді Абай. Адам баласы ... ... екі ... мінезбен туады. Бірі - ішсем, жесем, ұйықтасам деп туады. Бұлар - тәннің ... ... - ... екен деу- жан ... ... сөз) деп ой ... келе, деген қорытынды жасайды.Абайдың дүниенің дамуы жөніндегі көзқарасында диалектикалық сарын басым. Ол табиғат құбылыстарын өзара бір-бірімен байланыста, үнемі ... ... ... ... ... ... - ... ішкі сырын білім-ғылым арқылы білуге болады деп қарастырады.Ұлы ағартушы өзінің көптеген шығармаларында қазақ халқының ауыр тұрмысын және ... ... Қара ... ... ғана ойлайтын, яғни тән қажеттігін өтеуді ғана ескеріп, рухани қажеттілікті ойламайтын, ... ... ... ... күн ... ... ... әкімдер алдында жағымпаздықпен көзге түсіп қалуға тырысушыларға Абай мейлінше қарсы болды. Ондағы мақсат халыққа адал қызмет ету деп ... пен ... ... ... - деп кейбір жастардың іс-әрекетін қатты сынға алады. Абай ... ... жас ... ... ... ойларын бірнеше өлеңдерінде (, т.б.) айқын білдіреді. Ол халықтың артта қалушылығын, надандығын мінеп, әдебиет пен ағарту халыққа қызмет етуі, ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді, прогресшіл орыс мәдениетіне жақындай түсуді уағыздайды. Мұндай күрделі міндеттерді шешудің жолдарын іздестіре ... Абай ... ... ... ... беру ... ұсынып, қыздар да оқып, білім алу керек деп есептейді.Ұлы ағартушы өз айналасын қоршаған әділетсіздік қазақ халқын ... бара ... жас ... ... теріс ықпалын тигізетіндігін байқап, халықты, әсіресе, жастарды, адамгершілікке тәрбиелеуге ерекше көңіл аударды.Ал ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттер ретінде туған елге деген сүйіспеншілік пен ерлік, табандылық пен адалдық, парасаттылық пен сыпайылық, адамдарға қайырымдылықпен қарау, еңбек ... ... ... ұмтылушылық т.б. атап айтты. 1886 жылғы бір өлеңінде ... ... ... ... ... ... жас ... сатпай, телміріп көзін сатып,Теп-тегіс жұрттың бәрі болды аларман,- деп өз кезіндегі жастардың осындай жағымсыз мінездері н ... ... ... Абай ... ... бос ... еріншектерді, өсекшілдерді, адамгершілік қасиетке ұмтылмайтындарды мейлінше жек көрді. [20, ... ... ... ең бір тынысты, мазмұнға бай кезеңі - ХІХ ... ... ... түрде екі кезеңге бөліп қарауға тура келеді. Демек, ХІХ ғасырды еңсеріп ХХ ... ... ... аяқ ... ... ... қамтитын ұлттық әдебиеттің жаңа дәуір әдебиеті кезеңі үш дәуірге ... ... ... ... - ХІХ ... бірінші жартысындағы әдебиет, екінші кезең - ғасырдың екінші жартысындағы әдебиет те, үшінші кезеңі ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі әдебиет деп желіленді. ... ... бұл үш ... ... ... ақын-жазушыларының, зиялы қауым өкілдерінің елдік құрылымды, мемлекеттік ... ... ... ... сол жолда жанын салып ізденіп жұмыс істеген, ашық саяси күреске бел шешіп кірген тұсы. Бір ғасыр бойы ... ... ... мен ... ... ... ХХ ... басындағы Алаш қайраткерлерінің қозғалысына барып ұласты. Қазақ әдебиеті мен қазақ елінің тарихында бұрын-соңды мұндай азаматтық-саяси бағыты айқын ... ... ... ... ... ... саяси күресі есіл кетіп, қазақ елінің кейінгі тағдыры советтік заманға жалғасқандығы ... ... ... ... мен ... ХІХ ... алғашқы жартысындағы (1800-1850 жылдар аралығындағы) әдебиеттің даму заңдылықтарын қамтиды. "ХІХ ... ... ... қазақ әдебиеті" атты шолу мақала осы кезеңдегі ... ... ... ... негізгі бағыттары мен көркемдік ерекшеліктерін көрсетуге арналды. ХVІІІ ғасырдың соңында дүниеге келіп шығармашылық ізденістері ХІХ ғасырда көрінген ... мен ХІХ ... ... жартысында өмір сүріп, әдеби шығармалар жазған тарихи тұлғалардың өмір жолы мен әдеби қызметі ғылыми айналымға ... ... аса ... мұралары қарастырылды. Сол кезеңдегі әдебиеттің даму тынысының өзіндік ерекшеліктері сипатталып, негізгі заңдылықтары зерделенді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Қазақ ... ... ... - ... ЖШС, ... Б, Сырымбетұлы , Мұхамедов М, саяси - құқықтық ілімдертарихы Алматы 2005. 246 б.3. > ұлттық ... 4 том , ... Бас ... 2005. 246 б.5. ... Б, Мұрат Мөңкеұлы Алматы 2005. 246 б.6. Мәдібай Қ. Зар заман ағымы. Алматы 2005. 246 б.7. Сонда , 60 б.8. > ... ... 4 том ... , > Бас ... ... 2005. 246 б.9. ... М. > Алматы . 1978 , 149 б
10.Марғұлан Әлкей. , Алматы, 1971, 3-бет
11. Бекхожин Х Қазақ ... ... ... / ... 1981. - 191бет.
12. Дулатова.Д Шоқан - тарихшы. / М.Дулатова. - ... ... С. ... ... ... тілінің дамуы. / С.Исаев. - Алматы:Қазақстан, - 1983. - 180бет.
14. Кенжебаев Б. ... ... ... / Б.Кенжебаев. - Алматы: Мектеп, 1950. - 205бет.
15. Мамажанов М. Асыл ... / ... - ... ... 1993. - 128 ... ... ... Республикасының тарихы. / К.Рысбайұлы. - Алматы: Санат, 2001. - ... ... М. ... шығу ... мен ... мазмұны . - Қазақ ССР 6 - том, 1962. - ... ... С. ... - XIX ... әдебиетінен очерктер. - Алматы: Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы, 1942. - 247 б.
19. Мағауин М. Ғасырлар ... - ... ... 1991. - 422 ... ... М. ХІХ ... ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. Алматы. 1933 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
Ғылым туралы пікірталастар: сциентизм және антисциентизм7 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
Visual Basic ортасында функцияларды зерттеу тақырыбын оқыту әдістемесі42 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь