XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І.Қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүр құндылығы
1.1 Жыраулық поэзияның қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Жыраулық поэзияны зерттеудің маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
ІІ. XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүр көрінісіндегі ерекшеліктер
2.1 Махамбет,Мұрат,Базар туындылары мен Асанқайғы,Қазтуған,Шәлгез шығармаларының үндестігі мен сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі.Белгілі бір уақытқа сай келетін тарихи шындықты, халық өміріне, ұлттық санасына елеулі әсер еткен оқиғаларды, қазақтың ұлттық болмысын, дүниетанымын, өршіл рухын, дүниенің ағы мен қарасын (өмір –өлім, қуаныш – қайғы, сенімділік – опасыздық, әділдік – әділетсіздік, дос –жау т.б.) танытуымен, адам жанын жандандырып, «ұлттық идея», «намыс»,«ерлік», «ақиқат», «өршіл рух», «елім, жерім» деген ұғымдарды айшықтайтүсуімен ерекшеленетін және солардың бәрін көркем бейне, астарлы ой, үстеме мағына негізінде таныта білген XIXғасыр қазақ әдебиетінің күрескер ақын-жыраулары Махамбет Мұрат,Базар сияқты жыраулық дәстүрді жалғастырушы өкілдердің шығармаларын Асанқайғы,Шәлгез,Қазтуған шығармаларымен үндестігін,астарлы мәтін арақатынасын анықтау,саралау.
Зерттеудің әдістері.Жұмыстың мақсаты мен міндеттеріне орай түсіндіру, сипаттама, салыстыра талдау,қорыту т.б. әдістер қолданылды.
Зерттеудің ғылымилығы. Махамбет,Мұрат,Базар туындылары мен Асанқайғы,Шәлгез,Бұқар,Доспамбет шығармаларындағы негізгі ой-қорытындылар мен мақсаттар анықталып, олардың мағынасы ұлттық-танымдық,тарихи тұрғыдан қарастырылады;
- Мұрат пен Асанқайғы үндестігінің рөлі айқындалады;
- Махамбет пен Шәлгез сөзқолданыстары мен өлең жолдарының байланысын талданады;
- Махамбет өлеңдерінде көрініс тапқан жыраулар поэзиясының сөз үлгілері (жеке сөз, сөз тіркестері немесе өлең жолдары) таза лингвистикалық себептер мен дәстүрлік сабақтастыққа байланысты танылып, сыртқы формасы, құрылысы жағынан сай келгенімен, өзге тың мазмұнды, ерекше мәнді қамтитын дүниелер екеніне назар аударылады.
Курстық жұмыстың мақсат-міндеттері.
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісін анықтап,жы-
раулық поэзия өкілдерінің шығармаларын саралау.
-XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің өкілдерін нақтылау, теориялық еңбектерге шолу жасау;
-Өткен дәуір жыраулық дәстүр өкілдерді мен XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі өкілдердің шығармаларын салыстыра зерттеу.
Курстық жұмыстың нысаны: XIX ғасыр ақындары Махамбет,Мұрат,Базар шығармалары, “ Бес ғасыр жырлайды„(1989); “ Ақын -жыраулар поэзиясы„(2001);“ Ғасырлар толғауы„(1977).
Курстық жұмыстың құрылымы. Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Қазақ әдебиетінің қайсы бір кезеңі болмасын бәрі де белгілі тарихи әлеуметтік жағдайларға байланысты дамиды. ΧV–ΧVІІІ ғасырлардағы көркем әдебиеттің жайын халық әдебиетінің жетістіктерінен де жете аңғарамыз. Бұл кезде ауыз әдебиетінде көркемдік дәрежесі жоғары көптеген эпостық жырлар туды. Осы жырлар негізінде,әдеби тіліміз де дами түсті. Бұл
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРТЕР

1. Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы.Жазушы, 1979.-324 б.
2. Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. Алматы,Санат. 1976.-454 б.
3.Әуезов М. ХІХ мен ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. Алматы.Жазушы, 1933.452 б.
4.Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары: Жинақ / жинаған С.Сейфуллин. -Алматы: Қазақстан баспасы,1931.152б.
5. ХҮІП-ХІХ ғасыр қазақ әдебиеті / Редакциясын басқарған Қ.Жұмалиев. - Алматы: 1967. -582
6.Сүйіншәлиев X. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы: Жазушы, 1967. - 388 б.
7. Мағауин М. Ғасырлар бедері. - Алматы: Жазушы, 1991. - 422 б.
8. Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. - Алматы: Ғылым, 2001. - 375 б.
9. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы: Генезис. Стилистика. Поэтика. - Алматы: Ғылым, 2001. - 280 б.
10. Ақатай С. Інжу-маржан секілді. - Алматы: Өнер, 1995. - 200 б.
11. Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. - Алматы: Жазушы, 1977. - 320 б.
12. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. - Алматы: Қазақстан мемлекеттік педагогикалық баспасы, 1960. - 244 б.
13. Бердібаев Р. Жыршылдық дәстүр. - Алматы: Қазақстан, 1980. -218 б.
14. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. - Алматы: Ғылым, 1994. - 320 б.
15. Жармұхамедов М. Көненің көзі. - Алматы: Санат, 1996. - 144 б.
16. Жамбыл Жабаев. 2 томдық шығ. жинағы. Алматы. Жазушы, 1982 ж.365 б.
17. Қазақ ұлттық энциклопедиясы. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы редакциясы, 1998. - 758 б.
18.Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. - Алматы: Қазақстан, 1999. - 140 б.
19. Досмұхамедов X. Аламан. - Алматы: Ана тілі, 1991. - 172 б.
ғылымы: 09.00.03. - Алматы: 1998. - 263 б.
20.Мұқанов С. ХҮІІІ - XIX ғасыр әдебиетінен очерктер. - Алматы: Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы, 1942. - 247 б.
21. Аймауытов. Ж. Шығармалар. - Алматы: Жазушы, 1989. - 558 б.
22. Дүйсенбаев Ы. Ғасырлардың сыры. - Алматы: Жазушы, 1970. - 192 б.
23.Әуезов М. Уақыт және әдебиет / Құрастырған алғы сөзін жазған Ы.Дүйсенбаев. - Алматы: Қазмем көркем әдебиет баспасы.- 1962. - 428 б.
24.Омарұлы Б.Бұғауға бағынбаған жырлар.-Алматы:Ана тілі,19
        
        Қостанай мемлекеттік педагогикалқ институты
Қазақ және орыс филологиясы факультеті
Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы
Дәулетхан Бердігүл Дәулетханқызы
XIX ғасыр қазақ ... ... ... ... жұмыс
Ғылыми жетекші:Сейсембай Г.А
аға оқытушы
Қостанай,2014 ж
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І.Қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүр құндылығы
1.1 Жыраулық поэзияның қалыптасу
тарихы.......................................................6
1.2 ... ... ... XIX ... қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүр көрінісіндегі
ерекшеліктер
2.1 Махамбет,Мұрат,Базар туындылары мен Асанқайғы,Қазтуған,Шәлгез
шығармаларының үндестігі мен
сабақтастығы..................................................19
Қорытынды...................................................................
.......................................33
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
................35
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі.Белгілі бір ... сай ... ... ... ... ... ... елеулі әсер еткен оқиғаларды,
қазақтың ұлттық болмысын, дүниетанымын, өршіл ... ... ағы ... ... –өлім, қуаныш – қайғы, сенімділік – опасыздық, әділдік –
әділетсіздік, дос ... т.б.) ... адам ... ... ... «намыс»,«ерлік», «ақиқат», «өршіл ... ... ... ... айшықтайтүсуімен ерекшеленетін және солардың бәрін көркем бейне,
астарлы ой, үстеме мағына ... ... ... ... ... күрескер ақын-жыраулары Махамбет Мұрат,Базар сияқты жыраулық
дәстүрді жалғастырушы өкілдердің ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттеріне орай түсіндіру,
сипаттама, салыстыра ... т.б. ... ... ... ... ... мен
Асанқайғы,Шәлгез,Бұқар,Доспамбет шығармаларындағы негізгі ой-қорытындылар
мен мақсаттар анықталып, олардың мағынасы ... ... ... пен Асанқайғы үндестігінің рөлі айқындалады;
- Махамбет пен Шәлгез ... мен өлең ... ... ... ... ... ... жыраулар поэзиясының сөз үлгілері
(жеке сөз, сөз тіркестері немесе өлең жолдары) таза лингвистикалық себептер
мен дәстүрлік сабақтастыққа ... ... ... ... ... сай ... өзге тың мазмұнды, ерекше мәнді қамтитын дүниелер
екеніне назар аударылады.
Курстық жұмыстың мақсат-міндеттері.
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық ... ... ... поэзия өкілдерінің шығармаларын саралау.
-XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің ... ... ... шолу жасау;
-Өткен дәуір жыраулық дәстүр өкілдерді мен XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі
өкілдердің шығармаларын салыстыра ... ... ... XIX ... ... ... “ Бес ... жырлайды„(1989); “ Ақын -жыраулар
поэзиясы„(2001);“ Ғасырлар толғауы„(1977).
Курстық жұмыстың ... ... ... ... екі ... мен ... ... тізімінен тұрады.
Қазақ әдебиетінің қайсы бір кезеңі болмасын бәрі де ... ... ... ... ... ... ... көркем
әдебиеттің жайын халық әдебиетінің жетістіктерінен де жете ... ... ауыз ... ... дәрежесі жоғары көптеген эпостық ... Осы ... ... тіліміз де дами түсті. Бұл кезең – ... ... ... дербес мемлекеттің нығая ... Осы ... ... қазақ халқы мәдениетінің де ... ... ... Ол, әсіресе, халықтың тілінен, әдебиетінен айқын сезіледі.
Заманалар жасаған ... сөз ... ... ... ... ...... өнерпаздары жасаған өлмес, өшпес мәңгілік мұра. Әр ... ... ... деңгейін көркемөнер туындыларының нәрлі қорлары,
сан–салмағы, сән-сәулетінің аумағымен өлшейді, бағалайды.
Атадан балаға ауысқан, үрім-бұтаққа мұра болып ... ... ... ... туғызған өнер құдіреттерін рухани байлығынан санайды.
Берік ... ... ... ... мәдениет адам баласы қоғамының
жетіле түсуінде шешуші рөл атқарады. Адам баласы ... өсіп ... өмір ... үшін ... ... ... алып ... соған қоса
рухани азық болатын өнер ... де ... ... .Барлық
материалдық және рухани байлықтардың нағыз иесі халық ... ... ... да ... ... ... білгендік болса керек[1,26-
бет].
Қоғамдық құрылыстың дамуымен бірге әлеуметтік ... ... ... Әр топ өз ... ... ... идеологиялық құрал
іздейді. Кейбір үстем тап өкілдерін әдебиет осы мақсатта пайдалануға әрекет
жасады, оған ізгілік ... өз ... ... ... ... ... туғызды.
Қара күш біреудің беделін күшейтеді, екінші біреуді төмендетеді.
Поэзия әлемінде бір адамның ... ... ... ... қандай олжа
түсіргенін жырлау пайда болды. Жеңімпаздар жеңілгендерді өзіне бас идіреді
және ... ... ... Осы тұста поэзияда қошеметшіл жырлар
туады. Ал, кейнірек, жеңімпаздар ... ... ... жеңілгендердің
күңкілі, үні естіле бастайды, олар наразылық білдіреді. ΧІІІ–ΧІV ғасырлар –
моңғол шапқыншыларының ... ... Бұл ... ... ... ... болмады. Әлеуметтік сипаттағы халықтық әдебиет тоқырап
,тіршілік қызығынан ... ... ... өріс ... Қазақ хандығының
дербес өмір сүруіне байланысты бұл тұста оның ... ... ... бет ... Ілкі ... ... сияқты салт жыры ертегі –
аңыздар басында болса, ... жеке ... ... ... ... ... айқындала бастады. Әуелі қиял – ғажайып аңыздар туды,
онда адамның әртүрлі ғаламат күштерге қарсы күресі бейнеленді. Бұл ... ... ... ... ... ... не ... дәріптеліп,
олардың қаһармандық бейнелері жасалды. Халықтық туындылардың ол кезде
шығарушылары шешендер мен жыраулар ... ... ... ... түйіп, қышпен тасқа ою ойып, мәрмәрдан мүсін
салған шеберлер сияқты сөз кестесін құра ... тіл ... ... ... ... ... Оларды халық әртүрлі атаулармен атап қадірлеген.
Айталық, қапияда сөз тауып, өз сөзінің жүйелі ... ... ... ... ... ... жауды бітімге жүгіндірген, ... ... ...... деп атаса, заманының қоғамдық ойын
жүйелеп, түйінді пікір айтып, асыл ... ... ... ... толы
жыр шығарған сөз өнерпаздарын – жырау деген атауға ие еткен.
Жыраулық поэзия – ΧV–ΧVІІІ ғасырдағы қазақтың халық ... ... ... ... ΧV ... орта шеңінен бастап қазақ
халқының төл мәдениеті өркен жая ... ... ... ... бөлініп,
қазақ халқының дербес әдебиеті қалыптасты. Жыраулар поэзиясы қазіргі
Қазақстан қоныстанған ... ... ... бай ... ... ... Ежелгі дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптар игеру, жаңа ... ... ... ... ... ортақ арнадан оңаша
жол тартқан алғашқы қадамдарының өзінен - ақ ... ... ... қиын ... Жыраулық поэзия сұлулық пен сезімнің шеңберінде
шектелмеген. Содан да болар ... ... ... ... танымдық ойлар
буырқанып, ұдайы философиямен шеңдесіп жатады. Онда өмір мен болмыс, заман
мен адам туралы толғанады. ... дін, ... ... қарыз бен
парыз, ерлік пен ездік, байлық пен ... ... сан - ... ... ... ... ... поэзияның терең дүниетанымдық
сипатын аңғартады.
Жыраулар поэзиясының өзекті тақырыбы – ... елі, оған ... ... ... бүтіндігі. Халқына жайлы қоныс, ырысты жер
іздеген Асан Қайғының “Желмая мініп жер шалсам,тапқан жерге ел ... ... сөзі сол ... ... ... ... ... Сол сияқты Қазтуған жырау
да “Қайран менің Еділім!” деп еңіреп өткен, “Еділдің бойын ел ... бие біз ... деп ... жырау армандаған, “Ауылдан ... ... оты ... май ... ... он ... ... бір
кісіге асқан тамағым” деп Ақтамберді жырау ... ... ... тілеген,
бейбіт, тыныштық өмірді қалаған[3,254-бет].
Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы
кеткен Сыпыра жырау, Асан ... ... ... Шалкиіз жыраулар жаңа
әдебиеттің ізбасарлары ғана емес, көне ... ... ... ... XIX ... ... ... қол жеткен табыстары мен игіліктерін игере отырып, соны
ілгері қарай дамыта білді. Елге, ер - азаматқа ... ... ... ... болашақта ұмтылар бағыт - бағдарын, идеялық тұғыры мен
көркемдік биігін айқындап кетті. Осы тұста өмір ... және ... ... ... там - ... болса да жеткен ақын – жыраулар творчествосы
сол заманның тұтас бір ... ... ... ел ... ... ... ... ащы шындығы, халықтың әдет - ғұрып, салт -
санасы бейнелі тілмен көрініс ... ... ... поэзиясы -
халқымыздың неше ғасырлық өмірін өнер ... ақыл ... ... ... өлмес мұра.
І ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮР ҚҰНДЫЛЫҒЫ
1.1 Жыраулық ... ... ... ... да өз ... ... ... қымбат, әрі
барлық кезеңдердің сарапшысы.Ерлігі мен ... ... ... мен ... ... жан ... ... мен ел
тағдырын шешетін сәтте ақыл-парасатымен, дана-сәуегейлігімен өмір шырдығын
толғап жеткізуші жырауларға толы ... ... өз ... ... ... ... ... әдебиеті үшін жарқын белестерге толы бір
кезең ... ... XIII-XIV ... ... ... бас ... жаңа ... жаңа өмірге бет бұрған халықтың жаңа
шежіресі басталды. Алтын Орда құлап ноғай, қазақ рулары ... ... ... Ақ Орда ... жеке ... ... қалыптаса басталу
тарихында да заман өз қиындығын кездестірді. Бірінші орынға елдікті,қазақ
ұлтының біртұтастығын мақсат еткен ... ... ... елді ... өзге елдермен қазына үшін соғыстырып ел ... ... ... ... деп қана ... қатігез хандар да кездесті. Осы бір
аға мен іні ... үшін ... мен бала ... үшін ... аузындай хан тағы үшін бала әкесін,іні ағасын ... ... ... билігі жиі-жиі ауысып, ел басына біркелкі ... ... ... ... ел қамы үшін , ұлт жаны үшін ... төріне
әдебиеттің құрметті өкілдері жыраулар келген еді. Моңғол шапқыншылығының
зардабы кезіндегі ... ... ... XV ... ... қазақ
мәдениеті алға өрлеп әдебиет, музыка,ғылым саласы қайта жанданды. Осы бір
кезде тарих ... да, ... ... де ... орны бар ... ... ғасырдың біріншісі жартыснда Жәнібек пен Керей хандардың қазақ
хандығын құрып, қазақ деген ... ... өмір ... ... ... ... төл әдебиеті, әдеби тілі қалыптаса бастады.Сонау қазақ
фольклорынан бастау алып ертегі-аңыздар, ... ... ... ... ... ауыз ... еншісінде ғана емес, жеке
авторлық шығармалар дүниеге ... ... жыр ... ... деп, ... толғап, халық арасында ... ... ... атқа ... жеке ... ала ... ... жыршы кім? Жырау кім? Жыршы мен ... ... ... деген сұрақтар туады.
Ең алдымен жырға келетін болсақ, «Жыр-(көне түркі тілінде «иыр»)-
1.кең мағынада поэзиялық ... ... ... ... ... ... 7-8 буынды өлең өлшемі, поэзиялық шығарма ... ... ... әдебиетінің энциклопедиясында» берілген екен. Ал,
зерттеуші Ш.Ш.Уалиханов «Қазақ халық поэзиясының түрлері ... ... «Жыр ... ... Ал ... деген етістік тақпақтап айту
деген етістік тақпақтап айту ... ... ... ... ... ... айтылады»,-деп көрсеткен екен.
«Тіл бас жарады, бас жармаса тас жарады» деп сөз ... ... ... ... ... ... ... XV ғасырда да жырларды қадірлеген
болуы керек. Поэзиямен жаны егіз ... ... ... ... ... ... өскен. Соның әсері болуы керек жыр тарих сахнасында да талай
хандарға, сұлтандарға, әмірлерге, өз ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің түп негізі ретінде қазақтар
өздері «өлең» және «жыр» деп айтатын екі ... өлең ... ... ... ... ... татарларының батырлық жырларына ... ... ол екі ... төрт ... ... мүлде еркін араласып
келіп отыратын үш бунақтан (көбінесе екі бунақтан) құралады.Ұйқас соңына
келуі қажет, ... ... ... ... еркінде» деп белгілі зерттеуші
В. В. Радлов түсінік бергендей жыр ... ... арғы ... В. В. ... сандық» Алматы 1993 жыл 10- бет) ... ... ... ерте туған өлшем. Ғалымдардың зерттеуінше жырлардың ұйқас
түрлері 10-ға жуық. Жыр негізінен дара ұйқасты және ... ... ... ... ... ... салалары көп. [5,30-бет].
Жырау -ақпа-төкпе,суырыпсалма өлең сөзді қару еткен ... ... ... ... парасаты мол ел ағасы,қысылғанда жол
табар ақылшысы, уақыт, оқиға сырын, ... ... ақыл ... ... ... ... болып,айтқаны келетін тапқыр да
көреген дана абызы, кеткенді қылышпен емес, сөзбен ... ... ... ... бар, ... бар демей тура айтар өткір де әділ биі, жөні
келгенде жыр мен ... ... ... ... ... ... ... Жырау ел тағдырын шешер ірі оқиғалар, аса ... ... ... ... Халық өзгелерден гөрі қайғырғанды ... ... ... ақыл ... асыл сөз иесі жырауларды қатты
қадірлегенген.[6,30-бет].
Жыраулық өнердің өміршеңдігі оның ел ... мен ... ... ... ... эпос,батырлықты паш ететін көлемді
жырлар соның жарқын дәлелі. Ерлік рухына толы ... ... ... ... ... ... қалдырылып, дамып отырған.Бұл -
жыр-дастандардың әдеби мәтіні мен музыкалық мақамына бірдей ... ... ... ... ... осы ... - ... бойы қалыптасқан әдет-ғұрып, салт-сана, өмір мен
поэзияның өмір сүру аясы. Ол ... ел ... ... ... ... ... ... сипаты деген ұғым туады. Бүгінде Қазақстанның
кейбір аймақтарында ғана сақталып, оның өткеніне, көне ... ... ... бұл ... ... тарихымызға,мәдениетімізбен
өнерімізге, әдебиетімізге қатысы аса зор. Ғылым тілінде мұны ұлттық сипат
десек, сол ... ... ... дәстүрден көз жазып қалмау
үшін оны дамытып, жетілдіріп отырудың қажеттілігі айқындалады. [7,90-бет].
Жырау - қазақ ... ... ... Әдебиетте де тарихта да
маңызды орын алар тұлға. ... - өз ... ... ... және эпикалық
дастандар мен толғауларды орындайтын халық поэзиясының өкілі жырау атауы-
«жыр» сөзінен ... ... ... ... «Қазақ әдебиетінің
энциклопедиясында» берілген. Өз жанынан суырып шығарып жырлайтын жыраулар
XV ғасырда ғана туа ... жоқ. ... ... ... ... ... түс көру, ырым айту, табиғат құбылыстарына т.б.
жайларға қарай болжам жасау, абыздың бір ... ... – көне ... тән ... - ... ... ... еңбекте. Иә, жыраулық
мектептің түп негізі абыздардан басталады. Ел ... ... ... ... дараланып жүрген жыраулар хан сарайында отырып, алдағы
болар қауіп-қатерді болжап отырды. Хандардың түсін жорып, ... ... ... ... алатынын болжап, оны жыр жолдарымен
жеткізіп, абыздық дәстүрді әдебиетпен ... ... ... өз ... ... ... жанашырлары бола алды. Олар
жыр шығарып, толғау айып, тек өнер иесі ғана болып қойған жоқ, ... ... ел ... күн туған кезеңдерде атқа қонып, жауға аттанған
батыр, қолбасы болды. Сол қызметтерді атқара жүріп, ел ... ... ... ... паш ететін сарбаздарын ... ... ... хан, ... ... қосып, кемшіліктерін бетіне басып,
қаймықпай ашық жеткізетін міне осы ... ... Бұл ... ... ... ... от ... мықынның түбінен.
Аймедетке оқ тиді,
Отыз екі омыртқаның буынынан,
Зырлап аққан қара қан
Тыйылмады жонның уақ ... етер тиді ... ... ... ... ... батыр болып, әрқашан алғы шепте жүріп, жоу
оғынан жараланып, елі үшін жан аямағанын ... ... асыл ... түбінде жатады.
Таза, мінсіз асыл сөз
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас
Жел толқытса шығады,
Ой түбінде жатқан ... ... ... ... Асан ... ... ... да осы жыраулардың еншісінде[9,452-бет].
Қазақ әдебиетінде есімі ел аузында сақталып, аңызға ... ... өте көп. ... ... зерттеудегі бір қиындық жыраулар
шығармаларының ауызша ... ... ... ... ... ... болып отыр. Уақыт өткен сайын ұмытылып немесе ... ... ... өзгертулері нәтижесінде жеткендігінде.
Жыр және жыраулар туралы деректер М.Қашқаридің «Диуани-лугат-ат
түрк» еңбгінде ... Оның ... Шөже ... (XI ... ... сөз
болады. Онда Шөже жырау – жырау әрі көп жыр ... ... ... ... ... ... Қорқыт (IX ғасыр), Сыпыра жырау (XIV ғасыр)
есімдері арқылы біз жыраулық поезияның ... ... ... ... XV-XVII ғасырлар жыраулар поэзиясының дамып, жетіліп ... ... ... ... ... әдебиет ел мүддесін, жұрт мақсатын алдыңғы ... Бұл ... ... ... әдебиетте өзіндік түр тауып, ұлттық
сипатта қалыптасты. ... ... ... ... ... ... тарихын, салт-санасын, дәстүрін таңбалайтын келер ... ... ұлы ... ... XVII ғасырдағы жыраулар поэзиясы қазіргі ... ... ... ... ... бай ... қазынадан нәр алды, ежелгі
дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптар ... жаңа ... ... ... ... ... ... қоғамдық, әлеуметтік, ерлік пен
ездік, қарыз бен ... о ... мен бұ ... тағы ... ... ... ... поэзиясының терең дүниетанымдық сипаты
болды. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдерінің бірі деп ... ... Асан ... ... Қазтуған Сүйенішұлы, Доспамбет ... ... ... жырау, Марғасқа жыраулар болды. Олар жаңа әдеби
салаларды қалыптастырушылар ғана емес, көне мұраны ... ... Олар ... әдебиет үлгілері – негізінен заман, қоғам, өмір
жайлы ойлы сырлы толғаулар, ... ... ... ... мақал
тақілетті тұспал-дидактикалық термелер сондай-ақ елді ... ... ... ... ... ... эпосы, ел қожаларын дәріптейтін
мадақ жырлар, қайғылы қазаға байланысты азалы сөз, естірту жоқтау ... ... қақ ... әділ ... я ... ... асты ... сөз
бастап, терең оймен жұртты ұйытқан ақыл ... ... ... ... бірі ... ... келер ұрпаққа арнаған жыры ... және онда ... ... ... ... да ... ішінде сөйлесем,
Жас жігіт саған қарасам –
Қара лашын тұйығынсын
Асылыңа қарасам –
Құс алатын қырғисың
Қызыл ... ... ... оғындай
Көлденеңдеп сырғисың
Көрмегеннен сұраймын
Асылыңды білдірші
Қай ұлыс елдің, жарқыным?!
Сөзді жұптап, түйдектеп
Бәйге атындай шұлғисың!
– деп ... ... ... ... ... емес. Қоғамдық-
әлеуметтік, тарихи жағдайлардың кейбір мәселелеріне байланысты, халықтың
көңіліндегі мұң-мұқтажын болжау, танып ... ... сол ... мақаммен
сөйлеу, жыраулық сарынмен жеткізу де кездеседі қазақ әдебиетінде. Мысалы,
Махамбет ... ... ... ... жырларымен астарласып
жатуы[11,145-бет].
Жалпы жыраудың қазақ қоғамында ... ... ... ... ... өнерін сүйеніш етіп, шешендігін шебер пайдаланып жүрген жыраулардың аса
бір ел тарихындағы ... қамы үшін ... рөл ... тұсы ... ... ... Бұл ... әр жыраудың өзіндік тарихи орны, әр хан тұсында
саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... тұсынан бірлі-жарым жырау табылып отырды. Олардың ханға жағымды, хан
өзіне ақылшы тұтатыны да, ақылсыз келген хандар жұрт арасына ... ... ... жағымсыз көретіндері де болды. Бірақ ... ... да ... ... ... болып, барлығының поэзиясы бірге ең әуелі
қазақ халқының құралу ... ... ... ... Жыраулардың
арасында кейбірі хандарды мадақтап жыр арнаған болса да, халықты үгіттеп
ханға ... беру ... жыр ... ... ... ... негізгі сарындағы туған жер, ұлт-азатық күрес,
сонымен қатар насихат, өнеге ғибрат, ... сөз ... ... ғ аяқ кезі XIX ғ ... ... ... атақ өте ... Бұрынғы ауыр сазды толғаулар айтар жыраулар орнына енді әзіл
аралас жеңіл ... ... ... ... өлеңдер, жүрекке назды әсер етер
лирика түрлері (табиғат, махаббат), айтыстардың ... ... ... ... ... ... ақындар поэзиясы пайда болды. Ақындар
поэзиясы өзінің ... ... де, түп, ... ... ... де
өзгешеленеді. Өмірдің барлық саласында тақырып етіп, өлең өнері жаңа
сатыдан көрінді.
Қазақ ... XV-XVIII ... ... ... ... дарынды ақындар өнеріне ұштасты. Жыраулар ... ... ... болғанмен авторы халық қана деп ... ... ... ... ... бір тарихи тұлға болатын, қоғамдық-
әлеуметтік маңызы зор ... сөз ... ... ... Ол ... ... қалыптасу жолдарынан мәлімет беретін, тарихтың сырларын
айқындайтын құнды дүниелер болды.
Әсіресе, ауыз әдебиеті оның ... ... ... сол ... биік
сатыға көтерілді. Бұрынғы эпос жырлары «Ер Сайын», «Ер Көкше», «Қыз Жібек»,
«Күлше қыз» сынды жырлар осы ... ... жаңа ... ... болды. Бұл
кезең жырдың, жыршының және жыраудың өрлеу кезеңі. Бұл ... ... ... әдеби стилі қалыптасып, қазақ халқының мәдениеті
жанданады. XV-XVIII ғ халық ... ... ауыр даму ... ... ... дами ... [12,122-бет].
1.2 Жыраулық поэзияны зерттеудің маңыздылығы
“Жырау” сөзінің ... ... ... ... В.В ... және кейінгі дәуір зерттеушілері сан ... ... ... асты ... ... өлең ... ... таңдана
айқан.  
Жыраулар поэзиясының құндылығы неде? “Бұл ... ... - ... М. ... «Ең ... ... ... жүзіне
түсіріп , алғашқы рет қалың ел қамын ойлап, күңіренген қария – Асан. ... ... ... ... ... сөздерді ғана
сөйлейді,өзі туған заманның ... ... ... заман не айтарын
болжайды.Сөзінің бәрі терең ой, терең мағынамен сөйленеді.Айтпақ ... ... ... ... ... ... қып
айтады.Жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не айтса да көптің ... ... ... ... ... ... есебінде айтылады”.
Ғалымның осы ғұламалық пікірінде жыраулар поэзиясының
идеялық–көркемдік мәні терең ашылған.
Халқымыздың осы ... сөз ... әрі ... әрі ... Шәкәрім де ден
қойған.Ол “Ескі ақындық” деген өлеңінде халық мұрасын, ауыз әдебиетін,
“Жыраулар поэзиясын” аса жоғары бағалаған.
Тақпақ пен мақал тағы ... жағы ... олар ... ... ... мен ...... қарамай,
Соққанда жырды суылдап,
Жел жетпейтін құландай.
Шәкәрім ескі ақындар поэзиясында “терең сыр” барын таниды.Олардың жырында
“қыран құстың ұшқаны”, “ақбөкеннің ... ... ... желісі”, “мөлдір
судың аққаны”, “жел жетпейтін құландар жүйріктігі”, “адам ... ... ...... ... ... ... әлеуметтік, рухани
тіршілігі бейнеленген деп керемет ой түйген. 
Жыраулар поэзиясын айтулы сөз ... ... ... та ... мен ... ... ... боп төгілді жыр,
- деп аса қадірлеген.Демек, жыраулар поэзиясы халқымыздың неше ... өнер ... ақыл ... ... ... мұра[13,187-
бет].
Профессор Е.Ысмайлов жырау мен ақындар ерекшеліктерін жете зерттеп
берді.Ол жыраулар да ақын, ... сөз ... ... ... ... деп ... Жыраудың ақыннан өзгешелігі – шығармаларының
сарыны мен тақырыбы ... ... ... ... ... ел ішіндегі ауыртпашылықты толғау, әлеуметтік,елдік
мәселелерді ... ... әр ... өткен – кеткен күйлерді шерту,
болашақты болжап,ақыл айтып,батагөйлік ету,шешендік түйіндер жасап,терең ...... ... ерекшеліктері. Ә.Дербісәлин қазақ әдебиеті
тарихын ... ... ... ... айтумен тынбай, көне дәуір
әдебиеті туралы ғылыми құндылығы жоғары кітаптар жазып, ... ... етіп ... жылы ... “ХV-ХVІІІ ғасырлардағы жыраулар поэзиясы” ... ... алғы сөз ... ... ... ... соңғы жылдарға дейін көбінесе XVIII
ғасырдың соңғы тұсынан бастап зерттеліп ... ... ... қазақ
әдебиетшілері арасында осы мәселе тұрғысында екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... бастап, оған
дейінгі әдебиетті жоққа шығарды. Ә.Дербісәлин “ХV-ХVІІІ ғасырлардағы ... атты ... ... ... тарихында айтарлықтай үлесі бар,
бірақ көптеген еленбей, ... ... ... шығармашылығын сөз еткен.
Әсіресе, қазақ деп аталатын халықтың бір ұлыс құрамында қауымдасқан кезінен
бастап қазақ атымен аталатын дербес әдебиеттің алғашқы ... ... ... ... ... ерекше тоқталған. Ең алдымен сөз
болып отырған ... ... ... ... ... ... ... іргесін бөлектеп, кәсіби әдебиет жасауға бағыт ұстаған, баяу да
болса өзгеше бір көркемдік іздену, даралану, ... ... өмір мен ... ... туған жыраулар мұрасы жаңаның басы емес, көненің жалғасы
екендігін танытады. 
Осы ... өмір ... ... ... ... ... салғастық
күйде дамығандығын көрсетеді. Көне дәуір әдебиетін, зерттеу барысында
Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев, М.Жолдасбеков, М.Мағауин, Қ.Сыдықов ... ... ... ... мен ... ... еңбегін
ерекше атайды. Ә. Дербісәлин әсіресе, “Ертедегі әдебиет ... ... ... Бұл ... екі бөлімнен тұрады. Алғашқы бөлімде V-
ХVІІІ ғасырлар поэзиясы сөз болады. ... ... ... ... Рабғузидың “Қиссас-сул-әмбия” кітабына дейінгі жазба
деректердің қазақ тіліне, мәдениетіне қатысы туралы айтылады, ... ... ... ... ,бір ... ... келді. Ал, біз, болсақ осы
аймақты мекендеген ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, бұл ескерткіштерден тіл, тарих, этнография
тұрғысына қаншалықты ортақтығымызды айқындауға ... — деп ... ... ... ... ... да туу ... мен дамуын,
қалыптасуын, өсу жолын толғау ... ... ... ... ... Бұл ... ... жеке ақындар творчествосының ауыз
әдебиетінен бөлініп шығуы мен жанрлық ерекшеліктеріне тоқталған.Орыстың
халықтық ... ... ... ... тууы, дамуы жолдары
арасынан бірлік, заңдылык іздейді. ... ... түп ... күрделі
эпикалық жырларды ала отырып, өзінше тың ... ... ... ... қай жанрдан бөлініп шығуы мүмкін дей келе, батырлар
ғасырынан бастау алуының себебін былайша түсіндіреді: “Ең ... ... даму ... ... ... түр ... ... жырға ұқсас болса
(поэзиядағы ең көне түр жеті-сегіз буынды жыр өлшемінің әр түрлі еркін,
шұбыртпалы ұйқастары ... ... ... ... - ... да сол ... әсіресе батырлар жырынан алшақ кетпейді, көбіне-көп
елдік, ерлік тәрізді қоғамдық-әлеуметтік маңызы зор ... ... өріс ... ... ... ... төркінін былайша түсіндіреді: әуел
баста толғау деген бұйрық рай түріндегі ... ... деп ... Түр ... да, ... ... жағынан мұның кәдімгі сөйле
деген сөзден еш ... жоқ, тек оның ... ... бар ... ... ... ... да осы сөздің этимологиясы жөніндегі пікірін
келтіреді.Толғау жанры ... ... ... ... ... келтіре отырып, барлығының ойы,
тұжырымы бір арнаға тоғысатындығын айтады[14,221-бет].
Ерте-ерте заманда, ешкі ... ... ... жер ... ... ... ән ... не екенін білмепті. Өлеңсіз өмір —
тұл.Қасиетті өлеңнің сарынын естіп көрмеген адамзат күлкісіз, қуанышсыз ... Ол ... ... ойын - ... ... болмапты. Жұрттың бәрі
тұнжырап жүреді екен, өйткені қайғы келсе, қаза келсе ... ... өлең ол ... әлі ... қолына түсе қоймаған екен. Бір ... мұң ... ... бір рет ... ... ... адам сол мұңлы
күйінде, сол қасіретті күйінде ... ... ... ... ... ол кезде
қасиетті өлең жер бетінен ... ... ... ... ... шықса да, жиегін көгал көмкерген қиыршық малта
тасты бойлай ақса да бұлақ ... ... жел ... ... көкжиектен құлан иектеніп даланың әсем таңы ... ... ... ... ... ... өлі ... тек гулеген жел
ғана бұзады екен.
Ақыры, күндердің бір күні ... ... сұлу ... қасиетті, құдіретті
өлең, әлде жеті қат көктің ең биігінде тұра ... ... кең ... төңкерілген көк күмбездің аясында сайран салғысы келді ме, ... ... ада, ... кір ... ... ... жаны ... қайырымды тигізейін деді ме, әйтеуір өзінің ... ... ... төрт бұрышын түгел араламақ болып сапарға ... Өлең ... ... ... ... ... ұшады, кейде қыран қалықтар биікте,
ал кейде тіпті жоғарыда ... ... ... ... ... сол ... мекендеген елге оның бар сазы,
бар сарыны, әні, күйі, жыры тегіс анық естіледі екен де, жұрт ... алып ... ... екен. Өлең биігірек ұшқан жерлерді мекендегендер де
жырдың мән-мағынасын біршама ұғып үлгеріпті.
Ал өлең тіпті ... ... ... оның сарыны жетпей, ол жерді мекендеген
халықтар ән-күйден, жырдан мүлде мақрұм қалған екен.
Өлең қазақ даласының үстімен жер бауырлап өтіпті ... ... сыры ... ...... көп аңызының бірі. Алайда, ол ... ... ... ... көрсетеді, көркемөнерге көзқарасынан елес
береді. Г.Потаниннің сөзімен айтқанда, бұл аңыз қазақтардың ақындық ... ... ... ... түсінігін бейнелейді [15,146-
бет].
Жыр — қазақтардың жан серігі. Жай ... ... өзі ... ... ... ... ... сөз өнеріне жетік
келеді. Бұл — ... ... ... ... да, ... таяқ ... де, байға да, жарлыға да тән қасиет”,— дейді А.Брем.
Сөз өнеріне мұндай мән берілген жерде ғылым-білімнің ... ... ... биік ... ... ... кұбылыс.
Ал, енді осы бай жырды тудырушылар кімдер?
Жыршы кім? ... ... ... ... ... «Жыршы –
жыр айтушы, таратушы. Жыршылар домбыраның не қобыздың ... ... ... ... эпикалық шығармаларды да орындайды» деген
жауап бар. Жыршы жыраулармен бірге өмір сүрген және оған ... де ... ... ... орны ... ... ... жыраулар поэзиясы
болсын, эпостық жырлар болсын, халық ауыз ... ... ... осы
жыршылар арқылы жеткен. Жыршылар кейде өз жанынан белгілі бір ... ... етіп ... ... деп те аталып жүрген.
Қазақ халқы жыршыны әнші, шешен, жырау адамдармен қатар ... ... ... ... шығармаларын, толғауларын белгілі бір
аспаппен сүйемелдеп (домбыра, қобыз) кейде әуенге салып жырлаған. Жыршылар
тек жырды жеткізуші ғана емес ұлы өнер ... де ... ... ... мен тақырыбы бірыңғай болып келетін ... ... ... ... ... ... мен ... ісін, жер мәселесін жыр ғып толғап отырудан ... ... ... ... да қазақ әдебиетінде қалыптасу тарихы
ертеде.
Ақындардың жыраулардан айырмашылығы сонда оның тақырып ауқымы кең ... ... ... сөз өнерінің өкілдері ескіде ... және ... ... ... қарай ақын,
жырау деп бөлінген.Бұлардың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мен жыраудың творчестволық
тұлғасы және олардың жырларындағы өзгешеліктер жайына тоқталсам.
Жырау - өз жанынан жыр шығарып ... және ... ... ... орындайтын және халық поэзиясының өкілі.Жырау ... ... ... ... ... ... ... Жырау сөзін Қырым
татарлары тек ақын деген ұғымда ғана емес, сәуегей, ... ... ... ... ... ... яғни ... функцияларын атқару осы заманда жасаған жыраулардың бәріне ортақ
қасиет ... ...... ғана ... ... ертеректе жасаған сөз өнері
өкілдерінің де басынан өткен жай. ... көне ... ... ... мен ... тек ... жыршы ғана болмаған, олар табиғат
кұбылыстарына сүйене ... ... ... ... ... ... ... де атқаратын болған.
Жыраудың ең сүйікті жанры — толғау. Толғау, осы сөздің өзінен ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл сөздің ойға
да, ... де ... бар. ... да ... өзін ойға ... сырға құрылған (лирикалық) толғау деп жіктеуге болар еді.
Ой толғауларда жырау — ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... Атақты жыраулардың толғауларында кездесетін
афористік сөздердің көбі ... ... ... Сонымен бірге жырау
өзінің замана жайындағы ... ... ... ... ... ... мәселелерді көтереді.
Сол сияқты, әлем, болмыс, тіршілікте, табиғатта болып ... оның ... ... ... де ... ... толғаудың үлгісі ретінде ... ... бұлт ... ... ... асқар тау”, “Ор, ор қоян, ор қоян”, Бұқардың
“Айналасын жер тұтқан”, “Ақсаңнан биік тау ... “Ай ... ... ... ... ... сыр ... негізгі жүкті көтеретін — сезім, эмоция. Жырау ел
басына түскен ... ... ... ... бір оқиғаларға өзінің
реакциясын білдіреді.Лирикалық толғаулардың үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... күн”, Бұқардың
“Кіші қара қалмақ бүлерде” сияқты жырларын атауға болады.
Жырау репертуарынан әр түрлі тақырыптағы ... ... да ... орын ... ... ... ... атына қарата айтылады. Оның белгілі бір іс -
әрекетін мадақтап қостау, я даттап наразылық ... ... ... ... ... ақыл, кеңес беру тұрғысында келеді.
Арнау жырларының үлгісі — Шалкиіздің би Темірге наразылық ретінде
айтқан “Аспанды бұлт құрсайды” және оны хан ... ... үшін ... бас күшпен шалдырып” деген сөздермен ... ... Есім ... ... өлеңі, Бұқардың “Абылайды ... ... ... жырлары.
Өзі де жорықтарға қатынасып отырған, кейде тіпті батыр, қолбасы ... ... ... тұрмысқа қатысты сан алуан жырлар туғызуға тиіс ... ... ... бұл ... ... ... өзіне, атына,
қаруына мадақ, немесе жауынгерлерді ерлікке, жаудан тайсалмауға шақырған өр
ұран, я болмаса ... ... қара ... ... ... мадақтау
түрінде келеді.
«Жырау демек, ақын деу емес. Жыраудың ақын атаулыдан, жыршыдан ... ... бар. ... ... ... - не ... сол, ... ашар, әлде не
дерлік сөзді айту емес. Ол ... ... ... ... ... ... мазмҧнын, бағасын сөз қылады. Көбінесе, әрі жырау, әрі би болады»,
- деген М.Әуезовтің осы пікірі жыраудың бүкіл табиғатын ашып тұр емес ... ... ... ... соншама қарқынды дамып келді де,
кешегі ... ... ... ... ... ... барып, белгілі бір кезеңдерде өзінің қоғамдағы жетекші
тұлғалық ... ... ... ... сені ... ... серек деп!
Азамат, сені сақтадым,
Бір қадеме керек деп!
Жабыдан ... ... ... қарасы көрінсе,
Шаба алмайды бөжектеп, - немесе:
Ат - жігіттің майданы
Қылыш - ердің пәруәні,
Атақты ермен бір күлген
Бола ма жанның арманы?-деп,
Махамбет төніп ... ... ... ... сарбаздардың алдына
түсіп, жауға қарай кете барған. Жырау әрқашан өз елінің жауынгерлерінің
рухын көтеріп, намысын оятып, жігерінжаниды.Кешегі Кенесары, Наурызбайдың
қасындағы Нысанбай жыраудың:
Қолдаудан өтіп ақ ... ... ... ақ ... ... ... ... жастанып
Ақ төсегің бұйырмай,
Ат үстінен алшайып
Ажалға қарсы ұмтылдық
Алланың берген сыйын-ай!-
деп, халық үшін, ел үшін отқа ... ... ... ... ... ... үлкен абырой санайды.Жырау – жоғары адами болмысқа берiлетiн Ақыл-
ой,күрделi сана ...... ... ... бiр заңдылықтарымен түсiндiрiп,талдауға
қабiлеттi философ, өмiрлiк күрделi мәселелерде халқына жол ... ... ... уағыздаушы идеолог, сөз шеберi,
шешен,сонымен бiрге адам бойында болатын ... ... ... дәл ... ... ... алатын көреген, дүниенiң қалт еткен
сәтiндәл бейнелеп, сөз-суретiне сала алатын суреткер, ... ... ... ... көзi қырағы, көңiлi ояу ... ... ... ... бiр ... ... жинаған
жыраулықболмыс көркем сөз жүйесiнде жинақталған бiртұтас ... ... ... [16,13-бет].
ІІ XIX ҒАСЫР ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЖЫРАУЛЫҚ ДӘСТҮР КӨРІНІСІНДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
2.2 Махамбет,Мұрат,Базар туындылары мен Асанқайғы,Қазтуған,Шәлгез
шығармаларындағы үндестік пен сабақтастық
Жыраулық дәстүрдің соңы ХVIII ... ... ... жоқ, ... ... ... ХІХ ... өмір сүріп, зар заман поэзиясын өмірге әкелген
Дулат, Шортанбай, Мұрат,Махамбет,Базар,Жамбыл сынды тұлғалар да ... ... ... оны ... ... ... мұрындық
болған поэзия қайраткерлері болды.
Жырау, жыраулық мектеп жайлы әр жылдары түрлі пікірлер айтылып
келді. ... ... ... та ... атты ... дәстүрдің бүге-шігесіне дейін тоқтала келіп, жыраулық поэзияның
негізгі белгісі оның тақырыптық сипатында ... ... ... ... басты ерекшелігін олардың айтқан сөзінің астары мен ... ... ... ... қатар біздің пайымдауымызша
жыраулардың тағы бір басты ... бірі ... ... ... ... Тіпті жыраулардың осы белгісі ... роль ...... ... ... ... жауынгер жырау.
Махамбет көшпелілер өркениетінің осынау жарық дүниемен шарқырап ... ... үні. ... қол ... ... қыл ... тұзағы қылқындырған сәтте асау рухы Махамбет болып тұяқ серпігендей.
Қазақты ұлт ... ... ... ... ... ... буырқанып келіп жартасты соққан ақжал толқыны ... ... ... ... ... ... кең аяда ... құбылыс
ретінде елестетер болсақ, онда Көне Түркі ескерткіштерінен ... ... ... ... бен ... ... дейін жалғасып,
ақыр аяғында Махамбетке ... ... ... ... ... ... сабақтасқан жалынды үнін анық естуге болады. Махамбет –
жорық жырауы. Сол Ұлы бабаларының дәстүрін жалғастырған, рухын сөзімен емес
ерлік ... ... ... ... заманы көшпелілер
рухының айының батып, күнінің тұтылған кезі. ... да, ... ... ... ... ... түйінделеді. Бұдан
былай өнер ... ... ... міндетінен айрылып,
эстетикалық алданыш болуға көшкен. ... әрі ... әрі ... ... әрі ... әрі күйші болуында осындай тарихи әлеуметтік сұраным
болған. Бұл тұрғыдан келгенде, Махамбет жорық жаруларының ... ... пен ... ... ... ... тән салауат. Бірақ, ол
ақын біткеннің барлығына жарасты мінез деу қате. Мұны поэзияда үлкен саяси-
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... Ал Махамбет осы поэтикалық концепцияны ұлт-азаттық күрестің қаруына
айналдырды.
ХҮІ ғасыр түлегі Доспамбет те, ХҮІІІ ғасырдың Ақтамбердісі де, ... қақ ... ... ... Махамбет те «өлі» ... ... ... ... осы ... ... Жайық пен Еділ
өзеніне адамша арыз айтады:
Айналайын, Ақ Жайық!
Ат ... өтер күн ... биік боз ... кірер күн қайда? (Доспамбет)
Қайран менің, Еділім,
Мен салмадым, сен салдың...
(Қазтуған)
Еділді көріп емсеген,
Жайықты көріп жемсеген
Таудағы тарлан ... біз ... ... ... ... Шәлгездің «Қоғалы көлдер, қом сулар»
толғауымен, «Тайманның ұлы Исатай» толғауының бірқатар ... ... ... ... бар» ... Ақтамбердінің «Күмбір-күмбір
кісінетіп» толғауымен Махамбеттің «Күн қайда» толғауларынан ... ... да ... ... қиын емес. Мысалы, Шәлгезде:
Айырдан туған жампоз бар,
Жүгін нарға салғысыз.
Арғымақтан туған ... ... ... ... ... ... ... бар,
Адам айтса нанғысыз.
Жақсыдан туған жаман бар,
Күндердің күні болғанда,
Бір аяқ асқа ... - ... ... ... ... ... жампоз бар,
Нарға жүгін салғысыз.
Аруанадан туған мал бар,
Асылын айуан десең нанғысыз.
Жаманнан туған жақсы бар,
Атасын айтса ... ... ... ... күні болғанда,
Жарамды бір теріге алғысыз.
Қазақ даласының шалғай шеттерінде ғұмыр кешкен екі ақын поэзиясының
біршама ұқсастық, үндестіктері, олар өмір ... ... ... билер мен сұлтандардың халыққа жасаған ... ... ... ... ... туса
керек[18,175-бет]
Махамбет толғауларының өзіне ... ... ... ... ... жырау толғауларынан да ерекшелік сипаты мол екенін
алғашқылардың бірі болып ... ... ... ... ... ... «Әрі сөзімен, әрі ісімен әлеумет қызметкерболып,
бір жағынан ақын болса, екінші жағынан Исатай оқиғасының қан ... ... ... батыр, сол жолға бойындағы бар қуатын сарп ... ... ... ... пен ... соңындағы адам болса, Махамбет
солардың үлгісімен жаңа заманда, тар заманда шыққандықтан, үгіт пен ... ... адам ... ... Абылай заманынан да бұзылып кеткен. Бұл
күнде бұрынғыша толғау айтып, ой түсіремін деп отыруға болмайды, енді ... ... ... ... үгіт ... ... қайраты бар
ерлеріне ұран салады» («Әдебиет тарихы»,209-бет).
Махамбеттің азаматтық, ақындық қалыптасуында, ал бұл екеуі ... ... ғана оның ... ... ... ... ие дейміз,
екі нәрсеге ерекше назар аударамыз: біріншісі- тектілігі, ... ... ... ... ... болмасын, қазақ даласы еліне елеулі, халқына қалаулы
беделді адамдарға кенже болмаған. Олар ел ішінде ... ... ... бола ... ... біреуі XIX ғасырда өмір сүрген
ақын-жыраулардың ішінде ... ... ... ... ... ойып ... орын ... тұлға. Ол өзінің жүрек тебіренткен
толғауларымен Сыр бойынан ... ... ... ... ... ... ... бойында жасаған Дүр Оңғар, Қарасақал ... ... ... Шораяқтың Омары, Тұрмағамбет сияқты ... ... ... ... ... өрен ... ... жүйрігі» деп бағалаған.
Мұның өзі жазира Жетісу ... ұлы ... ... ... сал ... ... тұтуы секілді құбылыс. Шынында да Балқы
Базардың өз төңірегіндегі басқа барша сүлейлерге сырсандық, ... ... ... ... ... онан ... аса ... келмес бүгінгі адам Базекеңе,
Болмаса Жиренше мен Асан Қайғы, -десе, Тұрмағамбет:
Балқы Базар білгенге,
Атақты, әйдік астана
Жұмыла жанды жиып ап,
Жырласа бітпес күн-түні, ... ... өлең ... сарқылмас қорына балайды. Ақ жаңбырдай
ақтарылған ақпа ... ... ... ... ... да, кейінгі ақын-жыраулар да бас иген. Базардың асқақ дарынды
айтулы ақын ... ... ... ... ... ... ... ірі жырауы-Базар жырау»,-деп жоғары бағалаған. Базар шығармалары
Кеңес дәуірінде ғана жинала бастады. Ақын ... ... ... ... ... С. ... мен Ә. ... болды.
1925 жылы Ташкенттен шыққан «Терме» жинағында және 1931 жылы Сәкен
Сейфуллин ... ... ... ... Базардың бір топ
өлеңдері ... рет ... ... 1965 жылы «Үш ... ... ... сегіз жүз жолдай термелері мен толғаулары жарияланды. Ал, ... орыс ... ... «Поэты Казахстана» (Ленинград, 1978)
антологиясында Базар көрнекті ... ... ... 1984 жылы ... ... жырлайды» кітабына бір топ шығармалары енгізілді.
Базар Оңдасұлы ... ... ... ... ... ... ... Жаңадарияның Шірік-Рабат деген жерінде ( ... ... ... ... ... ауыл ... 1841 жылы күз ... келген. Базардың жастық шағы жетімдікте, жоқшылықта өтеді. Буыны
бекіп, бұғанасы қатпай жатып, байлардың қозысын ... Он алты ... ... шығып, жалпы жұртқа таныла бастады.
Ақынның туған жері-Сыр бойы десек те, ... ат ... ... ... ... ... ... жерінде қалып қойған Навоий облысы,
Тамдыбұлақ ... ... ... ... Жалпақтау деген жерде. Базардың
ескіше ата-тегі: Кіші ... ... ... Балқы руы. Шөмекей төртке
бөлінеді: Тоқа, Көнек, Аспан, Бозғыл. Бозғылдың бес баласының біреуі-Қайқы.
Қайқының ... ... ... үш ұл: Қыдыр, Темір, Полат туады. ... ... ... бәрі Балқия шешелерінің атымен Балқы аталып,
Шөмекейдің Балқы руы қалыптасады. Жоғарыдағы Қайқының үш ... ... ... ... ... ... ... әкесі Оңдас туады.
1965 жылы шыққан «Үш ғасыр жырлайды» жинағында, басқа да кейбір
басылымдарда Базар жыраудың ... ... ... Оңдас деп жаңсақ кеткен.
Базар он жасқа жетпестен ... ... ... Өтемістің қолында
тәрбиеленген. Әкесінің ... ... ... ... Ақын ... ... соң, өз руының атымен Балқы Базар аталып кеткен. Оны ... ... ... ... ... дариядай тасып
шалқыған.
Тіл жексұрын көрінер, тимеске ... ... ... ... ... кен едім, кешегі
жүйрік мен едім.
Жүлде алған ... ... ... ... ... Шөмекей-шыққан бір
Базар Балқыдан.
Бүкіл өмірі -өлеңге, ... ... ... ... дүниеге жыр болып
келгендей. Ол ... ... қоса аңыз да көп. ... бірі төменгідей:
Базар жастай жетім ... ... ... ... ... ... ... Аспан руында Айпара атты ақын қыз болады. Бір күні сол ақын ... ... ... он ... ... су әкелуге «қаққа» барады. Оған
ғашық жігіттер аз болмайды. Өзі сұлу, өзі ... ... кім ... олар ... ақындығынан, от ауыз, орақ тілді шешендігінен
сескеніп, маңайлай ... ... ... ... ... еріп, үнемі дәмелі
болып жүрген жігіттер бұл жолы да ... ... ... Он ... жүк болар суды ыдыстарға құйып толтыру, арту жас қызбен жеңгесіне
оңай соқсын ба? Екеуі де ... ... Суды ... ... ... ыза ... ... Айпараның қасына сол маңда қозы бағып жүрген
жасөспірім бала Базар келеді.
«Апа, шелегіңді артысайын ба?»-депті. ... соң, ... да ... ... ... Оған ... ... былай дейді:
«Бастаған жұғысың ба сөздің басын,
Бұл жерде саған мені кез қылғасын.
Айтыпты бұрынғылар деген қайда,
Сұрама аттың тісін, ердің жасын.
Одан да емін неге ... ... бір ... таз ... ас ішіп, ұйықтамайтын, жылы алақан көрмейтін жетім балада қайбір
күй болсын? Расында да Базардың басы таз ... ... ... сөз ... ... Базар жауап сөз қайыра ... ... ... ... бір ... ... ... мәңгі
қалады. Өйткені ол осы жолы бұрынғыдан да қатты ширығады. Сөзден есесі
кеткенге күйінеді. ... ... ... ... ... бұл болашақ
ақиық ақынның тұңғыш рет жер тарпуы, қанат сілкуі болса керек.
Жастай жетім қалған ... ... ... ... ... ... ... зерек
бала бұрынғы ақын-жыраулардың жырларын, халық мақал-мәтелдерін есіне
сақтап, көңіліне ... ... бай ауыз ... ... ... бұрынғы және тұстас ақындардан да тәлім алған. Базар өз заманындағы
әлеуметтік мәселелерді тани білген дәуір ... ... ... ... ... Әрине, әлеуметтік мәселерді танып-білу барлық жырауларға тән
қасиет. Олар қай ... де ... таң ... ерлікті, елдікті
дәріптеген. Керек жерінде кімнің де ... ... ... ... ... ... адам ... жасық қасиеттерді өлтіре сынап, тілімен
турап тастайтын болған.
Базардың әлеуметтік мәселерді көтерген «Әр кемелге-бір залал», «Сұм ... ... ... ... қыран, қамал бұзар батыр, жел
жетпес жүйрік, күн ... ... бәрі де ... ... ... еш ... ... түскен аюдай күйі қатты жараған, қаңтардағы бурадай, азу ... ... да, ... ... ... ... топты таратқан» күміс
көмей, тілінен бал тамған шешендер де ... ... ... бақ, ... ара
тұра алмайды. Жыраудың байымдауынша тіршілікте көрген қызығың мен ... ... ... ... ... тұрақсыз, сондықтан адам ойындағы
барлық асылын, бойындағы қуатын ... ... ... Өмірді босқа
өткізіп, қапы қалмау үшін әрбір кісі ақыл-парасаты мен күш-қайратын пайдалы
іске ... ... ... ... өмір ... ... пәни, болмыс жайлы толғана келіп, ... ... ... ... ... ... адал ... айналысып,
бірлесіп, тірлік етуге шақырады. Ар-ұятын сатып, дүние-атақ үшін азбаған
адал тұлғалар мен ... ... ... ... ... ... ... ғана ел
есінде сақталып, мәңгі жасайды деген қорытынды шығарады.
Базар сарай ақынына да, ... ... да ... Ол хат танымаса
да естігенін есте сақтаған, білгені мен түйгені өте көп, ... ... ... қазақ жырының бесігінде тербетіліп, тағлым түйеді, өнегелі
өсиет айтады. Өмір мен ... ... ... ... ... ... Орамды ойларын көркем кестелейді:
Қарғадан қарға туар қарқылдаған,
Жақсыдан ... туар ... «Мен ... ... ... өз басынан артылмаған!
Алаштың адамының бәрі мәлім-
Кім қалды таразыға ... ... ... ... ... ... қарқындаған.
Базарды әуелі жырау дедік. Жыраулардың өлең құрылымы негізінен
толғау. Толғаулардың ... үлгі ... ... ... ... бай ... ... белгілі ырғағы, әуені болуы керек. Базар
шығармалары жоғарыдағы ... ... сай ... адамның қуатты шақтарын ... ... ... ақыл айтады.Ақыл мен қуатты ұштастырып,өркенді іс қыла
білуге ... ... ... кеткен атақты «Жиырма бес» туралы Базар
да өзінше толғанады:
Екі ауылдың арасын
Қиқулатқан жиырма ... ... ... ... ... ... қояндай,
Бұлтылдатқан жиырма бес.
Ақысы кеткен кісідей...
Күн-түн қатқан жиырма бес.[19,198-бет].
Жырау толғаулары негізінен ойға, ... ... ... ... мол, ойы терең, жүйелі болып өріледі. Базардың қай өлең-толғауларын
алмайық, бәрінен ақын өмір сүрген кезеңнің ... ... Сол ... ... ... ... суреткерлік шеберлікпен
ашылады. Өмір мен заман жайлы ... ой ... ақын ... да әр ... Ол ... жай-күйін, адам басындағы мұң-зарын,
халықтың өткені мен болашағын шебер жырлаған. ... ... ... ... Тар жол, ... ... ғұмыр. Қуғын көріп, қасірет шегеді,
түрмеге де қамалады. Қаншама қарсылық дүлей күшке кездессе де, ... ... ... ... ... ... де ел-жұрт оны ... ... ... ел, көрген кісілердің айтуынша, ол ерекше
кескінді, батыр тұлғалы адам ... ... ... қоса ... ... ... ... қуғын-сүргін көрсе де, табиғаты ақын кісі
ешкімге қару жұмсамаған.
Базар жыраудың Пірлібек, ... ... ... ... төрт
ұлы, Балзада, Күлзада деген қызы болған. ... өнер ... ... пен ... ... Олар ... ... танылмай тұрып, жастай
өліп кетеді. Әмзебек әкесі Базардан үш жыл бұрын, яғни 1908 жылы ... 1911 жылы 12 ... күні жыр ... ... Базар Тамдыбұлақ ауданына
қарасты Жалпақтау деген жерде қайтыс болады[20,138-бет].
«Қазақ халық поэзиясының дамуы жоғары сатыға ... ... ... де ... ... ... ... ,айтыстар,салт өлеңдері,жоқтаулары т.б. Бәрі де ... ... ... және ... жұрт ... ... В.В.Радлов сүйсіне баға берген халықтың біртуар перзенті Мұрат
Мөңкеұлы ақындық ... ... ... ... ... ... жыраулық
дәстүрді жалғастырушы ақиық ақын,ел намысын қорғаған ... ... көп ... жыршы ретінде танылды.
Ұлттық мінез бен ментальдік елдің тағдыры сынға түскен кезде ... ... ... бұл ұғымдар қазақ елін отарлаушылар билеген
дәуірді жырлаған өлең-толғауларда ... ... ... ... ... ... әдебиетінің айтулы өкілі, ел мен жер тағдыры, ұлт пен жұрт ... ой ... ... ... ... ... ұстаным арқылы
айшықтала түсті[21,236-бет].
Ақынның«Үш қиян», «Сарыарқа», «Әттең, бір қапы дүние-ай» ... ... ... налып, көшкен жұрттың хал-ахуалын шынайы ... ... ... де ... ел ... ... ... бұлар – ауыз әдебиетінде ежелден бар дәстүр ... ... ... ... ... ... ... жасау-жабдықтарын
мадақтайтын өлеңдер емес, ... ... ... ... ... Үш ... да ... сурет: иесіз қалған жер, ... ... ел, ... ... ... жайлау мен жайылым, сай-сала,
енді қайтып оралмас қимас ... Ақын ... ... еске ... ... ... да, ... жерді халықтың мекендеп қалуына жайлы емес.
Өйткені, оның ... бұл – ... опа ... ... ... ... ... құтылудың бірден-бір жолы жерді, құтсыз қонысты ... ... Асан ... ... ... ... елін ... басқа жаққа
көшкен ерлерді еске түсіреді. Мұндай Мұрат айтатын «ауа ... ... ... ертеден таралған утопиялық аңыздармен сабақтасып жатыр. ... тек ... ғана ... орыс халқының фольклорында да бар»
(Қ.Сыдиықов, Ш.Керім). ... ... ... ... «адыра
қалғыр, қайырсыз қоныс» десек, ... ... ... өзі ... неге десеңіз,
Асан Қайғы, Қазтуған,
Орақ, Мамай, Телағыс,
Қалған екен ... де бір ... ... па едік ... келе ... ... жер ... идеясынан туындайтын сарын. ... ... ... ... Асан би, Мұны да құтсыз деп ... ... ... ... ... ... ... Қайғыланып көшкен жер»)
қоныс қашаннан қазақтың ... ... да, елді бір ... ... ... елесі кезе бастағанда «берекесі кеткен, киесі қашқан» жұпыны күйде
суреттелуі – халықтық ... ... Жан ... ... жау ... ... ... көзі түсерін жыраулардың қай-қайсысы да ... ... ... ... үшін қан төккен қазақ үшін ел мен жер – ... ... құты ... ... сөз ... ... ... заман келе жатыр
дегенді білдіреді. Асан Қайғының «Жерұйықты» іздегені туралы аңыз-әпсаналар
– қыспаққа ... ... ... ... ... академик
С.Қасқабасов айтқандай, «Мұндай саяси-әлеуметтік жағдай елдің наразылығын
туғызбай қойған жоқ, ... енді бұл ... ... ... ... Оны
қиялдан, әлеуметтік утопиядан тапты. Өйткені қиыншылықтан, қоғамдық езгіден
құтылудың басқа ... ... ... ... ... ... жер ... бір
мекеннен екінші мекенге кетуі Мұраттың «қайырсыз қоныс» ... күші ... ... Ақын ... атамекенді тастап, үдере
көшуін отарлау жорығымен байланыстырады. Тек пен ... дін мен ... келе ... басқыншылық пиғыл «кәуір» сөзі арқылы аңғартылады:
Мұның құтсыздығының белгісі:
Алты атаның ар жағы,
Талөкпенің бер жағы,
Сақмардың бойын жайлаған,
Сарғая бие байлаған,
Ақсуда тайы ойнаған,
Еңсемді ... ... ... ... көшкен жер.
* * *
Нәріктің ұлы ер Шора,
Айқайласып, шуласып,
Баланы кәпір сұрар деп,
Мұңайып ханның ... ... * ... ... алар деп ... ұлы ... көшкен жер.
* * *
Жаңбыршының ұлы Телағыс,
Елімді кәуір алар ... ... ... ... ... аталатын тұлғалар – өткен тарихымызды айшықтап,
кешегі күніміздің бағасын арттыра түсетін, әрісі ... ... бар ... ... ... ... кісілер. Ақын соларды ұлы
көштің үстінде, ел бастаған кейіпте көреді. «Еңсемді кәуір басар деп...»–
көшпенді өмірмен рухтас ... ... тағы бір ... Асан ... ... зар заман ақындарының ішінен ... ... көп ... ... ... себебі бар. Мұрат
ақын Асан толғауларынан басталатын «ауа көшу», «қоныс аудару» сарынына үн
қосады. Қоныстың ...... ... ... бірі. Ол
көшкен елдің әйгілі адамдарын санамалап жырға қосқанда, Асан есімін ауық-
ауық атап ... ... ... ... ... деген, Соңынан Асан бидің
жетем ... ... би ... ... ... ... «Қонысқа таласасыз бұ
заманда, Біз ... Асан ... ... «Қазтуған, Асан Қайғы, Орақ
Мамай, Біз түгіл осылардан ... ... т.б... ... ... ... ... ... іздеу идеясын Асан бастаған тұлғалардың әрекеті
арқылы негіздеген Мұрат ұлы ойшылдың ... ... де ... болар тәрізін,
Асан Қайғы әулие
Көзі көрмей байқады.
Тегінде, Мұрат шығармаларын оқығанда ақынның өзі ғұмыр кешкен өлкедегі жер-
су атауларына өте ... ... ... қатысты аңыз-әңгімелерді
жақсы білетінін ... ... еді. ... ... ... ... ... «Үш қиян» толғауында қазақ жұртының өткен өмірінен
мәлімет беретін сан ... ... мен ... ... кездеседі. Мұраттың
жырында «Атамыз өткен Асан би, Мұны да құтсыз деп айтқан жер» делінгендей,
қоныстан қоныс ... жер ... ... ... аз-кем тұрақтаған мекені
болыпты-мыс:
Ақтөбе менен Қорғанша –
Асан Қайғы бабаның
Қызыл тастан үй салдырып,
Он жыл ... ... ... ... ... бәрі ... ... шығармаларының сарынын толғауларына арқау
еткенін, оның өзіне ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Ал басқа зар заман жыршыларының өлеңдерінде
Асан есімі аталмайды. Бірақ ... тән ... айту ... ... ... бастау алатыны анық.
Эсхатологиялық түйсікті оятатын үрей, қорқыныш, ... ... ... ... ... жақсылық әкелмесіне көз жеткізгендіктің белгісі.
Заманақырдың алғы шарттары ретінде сипатталған жаманат нышандары зар заман
жыршыларының шығармашылығында ... ... ... ... ... әр ... Бірақ бәрінің де ортақ байламы «табиғат азды, заман
азды, адам азды» тұжырымы ... ... Осы ... ... келешекке
қауіп ойлатады. Белгісіз болашақтың бейнесі көңілге қорқыныш ұялатады, үрей
туғызады. Күнделікті тіршілігіндегі келеңсіз нәрселердің көбеюін жаман ырым
көріп, алдағы ... ... ... Б.Абылқасымов тұжырымдағандай,
«әу баста адам баласы маңайында болып жатқан сан түрлі құбылыстың сырын әр
түрлі ... ... ... заңды». Бір атап кетерлік нәрсе, бұл ... ... жеке ... ... ... ... ... поэзияда ақындық
«мен» арқылы айтылуы. Мысалы, Мұрат Мөңкеұлының мына ой-тұжырымдарын осы
тұрғыдан түсінгеніміз дұрыс.
Мен заманнан ... ... ... жас бала,
Кіріптарда қалар деп..
* * *
Адыра қалғыр заманның
Мен жаратпаймын сүреңін.
Зар заман ағымы өкілдерінің қай-қайсысының шығармаларынан да ... ... ... «жау ... ... ... ... елдің
трагедиясын («Қара бұлттай қабындап, Халықты басты қайғы-шер»), жердің
қайғысын ... ... Қала ... ... ... жырлаған Дулат
Бабатайұлының бар мұңы «жау алды» ұғымының төңірегінен ... Ол ... ... деген өлеңінде ілгерідегі шапқыншылық туралы:
Қалмақ тартып барды алды,
Ұйқысы түссіз қанбаған,
Ел ... ер ... ... танбаған,
Аққұба ару жарды алды», –
десе, Шортанбай Қанайұлы отарлаушылардың билеп-төстеуін «Еділді алды, елді
алды, Енді ... нең ... – деп ... баян ... Еділ – ежелден
қазақ жырында атамекеннің тұтас ... ... ... ... ... орай ... Р.Сыздықова: «Қазтуған «кір жуып, кіндік кескен туған
жер, отан, халқының тұрақты мекені» ... ... ... үшін Еділ ... етіп ... Туған жердің, ел отанының символы ... ... ... ... нышандарды алу күні кешегі Махамбеттерге дейін келді», –
дейді. Зар заман ... да ... алу» – ел мен ... айырылу ұғымын
танытады. Мұраттың «Сарыарқа» толғауындағы «Еділді алу» – қазақ жерінің
қақпасына кіру, отарлау жорығының ... ... ... ... орыс ... ... Аштарханның жерін де алды.
Артынан Еділден соң Нарынды алды,
Тоғайдың ағаш, қамыс, талын да алды.
Елдіктің символы – Еділдің басқаның қолына көшуі – ... ... ... ... ... ... ... ұғымына салсақ, Еділ – ел,
Жайық – жан, Ойыл – ой түсініктеріне орайлас ... ... Осы ... ... бір-бірін толықтырып тұрады. Ақын «Қазтуған» атты жырында
сол қастерлі ... ... ... ... баян ... алса – елді ... ... нең қалар?
Жайықты алса – жанды алар,
Жанды алған соң нең қалар?
Ойылды алса – ойды алар,
Ойлашы, сонда нең ... ... «Үш ... ... да туған жер ұғымы үштағандық
тұтастық ... бойы – ... ... ... бойы – ... ... бойы – шаңды қиян») ... ... ... ... ... «үш» санымен өрнектелген тіркестер жеткілікті.
Ақын айтар ойын үштіктің бірлігіне ... ... ... ... «Үш
қиян – жеті жұртты тоздырған жер», «Маңғыстаудың үш түбек, Оны-дағы
алғаны», ... үш ... ... ... ... батырлық,
Үшеуі қолдан келмей жүр», «Басында әулиенің үш күн ... ... үш ... ... «Ақылмен үш ананың басын қостың», «Қу төңкерсе,
аспаннан, Үш түлеген баппенен», «Үш ... тау, маң ... «Үш ... ... ... ақын ... жырларында кездесетін «Еңселігі екі
елі, Егіз қоян шекелі», – деген ... ... үш елі» деп ... ... ... ... көбірек тілге тиек ететіні секілді («Топ
көрсем жеті мүшем ... ... мүше ... ... соң ... ... ... Мұрат өлеңдеріндегі «үш» санымен байланыстырылған,
үштік өлшемге байланған тіркестер ... ... ... ... ... ... ... қауымының құрылым жүйесі өз-өзінен шыға
салмаған... Бұл жүйе – ... жаңа ... ... ... ... ... ... – деп Ә.Кекілбаев айтқандай, осы ұғымға
Мұрат ақын ... ... ... ... мән ... ... ... кесе-көлденең жатқан үш өзенді жайлаған үш мекенді
жауды жақындатпайтын қалқан көреді. Бұл ... ... ... ... ... деп санайды:
Еділді тартып алғаны –
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны –
Жағаға қолды ... ... ... ... ... ... ... түйін-тұжырымы осы. Әбубәкір жырында бұл ахуал:
«Еділ-Жайық екі су, Ел ... тар ...... «Үш ... да, ... да «құтсыз қонысты тастау»
идеясына негізделген. Мұның мәнісін ақын ... опа ... ... ... жерде тұрақтамаған жөн деп ұғындырады. Көшпенді өмірдің
бұлжымас қағидасына жүгінеді. Өйткені Х.Досмұхамедұлы айтқандай, «Құтылар
қашқан – ... ...... ... ... ұлы ... – құтсыз
қонысты тастау керек, кету керек. Асан Қайғы, ... ... ... ... ... пәледен қашып құтылған, ... жолы ... ... ... ... сол ... Исатай
Тайманұлының көтерілісінен соң өріс алғаны байқалады. Осы кездегі ахуалға
Х.Досмұхамедұлы ... баға ... ... ... ... ... үкімет әскерінің айбарына шыдай ... ... ... ... жазасы қазақтың тауын қайырды... Бұрыңғы орыстан ... ... ... орнына, қашып құтылу керек деген жаңа ... ... ... ... ... көніп», тыныш отырып бағынып, үкіметке жағу
керек деген пікір де күшейе бастады. ... ... ... осы ... ел іске ... ... ... қонысты тастап ауу керек, Асан
Қайғының жұртын табу керек деген пікір, ... ... соң аса ... ақын «Сарыарқа» толғауында:
Қуалап Исатайды өлтірген соң,
Заманның содан бері тарылғаны-ай, –
деп батырдың қазасынан кейін еңсесі түскен ... ... ... ... пен Шортанбай сияқты Мұрат та жердің өзгенің иелігіне өтуінің себебін
ел ішіндегі қамсыздықтан, алауыздықтан іздейді:
Қоныстың бәрін ... ... ... ... де ... ... ... де алды түп-түгел,
Көкала шекпен, жез түйме,
Аузы түкті ... өз ... елге ... ... келе жатқанын аңғартады. Мұны
отарлаушылардың халықты өз ыңғайына бейімдегенін, көшпенділіктің салтына
жат құбыластардың өмірге ... ене ... ... соң ... ой-
тұжырымдары арқылы байқатты. Жыр жампозы «Қазтуған» атты ... ... ... ... ... бешпент киерсің, Арбаға
мәстек жегерсің», «Үй ... мал ... ... ақша ... –деп
білдіреді.
Қазақтың көшпенді өмірін аңсап, өткенге көз жіберіп, ой ... ... ... ... мен ... ... ... толғауы бір-біріне қатты ұқсас. Мұрат ой-арманы мен қайғы-мұңын
қоныстың ... ... ... ... ... ... ... налиды. Ақындардың тұжырымы бойынша,
бүгінгі күннің еншісінде сол қимас дәуреннің тәтті елесін іздеп, ... ... ғана ... ... ... ақын қазақтың қанына біткен
қонақжайлық салтын («Халқымның әр аулына түскен қонақ, ... ... ... келген»), мыңғырған малын («Құдайым тастамады жалғыз тайын»),
халықтың ауыз бірлігін («Айырды ағайыннан ... ... кең ... ... ... ... шалқар көлдей қайран жұртым, Бытырап қоңсы
болды ... ... еске ... Тыныштығы бұзылмаған, сән-
салтанаты келіскен, салт-дәстүрлері жарасым тапқан ... ... ... ... ... да екі ақынның толғамы орайлас. Мұрат:
«Күз болса қонушы едік ... екі жағы ... ...... ... ... қыстаушы еді қырға барып,
Көлденең шыңыраулы шыңға барып», – деп
тамсанады. Мұрат:
«Біздің елқ айтушыеді ... ... суы ... бие ...... ... Әбубәкір:
«Жаз болса көшуші еді нуды жарып,
Көлденең өтуші еді суды жарып», – деп еске
алады. Екі ... ... ... ... да ... ... Мұрат
отаршылдыққа қарсылық танытатын күрескерлік рухты алдыңғы кезекке қойса,
Әбубәкір сананың сұйылуына ырық берген ел ... ... ... ... атқамінерлердің іс-әрекетін шынайы бейнелейді.
Отаршылдықпен бірге келген жат құбылыстарды санамалап жырға қосқан Мұрат
Мөңкеұлының ... ... ... ... ... ... мынадай болжамдар бар:
Еділді қоңыс етпеңіз,
Жағалай қалмақ алады.
Жайықты қоныс етпеңіз,
Сыдыра біткен көкжиек,
Кәпірлер қала салады.
Замана туралы толғауларында Еділ мен Жайықты егіз өрім ... ... ... ақын өз ... ... ... тұжырымымен
байланыстырады.Оның барлық дерлік шығармасына арқау болған «ешкімге опа
бермеген бұл ... ... ... ... тілге іліктіргенде де анық
аңғарылады. Сондай-ақ бұл жыр сонау тарихтың терең қатпарынан сыр ақтарған
Қазтуғанның ... ... ... ... ... мұраларына жетік Мұрат Қазтуғанның өз ... ... ... ... ғажап емес. «Қаланың құтсыздығы» сарыны оның «Үш қиян»
толғауында да кездеседі:
Алты жыл ... ... жыл ... ... қалғыр Аштархан,
Әз-Жәнібек хан салдырып,
Ақылын кәпірге алдырып,
Айласы құрып ... ... ... «Адыра қалғыр заманның, Мен жаратпаймын сүреңін», – ... ... ... ... ... «Заманның сүреңі»
«заманның сипаты», «заманның түрі» деген тіркестерден әлдеқайда әсерлі. ... ... ... ... ... ... ... қайырсыздығына, жердің құтсыздығына налыған Мұраттың
өлең-толғауларында түңілу, тіпті қарғыс мәніндегі «адыра қалғыр» сөзі ... ... ... ... ... ... ... атақоныс жайын
жырлағанда күйінішті күшейтіп, өкінішті еселейтін «адыра қалғырдың»
салмағын ... ... ... бұ қоныс», «Адыра қалғыр, Үш қиян»,
«Адыра қалғыр, көк Жайық», «Адыра ... ен ... ... ... ... ... қалғыр, ит Қарабау» түріндегі тіркестер ... ... ... ... ... ... заманы», Шортанбайдың
«текеметтің түріндей құбылған» заманы Мұраттың тұсында өңін ... ... ие ... ... осы ұғым ... ... ... аңғартса, Мұраттың бейнелегені – бет-пердесі айқындалған,
нағыз қырсық шалған, қиюы қашқан замана.
Аңғарсаңыз, жігіттер,
Замананы тағы ... ... ... ... ... қоғамдағы қайшылықтармен тығыз
байланысты. Отарлау саясатының етек алуы, халықтың ... ... ... жыр жүйрігінің таным-түсінігіне әсер етті. Айналасында болып жатқан
өзгерістерден ой түйген ол өмір ... ... ... ... ... күрес пен қайшылыққа толы күрделі ... өз ... ... ... ұлы ... ... ... айрықша орны бар тұлға ретінде қалғандығымен бағаланады.
ҚОРЫТЫНДЫ
“Жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не ... да, ... ... ... ... - ... М. Әуезов.
Қашанда ел өміріндегі күрделі оқиғаларға үн қосып,өз заманының көкейкесті
мәселелерін көтеріп отырды.Өткен күн, озған дәурен,көне ... ... ... жағынан табылып,елдің бүгіні ғана емес, болашағы үшін де
аса мәнді идеялардың ұраншысы ... ... ... ... ... ... дәрісі, үлкен тағылымы да осында.
Жыраулар поэзиясында нақылдың сөз ... мол , ... ойға ... ол ... ... үшін ... ... берілген.
Жыраулар поэзиясы халықтың басынан өткерген тарихи оқиғаларды,оның арман ... ... ... жырлаумен ғана бағалы емес, елдің саяси -
әлеуметтік тіршілігін, ой – санасын, дүниетанымын көркем, ... ... ... де ... ... ... тақырыбы – туған елі, оған деген сүйіспеншілігі
,елдің бірлігі, ... ... ... ... ... жер іздеген Асан
Қайғының “Желмая мініп жер шалсам,тапқан жерге ел көшір” деген ақылгөй сөзі
сол ... ... ... жүрек сөзі. Сол сияқты Қазтуған жырау да ... ... деп ... өткен, “Еділдің бойын ел жайлап, ... ... ... деп Доспамбет жырау армандаған, “Ауылдан топыр үзілмей, ... ... май ... ... он кісіге жараса, бір кісіге асқан тамағым”
деп ... ... ... ... молшылық тілеген, бейбіт, тыныштық өмірді
қалаған.
Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа ... ... ... Асан ... Қазтуған, Бұқар, Шалкиіз жыраулар жаңа
әдебиеттің ізбасарлары ғана ... көне ... ... ... ... XIX ... ... поэзияның қол жеткен табыстары мен игіліктерін игере отырып, соны
ілгері қарай дамыта ... ... ер - ... ... болған жыраулар
қазақ поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт - бағдарын, идеялық тұғыры мен
көркемдік биігін айқындап кетті. Осы ... өмір ... және ... ... ... там - ... болса да жеткен ақын – жыраулар творчествосы
сол заманның ... бір ... ... ... ел өміріндегі елеулі
оқиғалар, феодалдық қоғамның ащы шындығы, халықтың әдет - ... салт ... ... тілмен көрініс тапқан.
Осы курстық жұмыс барысында төмендегідей ой-тұжырымдар
түйінделді:
-XIX ... ... ... ... дәстүр көрінісі байқалған
Махамбет,Мұрат,Базар жырау шығармалары ... ... ... ... ... ... өшпес мұра;
- Махамбет өлеңдерінде көрініс тапқан жыраулар поэзиясының сөз үлгілері
дәстүрлік ... ... ... сыртқы формасы, құрылысы
жағынан басқа жыраулармен сай келгенімен, өзге тың ... ... ... дүниелер екеніне назар аударылды;
- Өткен дәуір жыраулық дәстүр өкілдерді мен XIX ... ... ... ... салыстыра зерттелді.
Демек, жыраулар поэзиясы - халқымыздың неше ғасырлық өмірін өнер
өрнегіне, ақыл ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕРТЕР
1. Қазақ тарихи жырларының мәселелері. Алматы.Жазушы, 1979.-324 б.
2. Жармұхамедов М. Айтыстың даму ... ... ... ... М. ХІХ мен ХХ ... ... ... әдебиетінің оқу кітабы.
Алматы.Жазушы, 1933.452 б.
4.Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары: ... / ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті / Редакциясын басқарған Қ.Жұмалиев. -
Алматы: 1967. -582
6.Сүйіншәлиев X. ... ... ... ... ... Жазушы,
1967. - 388 б.
7. Мағауин М. Ғасырлар бедері. - Алматы: Жазушы, 1991. - 422 ... ... Ж. ... және ... - ... ... 2001. - 375 б.
9. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы: Генезис. Стилистика. ... ... ... 2001. - 280 б.
10. Ақатай С. Інжу-маржан секілді. - Алматы: ... 1995. - 200 ... ... Р. Ғасырлар толғауы. - Алматы: Жазушы, 1977. - 320 б.
12. Жұмалиев Қ. ... ... - ... ... ... ... 1960. - 244 б.
13. Бердібаев Р. Жыршылдық ... - ... ... 1980. -218 ... Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. - Алматы: Ғылым, 1994. - 320 ... ... М. ... ... - ... ... 1996. - 144 ... Жамбыл Жабаев. 2 томдық шығ. жинағы. Алматы. Жазушы, 1982 ж.365 б.
17. Қазақ ... ... - ... Қазақ энциклопедиясы редакциясы,
1998. - 758 б.
18.Танабаев Ө. Жыраулар поэзиясы және табиғат. - ... ... 1999. ... б.
19. Досмұхамедов X. Аламан. - Алматы: Ана тілі, 1991. - 172 б.
ғылымы: 09.00.03. - Алматы: 1998. - 263 ... С. ... - XIX ... ... ... - ... Қазақтың
біріккен мемлекеттік баспасы, 1942. - 247 б.
21. Аймауытов. Ж. Шығармалар. - ... ... 1989. - 558 ... Дүйсенбаев Ы. Ғасырлардың сыры. - Алматы: Жазушы, 1970. - 192 б.
23.Әуезов М. Уақыт және ... / ... алғы ... ... - ... ... ... әдебиет баспасы.- 1962. - 428 б.
24.Омарұлы Б.Бұғауға бағынбаған жырлар.-Алматы:Ана тілі,19

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Мектептің оқу – тәрбие процесінде салт – дәстүрдің пайдаланудағы тәрбиелік мүмкіндіктері53 бет
Сентиментализм14 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь