XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І. Нәзирагөйлік дәстүрдің қалыптасу тарихы
1.1 Нәзирагөйлік дәстүрдің теориялық мәні мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... .4
ІІ. XIX ғасыр әдебиетіндегі нәзирагөйлік дәстүрдің таралу кеңестегі
2.1 Көрнекті нәзирагөй ақындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.2Абай қалыптастырған нәзира дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Нәзирагөйлік дәстүр қазақтың тілін, салт – дәстүрін, дінін тұғыр еткен дәстүр екендігі анықталды. Алайда бұған дейін әдебиетшілер тарапынан аталған дәстүрге аударма әдебиет деп қана баға беріліп келсе, бұл жұмыста ол барынша кеңейтілді. Яғни нәзирагөйлік дәстүр аударма деген түсініктен әлдеқайда жоғары, әлдеқайда терең. Себебі нәзирагөйлік дәуірлер бойы жалғасып келген емес, ол белгілі бір кезеңде бой көрсетеді де, содан кейін тарих тасасында қалып қойғандай болады. Бір ерекшелігі, нәзира дәстүрі елде мәдени тоқырау, әдеби іркілістер туындай бастаған кезде пайда болады. Билеушілерінен, басшыларынан үміттері үзілген халық көп уақытта рухани мәдениеттерін, рухани болмысын сақтап қалу үшін нәзирагөйлік дәстүрін қолданатын болған. Зерттеу жұмысының өзектілігі осы мәселелерді қамтиды, яғни нәзира дәстүрін қазіргі кезде де кеңінен жүзеге асыруымызға болады. Өйткені тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең қазақ халқы үшін қиындық тудырып отырған кезеңге айналды. Тілін бағаламайтын, салт – дәстүріне күле қарайтын жастар көбейді. Олардың ертеңгі болашағы қандай болары бұлыңғыр қалпында тұр. Көреген ата – бабаларымыз осындай қиындықтардың барлығының шешімін тауып, жандарына түскен жараларын халықтық мұралармен, қисса – дастандармен емдей білген. Нәзирагөйлік дәстүрді жаңаша тұрғыда қарастыру арқылы біз де қисса – дастандардың рухани маңызы, мәні өте жоғары екендігіне, оның әдебиетте замана тудырған құбылыс екендігіне көз жеткіздік. Сонымен қатар нәзирагөйлік дәстүрдің осы кезге дейін ескерілмей келе жатқан бір жағы, оның Қазақстандағы таралу шегі, аймақтық ерекшеліктері, өкілдері толықтай зерттеліп, бағасы толық берілген жоқ. Қазақ әдебиетіндегі жыр, толғау, терме, күйді алып қарастыратын болсақ, олардың белгілі бір дәстүрлі мектептерге жататындығын, жергілікті әдеби мектептердің жемісі екендігін көреміз. Олардың бір – бірінен аймақтық ерекшеліктерін, сөзіндегі, тіліндегі бір – біріне ұқсамайтын өзгешеліктерді зерттеу бүгінгі таңда өнерді қадірлейтін, бағалайтын жұрттың қызығушылығн тудырып отыр. Ал нәзирагөйлікті дәстүрлі мектептерге бөліп, тақырып аясында қарастыру зерттеу жұмысында толықтай жүзеге асырылды.
Жұмыстың мақсат -міндеттері. Нәзирагөйлік дәстүрдің қазақ әдебиетінде қалыптасуы, Абай поэзиясындағы нәзиралық дәстүрдің белгілері жайлы.
- нәзирагөйлік дәстүрдің Қазақстан аумағындағы таралу ерекшеліктерін қарастыру, дәстүрлі мектептер негізінде аталған дәстүрдің көркемдік сипаттарын ашу;
- ХІХ ғасырдағы Абай мен басқа да көрнекті нәзирагөй ақындардың қысқаша шығармашылық өмірбаяндарына зерттеу жасау;
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1.Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті, Алматы, Атамұра, 2005.
2.Қыраубаева Алмагүл. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса – дастандардың түп – төркіні мен қалыптасуы. Докторлық диссертация. Алматы, 1999.
3. Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, Алатау, 2006.
4.Әдебиеттану терминдер сөздігі, Семей – Новосибирск, Талер – Пресс, 2006.
5. Әуезов М. «Әр жылдар ойлары». Алматы, 1959.
6. Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы, Жазушы, 1974.
7. Қыраубайқызы А. Шығыстық қисса – дастандар. Алматы, Рауан, 1997
8. Хисамов Н. Ш. Поэма «Кысса – И Йусуф» Кул Али. Москва, Наука, 1979
9.Мырзахметұлы М. Қазан төңкерісінен кейінгі Қазақстандағы діни танымдық өзгерістер. Қазақстандағы дәстүрлі діни танымдық үрдіс және оның сабақтастығы (Ғылыми – практикалық конференцияның материалдары. Алматы, 2004
10. Қожекеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. Алматы, Қазақ Ұлттық Университеті, 1993.
11. Конрад Н. Н. Запад и Восток. Москва, Восточная литература, 1966.
12. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Алматы, 1997.
13. Әуезов М. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. ХІІ том. Алматы, Жазушы, 1969.
14. Құдайбердіұлы Ш. Шығармалары. Алматы, Жазушы, 1988
15. Қалижанұлы У. Діни-ағартушылық ағым. Алматы, 2002
16. Бабалар сөзі. Діни дастандар. –Астана, Фолиант, 2004
17. Бабалар сөзі, 10-том, -Астана, Фолиант, 2004
18. Мырзахметов М. Ақын творчествосындағы нәзирагөйлік дәстүр //Жетісу. 1985 ж, 10 тамыз.
19. Дербісәлин Ә. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Құраст: Қожакеев Т. Алматы: Ғылым.
20. Сұлтанбеков М. Ақын поэмаларының жазылу тарихынан //Семей таңы. 1970.
21. Әуезов М. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. Алматы, 1984
22. М. Мырзахметов. Абай және Шығыс, Алматы, Қазақстан, 1994
23. Дербісәлин. Ә. Мезгіл және қаламгер Алматы, Жазушы.1968
24. Машани А. Әл-Фараби және Абай. Алматы, Қазақстан, 1994
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Нәзирагөйлік дәстүр қазақтың тілін, салт - дәстүрін, дінін тұғыр еткен дәстүр екендігі анықталды. Алайда бұған ... ... ... ... ... ... әдебиет деп қана баға беріліп келсе, бұл жұмыста ол барынша кеңейтілді. Яғни нәзирагөйлік дәстүр аударма ... ... ... ... ... ... ... нәзирагөйлік дәуірлер бойы жалғасып келген емес, ол белгілі бір кезеңде бой көрсетеді де, ... ... ... ... қалып қойғандай болады. Бір ерекшелігі, нәзира дәстүрі елде мәдени тоқырау, әдеби іркілістер туындай бастаған кезде пайда болады. Билеушілерінен, басшыларынан ... ... ... көп уақытта рухани мәдениеттерін, рухани болмысын сақтап қалу үшін ... ... ... ... Зерттеу жұмысының өзектілігі осы мәселелерді қамтиды, яғни нәзира ... ... ... де кеңінен жүзеге асыруымызға болады. Өйткені тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең қазақ халқы үшін қиындық тудырып отырған кезеңге айналды. Тілін бағаламайтын, салт - ... күле ... ... ... Олардың ертеңгі болашағы қандай болары бұлыңғыр қалпында тұр. Көреген ата - бабаларымыз ... ... ... ... ... жандарына түскен жараларын халықтық мұралармен, қисса - дастандармен емдей білген. Нәзирагөйлік дәстүрді ... ... ... ... біз де ... - ... рухани маңызы, мәні өте жоғары екендігіне, оның әдебиетте замана тудырған құбылыс екендігіне көз ... ... ... ... ... осы ... дейін ескерілмей келе жатқан бір жағы, оның Қазақстандағы таралу шегі, аймақтық ерекшеліктері, өкілдері толықтай зерттеліп, бағасы толық берілген жоқ. ... ... жыр, ... ... ... алып қарастыратын болсақ, олардың белгілі бір дәстүрлі мектептерге жататындығын, жергілікті әдеби мектептердің жемісі ... ... ... бір - бірінен аймақтық ерекшеліктерін, сөзіндегі, тіліндегі бір - біріне ұқсамайтын ... ... ... ... өнерді қадірлейтін, бағалайтын жұрттың қызығушылығн тудырып отыр. Ал нәзирагөйлікті дәстүрлі мектептерге бөліп, тақырып аясында ... ... ... ... ... асырылды.
Жұмыстың мақсат -міндеттері. Нәзирагөйлік дәстүрдің қазақ әдебиетінде қалыптасуы, Абай поэзиясындағы нәзиралық ... ... ... нәзирагөйлік дәстүрдің Қазақстан аумағындағы таралу ерекшеліктерін қарастыру, дәстүрлі мектептер негізінде ... ... ... ... ... ХІХ ... Абай мен басқа да көрнекті нәзирагөй ақындардың қысқаша шығармашылық өмірбаяндарына зерттеу жасау;
Зерттеу ... ХІХ ... ... ... ... құрылымы. Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... ТАРИХЫ
1.1 Нәзирагөйлік дәстүрдің теориялық мәні мен маңызы
Түркі халықтарының ХІІ - ХV ғасырларда Алтын Орда деп ... ірі ... ... ... тұтас ұлт ретінде қалыптасуының алғышарты болды. Алтын Орда Шыңғысхан құрған айбарлы Моңғол империясының құрамынан ... ... ... - ... жеке - дара үстемдікке жетті. Бату мен Берке билеген тұстарда Алтын Орданың жеке мемлекеттік идеологиясы айқындалып, бір дінде - ... ... ... ... түркі халықтары материалдық жағынан ғана емес, рухани, мәдени жағынан да өрлеудің ең биік сатыларына жетті. Алтын Орда ішкі ... да, ... ... ... да ... елдерге қарағанда, әлеуетті, ынтымағы күшті, білімі мен ғылымы қатты ... елге ... Оның ... ішкі ... ... ... ... еді. Алтын Орданы құраған халықтар әр тараптын бас қосқан түркі тайпалары болса да, бір ... ... ... ... - ... ... ... Ал бұл үрдіс мемлекетте экономиканың, ғылымның, білімнің өркендеуіне себеп болды.
Алтын Орда кезеңіндегі бұл мәдени өрлеу әдебиеттанушы, шығыстанушы ғалымдардың ... тыс ... жоқ. [1, ... ]. ... мәдени ренессанс (қайта өрлеу) көрші елдердің, оның ішінде славян, еуропа, ислам дінін қабылдамаған шығыс халықтарының, алыс жатқан мысыр елінің мазасыздануынан ... ... ... ... ... ... Орда мемлекеті осы қарқынмен дами берсе, тыныштық болмайтынын сезгендей аласұрды. Олар әскери құрылымы жақсы жетілген, ... ... ... мемлекетті соғыспен ала алмайтынын білгендіктен, Алтын Орданы құлатудың бір ғана жолы болса, ол идеологиялық жағынан шабуылдаудың нәтижесінде ғана ... ... деп ... ... ХІV ... ... діни тапсырмалармен Еуропа жерлерінен, Италиядан миссионерлер, Үнді жерлерінен будда дінін уағыздаушылар түркі жеріне қаптады. Олардың мақсаты біреу ғана: ... ... ... ... әлсіретіп құлату болды.
Бұл кезеңдегі жағдай ғалым Алма Қыраубаеваның докторлық диссертациясында көрініс ... [2, ... ... ... ... айтады.
Діні жат, мақсаттары бөтен өзге ұлттар осылайша түркі тайпаларының бірлігіне қол ... ... ... ... ... ... қатер енді түркі халықтарына екінші жақтан төнді. Ол діні бөлек ұлттардың тарапынан емес, Алтын ... сол ... тым ... ... ... ... тілінің, мәдениетінің, салт-дәстүрінің ел арасына тым кең жайылып, түркі тілінің ескерусіз қалып бара жатқандығынан болды. Әміршілер мен сарай төңірегіндегі ... да ... ... ... тілінде сөйлеп, сол тілде іс қағаздарын, жарлықтарын жүргізуді ... ... ... ... Араб ... ... әдебиетіне еліктеу белең алып бара жатты. Бұл шындығына келгенде, сырттай білінбегенімен, іштей халықтардың құлдырауына әкеле жатты. ... Орда ... өмір ... ... тайпаларының мәдени - қоғамдық бейнесі үлкен өзгерістерді бастан кешіруде еді. Сол ... ... ... ... парсы мәдениетінің үстемдік етіп, тез тарауына себеп болған нәрсе - билеушілердің араб, парсы тілінде сөйлеп, солардың ... салт - ... ... ... еді. Сондықтан Ордадағы көптеген маңызды, мемлекеттік деңгейдегі мәселелер түркі халықтарының бұрыннан қалыптасқан үлгілерде шешілмей, көбінесе араб, парсы дәстүрлерінің ыңғайында шешімін ... ... ... мұндай әрекет - түркі халықтарының бұрыннан қалыптасқан өзіндік ұлттық ерекшелігін жойып, оны араб, не парсы тектес халықтарға айналдырып ... ... еді. Ал бұл сол ... ... ... отырған әміршілердің қаперінде болған жоқ. Себебі олар араб не парсы тілінде сөйлеудің елдің, ... ... ... ... ... ... ... алмады. Түркі халықтарының мыңдаған жылдардан бері қалыптасқан ұлттық болмысын, ұлттық менталитетін ... ... бұл ... ... ... тек ... көзі ... рухани жетілген адам ғана сезіне алатын еді. Түркі халықтарының тағдырын айқындайтын мұндай қысылтаяң ... сол ... ... рухани көсемдері абыз - жыраулардың, ақын - жыршыларға артылды. Түркі халықтарының ішінде, оның ... ... ... ... ерекше орын алатын жыршылар, ақындар ұлтты мұндай шабуылдардан сақтап қалатын жолды табуы ... ... ... екі ... ... ... үшін рухани қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін түркі халықтары тығырықтан шығатын жолды өздері табуға мәжбүр болды. Бұл үшін үлкен бір ... ... ... ... ... - ақ еді. Және оның әдеби ағым ... ... ... ... де, ... ... да ... керек - ті. Ал бұл бағыт ... ... ... ат ... ... тарихында өзіндік ерекшелігі бар ағым ретінде бағаланады.
Нәзира дәстүрінің қалыптасуына осы кездегі саяси - ... ... әсер ... Яғни ... ... ... ... кіріп бара жатқан мәдени жаулап алушылығына тосқауыл қою мақсатында осы бағыт қалыптасып дамыды. Нәзира дәстүрінің пайда ... және ... Әли, ... ... сол ... ... ... Орда ақындары үлес қосты. Бұлардың барлығын ғалым А. Қыраубаева өз диссертациясында келтіріп кеткен және назирагөйліктің басталуынан түркі ... ... зор ... ... болғанын айтқан. Ғалымның деген пікірі айқын. Өйткені пайғамбар сахабаларына туралы хикаяны алғаш рет ... ... ... ... ... ... өзі ... берген екен. Мұның өзі түркілік ақындардың, жыршылардың ойдан ештеңені де шығармағанын мәдени қақтығыстарға ... ... ... ... өз ... ... көрсетеді. Демек, назирагөйлік өз бетінше шығарыла салынған дәстүр ... оның ... ... қалған руханият ілімі жатыр. Назирагөйлік жайлы осы ... ... ... ... ... шолу ... [3, ...
Назирагөйлік деген ұғымның өзіне ғалымдар әр тараптан шолу жасап, сипаттама береді:
[4, ... ... ... нәзира дәстүріне қатысты Мұхтар Әуезов мынадай түсінік береді:
[5, ...
... ... түсініктерден көріп отырғанымыздай, нәзирагөйлік, нәзира дәстүрі тіпті де аудармаға жатпайтын құбылыс. Себебі, аударма белгілі бір бекітіліп берілген шарттардан, талаптардан ауытқымай, ... ... ... ... ... туындыны бір тілден басқа тілге аударуды білдірсе, нәзира дәстүрінде ... ... ... сюжеті негізге алынып, идеялық - көркемдік ... ... ... ... ... ... негізінен, Алтын Орда кезеңінде ақындардың түркі тілін араб тілінен қорғау мақсатында пайда болды деген пікірге келтіретін дәлелдер әр ... ... ... ... ... белгілі шайыр Шейх Сағдидің Сайф Сараи нәзира дәстүрімен өңдеп, қайта жазып шыққан. ... ... ... ... ... ... ... мынадай жолдар бар: .[6, 258-бет]
Сонымен қатар дастанында да түркі тілінде жырлануына қатысты өлең ... ... Бұл ... басында өлең шумақтарының ішінде беріледі:
Жымиып күлді де айтты: ей, пәленшеке,
Келтіргін сыйңды бізге лайық.
Тілер ем біздің тілде жазуыңды, - ... осы ... ... ... ... ... жер ... ей шах - дедім.
Есігіңнің топырағы дәулет сарайы. Бұл жерде автордың деп ... ... тілі ... ... ... тілінде ең бірінші рет қисса жаздым деп есептейтін, деген атпен дастан жазған Дүрбектің де ... ... ... жазғандығын тегін мақтаныш етпейді. Мұнда туған тіліне деген құрмет, еліне деген шексіз перзенттік ... ... ... ... Орда ақындарының арасынан ең бірінші болып дастанын түркі тілінде ... ... ... Әли де ана ... алдындағы парызын терең түсінген жан болса керек. ... араб ... ... ішінде тарап бара жатқан қисса, хикаялық дастандарды аударып, оларды ... таза ... ... ... ... тілге деген шексіз құрметтің белгісі, тіл ғана емес, ел болашағын ... ... ... отаншылдық сезім.
Әлидің түркі мәдениетінде, әдебиетінде өшпес орны бар тұлға ... оның ... - ... тек ... тілінде жырлап шығуынан көрінбейді, нәзира дәстүрін шебер пайдаланып, араб - парсы өлең ... тыс ... жаңа ... өлең ... ... ... ала келгендігімен бағаланады: . Әлидің дастанын жырлауындағы көркемдік ерекшеліктерді кезінде көрнекті ғалым, шығыстанушы Е. Э. Бертельс те атап ... [7, ... ... ... басқа да шығыстанушы ғалымдар Әлидің дастанын талдау барысында оның көркемдік ... ашып ... жөн ... [8, ... ... Алтын Орда кезеңінде қалыптасқан нәзирагөйлік дәстүрі түркі жұртының рухани ,мәдени ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарымен бірге бұл мәдени қақтығыстардын нәзирагөйліктің ... аман ... ... ... ... ... оның ... кезеңін ХІХ ғасырмен байланыстырады. Яғни бұл кезде де дәл Алтын Орда кезіндегідей үлкен бір қыспаққа кірген қазақ халқы ... ... ... тағы да ... ... іздеді. Орыс отаршылдары мен миссионерлері қазақ даласына келіп, діни саясаттарын ашықтан ашық жүргізді. Олардың ... ... - ақ қана ... ол - ... ... христиан дінін қабылдатып, сол арқылы оның ұлттық ерекшелігін жойып, орысқа ... ... ... ... жағдайда идеологиялық қорған табу қазақтың көзі ашық азаматтарының, ақындарының алдында ... Сол ... ... ... татар, башқұрт, не болмаса басқа да түрік тілдеріндегі ... - ... ... ... нәзира үлгісімен жырлап шығуға ден қойды. Олардың ел алдындағы еңбектері соншама зор болды Өйткені олар осы ... үшін ... де ақы ... жоқ немесе ешкімге де еңбектерін сатқан жоқ.
[7, ... ... және ... ... қазіргі тілмен айтқанда, көп тұста қазақ ... ... шеше ... ... ... білеміз. Алайда осындай қиын - қыстау кездері қазақ халқы тығырықтан қалай жол тауып шықты деген сұрақтың шешімін таба ... ... ... Яғни ... ... ... ғалымдардың ғылыми деректерінен түсінікті болғандай, қазақ халқының мәдени өрлеуіне, керек кезінде мәдени басқыншылықтан құтқарып қалуына ... ... бір ... бар, ол - ... - XIV ... қалыптасқан әдеби үрдіс өз кезегінде нәзирагөйлік дәстүр деген ат алып, қазақ әдебиетінің ежелгі тарихында өзіндік орны қалғаны белгілі. Бұл дәстүрдің ... ... мен ... араб - ... ... басқа тілдердегі жырларды, қиссаларды тікелей сөзбе - сөз тәржімалаған жоқ, көркемдік нұсқасын өзгешелеу құрып, тек негізгі сюжеттік ... ғана ... ... өз ... ... жырлап шықты. Мұның барлығы түркі әдебиетінде жаңа ағымның қалыптасуына себеп болды. Ол ағым ... ... ... деп аталып, ұрпақтан - ұрпаққа жалғасып , ХІХ ғасырдағы қазақ ... ... ... Ол ... дін мен ... ... таным деңгейіне қатысты болды. Нәзирагөйлік дәстүр кейін де маңызын жоймағандығы оның ... ... ... қиын - ... күн ... ел тағдыры шешілер тұста қайтадан жаңғыртылуы.
Назирагөйлікті көптеген әдебиетші ғалымдар Түркі әдебиетіндегі Оянушылық дәуірдің жалғасы деп есептейді. Ғалым Алма ... ... ағым әл - ... кезінде туып - дамыған Қайта Өрлеуден кейін пайда болды. Назирагөйлік дәстүр ... ... ... ... әдебиетін жаңа белестерге, даму белестеріне көтеріп тастаған ... ... ... ... дүниесіндегі Қайта Өрлеу ислам өркениетінің дамуына негіз болып тұрақталды. Бұл ... ... ... ... ... Әли, Құтб, Дүрбек сияқты озық ойлы жыршылар парсы әдебиетіндегі қиссаларды, дастандарды, діни, ғашықтық хикаяларды түркі әдебиетіне ... жаңа ... ... ... ... ... ... шықты.
II. ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ НӘЗИРАГӨЙЛІК ДӘСТҮРДІҢ ТАРАЛУ КЕҢЕСТІГІ
2.1 ... ... ... ... ... ... ... негізінен жазылған бірқатар қазақ әдебиетінің қолтума шығармалары күні бүгінге дейін аударма ... ... ... жүр. ... салдарынан кезінде назира дәстүрімен қазақ топырағына лайықталып жазылған идеялық мазмұны терең, көркемдік дәрежесі жоғары қазақ поэзиясының кебір ... ... ... тарихынан өзінің тиісті орнын ала алмай жүр. Бұл сөзімізге Әбілқасым Фердаусидің (940-1030) аударма деп айтылып жүрген Тұрмағанбет ... ... ... етіп ... ... Кезінде М.Әуезов аударма емес, қазақтың төл туындысы деп қарағаны мәлім. Ал негіз болған Рүстем ... ... ... ... ... де ... ... жиі ұшырасады.
Сондай-ақ Шәді Жәңгірұлының (1855-1933) дастаны да күні бүгінгіге дейін Шайыр Хирамий жазған дастанынның тәржімасы деп жүр. Ал ... олай ... Бұл ... ... ... поэзиясында кеңінен таралған. Осы тақырыпты тек Хироми ғана емес, басқа шығыстың ақындары да өз туындаларына арқау еткен. Мәселен, Шығыстың ... ... ... XVIII ... Мир ... 1802 ж. Осы сюжетке прозалық шығармалар жазды.
Хорезм ... ... пен ... ... ... ... ... шайыры Құрбан Хиромидің тақырыбына ХІХ ғ. жазған дастадары кезінде бірнеше рет ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... аса ... өкілдері А. Кизарий мен Н. Зияийлер де тақырыбына ұйғыр тілінде дастан жазып шығарғаны мәлім.
Әрине, қазақ ... Шәді ... ... ... ... ... де ... дәстүрін шебер меңгерген. Шәді қазақ оқырманының жанына жақын, ұғым-түсінігіне лайықты, әдет-ғұрпына сәйкес келетін мүлдем тың ... ... ... ... мысалдарды қазақ әдебиеті тарихынан көптеп келтіруге болады.
Кейбір әдебиет зертеушілері қазақ ... ... ... ... түсіндіріп келеді. Көркем әдебиеттен еліктеудің сыртқы формасын көреді де, ішкі табиғатына қатысты өзгерістерді аңғармайды. Соның салдарынан назира дәстүрін ... ... ... деп ... ... ... қазақ поэзиясының барлық заңдарына толық жауап беретін төл туынларлың өзін деп те ... ... ... ... ... ... ... еліктеу процесінің табиғатына терең пайымдай алмайды. Көркем әдебиеттегі еліктеу категориясы туралы кезінде Е. Э. Бертельсасы құнды пікір айтқан. Ғалымның ... ... ... ... ... туралы екі жүзден астам поэма бар екен. Алайда олардың әрқайсысының айтар ойы, идеялық бағыт-бағдары бір-біріне ұқсас емес. Ескендір тақырыбына жазылған ... ... айта ... Е. Э. ... ,-- деп ... осы ... ... дастанын да осы ғылыми көзқарас бағалай білуіміз қажет. Шәкәрімнің ... ... М. ... Ташкентте шығатын журналында (1992 ж. № 2-3, 1923 ж. № 4-5) жариялап, оны назирагөйлік дәстүрі бойынша ... ... ... төл туындысы деп санаған.
поэмасын арнайы кең көлемде жырлап, дастан жазған әзербайжанның ұлы ... ... ... Низами (1141-1209) еді. Одан кейін бұл тақырыпты жырлаған парсы-тәжік ақыны Әбдірахман Жәми (ХVғ.), үнді ... ... ... ... ғ.). ... XV ғ. ІІ ... өмір ... өзбектің ұлы ақын Әлішер Науаи (1441-1501) да осы сюжет бойынша қиял-ғажайып дастан жазды. Әйтсе де бұл ұлы ... ... ... ... ... ... ... бәсекеге түсе алмады. Мұхамед Физули (1498-1556) дастаны ақынның көзі тірісінде-ақ бүкіл әлемге мәшһүр болды. ... сол ... ... ... ... ... ... таңдап алған еді. Соның өзінде қазақ ақыны Шәкәрім өзінен бұрын Физули жазған дастанынның сюжеттік ... ала ... сол ... ... ... Зерттеуші Т. Қожекеев нәзира дәстүрінің қазақ әдебиетіндегі көріністері туралы айта келіп, деген тұжырым ... ... ... ... өз ... ... өзі өмір сүріп отырған дәуір ерекшелігін мықтап ескерген. Мұның өзін ... ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар аңғару қиын емес. Мәселен, Физули дастаны прозалық кіріспе сөзбен басталып, іле-шала авторлық толғау-жыр берілген. Шәкәрім поэмасында ... ... жоқ. ... ... әр ... кейін авторлық монолог арқылы өз ойын қорытып, түйіндеп отырады. Қазақ ақыны оны да қажет деп таппаған. Сондай-ақ қазақшасында Физули ... ... ... жоқ. Бұл ... Физули жарық қосыла алмай, арманда кеткен ғашықтардың жұмақтағы өмірін жыр еткен. Көп көрініс дастанда Зайттың көрген түсі арқылы берілген.
Ұлы ... ... ... ... ... сәтте-ақ өмірдегі сұлулық атаулыға ғашық болады. Ал, Шәкәрім поэмасында Қайыс емшектегі сәби кезден-ақ Ләйліні көрмесе ... ... ... ... Ләйлі деп күйіп-жанған Қайыс енді жұрт көзіне жынды адам болып көрінеді. Сол себепті адамдар Қайысты Мәжнүн ... ... есі ... деп атайды.
Шәкәрім жазған дастаны шайыр Физули туындысына ... ... ... да, ... ... тұрғысынан да мейлінше жақын тұр.
Қазақ әдебиеті тарихында Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Бозжігіт, Сейфулмәлік, Таһир-Зуһра, Жүсіп-Зылиқа, Ләйлі-Мәжнүн т.б.
Дәл осы сюжеттерге құрылған дастанлар, өзбек, әзербайжан, түркімен ... де бар. ... ... ... бұл дастандарды тек өз халықтарының еншісі деп біледі.
Әрине, тарихы тағдырлас, тілі жақын, салт-санасы ұқсас халықтардың ... ... ... сыры мен ... ... ... ... талдап білген жоқ. Соның өзінде көркем әдебиетте назира дәстүрінің тың ... ... ... ... ... есте ұстауымыз қажет сияқты.
Бұл туралы атақты ғалым Н.Н.Конрад: Бір халықтың әдебиеті екінші халықтың әдебиет әлеміне тек екі жолмен, яғни ... ... және ... ... ғана ... деп ... керек. Әлемдік әдебиеттер байланысының тарихы мұнан басқа да формалары бар ... ... ... ... ... бірі -- бір ... сөз зергерлері шығармалары арқылы қайта тударып болып табылады. Орта Азия, Иран және Алдыңғы Азия әдебиетінде осы форма ... өріс ... [11, ... ... ... Абайдың өзі де терең меңгеріп, шығармалар жазғанын әдебиет тарихынан жақсы білеміз. Сондай-ақ Абай кезінде өзінің Ескендір, Масғұт, Әзім ... ... және ... ... ... романына жеке-жеке жеті үзінді алып, назира дәстүрімен орыс қызы Татяна туралы ғажайып ... ... ... ... Абайдың сол туындысын кейбір зерттеушілер аударма деп қарайды. Сол себепті ондай Абайды деп ... ... ... поэзиясындағы назира дәстүріның тарих хақында бірер сөз айта ... ... ... ... ... қауымға бұрыннан белгілі болғанбір сюжетті бірнеше ақын өзара жарысып, шеберлік сынасып дырлай беретін болға. Осылайша аға буын ... ... ... буын ... ... ... ... жырлап, көркем әдебиетке тың туындылар әкелетін дәстүр бар еді. Шығыс поэзиясында осылайша ақындар бір-біріне өз шеберлігін танытатындай туындылар жазу арқылы ... ( -- ... , ал ... ... -- деп ... беріп отырған. Шығыстың атақты шайырлары мұндай туындыларды аударма, еліктеу деп таныған емес. [12, 204-бет]
М. Әуезов ... ... ... тарихи шындықтар бойынша Шығыста бір классик жырлаған тақырыпты, келесі буында, тағы бір Шығыс ақыны қайталап, әңгіме ететін тың дастандар ... ... бар еді.
... Олар ... ... ... алуды заңды жол еткен. Тек алдыңғының өлеңін алмай және көбінесе алдыңғы ... ... ... ... да кең ... өз ... өзгертіп, тыңнан жырлап шығаратын болған. Бұлайша бір тақырыптың әр ... ... еш ... аударма деп танылуы керек емес. Ол өзінше бір қайта жырлау, тыңнан толғау немесе ақындық шабыт-шалым сынасып, ... ... ... бір салт еді. ... ... бұл ... ... деп біліп, осы дәстүрге , деп атау берген. [13,533-бет]
Назира ... сан ... бойы бір ... ... ... жалғасып жатқан көркемдік салт, әдеби тәсіл деуге болады. Әйтсе де, қазақ ... ... ... орын ... бұл ... дәстүрді қысқа мерзім аясында алып қарастыруға болмайды. Назира дәстүрі сан ... ... ... өз ... ... ... ізденістері бірінен соң бірі туындап жататын ұзақ мерзімді тарихи процесс. Бұл сөзімізге бірер дәлел келтіре кетейік. Мәселен, Әзірбайжан ... ұлы ... ... ... Низами ХІ ғ. өзінің атақты поэмасын жазды. Ал араға үш ғасырдан ... ... ... барып, Дешті Қыпшақ даласында қыпшақ ақыны Құтбтың (XIV ғ.) ... ... ... Рас, Құтб ақын өз ... ұлы ... жазған поэманы бетке ұстай отырып, соның негізінде жазған болатын Алайда Құтбтың қыпшақ тілінде жазған дастаны Низпми поэмасының аудармасы ... ... ... ... ... жаңа ... ... сөз еткен қолтума, тың туынды еді.
Низами поэмасында байлыққа малынған патша сарайының сән-салтанаты, дүние-жиһаздары, алтын, күміс бұйымдары, көрікті кілемдері, ... ... ... ... ... көбірек көрініс тапқан.
Ал Құтб ақынның дастандарында негізінен көшіп-қонып жүрген малшылар қауымының сан қырлы ғұмыры, ... көз ... ... ... мен ... малы төлдеп улап-шулап жатқан ауыл бейнесі, той негізіндегі жарыс, жамбы ату т.б. зор шеберлікпен суреттелген. ... екі ... ... жағынан да бір-бірінен айырмашылығы үлкен. низами жазған поэмасы 7000 бәйіттен тұрса, Құтбтың дастаны небәрі 4740 ... ... ...
Сөйтіп арасындағы мөлдір махаббатты жырлау арқылы ... ... ... ... қырық болып жатқан Иран елінің қоғамдық проблемаларын сөз етсе, Қыпшақ ақыны Құтб осы ... ... ... Алтын Орда мемлекетіндегі келелі мәселелерді ортаға салады.
Қазақ поэзиясындағы назира дәстүрінің өзіндік ерекшеліктері терең танып-білу үшін кезінде Шығыс поэзиясының алыптары ... ... мен ... ... негізде танып алу қажет. Шығыс шайырлары көтерген ең басты идея -- адамға тән ... ... ... ... Ал гуманистік әдебиеттің негізгі қаһарманы -- жеке бас бостандығы бар, жан-жақты ерікті, азат адам,ғылымның сан ... ... ... ғалым шеберлігімен жұртты сүйсіндірген өнерпаз, парасатты, мейірбанды жандар. Бұл ақындар -- бүкіл әлем о ... адам үшін ... бар ... ... көзі ... дүниедегі басқа нәрселердің барлығы да адамға қызмет ету үшін, оның бақытты ... ... ету ... ... ... ... Шығыстың ұлы гуманист ақындары адамның моральды тұрғыдан таза, кіршіксіз, әдепті, арлы, сыпайы, өнегелі, ұстамды болуын талап етті. ... ... ... ... ... жасаған ықпалы мейлінше зор болғанын жоғарыда айттық. Мұның өзі ... екі ... ... іске асты ... болады.
1. Рудаки, Фирдоуси, Низами, Физули, Науаи, Сағди, Хафиз, Жәми сияқты Шығыс шайырларының жырларын, дастандарын қазақ ақындары ... ... ... ... ... ... дәстүрмен жаңа шығармалар тудырады. Бұрыннан оқырманға мәлім болған қызықты сюжеттер, тарихи шындықтар ... бір ақын ... ... ... бір ... ... жырлап, топ дастандар шығаратын дәстүр болғанын айттық. Бұл дәстүрді Шығыс ... ... ... ... деп ... Оны ... немесе назирагөйлік деп атаған. Сөйтіп Фирдоуси, Низами, Науаи т.б. жырлаған , , , ... ... ... ... ... етіп ... ... Қазақ ақындары араб, парсы, үнді т.б. Шығыс халықтарының сан алуан тақырыптарға аңыз-хикаяларының желісін негізге ала отырып, қазақ ... ... ... ... қисса-дастандар жазды. Бұған , , , , , , , , ... ... ... ... ... осы арада , , деген ұғым терминдер туралы бірер сөз айта кетейік. бұл ... ... ... ... бұлар өзара мағыналас, мазмұндас астарлас сөздер.
Қалай дегенде де ... ... бір ... көзі мұсылман ағартушылығы екендігі талас тудырмайды. Нақты тарихи деректерді айтпағанның өзінде, бұл тұжырымның растылығы Шәді Жәңгіұлы, ... ... ... Кердері, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы т.б. шығармашылығы дәлелдейді.
Исламның егізгі канондары мен тұлғаларын (пайғамбар, сахаба т.б.) ... ... ... ... тәсілімен және дәстүрлі қисса дастан жанрымен жырлап түсіндірілген.
Дінді-бір адамның, ұлттың, ... ... ... ел ... халықты діни тұрғыда ағарту - басты шарт екеніне көңілі ұйыған мұсылман ағартушылығы және оған үн ... ... ... ... ... отырып, мынадай тоқтамға келеміз.
1. Мұсылман ағартушылығы -- шығыстағы негізгі діндердің бірі -- исламның құндылықтарын жаңа ... ... ... ... ... ағым.
2. Бұл ағымды негіздеген -- Мысыр, Сирия, Үнді зиялылары. Ал оны өрістеуге Ресей мен Еуропаның мұсылман ... да ат ... ... ... ... ... -- ... ақыл-ойның желісі болып табылады.
Назира дәстүрі бір күнде ... ... оның сан ... ... бар. Бұл туралы академик Н.И.Конрад деп тегін айтпаса керек.
Назира дәстүрімен жырланған , қай тілде болсын ... бір жай бар. Ол осы ... ... ... автордың сюжет, образдардың қай арнадан, кімнен, қай ... ... ... ... ... ... ... парсы, шағатай-түркі елдер мәдениеті және басқа шығыс ... ... мен ... (, ) кең ... Орта Азия ... әдебиеті біте қайнасып, аралысып жатты. , , , , т.б. ... ... ... ... ... Бұл шығармалар қазақ жазба әдебиеті мен халық поэзиясына күшті әсер етті. ХІХ ғасырдың аяқ шенінде қазақ әдебиеті сахнасына Шығыс қиссаларын ... ... ... тілінде қайта түрлендіріп шығады. Олар: Шәді, Ақылбек Сабалұлы, Мәулекей Жүсіпбек т.б. еді.
- шығыс елдеріне кең тараған әйел мекерлігі мен ... ... ... ... ... ... Ондағы хикаяттар бір ғана мысал емес, сатира, мысқал, әжуа, терең мағыналы ғибратқа толы. Мұра сонысымен де қымбат, көркем, тартымды. Қазақ бұл ... деп ... ... оның ... саны 85 деп көрсетеді. Оның VII ғасырдағы ... бір ... -- . ... ... және бір ... ... ... ақын Әсет Найманбаев (1867-1923). Бұл Абай дәстүрінен тәрбие ... ... ... ... ... Ол шағын аңыз-әдебиеттерін өзінше жыр еткен. Жаңа, қазақ ... ... ... , , , , ... соған дәлел. Монғол аңызынан алып дастанын жазды. Әсет бұл эпикалық туындыларын қазақтың ұғым-тұрмысына, шындығына жақын ете ... ... Ақын ... озық ... ... ... ... адамгершілік, қайрымдылық, жақсылық мотивтері арқылы айтты.
Шәкәрім қажы Құдайбердіұлы (1858-1931) Семей өңірі, Шыңғыстау бөктері дүниеге келген. Ақынның дастандары мол, солардың ... ... ... ... ... де, көркемдігі де айтса ауыз толатын, қараса көз тоятын ғашықтық жыры дер ... ... бұл ... 1907 жылы ... Ал ... бетіне 1922-23 жылдары журналының № 2-3, № 4-5, № 6-7-8 ... ... ... Шолпан журналында редакция атынан қиссасына қысқаша таныстыру беріліп, онда бір ғана араб елінде ғана ... ... ... жүзі ... ... ... сұлулығымен, терең мағына, ғажайып фантазиясымен үлкен орын алатын ірі сөздің бірі екендігі; поэманы араб ... жете ... бар ... ... ... ... Құдайбердіұлының Фзули Бағдадидан қазақ тіліне өлеңмен еркін аударғаны ... ... ... Абай ... ... ... өкілі болды десек, онымен қатарлас немесе көп кейін өмір ... ... мен ... ... ... мектептерді қалыптастырып, әр аймақтың өзіндік ерекшелігін айқындады.
Нәзирагөй ақындарды көбінесе кітаби - ... ... деп ... ... ... ... Әбдиманұлы Ақылбек Сабалұлы , Мәулекей Жұмашев, Жүсіпбек Шайхысламұлы т.б. ақындарды кітаби - қиссашыл ... деп ... олар ... мынадай пікір білдіреді: .Бұл пікірдің өзі біздің қазақ жеріндегі ... ... ... ерекшеліктеріне қарай төрт мектепке:
* Сыр бойындағы нәзирагөйлік дәстүр ... Арқа ... ... дәстүр мектебі;
* Батыстағы нәзирагөйлік дәстүр мектебі;
* Жетісу жеріндегі нәзирагөйлік дәстүр мектебі деп бөліп алуымызға болатындығын көрсетеді. Арқа ... ... ... ... ретінде жоғарыда айтылып кеткен Абайды санаймыз.
Сыр бойындағы нәзирагөйлік дәстүрдің негізгі өкілдері деп төмендегі ақындарды атаймыз:
Қарасақал Ерімбет ... - , , , ... ... ... ... - , ... ... (1875-1933) Белгілі ақын Нартай Бекежановтың ағасы. деген дастаны бар.
Таубайдың Жүсібі (1882 - 1916) , , , ... ... , ел ... ... ... ... Жүсібі (1883 - 1923). , дастандарын жырлаған
Баймағанбеттің Қуанышы. ,
Шәді Жәңгірұлы (1855-1933) Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жайында ғалым Н.Келімбетов: Шәді он жасқа келгенше ауыл ... ... ... 1865 жылы сол ... ... Шаян мешітіне оқуға барады. Ол мұнда жеті-сегіз ай ғана оқиды да, келесі жылы Шымкент шаһарына барып, Шығыс ... мен ... ... ... ... ... дейтін ғұламадан екі жылдай араб, парсы тілдерін үйренеді. Шығыс үлгілі әдебиетінен көптеген ... ... [16, 9]. ... ауыл адамдарына жасында жазған әр түрлі өлеңдерімен бірге, сол кездегі жемқор би мен болыстарға, сараң ... ... ... ... ... да ... Алайда, жасынан шығыс классиктерін оқып, солардан сусындаған таланттың негізгі шығармашылығы - дастандары еді. Олар: (1917), (1915), , ... ... ... (1917), , , (1913), (1911), (1910), (1913) т.б. ... бәрі де ... ... құрылған тәуір дүниелер екені сөзсіз.
Шәді Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, көз ... ... ... ... дастаны - атты туындысы. Бұл шығармада Мұхаммед (Ғ.С) туғаннан өлгенге дейінгі ... өмір жолы ... Ол кісі ... дос, ... ... ... кәпірлермен қалай күресті, мұсылмандарды қалай қолдады, қанша баласа болды, кімнің тәрбиесін көрді, қанша рет некеленді, әке-шешесі кім еді, ... ... ... және де ... ... ... ... сабырлылығы, аса қанағатшылығы, мейрімділігі - ... ... ... ... табады.
Бұл теңдессіз шығарма әрбір мұсылман баласы үшін, әсіресе, қазіргі жастар үшін қадірлі.
Сыр нәзирагөйлік мектебінен шыққан ақындардың бірі ... Мұса ... ... ... ... Мұса ... өмір жолы туралы айтқанда біз оның Түркістан сияқты қасиетті өңірдің түлегі екендігін ескеруіміз қажет. Оның ... ... жыр, ... дәстүрін қазақы үлгіде сай дамытуына осының да әсері болды деп ойлаймыз. Себебі Мұса ... ... ... өңір жыр мен дастанға толы, қиссаға бай өлке болса керек. Мұса ... ... ... ... ... елге ... ... адам болған. Бір таңғаларлығы, әкесінің байлығына, дәулетіне сүйенбеген Мұса ел билеу, әкімдік жолды таңдамай, сөз өнерін таңдап, соны жалғастыруды мақсат ... Мұса ... ... ... ... ... өлең ... ән мен жырдан еркін сусындаған адамдар болған. Ол замандастары Мәделіқожа, Майлықожа, Құлыншақ сияқты ақындардың ... ... ... ... ... ... қуған. Жас Мұса әуелі әкесі ұстаған молдадан хат таниды, кейін өсе келе Қарнақ қыстағындағы молда Қозы ... кісі ... дін ... түсіп оқиды. Бірақ қатаң діни тәртіп сол кездегі мектептердің көбісіне тән ... Мұса ... ... дін ... қанағат тұтпай, тезірек бітіріп, оқудан шығып кетеді. Осылайша ол өз бетімен ізденіп, оқу оқуға кіріседі. Шағатай, араб, парсы, түркі тілдес ... ... ... ... ... үлгі ...
Нәзирагөйлік дәстүр негізінде Мұса молда Байзақұлы көптеген ... - ... ... жырлап, кейінгілерге жеткізушілердің бірі болып есептеледі. Оның араб, парсы, басқа да түркі тілдерін оқуы ... ... ... Сол ... басқа да халықтың қамын, елдің мүддесін ойлаған ақындар сияқты Мұса молда да ... ... ... ... құтылудың бірден - бір жолы қисса - ... ... ... ел ... тарата беру керек деп есептейді. Елді аралап, қиссалар айтады, әрі өзінің нәзирагөйлік үлгіде жырлап шыққан дастандарын ... етіп ... ...
Мұса молда көзқарастарында негізінен қоғамға, заманға, әлеуметтік өмірге сын айту, заманды жайлап алған орынсыздықтардан құтылудың жолы тек адамның өзінің жанын ... ... ... ... ... келеді. Бұл кейінгі кездегі қазақ әдебиетінің тарихын зерттеушілердің көбінде ескерілген. .
Мұса ... ... ... қиссалары, дастандары ХХ ғасырдың бас кезіндегі ерекше бір ... ... ... Оның , , деп ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі аңыз әңгімелерге негізделіп жазылған. Бұл қиссалардың барлығы кезінде жергілікті халықтың қатты құмартып, сүйіп тыңдайтын ... ... ... ... ... ... ... иеленгені тегін емес сияқты. Өйткені ол кездегі молдаларға Мұсаның қарсы болғандығы, оларды шығармаларында ... - ... ... ... ... Ал ... деген атты халқы дінді қасаң қағидалар негізінде емес, рухани негізде түсінгендігі үшін ... ... ... ... Мұса молда көптеген дастандарында рухани ойлар айтып, адамдардың имандылықтан айрылмауы қажет екендігін ескертіп отырған. ... ... ... ... мен ... ... ... Бұл өңірден ежелден - ақ сөз өнерін берік ұстанған, ауыздарынан дуа кетпеген адамдар арылмаған. Солардың ... ... ... өмір сүрген кездерінде Арқа жеріне нәзира дәстүрінде жазылған қиссалардың кең таралуына жол ашты. Олардың өкілдерін айта кетер болсақ, Мәулікей Жұмашұлын, ең ... ... ... реті келіп тұр.
Мәулекей Жұмашұлы - ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қиссашыл ... ... ... Уфа ... Есенғұл аулында 1835 жылы дүниеге келген. Жастайынан жергілікті жердегі жыр үлгілеріне қатты ... ... әрі ... ... тек ... қана қоймай, көкірегіне сақтап, санасына құйып, кез ... ... ... беріп те жүреді. Жыр өнеріне деген құштарлық Мәулікейдің ақындық, ағартушылық тұлғасының қалыптасып шығуына себеп болады. Ол толықтай ... ... ... бітірген соң, елді аралап бала оқытуға кіріседі, бала оқыта жүріп жырларды айтуға машықтанады. ... ... ... ... ... ... Ішкі ... ордасындағы қазақ ауылдарында бала оқытып, ағартушылық жұмыстар ... Ел ... ... - дастандарды жинап, олардың кейбірін өзінше жырлаған. Сөйтіп, нәзирагөйлік ... ... ... ... жағдайы күннен - күнге құлдырап бара жатқан халықтың рухани білімінңібастауы тек дастандардағы негізгі сарындар екендігін айтып ұқтырғысы ... ... ... , , , , ... нәзирагөйлік үлгідегі туындылардың жеке нұсқаларын бастырып шығарған.
Ол жырлаған ... ... ... ... ... ... ... шығуымызға болады.
Дастанның бас кейіпкері Жұмжұма тіршілікте Шам шаһарының дәулеті асып - ... һәм ... ... ... патшасы болған. Оның жомарттығы дастанды алғаш жырлаушы ... ... ... ... суреттеледі. Бірақ та ол намаз оқымаған және бір рет есігіне қайыр тілеп келген адамды қуып ... Сол үшін де ... ... ... ... ... ислам дінінің негізгі қағидаларын дәріптеп, насихаттайды; олар Құран Кәрімде келтірілген Алла Тағаланың сөздерімен айтқанда, төмендегідей: .
Сонымен Х. ... ... ... идеясы - әрбір адам Алла Тағалаға мойынсұнып, иман келтіріп, намаз ... т.б. ... ... негізгі қағидаларын қабылдап, шарттарын орындап, тура жолмен жүру ... Олай ... ... тіршілікте көп жамандық жасап күнәға батқандар о дүниеде тозақ азабын тартады. Осы идеяны тыңдаушы һәм оқырмандарына жеткізу үшін дастаншы Құран ... ... ... ... баяндалатын, мұсылман қауымының арасында ертеден - ақ тараған жұмақ пен ... және Иса ... ... аңыз - ... ...
[17, 307-бет] .
Мәулікеймен қатар Батыстың нәзирагөйлік ағымының негізгі өкілі деп біз ... Досы (1884 - 1924) ... ... ... де атай аламыз. Жастайынан орысша, қазақша сауатты Досы өзі де өлең шығарып, ел арасына ... ... ... ... ... ... Қазан қаласында бастырып шығарады.
Маңңқыстау Тыныштықұлы - бұрынғы Бөкей ... ... ... ... ... ... ... шайыр. Туған, қайтыс болған жылдары белгісіз. Маңқыстау негізінен оқытушы қызметте болып, медреселерде сабақ берген. Бірнеше рет қажылық сапарға ... ... ... ... еткен.
Маңқыстау Тыныштықұлының шығармашылық өмірбаяны белгісіз болғандықтан, ақынның соңында қандай мұрасы қалғаны да әзірге жұмбақ күйінде қалып отыр. Қалай болғанда да оның өз ... ... ... азаматы, қазақ даласындағы ислам құндылықтары мен фольклорлық үлгілерді жырлап, насихаттаушылардың бірі ... ... ... ... ... ағым кең таралмаған. Мұнда тек әнші - ақындар мен өз беттерімен өлең ... ... ... ғана ... ... ой ... . ... қисса - дастандларды нәзира үлгісінде таратушы мұнда ... ғана ... ақын ... Шайхысламұлының есімімен байланысты болып отыр. Ақын әрі жыршы ... ... ... Шайхысламұлы (1857 - 1937) - ауыз әдебиетін жинаушы. Оңтүстік Қазақстан ... Арыс ... ... ... қожа ... ... келген. Нағашылары - Ұлы жүз, Албан руынан. Жасында мұсылманша ... ... ... ... қожа Жетісуда тұрып, ел арасынан жыр - дастандарды, айтыстарды т.б. жинап, редакциялап, ... ... ... ... ... ... Өмірінің соңғы жылдарын Шығыс Түркістанның Іле аймағында өткізіп, сонда қайтыс болған [40, 347]. Ол ... тағы бір ... оны ... ұқсас тұрғыда көрсетеді. .
Әлемдік әдебиеттердің өзара байланысы, түрлі халықтардың ... сөз ... ... ... зерттеу жан-жақты зерттей түсуді қажет етіп отырған ... ... ... ... ... ... Шығыс елдері классикалық поэзиясы мен қисса-хикаяттарының қазақ әдебиетіне жасаған ықпалы ерекше назар аударады. Соңғы жылдары бұл салада бірқатар ... ... ... Олар: Ө.Күмісбаев, Ш.Сәтбаева, Б.Әбдіғазиев, Н.Келімбетов, т.б. ғалымдардың осы ... ... ... ... ... әдебиетінің әсері арқылы қазақ көркем сөз өнерінде пайда болған нәзира дәстүрі күні бүгінге дейін кең көлемде, ... ... ... ... емес десек артық айтқандық емес. Ал қазақтың өзіндік төл әдебиетінің қалыптасуына негіз болған ... ... бірі - ... ... ... ... мәлім. Шығыстың классикалық поэзиясы өзінің көп ғасырлық тарихы бар ... ... ... ... ... тақырып, мазмұн, форма, көріктеу құралдары, стиль және тілдік ... ... ... сөз өнеріне тың екпін, өзгеше ажар берді. Енді Шығыстың классикалық поэзиясындағы нәзира дәстүрінің тарихына тоқталсақ. Шығыс поэзиясында ... ... ... ... ... ... ... бір сюжетті бірнеше ақын өзара жарысып, шеберлік сынасып жырлай беретін болған. Осылайша аға буын жырлап кеткен тақырыпты кейінгі ... ... ... ... ... әдебиетке тың туындылар әкелетін дәстүр бар. Шығыс поэзиясында осылайша ақындар бір-біріне өз шеберлігін танытатындай туындылар жазу ... ... ... , ал парсы тілінде- деп аталады) беріп ... ... ұлы ... ... ... ешқашанда аударма деп те, еліктеу деп те танымаған.
Абай және ... ... ... ... сөз ... ... зерттеу нысанасына алынбай келе жатқан күрделі де өзекті тақырыптың бірі Абай шығармаларындағы Шығыстық белгілердің бір ... ... ... ... ... Бұл ... де ... рет абайтану тарихында, Мұхтар Әуезов зерттеулерінде ғана қолға алынып, пікір сабақталды. Ақындар нәзиргөйлікті өз жанына ... ... ... ... ... ... - ... уақыт талабына орай қайта жырлап берудің әдеби тәсілі ретінде пайдаланып отырған. Бұл әдіс ақын ... ... ... ... ... әрі ... болуы себепті, жалпы Шығыс поэзиясы тарихында ерекше орын алатын тұрақты дәстүрге тікелей байланысты туындап отырған.
[18, ... ... ... ... ... ... ... қатар әр түрлі саяси-әлеуметтік жағдайларға орай қазақ елі ғасырлар бойғы томаға - тұйықтықтан ... ... пен ... ... ... қоян -қолтық араласа бастады. Бұл өзгерістердің сол кездегі қазақ халқының қоғамдық ой санасында белгілі дәрежеде орын теппеуі мүмкін емес еді. ... бұл ... сол ... ... ... болған қазақ ақындарының шығармалары мен нәзирагөйлік дәстүр негізінде қайта жырланған әрқилы қисса- дастандардан, аударма әдебиеттен анық байқалады. Бірақ аударма ... мен ... ... ... туындыларға қазақ ақындарының творчесволық қарым-қатынасы, көбінесе олардың ... мен ... ... ... ... ... Алайда бұл әдеби процесте сол кезең көрінісін сыншылдықпен терең де ... ... Абай ... алар орны мен мән мағынасы бөлекше жатыр. Өйткені, Абай ... бар ... ... ... кең ... тану ... ... әдебиетінде орын алған әрқилы күрделі құбылыстардың сырын ашып, табиғатын тануда адастырмас бағыт бере алады. Осы себепті де Абай ... ... ... орын алуы, дәстүрлік жалғастық табу сияқты белгілерін жан-жақты біліп, аңғармайынша, ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жолындағы кейбір ерекшеліктерді жете меңгерудің өзі ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіне ертерек енсе де, оны жаңа сапа, соны таныммен түрлендіре қолдануға Абай ерен еңбек сіңірген. М.Әуезов Абайға Шығыс ... ... ... бір ... ... ... дәстүрді сөз еткенде, осы дәстүрдің көрінісі, жалғасы ретінде ақынның үш поэмасына ерекше көңіл бөледі.Жалпы Шығыс мәдениетін, оның ұлы ... ... ... білу нәтижесінде 1934 жылдың өзінде-ақ, Абай мұрасының нәр алған қайнарлары жайлы ақын ... ... ... тұңғыш рет кең түрде пікір көтерілді. Ұлы ақын ... үш ... бір ... оның ... ... белгілер жайлы күрделі де қиын мәселені сол кезде-ақ зерттеуге көңіл бөлінді.
М.Әуезовтің баспасөзде жарияланған немесе ой жүгіртіп барлаған пікірі ... ... ... өз ... ... Абай ... ... деректеріне көз жіберсек, Абай шығармаларының шығыстық белгілерін зерттеуінде, өзінше танып пікір айтуында әр ... әр ... ... ... Бұлай болуы заңды да. Өйткені М.Әуезовтің ақын ... ... ... ... өзінше ашып, пікір қалыптастыру кезеңдеріне сай аталмыш мәселенің де іліктестік тауып отыратыны бар.
Алғаш рет ақын шығармаларындағы шығыстық белгілер туралы ... 1924 - 1927 ... ... ... Абай ... шет жағалап айтылған. Абайдың жастық шақтағы өлеңдері жайлы ... ... ... ... ... ... ... жігіттік дәуірінде ақындық өнер жарыстыруға талап еткен ізденістерін деп Абайдың ақындық кітапханасының алғашқы нобайымен біршама дерек те тастағандай болады.
Абай ... ... ... дүниесімен байланысы жастық шағынан басталып өмірінің соңына дейінгі аралыққа созылған желідей орын алып, әр кезеңде әр ... ... ... ... ... ғұлама ғалым ерекше ден қояды. Абайдың Шығыс ... ара ... ... өз ... екі ... бөле ... Бірінші кезең балаң ақынның таза еліктеу жылдары 1860-1865 жылдарды қамтыса, екінші кезең 1886 жылдан өмірінің ... ... ... екі ... шын ... ... ... жолындағы шығармашылық процесті қамтиды. Алайда поэма жанрын Абай өз шығармашылығында баса назар аударған деп айта алмаймыз. Ол ... ... ... ... [5, ... ... поэма жанрын жасауға шындап кіріспегенін М.Әуезов осылайша терең талдап көрсетеді. Әрине, Абайдың поэманы ... ... оған ... зер ... қызықпауында жеке адамның ықылас-ниетіне байланысты ештеңе де жоқ ... ... ақын ... ... ... мен талап-тілегіне лайық, қонымды және әдебиеттің өсу сатысына сәйкес шығарма жасау барысында лирика жанрынан өзге ұтымды да ... ... ... дәл сол тұста қажет деп ойламайды. Сондықтан да тікелей қазақ өмірі жайында бірде-бір поэма жазбады. ... ... жүгі бар ... ... ... ... шеңберіне сыйғызып тамамдады.
Бұл айтылғандардан, әрине, Абай поэма ... ... ... ... ... ұғым ... ... Ол өмірінің кейінгі тұсында қазақ қауымына сырттан келген аңыздар негізінде , , атты поэмаларын жазды. ... ... ... боларлық оқиғаларды шығыс әдебиетінен іздеу себебін М.Әуезов сөзімен Әнуар Дербісәлин былай түсіндіреді: [19,117-бет].
Демек, Абай Шығыс ... ... ... ... идеяларына тікелей үндесетін оқиғаларды ғана алып, поэмаларына арқау етті.
Сонымен қатар ақын поэмалары жайлы зерттеушілер арасында көптеген дау-дамайлар кездеседі. Абайды ... ... ... ... ... қолымен жазылғандығына күмәнданады. Осыған қарағанда бұл поэма туралы көптеген ойға ... ... ... рет 1933 жылы ... Оған ... ол ... туысы және ақын шығармаларын жинақтаушы Ырсаев Ысқақ деген адамның ... ... Бұл ... Абайдың 1909 жылы Санк - Петербургта шыққан тұңғыш жинағына да енбей қалған. ... ... ... де ... кейбір зерттеушілер поэманың идеялық мазмұнына қарап, көркемдік ... ... ... ... ... емес ... М.Әуезовтің өзі де атты монографиялық еңбегінде: -дейді. ... ... ... ... ғалымдардың бірі─Қайым Мұхаметханұлы. Ол- Абайдың туған-туыстарымен, замандастарымен жүздесіп, көп әңгімелескен зерттеуші. ... атты ... ... ... пен ... ... - дейді.Сөйтсе де 1933 жылдан бастап, қазақ және орыс тілінде шыққан Абайдың толық жинағына енді. ─ ... ... ... өз ... ... алмаған шығарма.
Енді Абай поэмалары қашан жазылған деген сұраққа тоқтала кетейік. Абай ... ... ... ... ... отырды. Тек қана 1887, 1806 деген даталар көрсетілген. ... ... Абай үш ... да өмірінің бір кезеңінде жазған деп топшылайды. Мысалы, Абайдың 1966 жылы Москвада шыққан ... ... ... ... Осы ... ... әдебиетшілер де қосылады. сюжеті Н.С.Тургеневтің атты шығармасының сюжетіне ұқсас екені белгілі. ... ... ... ... Қара ... ... атты шығарма ең алғашқыда журналының 1882 жылғы 6-томында басылыпты. Семейде алғаш кітапхана 1883 ... 20 ... ... Осы кітапханада 1882 жылғы басылған журналының болуы, оның осы кітапханаға ара-тұра ... ... ... ... тиюі ... Рас, 1882 жылы Семейде кітапхана болған жоқ, бірақ журналын ... ... ... алып тұрған. Саяси жер аударушылар да журналға көп көңіл бөлген. Бұған Гоголь атындағы кітапхананың қорында журналының 1870 жылдан ... ... осы ... дейін сақталғаны дәлел. Кітапхананың алғашқы қоры туралы деректер ... ... ол. Орыс ... ... не бар, не ... ... да ... болатын сияқты. Бұл болымсыз мәліметтің өзі кітапхананың сол кезде әжептәуір болғанын, мұны құрушылардың білімді, көзі ашық ... ... ... ... осындай кітапханада Ресейдің басты журналы - болмады деу қиын>> [20,4-бет].Егер Абай жас ... ... ... онда ... ... ... ... Себебі, Абай сол кезде Шығыс әдебиетіне көп еліктейтін. Бірақ бұған қарсы дәлел бар. Мүрсейіттің 1907 жылғы қолжазбасында ... ... ... ... ... өзінің деген естелігінде деген. Бұл дата абайтанушы ғалымдардың ... ... ... деген дәлеліне келіп тұр.
Бүгінгі таңда қазақ әдебиетінің өзге халықтары көркем сөз өнерімен сан ғасырлық байланысын, тарихи тамырластығын танып-білудің мәні ... зор. ... ... Шығыс классикалық поэзиясымен арасындағы осындай рухани байланыс негізінен ... ... ... ... ... Ал біз ... дәстүрін зерттеу ісіне тарихи жалғастық тұрғысынан келіп, нақты әдеби деректер бойынша талдау жүргіздік. Өйткені қазақ әдебиетіндегі ... ... бірі ... ... дәстүрінің қалыптасуы, даму жолдары, қайнар - бастаулары мәселелері күні - бүгінге дейін арнайы зерттеу объектісі болған емес.Абай ақын ретінде әбден ... ... ... ... ... да ... ... қол үзген жоқ. Мәселен, Абайдың , сияқты өлеңдерінен Шығыс поэзиясына тән жанға жағымды, ... ... ... леп есіп тұрғанын аңғаруға болады.Ұлы ақын дәстүрлі тақырыпқа шығарма жазудың Шығыстық әдісі нәзирагөйлікті ... ... оны ... ... лайықты етіп белгілі дәрежеде дамыта түскен мәңгілік өнер иесі ... ... Абай ... ... ... сюжеттерді, образдарды, көріктеу құралдарын бетке ұстай отырып, мазмұны мен формасы жағынан, идеясы мен ... ... ... жаңа ... жазуы суреткер ретінде даралығын танытып, мұхит тектес ... мұра иесі ... ... ... ... ... ағартушылығының негізін қалаған, қалыптастырған, жаңа деңгейлерге жеткізген Абай ... ... ... ... осы ... ... кетуге болмайды. Оның нәзирагөйлікке қатысы, ең алдымен, Шығыс ақындарымен қарым - ... ... ... және ... классиктерін сөз еткенде нақтылы зерттеу объектісіне алынбай келе жатқан күрделі мәселелердің бірі Абай ... ... ... бір ... ... ... келіп тіреледі. Бұл туралы алаш рет М. Әуезов зерттеулерінде ғана қозғау түсіп пікір айтылды.
Абайдың ұы ұстазы Әлішер Науаи өз ... ... өмір ... ... өз арман-мұраты тұрғысынан жырлап бере алған. Осы іспеттес құбылысты қазақ әдебиетіне Абай ... ... ... ... ... өзі ... мораль философиясы негізінде творчесволықпен жырлаған ақын өнерін М. Әуезов аайтану саласында тұңғыш рет көтереді. Назирагөйлік ... да ... ... ... енсе де жаңа ... соны таныммен түрлендіре қолдануда Абайға Шығыс классиктерінен енген белгінің бірі назирагөйлікке дәлел ретінде ұлы ақынның үш бірдей поэмаларын (, , ) еске ... Абай ... ... назирагөйлік дәстүрмен жазылса да, олардың идеялық-көркемдік нысанасына, шеберлік болмысына баға беруде әр түрлі өлшем ... ... ... Абай - деп [21, ... Әуезов пікір білдіреді. М. Әуезов өз ойының сілемін бірінші ... ... төрт - ... бес жасқа келіп қалған жігіт Абайдың ақындық жолдағы ізденіс әрекеттерін суреттеген жерінде береді. ,- деп ,Абайдың ... алып ... ... ... ... ... да бар. Зерттеуші көтеріп отырған бұл пікір поэмасында Абайдың:
Бір сөзім оқып көрген,
Өлең қып сол сөзімді айтқым ... ... де ... ... ... емес пе?
поэмасының оқиға желісі де шығыс өлең-әңгімелерінен алынған. Абай мұнда өз шығармаларында көп ой толғайтын, мол таратып отыратын ... адам (М. ... ... нравственная личность) жөніндегі танымын тарауды кәдеге асыруда назирагөйлік дәстүрді қолдану әрекетінен көреміз. Бұл әрекет, ... ... бас ... ... ... ... ақ (ақыл), сары (дәулет-бақ), қызыл (ғашықтық сезім) ... ... Абай ... ... махаббат-мейір сезімін ардақтап өткендіктен, кейіпкеріне қызыл жемісті ... ... ... бұл ... Абай ... ... ... басым болуы себепті, имани гүл, үш сүю танымымен байланысты құбылыс ... ... ... жөн. ... ... ... ұлы классиктерге тән шеберлікпен қолдану жол, әсіресе, ... жазу ... ... сезіледі. Абай Ескендір жөніндегі тарихи шындықты шығармасына арқау еткенде, өзі көтерген сыншылдық ой тұрғысынан қатынас жасайды. Тағы да өзі ұстанған ... ... ... ... , деп ... ... ... шығармашылық жолмен меңгерген назирагөйлік дәстүрді қазақ әдебиетін ендіру жолында тек шығыстық аңыз-ертегі, қисса-дастатандарды пайдаланумен қатар, осы ... орыс ... ... ... ... процесінде тәжрибе жасап, пайдаланған әрекеті де байқалады. Абай аудару үстінде осы шығыстық назирагөйлік ... ... пен ... ... шығармаларына бірдей баурай қолданған жаңашыл бастамасы дүние жүзі әдебиеті тарихынандағы батыл ... тың ... ... ... Орыс ... аударудағы Абай творчествасындағы осы әрекетті академик Ғ. Мүсірепов деп атаса, М. Әуезов деп ... ... мұны ... - деп тың пікір танытады.
М. Әуезов 1936 жылы ... ... Абай ... ол ... ... бұзып аудару деп таныған. Соңыра Абай аудармаларын тереңдеп, ғылыми ... ... ... 1889 жылдарға дейінгі Абайдың ақындық жолдағы ізденістеріне, сол тұстағы аударма табиғаты жайлы танымына сүйене отырып, назирагөйлік ... ... ... ... ... пайдаланған деген пікірге келеді. М. Әуезов танымындағы сын ... ... ... іштей түлеп толығудың, көзқарастағы өзгерістің жолдарын көргендей боламыз [22, 36-37-38 бет]. ... ... сөз ... ... атап ... бір ... Ескендір туралы өлең қазақ әдебиетінде алғаш 1879 жылы жарық көрді. Оның авторы -- ... ... ... ... -- . 1905 жылы (ХХІ т. 4 ... Н. ... ... деген атпен мақаласы жарияланады. Ыбырай өлеңінің мәтіні басылып шықты. Бірақ автор бұл өлеңнің кімдікі екенін білмейді, тек Орынбор губерниясынның ... ... ... жыр деп қана түсініктеме береді.
поэмасында Абай атақты жиһанкезге қарсы Аристотельді қарсы қойса, мұнда Ыбырайда Қызыр пайғамбар бейнеленеді. ... ... ... берген мәңгілік суы Ескендірдің аузына бармай, ол өлімге душар болса, Абайда бұл идея Аристотель арқылы мүлде басқаша ... ... ... ақын ... ... шығарма жазудың Шығыстық әдісі нәзирагөйлікті жан-жақты меңгерген, оны қазақ топырағына лайықты етіп белгілі ... ... ... мәңгілік өнер иесі ретінде дәріптеледі. Абай Құнанбайұлының дәстүрлі тақырыптарды, сюжеттерді, ... ... ... ... ... ... ... мен формасы жағынан, идеясы мен сюжеті тұрғысынан мүлдем жаңа шығармалар жазуы суреткер ретінде даралығын танытып, мұхит ... ... мұра иесі ... ... түйіндей айтсақ, Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу тарихын ғылыми тұрғыдан жүйелеу - ұлы ақын ... ... ... ... ... жол ... деген ойдамыз.
Қорытынды
Нәзиралық дәстүрі қазақ арасына да орныққаны белгілі. , , т.б ... ... ... дастандар - қазақ әдебиетінің үлкен бір саласы. Низами үлгісімен жазылған ең бір көрнекті ... - ... . Ал ... ... шығыс дастандарынан тамыр алатын нәзиралық үлгіден гөрі басым. ... ... - ... сөзі . ... ... , ұқсату мағынасында )- мұсылмандық шығыс поэзиясында орта ғасырларда қалыптасқан әдеби үрдіс. Белгілі бір ақынның өзіне дейінгі ... ... ... ... , өнер ... , өлең ... мақсатында пайда болған .
Нәзирагөйлік дәстүрі де қазақ әдебиетіне ... енсе де жаңа сапа , соны ... ... қолдануда Абай көшбасшы ретінде еңбек сіңірді. М.Әуезов Абайға шығыс ... ... ... бірі нәзирагөйлікке дәлел ретінде ұлы ақынның үш ... ... еске ... ... ... нәзирагөйлік дәстүрімен жазылса да , олардың идеялық- көркемдік нысанасына , шеберлік ... баға ... ... ... ... қарады.
Абайдың нәзирагөйлік дәстүрді ұлы классиктерге тән шеберлікпен қолдану жолымен , ... , ... жазу ... ... ... Абай Ескендір жөніндегі тарихи шындықты шығармасына арқау еткен де , өзі ... ... ... ... ... ... Тағы да өзі ... гуманистік көз қарасын насихаттауға Абай : , -деп көрсетеді.
Қорыта ... ... ... ... туындыларына қанық болған Абай бұл дастанына әр түрлі сюжеттер мен өзі өмір сүрген қоғамның ... ... ... ... ... шыққан. Нәтижесінде, үлгі-ғибраттық рухтағы шығарма дүниеге келген. Нәзирагөйлік дәстүрді жаңаша тұрғыда қарастыру арқылы біз де ... - ... ... ... мәні өте ... ... оның ... замана тудырған құбылыс екендігіне көз жеткіздік. Сонымен қатар нәзирагөйлік дәстүрдің осы кезге дейін ескерілмей келе ... бір ... оның ... ... ... ... ерекшеліктері, өкілдері толықтай зерттеліп, бағасы толық берілген жоқ. Қазақ әдебиетіндегі жыр, толғау, терме, күйді алып қарастыратын болсақ, олардың белгілі бір ... ... ... ... әдеби мектептердің жемісі екендігін көреміз. Олардың бір - ... ... ... ... ... бір - біріне ұқсамайтын өзгешеліктерді зерттеу бүгінгі ... ... ... ... жұрттың қызығушылығн тудырып отыр. Ал нәзирагөйлікті дәстүрлі ... ... ... ... ... зерттеу жұмысында толықтай жүзеге асырылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1.Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті, Алматы, ... ... ... ... әдебиетіндегі шығыстық қисса - дастандардың түп - ... мен ... ... ... ... ... ... А. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, Алатау, 2006.
4.Әдебиеттану терминдер сөздігі, Семей - Новосибирск, ... - ... ... ... М. . ... ... Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы, Жазушы, 1974.
7. Қыраубайқызы А. Шығыстық қисса - ... ... ... ... Хисамов Н. Ш. Поэма Кул Али. Москва, Наука, 1979
9.Мырзахметұлы М. Қазан төңкерісінен кейінгі Қазақстандағы діни танымдық өзгерістер. Қазақстандағы ... діни ... ... және оның ... (Ғылыми - практикалық конференцияның материалдары. Алматы, 2004
10. Қожекеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті ... ... ... Ұлттық Университеті, 1993.
11. Конрад Н. Н. Запад и Восток. Москва, Восточная литература, 1966.
12. ... Н. ... ... ... ... ... ... М. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. ХІІ том. Алматы, Жазушы, 1969.
14. Құдайбердіұлы Ш. ... ... ... 1988
15. ... У. ... ... Алматы, 2002
16. Бабалар сөзі. Діни дастандар. - Астана, Фолиант, 2004
17. Бабалар сөзі, 10-том, -Астана, Фолиант, 2004
18. Мырзахметов М. Ақын ... ... ... ... 1985 ж, 10 ... ... Ә. ... әдебиеті тарихының мәселелері. Құраст: Қожакеев Т. Алматы: Ғылым.
20. Сұлтанбеков М. Ақын поэмаларының жазылу тарихынан //Семей таңы. 1970.
21. ... М. Абай ... ... мен ... ... 1984
22. М. Мырзахметов. Абай және Шығыс, Алматы, Қазақстан, 1994
23. Дербісәлин. Ә. Мезгіл және қаламгер Алматы, Жазушы.1968
24. ... А. ... және ... ... Қазақстан, 1994

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 100 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері23 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь