Қазіргі кезеңдегі жалпы білім беру орта мектептердегі экономика негіздерін оқытуың мазмұны мен ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1 ЭКОНОМИКА НЕГІЗДЕРІН ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Экономика ғылымының ғылым ретіндегі мәні мен маңызы, зерттеу аясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Экономикалық білім берудің маңызы мен қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Қазіргі кезде мектептерде экономикалық білім мен тәрбие беру мәселесінің зерттелу жағдайына шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2 ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРЕТІН ОРТА МЕКТЕПТЕРДЕ ЭКОНОМИКА НЕГІЗІН ОҚЫТУДЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ...
2.1Жалпы орта білім беретін мектептерде экономика негізін оқытудың мәні мен мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Қазіргі кезде мектептерде экономика негізін оқыту ерекшеліктері ... ... .
2.3 Оқушылардың экономикалық мәдениетін қалыптастыру арқылы салықтық сауаттылыққа үйретудің мазмұны мен ерекшелігі ... ... ... ... ... ... .

3 ҚАЗІРГІ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕПТЕРДЕ ЭКОНОМИКА НЕГІЗІН ОҚЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Жалпы білім беретін орта мектептерде экономика негізін оқытудың мазмұны мен әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.2 Оқушылардың экономикалық білім деңгейін арттыру әдістері ... ... ... ...
3.3 Экономикалық білім беруді жетілдіру мақсатында факультативтік курстарды ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..76

1.ҚОСЫМША . Нарықтық қатынастардың әлеуметтік.экономикалық негіздерін танудың сатылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
2.ҚОСЫМША . Кәсіпкерлік тұлғаның негізгі ерекшелік қасиеттері ... ... ... ..79
3.ҚОСЫМША . Экономика негіздерін оқытудың өзіндік ерекше әдістері ... 80
4.ҚОСЫМША . Жалпы орта білім беретін мектептерде салық мәдениетін қалыптастырудың құрылымдық.мазмұндық моделі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81
5.ҚОСЫМША . «Экономикалық білім негіздері» оқулығындағы білім мазмұнының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82
КІРІСПЕ

Экономикалық білім тек экономика мен басқарудың түрлі саласында қызмет істейтіндерге, ғалым-экономистерге немесе экономика пәні оқытушыларына ғана керек емес, сонымен қатар экономикалық білім күнделікті өмірде кездесетін мәселелерді шешуде қоғамның әрбір мүшесіне қажеттігін бүгінгі өмір талабы көрсетіп отыр. Экономикалық білім беру жай ғана маңызды мәселе емес. Ол туралы білім-дағдылар сұраныс пен оны қанағаттандыру туралы түсінік балалардың санасына мектепке дейін қалыптаса бастайды. Экономикалық білім отбасынан басталады, оның өмір салты балаға ақша, еңбек ақы, міндеттер жүктеу оларды бөлу туралы алғашқы ұғымды береді.
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздегі саяси-әлеуметтік, құқықтық-экономикалық өзгерістер, ақпараттық ағымның жедел қарқынмен артуы, әлем кеңістігіндегі білім беру үдерісі дамуының тенденциялары жалпы орта білім берудегі терең өзгерістерді талап етуде. Сол өзгерістердің бірі мектеп білім алушыларының экономикалық білімін, экономикалық мәдениетін қалыптастыру мәселесі болып табылады.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Республикасы халқына жолдауында атап айтқандай, "... біздің ұлттық экономикамыз әлемдік экономикаға интеграцияланған жағдайда бәсекеге қабілетгі экономикаға" айналмақ. Мұндай жағдайда халқымыздың қасиеттерін нарықтық бәсекеге қабілетті дәрежеге көтеру мәселесі, ең алдымен оның білімділік деңгейіне байланысты шешілмек. Демек, әлемдік бәсекеге қабілетті қоғамды дамыта алатын бәсекелестік қабілеті жоғары "кәсіпкерлік тұлға" тәрбиелеудің жаңаша парадигмасы туындап отыр. "Қазакстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамьпу тұжырымдамасы" осындай биік
Мектеп білім алушыларына экономикалық білім беру қазіргі заман талабына сай құзыреттіліктерді қалыптастыруға мол мүмкіндік тудыруда. Ал, жоғары сынып білім алушыларына экономикалық білім беруде олардың экономикаллық білімін жетілдіру, мәдениетін қалыптастыру сол мүмкіндіктерінің біріне айналуда. Жоғары сынып білім алушыларына тән, олардың әлеуметтік қалыптасу ерекшеліктерін, мінез құлықтарындағы сандық та сапалық өзгерістерін ескере отырып, көпшілік ғалымдар осы жастағы жеткіншектердің экономика сабағынан толықтай білім алған қолайлы деп есептейді.
Педагогика теориясы мен тарихында экономикалық білім беру мен тәрбиелеу мәселелері көптеген зерттеулерге негіз болып келеді. Олардың шешімі П.П.Блонский, С.Т.Шацкий, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский т.б. ғалым-педагогтардың еңбектерінен бастау алған. Бұл ғалымдар жастардың экономикалық дайындығын практикада жүзеге асыру жолдарын қарастырған. Экономикалық білім беруге қатысты зерттеулерге талдау жасай отырып, оларды бірнеше аспектіге бөліп қарастыруға болады.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздеріне ғылыми таным теориясы, білім, жеке тұлға және оның іс-әрекеті, ақыл-ой, ойлау құндылық туралы философиялық, психологиялық, педагогикалық теориялар мен тұжырымдамалары жатады.
Ал экономикалық білім беру мен тәрбиелеудің теориялық-әдіснамалық негіздері А.Ф.Аменд, Б.П.Шемякин, А.Е.Эпштейн, А.Т.Шпак, И.А.Сасова т.б. ғалымдардың еңбектерінде атап өтіледі.
Әлеуметтік және психологиялық негіздерді Н.Д.Левитов, В.Д.Попов, К.Омаров, В.М.Соколинский т.б. еңбектерінен табуға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Теория и практика экономического воспитания. –Алматы; Наука, 1999. -336 с.
2 Клепач Н.Я. Попов В.Д., Эпштейн Л.Е. Экономическое воспитание: организация и эффективность. –М.: Экономика, 1979. -223 с.
3 Әубакиров Я.Ә.Экономикалық ілімнің тарихы.-Алматы,1997.-268-280б.
4 В.Д. Қамаева. Экономическая теория. Для ВУЗ-ов Алмаш 1998, 56-б.
5 Экономикалық теория (Қашықтықтан оқыту). Оқу құралы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің баспасы, 2009. - 321 б. (Б.Бихондиев, А.И.Баданов, Ж.А.Орынхановамен авторлық бірлестікте).
6 Васильев Ю.К., Сасова И.А.Экономическое образование и воспитание подрастающего поколение (школьников).//Советская педагогика.-1988г.№1- с.89-96.
7 Товстик В.А.Экономическое воспитание старшеклассников во взаимодействие школы, семьи и общественности.-Автореф.дис. ...к.п.н.-М.,1987.-19с.
8 Попов В.Д. Экономика плюс педагогика: Очерки об экономическом воспитании молодежи. –М.: Молодая гвардия, 1986. -288 с.
9 Аменд А.Ф. Пути совершенствования экономического воспитания учащихся. Автореф. дис. канд.пед.наук. –Челябинск, 1975. -23 с.
10 Ястребов В.А., Князева Н.В. Формирование экономического мышления учащихся средней образовательной школы. // Школа.-№5-2000г. -192 с.
11 Мельников Л.П. Некоторые экономические вопросы в воспитании учащихся средней общеобразовательной школы: Автореф. дисс. канд.пед.наук. – Калинин, 1986. -18 с.
12 Тупикина Н.Ф. Формирование учащихся экономических понятий в школьном курсе экономической географии СССР. Автореф. дис. канд.пед.наук. –М., 1985. -17 с.
13 Нисимчук А.С. Педагогические основы экономического воспитания учащихся в сельской общеобразовательной школе. Аврореф. дисс. … докт.пед.наук. –Киев, 1990. -48 с.
14 Нургалиева Г.К., Қадыров М. Система ценностного ориентирования учащихся. –Алматы: АГУ им. Абая, 1993. -122 с.
15 Басқа ұлт аудиториясында экономикалық терминдерді оқыту жолдары //Мемлекеттік тілді дамыту жолдары: республикалық ғылыми, оқу-әдістемелік конференция – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты. 2000. – Б.101-105.
16 Халық педагогикасы – халық даналығы // ҚР-да білім жүйесін модерндеудің теориялық-әдіснамалық негізі: Республикалық ғылыми-теориялық конференция – Алматы: Педагогикалық білім берудің халықаралық ғылым академиясы. (28-29 қараша 2002ж.) 2002. – Б.42-44.
17 «Экономикалық теория» пәнінен тест тапсырмалары. Оқу құралы. Экономикалық мамандықтарға дайындық бағыттарына арналған тест тапсырмалары. – Алматы: Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогикалық институтының баспасы, 2005.-121б. (А.И.Баданов, Қ.А.Қалиева, Ж.А.Орынханова авторлық бірлестікте).
18 Оқушылардың экономикалық санасын қалыптастыру және дамыту мәселелері // ҚР-ның тәуелсіздігіне арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция – Алматы: Д.А.Кунаев атындағы Университет, 2005. – Б.277-279.
19 Налоговая культура как основа экономических знаний // Материалы международной научно-практической конференции «Экономика, право, культура в эпоху общественных преобразований» Санкт-Петербургский Гуманитарный университет профсоюзов (20 января, 2006г.) – С.117-118.
20 Экономикалық білім берудегі жаңашаландыру – заман талабы // Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогика институтының Хабаршысы, 2006. – Б.125-130.
21 Мектептің экономикалық білім беру жүйесіндегі жоғары сынып оқушыларының салық мәдениетін қалыптастыру // Қазіргі кезеңдегі тұлғаның үйлесімді дамуына қатысты өзекті мәселелер: С.Сейфуллин атындағы ҚазМАТУ-дың 50 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Астана – 2007. Б.168-171.
22 Жасөспірімнің салықтық мәдениеті – экономикалық тәрбиенің мақсаты // «Шоқан Тағылымы-13» Ш.Уәлиханов атындағы халықаралық ғылыми-практикалық конференция – Көкшетау: 2008. – Б.277-280.
23 Экономикалық мәдениетті қалыптастыру мәселесінің зерттелуі. //Қазақстан педагогикалық хабаршысы. Павлодар. - 2010. - №2.– Б.221-226.
24 Применение кейс метода в процессе преподавания курса «Основы экономики и финансовой грамотности», в экономическом воспитании учащихся. // Теоретические и практические аспекты социально-экономического и политического развития развития стран центральной АЗИИ и СНГ: Материалы международной научно-практической конференции. – Алматы, 2010. - С.509-514.
25 Экономикалық теория (Қашықтықтан оқыту). Оқу құралы. – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің баспасы, 2009. - 321 б. (Б.Бихондиев, А.И.Баданов, Ж.А.Орынхановамен авторлық бірлестікте).
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қазіргі кезеңдегі жалпы білім беру орта мектептердегі экономика
негіздерін оқытуың мазмұны мен ерекшеліктері
Мазмұны
|КІРІСПЕ................................................................|4 |
|................................................ | |
| | |
|1 ... ... ... ... және ... |8 |
|негіздері..............................................................| |
|.................. |8 ... ... ... ... ретіндегі мәні мен маңызы, зерттеу |12 |
|аясы...................................................................| |
|.................................................... |24 ... ... ... ... маңызы мен | ... | ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру |33 |
|мәселесінің зерттелу жағдайына | ... |33 |
| |42 |
|2 ... ... БЕРетін ОРТА МЕКТЕПТЕРДЕ ЭКОНОМИКА НЕГІЗІН ОҚЫТУДЫҢ | ... МЕН ... |53 ... орта ... ... мектептерде экономика негізін оқытудың мәні| |
|мен | ... ... | ... ... ... ... ... негізін оқыту |61 ... |66 ... ... экономикалық мәдениетін қалыптастыру арқылы салықтық | ... ... ... мен ... |69 |
| | |
|3 ... орта білім беретін мектептерде экономика негізін оқытудың |73 |
|әдістемесі.............................................................| |
|...................................... |76 ... ... ... ... орта ... ... негізін оқытудың | |
|мазмұны мен | ... ... |79 ... ... ... ... ... арттыру |80 ... | ... ... білім беруді жетілдіру мақсатында факультативтік |81 |
|курстарды | ... ... | |
| | ... |
|.............................................................. | |
| | ... ... | ... |
|. | |
| | ... - ... ... ... ... | ... | ... |
|.............. | ... - ... ... ... ... | ... | ... - Экономика негіздерін оқытудың өзіндік ерекше әдістері.... | ... - ... орта ... ... ... салық мәдениетін | |
|қалыптастырудың құрылымдық-мазмұндық | ... | ... - ... ... негіздері» оқулығындағы білім | ... | ... ... | ... ... тек ... мен басқарудың түрлі саласында қызмет
істейтіндерге, ғалым-экономистерге немесе экономика пәні оқытушыларына ... ... ... ... ... ... ... өмірде кездесетін
мәселелерді шешуде қоғамның әрбір мүшесіне қажеттігін бүгінгі өмір ... ... ... ... беру жай ғана маңызды мәселе емес. Ол
туралы білім-дағдылар ... пен оны ... ... ... ... мектепке дейін қалыптаса бастайды. Экономикалық ... ... оның өмір ... балаға ақша, еңбек ақы, ... ... бөлу ... ... ұғымды береді.
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздегі саяси-әлеуметтік, құқықтық-
экономикалық өзгерістер, ақпараттық ағымның ... ... ... ... ... беру ... дамуының тенденциялары жалпы орта білім
берудегі терең ... ... ... Сол ... бірі ... ... ... білімін, экономикалық ... ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Республикасы халқына жолдауында
атап айтқандай, "... біздің ... ... ... ... ... ... қабілетгі экономикаға" айналмақ. Мұндай
жағдайда халқымыздың қасиеттерін нарықтық ... ... ... мәселесі, ең алдымен оның білімділік деңгейіне байланысты ... ... ... ... ... ... алатын бәсекелестік
қабілеті жоғары "кәсіпкерлік тұлға" тәрбиелеудің жаңаша парадигмасы туындап
отыр. "Қазакстан Республикасының 2015 ... ... ... ... дамьпу
тұжырымдамасы" осындай биік мақсатгарды жүзеге асыруды көздейді.
Мектеп ... ... ... ... беру қазіргі заман
талабына сай құзыреттіліктерді қалыптастыруға мол мүмкіндік тудыруда. Ал,
жоғары ... ... ... ... ... беруде олардың
экономикаллық білімін ... ... ... ... ... айналуда. Жоғары сынып білім алушыларына тән,
олардың әлеуметтік қалыптасу ... ... ... сандық та
сапалық өзгерістерін ескере отырып, ... ... осы ... ... сабағынан толықтай білім алған қолайлы деп
есептейді.
Педагогика ... мен ... ... білім беру мен
тәрбиелеу мәселелері көптеген зерттеулерге ... ... ... ... ... ... ... В.А.Сухомлинский т.б. ғалым-
педагогтардың еңбектерінен бастау ... Бұл ... ... ... ... жүзеге асыру жолдарын қарастырған.
Экономикалық білім беруге қатысты зерттеулерге талдау жасай отырып, оларды
бірнеше аспектіге ... ... ... ... ... ғылыми таным теориясы,
білім, жеке тұлға және оның іс-әрекеті, ақыл-ой, ойлау құндылық ... ... ... теориялар мен тұжырымдамалары
жатады.
Ал экономикалық білім беру мен ... ... ... Б.П.Шемякин, А.Е.Эпштейн, А.Т.Шпак, И.А.Сасова т.б.
ғалымдардың еңбектерінде атап өтіледі.
Әлеуметтік және ... ... ... ... В.М.Соколинский т.б. еңбектерінен табуға болады.
Ғылымдар негіздерін игеру үрдісінде экономикалық білім беру ... ... ... ... ... т.б. ... ... Мәселен, еңбекке тәрбиелеу үдерісі
негізінде экономикалық білім беру және тәрбиелеу мәселелері ... ... ... т.б. ... көтеріледі. Ауыл
мектебі оқушыларының экономикалық ... ... ... ... орын ... ... және ... беру мәселелерімен генетикалық жағынан
байланысқан экономикалық ... ... ... төмендегі
зерттеулер орын алған: экономикалық ... ... мен ... ... ... В.И.Максакова), экономикалық
мәдениеттің әлеуметтік тарамы ... ... ... ... ... ... ... мен сана
ерекшеліктері (Л.И.Абалкин, В.С.Автономов, В.А.Семенов), бастауыш мектепте
және қосымша ... ... ... ... ... ... И.И.Бабленкова, Н.Д.Дмитракова, А.А.Мохонина және т.б.).
Соңғы кезде мектеп білім алушыларына экономикалық ... беру ... ... ... ... ғалым-педагогтардың да
зерттеулері кең өріс алып ... ... ... мен ... ... ... С.С.Сатыбалдин, Е.М.Арын, Қ.Ж.Аганина,
А.А.Саипов; ал экономикалық тәрбиенің ... ... ... ... М.Н.Сарыбеков, К.Жарықбаев,
С.Қалиев, А.К.Нургалиева, Қ.А.Сарбасова; ғылыми-әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... С.Б.Нугманова т.б. ... ... ... ... ... ... баулу үдерісі
кезінде оқушыларға ... ... мен ... беру ... ... ... ... А.Мүсілімов, Е.Есенжолов; ал экономикалық мәдениеттілікті
қалыптастыру мәселесіне Ш.М.Жарылғапов, Р.С.Амандосова, ... ... мен ... ... ... ... ... беру
мақсатымен экономикалық тәрбие беру мәселесіне ... ... ... ауыл мектебі оқушыларының ... ... ... А.Б.Остаева сияқты ғалымдардың
еңбектері арналған. Ал бұл еңбектерде салық мәдениетінің кей ... ... оны ... ... ... тыс ... ... беруге қатысты ғылыми зерттеулерге жасалған
талдаулар жоғарғы сынып білім алушыларының салық ... ... ... ... механизмін іске қосу мәселесі ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... талабына сәйкес жоғарғы сынып
білім алушыларының салық мәдениетін қалыптастыру қажеттілігі мен ... ... ... ... ... ... ... арасында қайшылықтар туындауда.
Халыққа экономикалық білім беру ертедегі грек ойшылдардың (Ксенефонт,
Платон, Аристотель және т.б.), классик ... ... ... Дж.М.Кейнс) еңбектерінен бастау алғаны белгілі. Біздің ... ... ... ... ... В.К.Розов, Л.БАзимов,
ЛЛЛюбимов, Л.ШЛысенкер, С.С.Сатыбалдин, Қ.Ж.Аганина) бұл мәселеі ... ... ... ... мен өндірістік еңбек процесінде оқушыға
экономикалық білім мен тәрбие беру ... ... ... К.Д.Ушинский, П.П.Блонский, А. С. Макаренко) шығармаларында
қарастырылған. ... ... да ... ... КАДүйсенбаев, М.Қ.Қаламқалиев, Ә.Мүсілімов) еңбек тәрбиесі
жөнінде өздерінің елеулі ... ... ... мен ... беруді жеке пәндерді оқыту процесінде
жүзеге асырудың ғылыми-әдістемелік ... Ю.К ... ... Ш.А.Сайыпназаровтың, В.М.Симоновтың, ... ... ... ... ... ... педагогикалық
шарттарын, экономикалық білім берудің ... ... ... ... мектеп пәндерін ... ... ... ... ... ... ... зерттеуді керек етеді.
Экономикалық ұғымдарды жалпы әдіснамалық және гносеологиялық аспектіде
талдасақ, адамзат қоғамында "сауда", "тауар", "ақша", "айырбас", ... ... ... болып, адамдар мен халықтардың күнделікті
тұрмысына ... ... ... ... айналып кеткен.
Зерттеу жұмысының көкейтестілігі мен практикалық мәнділігі және бұл
мәселенің ғылыми-әдістемелік тұрғыдан ... ... ... ... ... беру орта ... ... негіздерін оқытуың
мазмұны мен ерекшеліктері» атты тақырыпты таңдауға мүмкіндік берді.
Зерттеудің мақсаты: қазіргі кезеңдегі жалпы ... беру ... ... ... ... ... мен ... ғылыми-теориялық негізін айқындап, педагогикалық талалтарын
анықтау.
Зерттеу міндеттері:
- мектеп ... ... ... ... ... ... берудің ғылыми-теориялық негіздерін айқындау;
- мектеп пәндерін оқытуда оқушыларға экономика негіздерін оқытудың
педагогикалық шарттары мен мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... және ... жүйесін негіздеу;
- жалпы білім беретін мектептің жоғарғы ... ... ... оқыту барысында нарықтық ұғымдарының педагогикалық-психологиялық
тұрғыдан мәні мен мазмұнына сипаттама;
- оқушылардың нарықтық ... ... ... растайтын тәжірибелік эксперименттік жұмыстардың нәтижелері.
Зерттеу объектісі: жалпы білім беретін орта мектептің оқыту процесі.
Зертгеу пәні: ... ... ... орта ... ... ... ... мен ерекшеліктерін негіздеу.
Зерттеу көздері: Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... 2015 жылға
дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... пәндік оқу
бағдарламалары, оқу-әдістемелік кешендер, мұғалімдердің, ... және оның ... ... ... ... ... ... байланысты
философиялық, психологиялық, педагогикалық, нарықтық экономикалық және
әдістемелік еңбектерді талдау; нарықтық білім мен ... беру ... ... ... танысу және жинақтау.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және теориялық мәнділігі:
- мектептің ... ... ... негіздерін
оқытудың ғылыми-теориялық негіздері жасалды;
- оқушылардың шығармашылық қызығушылығын дамытудағы экономикалық білім
берудің, педагогикалық шарттары мен ... ... ... оқушылардың экономикалық ұғымдарын қалылтастырудың
деңгейі, көрсеткіштері анықталып, логикалық-құрылымдық жүйесі ... ... ... ... ... ... негізін қалыптастыру
мақсатындағы "Нарық пен кәсіпкерлік негіздері" атты ... ... ... ... мен ... ... ... негізгі мазмұндағы үш
тараудан, қорытынды мен ... ... ... ...  
1 ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ және әдістемелік негіздері
1.1 Экономика ғылымының ғылым ретіндегі мәні мен маңызы, зерттеу аясы
Экономика ғылымының негізгі зерттеу аясы ... ... ... сүру ... Бұл ... ерекшелігін, оның мазмұнын, элементін
экономикалық ... ... ... ... теория – оның
негізгі бөлігі. Экономика жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Қытай, Грек ойшылдарының еңбектерінде
кездеседі.
Байлықты алу және ... ... ... ... ... ... және ... бөлді. Экономиканың негізгі
мақсаты – тұтыну құнын алу, өмір сүруге керекті және үй шаруашылығы, ... ... баю. Алға ... ... ... шегі жоқ- байлық және ақшаны
иемденуде. Егер экономика табиғи себептермен қамтамасыз етілсе, хремасстика
табиғат заңдарымен келіспейді.
«Хрематисстика» ...... ... ... ... Осыған
орай экономикалық ғылымға ең алғаш әкелген ... ... ... деп ... Бұл еңбегінде сол заманғы құл ... ... ... ... нұсқаулар жазылған. Жаңа дәуірде көпшілік
елдерде кең тараған ғылымның аты сол грек сөзі «Айканомия»- ... ... ... ... ... ... ... Маккретьен (1575-1622жж)
«Саяси экономия» деген еңбегі арқылы бекіді. Сонымен XVII ғасырдан ... ... ... ... деген ғылым қалыптасты [1].
А. Макретьен хандармен, жеке бейлеушілерге кеңес берді, ... ... ... ... ... ... ... трактат кітабының
аты соған байланысты болуы мүмкін. Осы ... ... ... ... пәні ... әртүрлі ойлар мен анықтаулар айтыла бастады, ... ... ... ... ... ... бастады.
Экономикалық ғылым, басқа қоғамдық ғылым сияқты әртүрлі және күрделі
қоғамдық шындықтың бір ... ... ... Оны ... ... көзқарас арқылы адамдар және ... ... ... ... ... ... негіз түсіндіру молшылықтың материалдық
жағдайын жасау және пайдалануға ... ... ... ... ... ... институт,
экономикалы процестерді түсіндіру, прогноздау және айқындаған заңдар,
заңдылықтар ... ... ... жасау және пайдаланудың
тенденциясын анықтау.
Экономикалық ғылым - білім суммасы, қоғамда үстемдік ететін шаруашылық
идеологияның ... ... және ... ойлауды қалыптастырушы.
Экономикалық ғылымның негізгі бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ретінде және экономикадағы табиғи
процестерді реттеу, шаруашылық қызметіндегі тәжірибені ... ... ... қанағаттандыру.
Экономикалық ғылым пәні және әдісін зерттеу ... ... ... ... көбі ... ... жан-жақты ғылым
дейді. Ресурстарды талдау проблемасы мен адамдардың экономикалық теория оқу
пәні ретінде (экономика және ... ... ... ... шаруашылық және адамдар тәртібін әрекеттерді нақты ... ... ... ... ... мен ... ... негізінде түсіндіреді.
Экономикалық ғылым әр уақытта нақты шындықты зерттеумен байланысты,
заңдар мен заңдылықты ашу, даму ... ... ... жету ... ... ... ... сөзбен айтқанда,
экономикалық ғылым әруақытта ... ... ... оқу ... әрқашанда статистикалық әрбір дәуір уақытында.
Экономикалық теория, саяси экономия, экономика пәндерін ... ... ... анықтауға болады [2]:
Біріншіден – экономикалық теория адамдар арасындағы байланысты және
олардың өндірістегі тәртібін тауарды ... және ... ... ... ... тәсілі, материалдық және материалдық емес
игілікті өндіруде оларға бөлу және тұтынуы қоғам мүшелері.
Экономикалық теория оқу пәні ... ... төрт ... ... 1. ... теория пәнінің негізгі бөлімдері
Экономикалық теория пәнінің анықтамасынан шығатын, ол ... ... ... ... мен ... талдаудың негізі ретінде ең кіші шаруашылық бірлігі –
үй шаруашылығы жекелеген фирма, бірлестік т.б. қарастырылады.
Макроэкономика ... ... ... ... ... ... ... табысы мен байлығы, эономикалық
өсудің қарқыны мен факторлары т.б. категориялар қаралады. Макроталдау
инфляция мен ... ... ... ... ... шаруашылық проблемаларын шешуге бағытталған.
Мезоэкономика – ұлттық экономиканың белгілі бір ішкі ... ... ... салаларының АӨҚ, ӘӨК, аймақтық ... ... мен ... зерттейді.
Екінші саяси экономияның зерттейтін объектісі шектеулі ресурстар
жағдайында ... ... ... ... бөлу және ... адамдар арасындағы қарым-қатынас.
Саяси экономия өзінің пәні ретінде экономикалық заңдарды зерттеуге
байланысты экономикалық процестің ... ... және ... (2 сурет).
Сурет 2. Экономикалық процестің объективтік негізі және құбылысы
Экономикалық теорияның пәні мен ... пәні ... ... ... ... ... ... жағын қарастырады –
адамдардың мінез-құлқын, аптар мен таптардың және материалдық, ... ... ... ... ал ... ... ... ал саяси экономия материалдық игілікті талдаумен шектеледі.
Үшінші – экономика деп түсінеміз шаруашылықты ... ... ... ... сонымен қатар саяси проблемалардың да қарастырады.
Мысалы, мемлекеттік жұмыссыздарға ... ... ме, ... ... ... ме, ... дауыс бере ме және басқалар [3].
Экономика кәсіпкерлікке қатысты сұрақтарға да жауап ... ... көп, ... ... алуға банкіге салу тиімді ме т.с.с.
Кемшілік пен ресурстардың ... ... ... ... жағдайда іске асады. Осы жағдайды Самуэльсон 2 ... ... ...... мен май.
1-вариант. Қоғамның барлық ресурсы мая өндірісін ... ... млн. кг бұл ... ... ресурстық-технологиялық жағдайына
байланысты өндіруге болады.
2-вариант. 15 мың зеңбірек шығаруға бағытталған. Бірінші, ... ... ... ... ... шығару үшін май өндіру көлемін азайтады.
Альтернативтік мүмкіндік мағынасы төменде көрсетілген.
|Мүмкіндік |Зеңбірек, мың тг.|Май, млн. тн |
|А |15 |0 ... |14 |1 ... |12 |2 ... |9 |3 ... |5 |4 |
|F |0 |5 ... 3. ... ... ... ... көбеуі (нүктелер А, В, С, Д, Е, F) әлде
трансформация, бұл ... ... ... ... ... ... ... өндірістің техника экономикалық ... ... не май) ... бөлу ... ... ... ... жұмыс бастылық кезінде барлық нүктелер мүмкіндік комбинациясына
байланысты көлбеу трансформациясында болады. кез ... ... ... ... ... ... ... толық қамтамасыз етілмесе не ... ... ... 4 ... деп ... май мен ... ... Бұл ситуация ескертеді, қолда бар қосымша ресурстарды
пайдалансақ, онда қару-жарақ және май ... ... ... ... көлбеуі 5 нүкте маңында болса, онда қоғам бір
мезгілде зеңбірек және май өндірісін ұлғайта алмайды.
Трансформация көлбеуі дәлелдеуі мүмкін және ... ... ... ... одан ... ... трансформациялық көлбеудің
жоғарғы деңгейге көтерілуі техникалық жаңалықтарын ашу, қазба байлықтарының
жаңа қорын ашу және т.б. ... әр ... ... ... (финанситық
және нақты секторларды инвестициялау) мен тұтыну (жеке). ... ... ... мен фабрикалар үшін күрделі қаржыны көбейту) ... ... ... ... ... сатысына көтерілуі.
Бұл – экономикалық ұғым ретінде сонара қалыптасқан құбылыстардың себеп-
салдарлы ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуге тура келеді. Сол себепті
фактілерді ... ... ... ... ... әдіс ... ... жеке қорытындыларды логикалық пайымдау әдісімен
жүргізіледі.
Экономикалық заңдар объективтік ... әсер ... ... ... ... емес ... ... ішкі мазмұнын, мәнін
анықтау үшін обьективтік заңдарды ашу керек. Олар ... ... ... ... (мән және ... арасындағы қажетті,тұрақты,
ұдайы тәуелділіктерді көрсетуі және обьективті ... ... ... ... ... ... адамдардың экономикалық іс әрекеті мен
қатынастарын ... ... ... бұл ... арасындағы экономикалық
қатынастарды бейнелеу формасы. Олар адамдардың қоғамдық ... ... ... ... ... ... қарастырады.
Экономикалық заңдар әлеуметтік, қоғамдық қатынастар заңдары жатады
осылайша олар табиғат заңдарынан ажыратылады. Оның екінші бір ... ... ... ... ал ... ... мәңгілік қатынас ретінде
зерттеу әдісіне ғана тәуелді. ... ... ету ... қарай
экономикалық заңдар ерекше және жанама болып екіге бөлінеді.
Ерекше экономикалық заңдар жекелей алынған дәуірлерге, ... ... ... және ... ... материалды игіліктерді бөлу
заңы.
Жалпы экономикалық заңдар барлық экономикалық ... ... ... ... ... ... еңбек өнімділігін арттыру
заңы, уақытты үнемдеу заңы және басқа да тарихи-әлеуметтік қажеттіліктер.
Абстрактылық ойлау кезінде ... ... ... ... кезі ... ... ойлау кезінде логикалық түсінік қалыптасады, азды не
көпті зерттейтін нақты шындықты ... ... ... ... ... ... ... жатыр.
Логикалық түсінік қоғамның экономикалық өмір жағдайын талдап бейнелеу
экономикалық категория К. Маркс жазды «... Категория ... ... ... ... ... ... тек жиі кейбір жақтарын белгілі
қоғамда».
Қоғамның ... даму ... ... – экономикалық ғылымның
негізгі міндеті. Ф. Энгельс тура бағынады ... ... ... ... өндірісті басқару және адамдар қоғамындағы материалдық өмір
игілігін айырбастау».
Сурет 4. ... ... ... экономикалық ғылымдармен
байланысы
Суретте экономикалық теорияның басқа экономикалық ғылыммен байланысы,
әрқайсысының өзіне тән пәні, қойған мақсаты бар. ... ... ... осы ... саласына байланысты заңдылықтар мен негізгі ерекше
заңдарды зерделейді, не оның ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Негізгі
көңіл қоятын жағдай құрылыстың тиімділігін ... ... ... ... оның кейбір бөліктерін: құрылыс, жоспарлау мен сметаны
жасау, құрылыс өндірісіндегі несие-қаржы механизмі, ... ... – бір ... ... ... ... ... тиімділігін арттыру ерте жасалған негізгі өндірістік қорларды
қайта құру және ... ... ... ... ... ... ... шектелмейді, қоғамдық табиғи комплексіне әсер етеді, сонымен бірге
техникалық ғылымдарға да, ... ... ... ... пайдалану
тиімді нәтижесінде анықтайды. Бұл экономикалық социологияға қатысты, мәдени
экономия, химия ғылымының экономикасы, металлургия салаларының экономикасы
т.с.с. экономикалық ... ішкі ... ... ғылымдардың барлық
салаларымен байланысты, бұл ғылымдардың техника мен ... ... ... әсер етеді, бұл жағдай өте қажетті,
келешек ... ... ... ... ... тиімді
пайдалануға.
Келесі функциясы прагматикалық практикалық-болжамалы. Экономикалық
әдебиеттерде екі түсінікті бір-бірінен бір ... ... ... ... ... ... ... бөліп қарастыру қоғам өлшемінің
жағдайын жағымсыз жағдайға әкелу мүмкін.
Толық жағдайда ... және ... ... прогноз жасалмаған
және оның көп варианттылығын шешу экономикалық практикада ... ... және бұл ... ... ... ... теория бсқа ғылымдар сияқты танымның әр түрлі ... ... ... шаруашылық өмірді зерттеу әдістерінен ... ... ... Ол ... ... ғылыми және жеке болып
бөлінеді.
Жалпы ғылыми әдістер – бұл көне грек ... ... ... және
кейінгі буын ғалымдары дамытқан диалектика материалистік принциптер ... ... ... ... ... және ұдайы қозғалыста болады.
Бұл процестерді зерттеу барысында ... және ... ... әдіс ... ... ... дамып және бірінің орнын бірі
басқанын тізбекті талдауға жағдай жасайды.
Логикалық (теориялық) ... оны ... ... ... дәлме-дәл
даму жолы емес. Ол зерттелініп отырған құбылыстың мәнін ұғыну ... яғни ... ... мен ... ... ... ... көздейді, осының негізінде бұл құбылыс жайында ғылыми түсінік
пайда болады, яғни ... ... ... баға ... ... ... ... категориялар қалыптасады. Зерттеудің осындай әдісін
ғылыми абстракция деп атайды.
Ғылыми-техникалық жекелеген ... ... ... ... ... ... материалды өңдеу, индукция мен дедукция, заңдар
мен категориялар жүйесін құру, ... ... ... ... ... ... ... формализациясы және т.б. жатады.
Математикалық модельдер индивидумды көрсетеді. Альферд Маршаллдың
көрсетуінше «Экономикалық ғылыми индивидуалдық және ... ... ... ... ... ... жасалу және пайдалануы зерттейді»
Рейман Барр жазды: «Экономикалық ғылым – бұл ғылым ... ... ... ... ... және оны ... сансыз көп
шектелмеген тұтыну қамтамасыз етуде»
Экономикалық ғылым – бұл білімнің суммасы, қоғамда үстемдік ... ... ... базасы және экономикалық ойларды
қалыптастырушы.
Қазіргі кезде экономикалық ғылым ... ... ... ... ... ... жән прогноздаушы,
экономикалық игілікті пайдалану және ... ... ... ғылым құрамдас бөлігі ретінде экономикалық теорияны
қосады. ... ... ... талдау арқылы және
экономикадағы табиғи процесті реттеу шаруашылық қызметінің ... ... мен ... ... қанағаттандыру жағдайында.
Түсінікті нәрсені көзқарас тұрғысынан экономикалық ғылымның ... пәні және ... ... ... ... экономистердің көбі экономикалық теорияны ... деп ... ... ... және ... экономикалық
проблемаларын анықтау. Оқу сабағы ретінде экономикалық теория (экономика
және политэкономия) қосалқы қорды қайта тапсыруға ... ... ... ... бөлінеді. Сонымен қосалқы қорды толтырудың көлемі
мен ... ... ... ... ... ... игілік
сирек категория ретінде қарастырылады.
Қолда бар игілік сол кездегі тұтынуды қанағаттандыруға жетпеуі мүмкін
толық көлемінде, ол әр ... орын ... Егер ... аз ғана ... ... ... етсек, нақты анық болады, экономикалық
субъектілердің бір ... ... ... сол ... ... да, ... тұтыну, негізінен жетіспеушілік болып
қалуы. Мынадай салыстырмалы ... ... ... ... ... құрайды.
Көп жақты тұтынудың шектеулі қаржыда оларды қанағат ету шындығында
барлығын толық ... ... ... шындығында толық мөлшерде
емес. демек, әрбір экономикалық ... ... ... ... үшін ... бір ... ... керек:
- мүмкіншіліктің бір, не бірнеше болу жағдайына байланысты. ... ... ... ... шешу ... ... тиімді
альтернативтік вариантын таңдау керек. мұндай жағдай сол уақытпен мүмкн
болады, егер нақты ... ... бар ... ... ... мүмкіншілікті таңдау үшін тұтыну тоқталмайды,
сондықтан өндірістің айырбастық, бөлу, тұтынудың ... ... ... мен ... ... ұдайы өндіріс құрайды. Осыған
байланысты экономика іргелі даму жағдайында ... ... ... ... ... ... тұтынуды оның тануы тиіс.
- Тұтынудың относильдік және уақытша қанағаттандыру осы ... ... ... өз ... ... бастау, ұлғаю, күрделену,
тереңдеу жағдайлары әруақытта ... ... ... ... ... ... тұтынуды толық қамтамасыз етуге (ресурстар мен ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Ең алдымен игіліктің сан жағынан арақатынасы әртүрлі болуы, табиғи
жағдайға байланысты, аз не көп ... ... ... ... ... ... ... болады. қайта өңдеу мүмкіншілігіне соло
жағдайдағы ... ... ... ... ... болуына және оны
сол кездегі қайта өңдеу мүмкіндігіне байланысты.
Экономикалық теорияның қалыптасу кезеңі ... ... ... ... ... сөзі көп ... мәнге ие болуда. Біріншіден,
«экономика» сөзімен өндірістік және өндірістік емес салалардың ... және онда ... мен ... көрсетіледі, онсыз адамзат
қоғамы өмір сүре алмайды. Сондай-ақ «экономика» ... ... ... ... Ол ... ... бөлу, айырбастау
және тұтыну жүйесінде қалыптасады. Бұл қатынастар қоғамның экономикалық
базисін ... онда ... және ... ... орналасады.
Екіншіден «экономика» сөзімен ғылым саласының экономикалық қатынастардағы
қызметтік немесе салалық аспектілерін қарастыру түсіндіріледі. Экономикалық
теорияның өкілдері ... ... ... мен ... ... ... қарағанда да «экономика» ұғымын түсінген.
Интерэкономика дүниежүзілік шаруашылықтың пайда болуы мен даму ... ... ... ... ... ... түрін бөліп
қарайды: дәстүрлі, нарықтық, еркін, бәсекелік, ... және ... ... ... сөзі ... ... және ... түсінеді. Ең соңында, «экономика» сөзімен оқыту пәні
түсіндіріледі. Қоғамдық қатынастар жүйесінде экономикаға ... ... ... ол саяси, құқықтық, рухани және басқада қоғамдық, өмір
саласының мазмұның ... ... ... экономиканың шоғырланған
мағынасын білдіреді. Генетикалық қөзқарас ... ... ... ... ... ... ғылым-ең ертедегі ғылымның бірі. Алғашқы рет «экономия»
(«ойкономия») термині біздің дәүірімізге дейін 3-ші ғасырда ертедегі грек
ойшылдары ... ... 430-355 жж.) және ... (б.д.д 384-322 жж.)
еңбектерінде пайда болды. ... ... сөзі ...... деп Аристотель құл иеленушілік ... ... ... ... жиынтығын түсінген. Кейінірек, осы бір
талаптарға сүйене отырып ... ... ... үшін ... ... ... (тауарлы-ақша) байланыстардың дамуы ... ... және ... ... ... әсе ... Сол ... игіліктерді жүргізумен шектелмейді жалпы ұлттық, мемлекеттегі барлық
шаруашылықты ... ... ... ... ... ... болды. Мемлекеттік шаруашылықты ... ... ... ... ... ... ие болды. Алғашқы рет «саяси экономика» деген
ұғымды француз сарай қызметкері ... ... ... Ол 1615 ... ... трактаты кітабын жазып, онда Франция елінің ... ... ... ... ... ... ... мұңы
әліде ғылым деп айтуға болмайтың еді. ... ... ... ... 16-17 ғғ. тоғысында пайда болып, осы кезде тауарлы-ақша қатынастары
кең дамып, оның даму заңдылықтарын қарастыру мен ... ... ... ... ... жалпы экономикалық теория негізінен төрт ірі ағыммен
сипатталады:
- бірінші ағым «неоклассикалық» деп аталып, ол ... ... және ... ... ... Неоклассиктер –
А. Смиттің ... ... ... деп ... егер ... субъектілеріне мүмкіндігінше экономикалық еркіндік берілсе өте
жақсы қызымет атқарған болар еді;
- екінші ағым «капитализмді реттеу» теориясымен ... ... ... ... ... Дж. ... ... ж.ж.) болып
табылады;
- үшінші ағым «институциолизм» теориясымен айқындалады. Оның негізін
қалаушы американ ғалым- экономисі Торстейн ... ... ж.ж.) ... Оның 1899 жылы ... топтың теориясы» атты ... ... Осы ағым үшін ... ... дамуы мен түрінің өзгеруіне
арналған зерттеулер сипаты тән. Т. Вебленнің ... ... ... жасаған американ ғалым- экономисі Дж. Гэлбрейтті (1908 ж.)
және «конвергенция» ... ... ... ... ... ... Американ ғалым-экономисі Пол Самуэльсонның (1915ж.)
айтуынша, бұл теориияда «аралас экономиканың» түп-тұлғасы қарастырылады.
- төртінші ағым ... ... ... шаруашылық теориясымен
айқындалады. Осы теорияның негізін қалаушылар- ... ... ... ... ... және германияның ғалым-
экономисі Вальтер Ойкен (1891-1950ж.ж.) ... ... ... ... әлде ... экономикалық теория» ма?
Экономикалық теория үш ғасыр бойы (17-19 ғғ.) ... ... ... Экономикалық теория анықтамасында таптық көзқарастың ... ... К. ... оны ... қолдануды ұсынды. Осы ұғымды алғаш
рет ... әрі ... ... ... ... ... өзінің экономикалық ілімінің ... ... ол ... ... атты ... 1615 жылы ... болатын.
А. Маршал өзінің «Саяси экономия принцептері» (1890 ж.) ... ойды ... Д. ... мен К. ... ... ... теориясы мен шекті пайдалылық теориясы («маржинализм») ары қарай
бірдей дамымайды, сондықтан ... ... ... ... Шекті
пайдалылық теориясы мен классикалық құнның еңбек теориясын ... ... құн ... ... жол ... ... шығындары, сұраным
интенсивтілігі, өндіріс шектеулігі және өнім ... -деп ... А. ... ... ... ... Осы ... дейін алайда бұл екі теорияның
синтезделуі оқулық пен оқу ... ... ... жоқ. ... ... менг К. ... еңбектің құндық теориясы - қосымша құн өндірісі
механизімін ашты. ... ... ... дами да өсе де алмайды.
Шекті пайдалық теориясы ... ... ... ... ... ... ... және олардың сұраным мен ұсыным ... ... ... ... алып ... Бұл талдау
техникасы процесі үшін өте үлкен мәнге ие болды. Экономикалық ... ... ... жол ... ... ... мазмұны бұрынғы саяси экономия шеңберінен әлде қайда шығып кеткен
– ол ... ... ... және әртүрлі экономикалық мектептер мен
бағыттардың экономикалық ойлар жетістігі жиынтығында трансформацияланды
[4].
Жалпы ... ... бұл ... ... ... әлеуметтік және кәсіби экономикалық білімнің негізі. Осы
тұрғыдан жалпы экономикалық теорияны ... ... ... экономикалықм
қатынастар және экономикалық заңдар ретінде анықтауға тура келеді.
Алғашқы рет жалпы экономикалық теория ғылым ретінде зерттеудің ... ... ... мектебінің өкілі А. Смит жасаған. Ол
былай деген: бұл ... ... ... еркі мен санасына тәуелді ... ... ... ... ... айырбастау және
тұтыну заңдарын қарастыру қажет. ... ... ... мен ... ... өнімді бөлудің табиғи тәртібінің және ... бөлу ... да ... ... уақытта шет елде кең
тараған «Экономикс» оқулығының ... Пол ... ... ... ... ... ... Экономикалық теория- деп жазады ол,- бұл қызымет түрлері ... ... және ... ... ... ... ... Экономикалық теория адамдардың сирек немесе шектеулі өндіргіш
ресурстарын (өндірістік мақсатқа ... жер, ... ... ... мен ... ... қолдану туралы және әртүрлі тауарларды
өндіру мен тұтыну мақсатында ... ... ... ... бөлу ... ... ... адамдардың өмірлік қызметінің күнделікті
іскерлігін және ... өмір сүру ... таба ... және осы ... ... ... ... теория адамзаттың тұтыну мен өндіру саласындағы өзінің
міндеттерімен қалай айналысатыны туралы ғылым.
5. Экономикалық теория байлық ... ... ... ... ғылымы танып-білудің әртүрлі әдістерін
қолданады. Кез-келген ... ... ... ... білу әдіс ... ... Бұл әдістің ғылыми мәні мынада: барлық
экономикалық құбылыстар мен ... ... даму ...... ... ... сатыдан жоғарғысына қарай қарастырылады. Осы
процестерді қарастыру кезінде танып-білудің көптеген тәсілдерін қолданады.
Танып ... ... ... ... ... ... ... тәсіл
болып табылады. Диалектиканың жалпы заңын қолдана отырып, ... ... ... тән ... ... ... арнайы зерттеу
әдістерінде қолданылады. Жалпы экономикалық теорияның пайдаланатын зерттеу
әдістерінің ең ... ... ... әдісі болып табылады.
«Абстракция» терминін нақты түсіндірер болсақ, ... тыс ... ... ... ... ... «абстракция» көбінесе нақты болмыстан
тыс және тек ойда, елес ретінде түсіндіріледі.
1.2 Экономикалық білім берудің ... мен ... ... беру ... оның жас ... ... ... көзқарас қалыптастыруға көмектеседі. Қазақстанның
ХХІ ғасырдағы экономикасының басқару тұтқасын солар ұстайды.
Экономикалық ... - ... ... саласынан алған білімінің
нәтижесінің көрінісі. Мектепте экономикалық білім ... ... ... ... мақсаты – оқушыларды экономикалық мәдениетпен,
қоғамның экономикалық ... ... ... ... оларды жеке
тұлғаның дамуы, қалыптасуы негізінде маиериалдық құндылықтарды өндіру
мақсатында еңбек ете ... ... ... ... , өз ... ... ... тәрбиелеу болып табылады [6].
Жалпы экономикалық білім беру мақсаты қоғамның мектепке қойып отырған
әлеуметтік талабынан туындайды. Білім мақсатын анықтауда ... ... және ... байлығымызбен бірге болашақ ... ... ... етер ... ... ... ескерген орынды. Себебі, білім
мазмұнын анықтау, оқыту әдіс – ... ... ... ... ... ... жағынан қалай негізделгендігіне толық ... ... ... ... жеке ... ... даму
барысында алатын орнын білуге, оның сауаттылығын қалыптастыруға байланысты
анықталады. Мектепте экономиканы оқытудың: ... ...... экономика ғылымының ... ... ... ... ол ... саналы түрде қолдана білудің біліктілігі мен
дағдыларын ... ... ... ... – оқушылардың
экономикалық мәдениеттілігі мен экономикалық біліктілігі ... ... ... ... ... ... ... мақсаты - әрбір
жеке тұлғаның ақыл – ойының ... ... ... ... үйретуге жағдай жасау. Экономиканы оқыта отырып ... ... ... ... ортаны қалыптастыруға мүмкіндік жасау.
Экономикалық білімді ... ... ... ... және ... ... саясаты мен ... ... ... ... ... ... және
орта кәсіптік білім беру мекемелерінің материалдық базасына, ... ... ... ... ... ... қоғам
өмірімен өзара байланысына тәуелді.
Экономикалық білім мазмұны жеке тұлғаның ... ... оның өз ... ... белгілі бір білім, білік және
дағдылардың жүйесі ... ... ... ... беру ... ... мектепке қойып
отырған әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және рухани байлығымызбен бірге, болашақ ... ... ... етер ... ... ... ... орынды.
Экономикалық білім негіздері тереңде. Ежелгі дүниеден келе ... ... ... ... ... ... кез – келген
адамның өмірінде маңызды болып отыр.
Оқушыларға экономикалық тәрбие ... ... ... - өсіп
келе жатқан өскелең ұрпақты ... ... ... ... ... тәрбие берудің негізін ежелгі ғалымдар қалаған. Ежелден
келе жатқан заңдылықтар – олар адам ... ... ... ... ... ... бастап тайпа болып өмір сүрсе кейіннен мемлекет
пайда болды. Мемлекет пайда ... ... ... ... ... ... Салық
пайда болды деген сөз – экономика ежелден келе жатыр деген сөз. Әрине бұл
ғылымның ... ... ... Сол ... ... де
жетті.Тәуелсіздік алғаннан күннен бастап мемлекет ... ... ... лайықты үлкен мәселе тұрды. Ол бұрын біз басымыздан өткізбеген
нарықтық экономика.Қазақстан бұл жолда жеңіске жету үшін көп ... ... ... әлем Қазақстанды тәуелсіз мемлекет ретінде
мойындады.Әрине бұл ... ... ... ежелден келе жатқан арманы еді.
Экономика ... ... ... ... ... дүниедегі гректер,
римдіктер және басқа да халықтар қалыптастырды. Ең алғаш ... ... ... ... ... ...... болды.
Экономикалық білімнің тиімділігі оның үздіксіздігінде. Оның мазмұны
көп жағдайда экономика ... ... ... ... Аристотельдің еңбектерінде грек қоғамының
экономикалық құрылымын зерттеу мәселелері терең зерттеулер ... ... ... ... ( грек сөзі ... ... – үй, ... сөзден шыққан, яғни үй шаруашылығын, жердегі шаруашылық жұмыстарын
тиімді, үнемді жүргізу дегенді білдіреді) сөзі ... ... ... ... оның астарында үй шаруашылығын үнемді етіп
жүргізу идеясы да жатыр еді.
Экономикаклық ... ... ... ... ойларды ашық айтуды
ежелгі грек ойшылы, ... ... ... ... болатын.
Экономика деген сөзді – экономия – үнемдеу деп тура Ксенофонт ... ... ... ... өзі өмір ... ... ... болмысына талдау
жасаған. Ғылым тарихында алғаш болып ... ... ... ... ... атты ... ... сыйымды өзімшілдік» идеясын
талдаған. Ол өзімшілдіктің екі түрінің бар екендігін атап өткен. Ол ... көп ақша ... ол ... ақшасынан рахат ... ... ... ... ... ... ... істер жасағысы
келетіндігін атап өткен. Аристотельдің ойынша, ... ... ... жаны ... етіп ... жеке және ... туғызады – деп атап өткен.
Экономикалық білімнің негізін қалаушылардың ... ... ... Мор
мен Томазо Кампанелла жатады. Олар болашақтағы социалистік қоғамға қажет
тәрбиенің мазмұны жайлы айтып ... ... де ... ... ... жөніндегі алғашқы ойларын социалист – утопистер XIX ғасырдың
бірінші жартысында А.Сен – Симон, ... ... және ... ... ғалымдардың еңбектерінде жеке меншікті қоғамдық
меншікке ... ... ... Оуэн ... жан – ... ... алуы ... тәрбиені
ғылымның барлық саласымен байланыстырған дұрыс деп көрсеткен.Себебі осы
жағдайда бала жан – ... ... ... ... ой ... ... демократ - революционерлері А.И.Герцен, ... Н.Г. ... және ... ... ... ... экономикалық тәрбие беру мәселелері бойынша өз тұжырымдамаларын жасап
шығарған.Тұжырымдаманың басты да өзекті тақырыбы - ... ... ... яғни кез – келген тұлғаның ... үшін ... ... ... ... ... ...
экономикалық маңызы жайында өз еңбектерінде ғылыми ... ... ... ... пен ... де атап ... еңбектерінде ұлы пролетариат ұстаздары адамзаттың бақыты дүние
табуда емес, өз еңбегінің жемісін көруде деп ... ... ... ... ... қоғамдағы тәрбие
процесінің ережелері де өзгеріп отыратыны ғылыми түрде ... өз ... ... толмаған балалар еңбегі жайлы сөз
қозғаған. «Гот бағдарламасын сынау» атты еңбегінде балалар еңбегіне қарсы
болудың қажеті жоқ деп ... ... бала ... ... ... ... оның дүние табуға және оны керегінше үнемдеп
жұмсауға үйренеді, керісінше бала еңбегін ... ... шығу ... ... ... Макаренконың еңбектерінде баланың еңбексүйгіштігі жаратылысынан
емес оның ... ... ... Кез - ... ... ... қуаныш сыйлауы
қажет делінген [7].
Экономикалық тәрбиенің негізі жайлы 1966 жылы ... ... ... ... тәрбиенің экономикалық фактілері» атты еңбегінде
атап өткен.Л.Е.Энштейн ... ... ... ... мен жұмыс
күшінің сапалы болуынан тұрады деген.Оның ойынша экономикалық қатынастар
экономикалық қызметтердің ... ... ... делінген:
1) өнімнің тікелей дайындалуы;
2) жұмысты ұйымдастыру процедуралары;
3) өндірісті басқару;
4) ақшалай – тауарлық айырбас;
5) жоспарлау;
6) талдау және ... есеп және ... ... мен ... ... беру ... жеке ғылым
ретінде XX ғасырдың 60 - ... ... ... ... ... ... беру мен қатар еңбекшілерді де экономикалық
тәрбие ... ... ... де ... қатарда тұрды.
Сондықтан экономикаылық тәрбие жайындағы ойлар сол кезеңде жарық
көріп жатқан барлық ...... ... жарық көріп отырды.
(Чичканов В.П., Попов В.Д., Пономарев Л.Н және ... ... -80 ... ... ... балаларға экономикалық
тәрбие беру жайлы зерттеулер нәтижелері мен осы тақырыптағы ... ... ... ... ... ... :
- еңбекке баулу тәрбиенің бір элементі (Ю.К. ... ... ... ... ... идеялық тәрбиенің бір бөлігінің синтезі;
- тәрбие жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... И.А, ... З.А, ... И.Б, ... В.П, Кураков Л.П, Нульман Л.М,
Плахотник О.В, Пономарев Л.И, Прокопенко И.Ф, Рябинина И.Б, ... ... Т.Е, ... В.А, ... Б,Х. және ... ... ... экономикалық білім, экономикалық тәрбие жайлы
тұжырымдамалар мен ... ... ... жазылған арнайы еңбектерде
экономикалық білім мен экономикалық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... біліммен жастардың сусындауы , осы мақсаттағы тақырыптар
бойынша сауатты болу және оны күнделікті іс ... ... ... ... А.Я, ... А.Ф, Малышев М.Л, Сасова А.И, Шемякин
Б.П.) [8;9].
Кейбір авторлар экономикалық тәрбие ... оның ... , ... ... ...... ... ету барысында ғана емес күнделікті
өмірде де сонымен қатар, оны іс ... ... ... ... ... деп ... ... С.З.) [10;11].
Кейбір авторлар экономикалық тәрбие дегеніміз – ... ... ... ... экономикалық білім мен ... – ақ, ... ... ... деп ... ... А.С, Литова З.А.)
[12;13].
Ал енді келесі ... ... ... ...... ... еңбекке деген ұқыптылығы деп атап көрсетеді (Шемякин
Б.П, Розов В.К, Михалкович Н.В, Розов В.К) ... ... ... ... экономикалық
білім мен оның жүзеге асырылу жолдары терең зерттелген.
Еліміздегі орын алған әлеуметтік – ... ...... орын ... байланысты педагогикалық орта мен мектептер
алдында жаңа мақсат ... жаңа ... ... – ол ... ... экономика заңдарына, бүгінгі күннің талаптарына жауап бере алатын
етіп шығару.Осы ... ... ... экономикалық мәдениетті
қалыптастыру.
Қарапайым экономикалық білім жиынтығы оқушыларға тек ақпараттық ... ғана ... ... ... ... адам ролі мен оның құқығын
түсіне білуге негіз ... ... жас ... ... қалыптастыруға көп мүмкіндіктер жасайды.Сонымен ... ... ... ... ... ... азаматтық
қоғам адам құқығы, бәсекелестік, нарық сияқты ... ... ... ... ... ... ... мен біліктіліктің негізі – экономикалық ойлау. Бұл
біліктілік, яғни экономикалық ойлау өмірге нақты жол ... ... ... ... ... ... (Сатубалдина, Жарылғапов, Литова
және Терюкова) ... ... мен ... тәрбие экономикалық
мәдениет пен оның компоненттерін құрайды екен.
Авторлар өз ... ... ... педагогикалық
талпыныстар категориясынан тұрады деп түсіндіреді.Экономикалық тәрбие
қоғамның дамуына ... ... ... ... отыр.Экономикалық тәрбиенің
тамыры тереңде жатыр.Сондықтан экономикалық тәрбие адамзат жер бетінде
пайда ... ... ... ... деп айта ... ... ... кез – келген қоғамға тән. Мысалы, Қазақстан
Республикасы социализмнен ... ... ... ... мемлекет болып
табылады.Осы жерден бір ... ... ... ... эволюцияға өту
экономикалық білімді ... ... ... ... әлеуметтік – экономикалық жағдайынан туындайды.Қазақстандағы
экономикалық реформа бұған ... ... ... ... білім мен практика арасындағы өзара қарым – ... ... ... ... ... ... елде экономикалық
білімге деген сұраныс туындады. Қазақстанда жалпы экономикалық білімге
деген қажеттілік өсіп отырған ... осы ... ... ... ... - өзекті мәселеге айналуда.Қазіргі таңда жалпы экономикалық білім
беру мәcелесін зерттеуші ... ... ... ... көптеген
мәселелерге шешім табуға болады. Ғаламдық жаһандану кезеңіндегі жаңғырулар
адам ... ... ... ... өмір сүру ... ... сипатталады.Бұл өзгерістер, әрине білім беру жүйесінің
қызметіне тікелей ... ... ... беру ... зерттеулеріне сүйенсек, бүгінгі таңдағы әлемдік білім беру
жүйесі өзінің ... ... ... ... ... ... негізі – білім алушы оқушыны жеке ... ... ... ... өмірдегі бәсекеге қабілетті тұлға
етіп тәрбиелеу.
Экономикалық білім - ... мен ... ... ... алу үшін ... байланыс. Стратегиялық мақсаттар ... ... ... ... ... экономикалық жағдайымыздың жақсаруын қамтамасыыз ету
үшін экономикалық білім беруді ... ... ... экономикада
мемлекет барлық экономикалық мәселелерді шешуді өз мойнына алып ... ... ... ... ... ... ... тұрған мәселелерді өз бетімен
шеше білуі тиіс. Экономикалық ... мен ... ... ... ... ... оқыту, нарық заңымен ... ... ... ... ... ... ... қолдана білуге үйрету орта арнаулы
оқу орындардың алдында тұрған басты ... ... ... берудің мақсаты- нарықтық өндірістегі ұйымдастырушылық және
экономикалық ... ... ... ... ... ... ұғындыру.
Жасөспірімдер бойында экономикалық білім алу үшін қалыптастыратын
экономикалық тәрбие ... ... ... көп ... қол
жеткізеді. Экономикалық білімді жас өспірімнің бойында ... ... және ... ... ... ... жетілуіне бағыттайды.Экономикалық білім нарықтық экономика
жағдайында кез ... адам үшін ... ... және ... Жарылқапов оқушылар, курсанттар мен студент
жастарды экономикалық тәрбиеге баулу олардың қоғамдағы ... ... деп ... ... ... беру кез – келген жастағы
адамның өмір ... сай өмір ... ... ... ... ... ... адам баласының ақылмен еңбек
етіп, ақылмен баюына көмектеседі.Соңғы уақыттарда экономикалық ... ... ... қойылатын талаптарды нақтылау, экономика пәні
мұғалімдерін даярлау бағдарламасын ... ... ... мән
берілуде. Жастарға экономикалық білім беру ... жеке ... ... ... оның экономикалық ой – ... ... ... бір білім, білік және дағдылардың жүйесі
ретінде анықтауға болады.
1.3 Қазіргі кезде ... ... ... мен ... ... ... жағдайына шолу
Еліміздегі әлеуметтік-экономикалық өзгерістен туындап отырған
экономикалық білімді жетілдіруге деген ... бұл ... ... ... ... ... қажет етуде. Осыған орай, еліміздің
болашағы - жас жеткіншектердің ... ... ... ... ... ... ... кезек күттірмес мәселеге айналуда. Сонымен
қатар, бұл мәселеге қатысты әдебиеттерге жасалған талдаулар, осы ... ... ... ... ... ... нысаны, пәні
болмай отырғанын көрсетіп отыр. Еліміздің өркендеуі, ... ... ... ... ... өріс алмауы, осы салық мәселесінің
дұрыс орнығып, азаматтарымыздың салық мәдениетінің ... ... ... ... ... білім алушыларының салық ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесінің өзекті бір
саласы деуге болады.
Оқушыларды нарықтық экономикаға бағдарлаудың негiзгi ... ... ... тəрбие. Сондықтан экономикалық тəрбие теориясын жүйелi
– категориялық ... ... ... ... ... бұл ... қарастырылатын ғылымдар: экономикалық ... ... ... ... экономикалық ойлау, экономикалық ... ... ... ... ... тəжiрибе,
экономикалық тəртiп, ... ... ... ... ... экономикалық мүдде. Осы келтiрiлген ғылмдардың
жалпыламасы жəне ең жиi кездесетiнi «экономикалық ... ... ... ... тəрбиенiң бөлiгi ретiнде
қарастырады. Экономикалық тəрбие деп ... ... ... жəне ... ... ... еңбекке араласуы, соның
нəтижесiнде өзiндiк экономикалық ... ... ... ... ... тəрбие тұлғаның ... ... ... мен ... игеруi нəтижесiнде
қоғамдық пайдалы еңбек үрдiсiне ... ... ... ... ... – қоғам мүшелерiнiң саналы түрде қоғамдық еңбек
үрдiсiне араласуы жəне ... ... ... өз үлесiн қосуы.
Кеңейтiлген түрде экономикалық ... ... ... өмiрде экономикалық қатынастарды орнатуы, ол үшiн ... ... ... радио мен теледидардың, кино мен театр
искусстволарының мүмкiндiктерiн ... ... Бұл ... ... ... ... дағдылары мен ... ... ... мен ... тəртiптерi мен
əрекеттерiн қоғам мүддесiне қарай жетiлдiруге көмектеседi. Экономикалық
тəрбие ... ... ... ... ... ... өзiн ұйымдастыра бiлуi, жауапкершiлiк, пайдалы
iстерге ден қоя бiлуi сияқты ... ... ... ... ... ... ... – экономикалық
тəртiп. Бұл ... ... ... ... қатынастарға
байланысты тұлғаның экономикалық iс-қимылдары жүйесi, ... ... ... ... ... ... тəртiбi
оның əлемге көзқарасының қалыптасу деңгейiне, ... ... ... бiлу мəдениетiне байланысты.
Н.Л.Клепач, В.Д.Попов, Л.Е.Эпштейн экономикалық тəрбиенiң негiзi
қоғамның жеке ... оның ... ... жəне ... ... жүйелi түрде əсер етуiнде деп анықтайды. ... ... əсер ... қоғамның өз мүддесiне сəйкес ... ... мен ... ... Бұл ... ... ... мүшесiнiң өзін ұжымның бiр бөлiгi екендiгiн ... ... ... жəне ... ... мемлекеттiң эконмикалық
саясатына сай ... ... ... В.Д. ... экономикалық тəрбие деп ... ... ... қазiргi эконмикалық ойлар мен ... ... жəне ... ... əсер ... ... А.Ф. экономикалық тəрбиенi адамдардың өз ... ... ... экономикалық дұрыс ойлауы, қоғам
өмiрiндегi iшкi жəне ... ... ... баға ... ... жаңалықтарды қабылдай бiлуi, өзi ... ... ... ... деп ... ... Н.А.Хроменко бойынша, оқушыларды
тəртiптiлiкке, қанағаттылыққа, өзiн ... ... ... ... ... еңбек етуi мен ... ... ... ... арттыруға, жеке басы мен қоғамдық мүдденi салыстыра
алуына ... ... ... жоспарлы, белгiлi бiр анықталған мақсатқа
бағытталған, болашақ маманды ... əр ... ... ... жасауға үйрететiн педагогикалық үрдiс.
Педагогикалық басылымдарды сараптау нəтижесiнде өткен ғасырдың 60-шы
жылдарына дейiн экономикалық ... ... ... ... ... анықталды. А.А.Нисимчук жəне И.А.Сасова барлық
экономикалық тəрбие жайындағы зерттеулердi үш ... ... ... ... – 1960 – 1970 ж.ж., 2-шi ... – 1970 – 1980 ж.ж., 3-шi ... ... –1995 ... ... ... ... ... теориясының дамуы
мен педагогикалық теориялар жүйесiнде тəжiрибе мен ... ... ... ... ... ... ... мен
практикасының толық дамуы жəне ... ... ... ... оқушылардың экономикалық тəрбиесiнiң теориялық-
əдiстемелiк қырларын ... ... ... теорияның
практикада жүзеге асуының маңызы көтерiледi.
Бiрiншi периодқа В.М.Близнюктiң, ... ... ... ... Ю.П.Сокольниковтың
еңбектерi жатады. Бұл жұмыстарда экономикалық ... ... ... ... В.И.Близнюк - болашақ ұрпақтың
еңбекке коммунистiк ... ... бiлiм ... ... ... арасындағы байланысты; Ю.П.Сокольников – қоғамдық
пайдалы ... ... ... ... ...... моралдық жəне материалық ынталандырудың ролiн қарастырды.
Осы жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... құнды еңбекке жатады. Оның
ойы бойынша экономикалық қатынастар қоғамдық мүлiк пен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Л.Эпштейннiң экономикалық ... ... ... ... ... – ақша айырбасы,
жоспарлау, еңбектi ұйымдастыру ... ... ... ... ... тұжырымы аса құнды пікір болып ... ... ... мен ... ... арасындағы байланысты
тағайындауға тырысуы да ... ... ... ... ... ... ... жалпы еңбек тəрбиесiнiң бөлiгi ретiнде
қарастыруына қарамастан, Л.Эпштейн экономикалық ... ... ... ... ... болжау сияқты ұғымдарды
енгiздi. Оның түсiнуi бойынша, əрбiр мектептiң ... ... ... шоттағы ақшаны бөлуге оқушыларды қатыстыру керек. Жалпы,
оқушылар ... ... ... ақша таба бiлуi, ақшаның қандай
еңбекпен келетiндiгiн ... алуы ... ... талдаулар
экономикалық тəрбие мəселесiнiң педагогикалық ғылымда бiртiндеп жоғары
сатыға көтерiле ... ... ... ... ... ... əдiстемелiк негiздерiне көңiл аудара бастады. ... ... - ... ... ... - психологиялық
жəне педагогикалық тұрғыдан талқылана бастады.
Екiншi период экономикалық тəрбиенiң ... ... ... маңызды мəселелерiнiң қаралуымен сипатталады. Экономикалық
бiлiм мен тəрбиенiң жалпы сұрақтары ... ... ... ... А.Т.Шпактың
еңбектерiнде қарастырылды.
Оқушылардың еңбек сабағы мен қоғамдық ... ... бiлiм мен ... ... ... А.Х.Сатаровтың, Ю.П.Сокольниковтың, О.Б.Сокольскаяның,
И.Б.Первиннiң, Х.Р.Матекубовтың, Е.А.Рыкованың ... ... Осы ... ... iшiнде бұрын жасалынған
жұмыстарға шолу ... алға ... ... ... ... болды. Автор экономикалық тəрбиеге жаңа –
«экономикалық ... ... ... ... Ол бұл ... негiзгi
мiнездемесiн берiп, оқыту үрдiсiндегi орнын ... ... ... үгiт жəне ... ... ... ... арқылы
қарастырды. Өз жұмысында Б.П.Шемякин оқушылардың ұқыптылық, үнемдiлiк,
шаруашылдық, iскерлiк ... ... ... ... ... ... қажеттiлiгiн баса көрсеттi.
Экономикалық тəрбиенiң теориясы мен практикасына елеулi үлес ... бiрi – ... Ол ... тəрбиенiң түрлерi мен
əдiстерiн оқушылардың өндiрiстегi еңбек ... ... ... ... ... ... ең алдымен олардың
жоспарлау, есеп жəне ... ... ... ... ... ... еңбекке араласуына, ... ... ... ... деп ... экономикалық тəрбиенің нəтижелiлiгi еңбек ... ... ... ... шығындарды есептей бiлуге,
өндiрiстi дамытуға талпыну сияқты ... ... ... Бұл ... өте ... ... шүба келтiрместен оның
өз ... сай, ... ... ... заманында
орындалғанын ескеру ... ... ... ... ... ... ... байланысты деген тұжырымымен
де келiспеуге болады. Сонымен қатар ол ... ... ... де дау ... жұмыстарының кеңдiгi мен тереңдiгiне, əсiресе
экономикалық ... ... ... келiсе отырып, осы тəрбиенiң оқу
үрдiсiндегi орны мен оқушылардың оны қалай ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждық дəрежесi де бұл ... ... ... тəрбиенi оқушының ... мен ... ... əр түрлерiне жүйелi түрде ену
үрдiсi, яғни ... ... ... ... экономикалық елеулi қасиеттерiнiң орнығуына байланысты ... ... ...... ... ... ситуацияларға, өндiрiстiң күрделi ... ... ... жас ... ... ... ... əр түрлi
бейiмделедi деп санайды.
Бұл жұмыстың тағы бiр ...... ... ... ... ... ... сияқты ұғымдармен байланыстыру
болды.
Ал, тұлғаның экономикалық ... ... ... ... еңбектерiнде əлсiз қарастырылған. ... ... ... ену, ... iскерлiк пен ұйымшылдық
сияқты белгiлердi толығынан эконономикалық категориялар деп ... ... ... дамуы мен қалыптасуына əсерi мүлдем
қарастырылмаған. Экономикалық бiлiм мен ... ... ... ... оның кейiнгi саналы өмiрiне бұл ... ... ... да ... ... ... мəселелерiн экономикалық жəне
əлеуметтiк география курстарының мүмкiндiктерi арқылы қарастырады. Автор
экономикалық тəрбиенi iске ... ... жəне ... ... ... ... оқушылардың экономикалық түсiнiктерiнiң
қалыптастыруымен байланыстырады.
Ғалымдардың ... қызу ... ... ... бiрi ... ... ... тəрбие жґмыстарының арасындағы орны.
Егер Л.Е.Эпштейн экономикалық тəрбиені еңбек ... ... ... ... ... ... экономикалық тəрбие
алдына басқа мақсаттар қоятындықтан оны ... ... ... деп ... ... ... «Оқушылардың экономикалық білімі мен ... ... ... ... ... ... патриоттық
тəрбие сияқты құраушыларының ... ... ... ... ... ... тəрбиені политехникплық
тəрбиенің аса маңызды ... ... ... ... ... ... еңбек, саяси - идеялық,
эстетикалық ... ... ... ... бірлікте болатын
жалпы тəрбинің құраушы бөлігі ретінде қарастырады. Оның ойы ... ... ... роль ... ... ... себебі қоғамдағы
экономикалық қатынастар тұлғаны ... ... ... негізін қалайды.
Сонымен осы периодтың негізгі ... - ... ... өз ... ... тұлғаның экономикалық
қатынастарда қызмет қылуы мүмкіндігін қалыптастырудың ... ... ... ... тəрбиені іс-əрекеттік категория деп
түсіну педагогикалық жүйелерді дамытуға, оларды ... ... ... ... ... ғасырдың 80-ші жылдары экономикалық білім мен тəрбие
мəселесінің, партия мен ... ... ... ... ... ... бет ... байланысты, оның əр түрлі ... ... ... ... əр ... ғылымдардың негіздерін үйрету үрдісі мен
сабақтан тыс мезгілдерде ... ... ... біліктілігі
мен дағдыларының ... ... ... ... ... В.К.Левчук, Т.В.Нездомская, А.С.Нисимчук, Ш.Музенитова,
М.Анарбаева, ... ... ... тағы ... ... ... ... дайындықтың мақсаты,
мазмұны, əдістері мен түрлеріне ... орын алып келе ... ... жағдайлар тұрғысынан талдау жасауға тырысу байқалады. Бұл
жұмыстарда экономикалық тəрбиеге құндылықтар ... ... ... жасалған. Өкінішке орай автор бұл мəселелерді ... аша ... осы ... өзі ... ... маңызды екендігін
көрсетеді. Нисимчук экономикалық тəрбиені қоғамның əр бір ... ... ... ... ... ... ... негізгі
құраушы құндылықтарының бірі деп түсінеді.
Автордың ойы ... ... ... ... ... оқу ... ... оқушылардың ойлау қабілетін қалыптастыру;
- ауыл шаруашылығы ... ... ... ... оқушылардың өндірістік, қоғамдық пайдалы еңбектері нəтижесінде;
- мектептің, жан-ұяның қоғам мүшелерінің өзара байланысы.
А.С.Нисимчук еңбегінің тағы бір ... ... жері – ... ... ... бойы орын алып ... ... кіріс,
жеке меншік, адамның бас пайдасы сияқты ұғымдарға теріс көз ... ... ... Бірақ автор өзіне ... ... ... ... ... ... ... еңбекқорлық, тəртіптілік, ... ... ... қасиеттерін сипаттайтын маңызды параметрлерді енгізеді де,
оларға терең талдау жасамайды. Тұлғаның ... бұл ... ... де ... қарастырылады [13].
Жаңа экономикалық қатынастар жағдайында экономикалық дайындықтың
мазмұнын, əдістері мен түрлерін ... жəне ... ... ... ... ішінде И.С.Сасова жұмыстары көңіл аударуға
тұрарлық. Автор экономикалық ... ... ... тəрбие мен
экономикалық білімнің жиыны деп ... оны ... ... ... ... ... ... елеулі қасиеттерінің:
экономикалық ойлаудың, ... ... ... жəне осының
нəтижесінде тұлғаның қоғамдағы материалық игіліктерді тұтыну, айырбастауы
нəтижесінде ... ... ... ... ... жұмыстың негізгі ... ... ... ... жəне экономикалық критерийлерін енгізу
нəтижесінде оның ... екі ... ... оған ... ... – педагогикалық тұлғаның ... ... ... ... мен ... ... ... шаруашылық - өндірістік еңбек нəтижесінде белгілі ... ... жету ... қою. ... ... ... ерекшеліктеріне қарай экономикалық дайындықтың əр түрлі сатыларының
мазмұнын, игеруге қажетті ... ... ... ... ... ... ... мəтінін
келтіреді. И.С.Сасова зерттеуінің негізгі мақсаты – ... пен ... жаңа ... ... ... ... ... мен əдістері арқылы мектеп бітірушілердің
болашақ ... өз ... ... ... ... дұрыс педагогикалық басқаруды ұйымдастыру.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... талабын қанағаттандырмайтындығын жəне
зерттеудің негізгі мақсатының тек ... ... ... ... ... болады.
Жұмыста оқушылардың экономикалық дайындықтың ... ... ... ... қарастырылмайды, осының нəтижесінде ... жəне ... ... ... ... ... тұлғаның іс-əрекеті оның қоғамдағы белсенділігі ... ... ... екендігін жұмыстан байқау қиын.
И.С.Сасова зерттеуінен тұлғаның ... ... ... оның ішкі ... ... салдары болуы екендігі де
көрінбейді.
Тəрбиені ... ... оны ... тұлғаның құндылық
қызығушылығын қамтамасыз ету деп ... ... ... ... ... – аксиологиялық теория.
Осы бағыт аумағында М.Қадыровтың ... ... ... ... ... ... назар аударуға тұрарлық.
Диссертацияда ... ... ... – бағыттық негіздері
тəрбие жұмыстарының мақсаттары мен мүдделерін Г.К.Нұрғалиева ... ... ... ... ... теориясын əдістемелік негіз ретінде қабылдап экономикалық
тəрбиені жан-жақты талдайтын жұмыстар да кездеседі.
Сонымен мəселені ... ... ... ... ... ... өз ... бөлек ғылым ретінде 20 – шы ғасырдың 60–шы
жылдарында дами ... ... Оған ... ... еңбек тəрбиесінің бір бөлігі ретінде түсініліп келді.
Ғылымдардың ... ... оның ... ... ... дамыған сайын көптеген ... ... ... ... ... байқауға ... ... ... экономикалық тəрбие теориясының негізгі ұғымдары ... ... оны ... мен ... ... деңгейімен
оңтайластыру жатады.
Қазіргі уақытта салыстырмалы түрде терең ... ... ... «экономикалық тəрбие», «экономикалық дайындық», «экономикалық іс-
қимыл», «экономикалық ... ... ... ... ... ... ... П.А.Шемякин т.б).
Бірақ əр түрлі авторлардың арасында ұғымдардың жалпыға бірдей, барлық
зерттеушілер де келісетін анықтамалар кездеспейді. ... ... ... ... ... ... оның негізгі ұғымдарға ... ... ... ... ... келе ... көзқарастардың салдары.
Бұл педагогиканың адам болмысын ... ... жəне ... қалыптасуы оның диалекткалық дамуының динамикасына ... ... ... ... ... негізін қалауда
тəрбие үрдісінің заңдылықтарын терең талдап, ... ... мен ... ... бөлу қажет.
Осыған дейін біз талдаған маңызды жұмыстар ... ... ... ... ... жылдар бұрынғы деңгейін
көрсетеді.
Қазіргі уақытта Қазақстан жəне тəуелсіз елдер ынтымақтастығының ... ... жаңа ... ... ... жəне ... қоғамның əлеуметтік дамуының көптеген заңдары ... ... ... үстінде. Жаңа нарықтық ... ... ... оның ... ... ... ... мəселелерге үлкен көңіл бөлу қажет.
Нарықтық экономика жағдайындағы экономикалық тəрбиеде ... жəне ... ... ... ... қатынасты анықтау
маңызды мəселеге айналады. Бұл талдауда біздің ойымызша негізгі құраушы -
адам дамуының маңызды көзі жəне ... ... ... ... мен жағдайларды жəне осы əсерді тұлғаның өзінің ішкі дүниесі арқылы
қабылдауының педагогикалық инструменттерін анықтау.
Соңғы ... бұл ... ... ... байқауға болады:
тұлға дамуының ішкі факторларының маңызын көтермелеу жəне оған ... ... ... ролін төмендету, оны «өрескел ... ... ... ... ... үрдісінің педагогикалық
инструменттерін анықтау аса маңызды мəселеге ... ... ... БЕРетін ОРТА МЕКТЕПТЕРДЕ ЭКОНОМИКА НЕГІЗІН ОҚЫТУДЫҢ
МАЗМҰНЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 ... орта ... ... ... ... негізін оқытудың
мәні мен мазмұны
Экономика деген сөз алғашқы ұғымында «отбасы ... ... ... ... кең ... ... өндірістің жүйесі деп
білеміз. Өндіріс – ... өмір ... және ... ... ... ... ... жетекші саласы. Бұл қоғамның табиғатқа қатынасын ... адам көп ... ... ... ... басқалармен байланыста
болады. Адам өнім шығарады, ... ... ... иесі ... ... ... алушы ретінде қызмет атқарады. Адамның пайда табуға, оны ... бар. Ол ... ... ... да бір ... ... оны құрметтейді,
қорғайды. Адам жеке меншігі – оның үй-мүлкі, киім-кешегі, ... ... Адам қай ... ... өз ... ... ... табады, яғни
күн сайын ұшырасады. Мысалы, үстіңіздегі киім, таңертеңгі асыңыз, ... ... ... ... даму ... ... сипаттайтын
болғандықтан және біз өмір сүретін қоғам болғандықтан, біздің ешқайсымыз да
экономиканы өмірден бөліп қарап немесе ... ... өмір ... ... экономикалық қатынастардың қалыптасқан және неғұрлым
дамыған формасы – ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін экономикасы дамыған, бәсекеге қабілетті
елдердің күн сайынғы әлемдік экономика ... ... ... ... ... – адам болып табылады. Экономика мен
қаржылық сауаттылықты білу ... ... жеке ... ... ... үнемшілдік, белсенділік, іскерлік,
тәртіптілік) дамиды. ... ... ... ... адам ... ... табуға, шешім қабылдауға, әл-ауқатын жақсартуға жағдай жасауға
бағытталып ... ... ... мен ... ... адам ... бір еңбек, іс-әрекетті санасына ендіруге ұмтылу
болып табылады.
Қазіргі нарық заман тұсында мектеп қабырғасында оқып жүрген өскелең
ұрпаққа ... жаңа ... ... ... ... бірі – ... сабағы
балаларға өте қажет-ақ. Шет мемлекеттерде экономика ... ... ... ... ... сыныптардан бастап дамып келеді. Астана,
Ақтау ... ... ... ашылып, тереңдетіліп білім беруде.
Экономика білім саласы ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, бұл пәнге балалардың ... ... ... ... Үш тілді еркін меңгерудегі
термин сөздерді біліп-тану олардың ... ... ... ... ... оқуына жол ашады. Бұл пәннің тағы бір ерекшелігі – адамзат дамуы үшін,
белгілі бір мақсатқа қол жеткізу ... ... ішкі ... ... ... ол жас ... ... ойлаумен қатар, қоғамға
араласуға, табиғи дарындылықпен қатар, тез шешім қабылдап, ойлау ... және ... ... мен ... ... ... ... үлес
қосады [15].
Еліміздегі экономика пәнінің мақсаты – жастарды болашақта лайықты өмір
деңгейіне көтерілу үшін бизнес пен экономикаға үйрету, жеке ... ... мен ... ... ... ... ... іскерлікке, жауапкершілікке, өз қаражатын білуіне немесе қаржылық
есепті меңгеру ісінде сауаттылығын дамытуға да пайдасы зор. ... ... ... ... ... негіздері, математика, география, бейнелеу
өнері, еңбек пәндерімен тығыз байланысты.
Оқушыларды экономикалық білімдер негіздерімен қаруландыру, қоғамның
экономикалық ... ... ... ... ... және тұтыну
шеңберіндегі негізгі экономикалық қатынастарды меңгерту. Негізгі мақсат
қоғам дамуының ... ... сай ... ... ... ... білім берудің мақсаты мен міндеттері 5-суретте
көрсетілген.
Сурет 5. ... ... ... ... ... мен ... ... Қазақстанда жүріп жатқан әлеуметтік-экономикалық
өзгерістер жалпы білім беру жүйесін реформалаудың ... ... ... ... тушрлар мен тұжырымдамалық идеяларды талап етуде. Білім
беру жүйесіндегі білім парадигмалары ... ... ... ... білік,
дағдымен қаруланған адам парадигмасынан "өмір сүруге бейівделген адам"
ягни, белсенді және ... ... ... өзін-өзі іс жүзінде
керсете алатын, парасатшлык, адамгершілік жагынан өзін-өзі жетілдіре алатын
адам парадигмасына көшуде.
Барлық табиғи-экологиялық, қоғашық-әлеуметтік ... ... ... және техникалық-жаратылыстану ғылымдар жүйесі де бірімен-
бірі өзара тығыз ... ... мен ... ... ... ұстаным негізінде зерттелгенде ғана дүрыс шешімін табады.
Сондықтан, ... жәнс ... ... түлганы қалыіітастыру" парадигмаларын кешенді қарастыру қажеттігі
пайда боладьі. Осыған орай, нарықтық процестердің табиғат, жер, ... ... ... ... және ... сатып пайда ... ... ... ... ... ... тану мен нақтылай ұғудан абстрактылы
ойлауға көшу - ... ... ... ... ... мен ... меңгерудің
жоғары формасы. Бұл жағдайда материалдық ... ... ... мен ... ... Осындай процесс үстінде жаңа үғымдар
пайда болады, кейде нақтыланады және дамиды, Мұндай құбылыс - жаңа ... ... ... ... ... жалпы заңдылығы.
Ұғымды меңгерудің заңдылығын түсіну үшін, оны қарама-кайшылықты
диалектикалық процесс деп ... ... ... ... ... білу қажет. Танымның сезімдік, логикалық,
практикалық формаларынан мынадай ... ... ... ... ... пайымдау", "абстракгылы ойлау", "практикаға көшу".
Мұндай әдіснамалық ... ... ... ... даму деңгейлерін
анықтауға мүмкіндік туды: 1-ші деңгей - ... ... ... ... - ... ... ойлау, сөйлеу, қиялдау; 3-ші деңгей - ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде таным процесінің даму кезендерін психологиялық
тұрғыдан формаларға және түрлерге, диалектикалық сатыларға ... ... ... ... анықтауға әрекет жасалды.
Сонымен қатар әдіснамалық ұстанымдық тұрғыдан нарықтық қатынастардың
әлеуметтік-экономикалық негіздерін танудың сатылары көрсетілді ... ... ... ... ... емес ... үғынған жөн. Соған
сәйкес адамның қажеттілігі де шектеулі болу керектігін түсіну қажет.
Нарықтық үғымдарды жүйелеуде ... және ... ... ... ... тура келді. Мұның нәтижесінде ... оқу ... ... ... ... және білімдерін келесі
буында бекітуге, кеңейтуге, тереңдетуге, іскерлігі мен ... ... ... ... негізінде нарықтық білімдер мен біліктіліктердің әлеуметтік-
педагогикалық ... ... ол ... ... ... ... бастапқы нарықтық білімдердің негізгі үш ... ... - ... II - ... III -маркетинг) аса қажет екендігі анықталды.
Дипломда нарықтық білімдер арнайы талданып, негізгі нарықтық ұғымдар
жүйесі құрылды. Оның ... ... ... ... ... ұғымдарға байланыстылығын анықтауға мүмкіндік туды (2-Қосымша).
Осы материалдың нәтижесінде оқушыларды ... ... ... ... ... ... ұғымдарды оқу
процесінде қалыптастыруға қолайлы жағдай жасалынды.
Қазіргі кезде болып жатқан жаңа ... ... ... жағдайында еліміздің әрбір азаматы, әсіресе жас ... ... ... өзінің Отандық парызын еш уақытта естен шығармауы
керек. Әрине, бұл өте жауапты ... ... ... экономикаға
байланысты оқушыларға тәрбие және білім беру ісін басқару, оны жетілдірудің
жолдарын іздестіру және ... ... ... педагогикалық ұжымдарының
төл ісі. Экономикалық білімдер мен дағдылардың педагогикалық жүйесі 6-
суретте көрсетілген.
Сурет 6. ... ... мен ... ... ... ... өзінің ұстаздық қызметіне байланысты қазақ ... ... ... ең ... басты мәселе деп есептеді. Халқы
ушін кызмет ететін ... ... ... көбейту арқылы қазақ
қоғамының мешеулігін жоюға болады. ... ... ... ... ісінің құдыретінен артық ешнәрсе жоқ деп түйеді [16].
Жас ұрпақты ... ... өзі ... өмірдің қыры мен
сырын терең меңгерген жоғары білімді болуы шарт.
Жалпы мұғалімнің қызметі, оның қоғамдағы орны мен рөлі әр ... ... ... ... 300 жыл бұрын өмір сүрген, ғылыми
педагогиканың негізін салушы ұлы педагог Ян Амос Коменский «Мұғалімдерге ... ... ... күн астында одан жоғары тұрған еш ... ... ... ... Ал, орыс педагогы К.Д. Ушинский мұғалім ... ... ... ісі ... ... болғанымен - тарихтағы ең ұлы
істердің бірін мұғалім атқарады»
В.Г. Белинский «Тәрбиешілік мәселесі қаншалықгы ... ұлы, ... ... оның ... адам ... ... тағдыры тұр», - деп,
ұстаз мәртебесін биік сатыға көтерді.
Экономикалык білім тек экономика мен ... ... ... ... ... ... ... пәні
оқытушыларына ғана керек емес, сонымен қатар экономикалық, ... ... ... мәселелерді шешуде қоғамның әрбір мүшесіне қажеттілігін
бүгінгі өмір талабы көрсетіп отыр.
Әлемдік экономикалық теорияның негізін ... Адам Смит ... ... ... мен ... туралы зерттеу» еңбегінде
экономикалык білімнің ... ... ... ... зор деп атап ... ... ... өзін - өзі ретгеу механизімін ашты.
Экономикаға мемлекеттің белсенді түрде араласуын ... бірі - ... ... Оның ... ... ... бүкіл дүниежүзілік дағдарыс
түрткі болды. В. Камаеваның «Жұмыспен қамтудың, проценттің және ... ... ... ... ... ... тек ... көтермелеу, ынталандыру арқылы шешуге ... деп ... ... дамуын, сондай - ақ экономикалық теорияның
негіздерін зерттеген ғалым - ... ... ... ... Мәмбетов Ұбайдолла еді. Бірақ XX ғасырдың 70 – жылдарына ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Себебі, әміршілдік экономика жағдайларында ол қажет деп табылған жоқ. Күні
бүгінге дейін ... ... ... ... орны,
мақсаттары, міндеттері турасында пікірлері бір ... ... жоқ. ... С. ... ... нарықтық қатынастардың Қазақстан жерінде
қашан пайда ... айту оңай ... ... академик С. Бәйішевтің
мәліметтері бойынша Қазақстанда малмен сауда жасау ХҮІ ғасырдан ... өріс ... оның ... ... ... шетке шығарып өткізу ... ... ... ... ... ... мақсат - қоғам дамуының ... сай ... ... ... ... ... ... әлеуметтік - экономикалык дамуында адамнын шешуші рөлін
ұгануы, коғам жэне тұлғаның ... үшін ... ... пен жаңа
қатынастарды қальпггастырудың мумкіндіктерін түсіие ... ... ... беру ... экономика саласы бойынша біліммен
қаруландырады жэне білімді ... ... ... айналдыратьш
экономикалық тәрбиеге негіз болады, күнделікгі емірде оқушьшардың білімін,
сенімін іс жүзінде қолдана білуге жетелейді.
Адамның нақты қоғам мүшесіне ... ... оның ... ... ... ... араласуынсыз, оның адамзат
өркениетінің бұрынғы тәжірибесін меңгеруінсіз мүмкін болмайды. Алайда,
осымен бір ... осы ... даму ... оның ... ... тұлғаның өмір сүру әрекетінің, оның шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... анықтамалар мен пікірлерге
қарамастан, “мәдениет” ұғымының әрбір анықтамасында өзгеру, даму, құру,
өркениеттік құндылықтарды ... ... және ... ... ... ... деген түсінік жатқанын көреміз.
“Экономикалық мәдениет” ұғымын талдау шеңберіндегі ... ... ... ... ... ... сөзі грек ... oikonomia – «үй
шаруашылығын басқару» деген сөзінен туындаған. Қазіргі орыс тілінде бұл
ұғымның ... ... ... ... бұл ұғым ... ... атауы,
субъектив-объективтердің әртүрлі деңгейдегі шаруашылық әрекеті ретінде және
материалды құндылықтар мен байлықтарды құру бойынша өндірістік ... ... ... ... ... қолданылады. Қоғамдық
өнім (материалдық құндылықтар ... ... ... экономикалық
әрекетінің нәтижесі болып саналады [17].
Т.С. Терюковтың пікірінше, “экономикалық әрекетті ... ... ... ... мен еркін ... деп ... ... Яғни ... ... негізгі пәні –
материалды байлықтардағы шектеулі ресурстарды қолдану ... ... шешу және ... табу көзімен қызмет ету болып саналады.
Экономикалық әрекет – бұл, ... ... ... байланысты және
тиімділік шартына тәуелді әрекет, мазмұн, ... және ... ... құрылымында басты уәжі – экономикалық қызығушылық ... ... ... ... ... ... ретінде жұмсалуы. Ал
экономикалық тұрақтылық – көздеген мақсатты ... ... үшін ... ... бекіту құралы мен формасы; ... ... ... ... ... ... ... шарты, оның арқасында
экономикалық әрекеттің қатысушылары өзінің іс-әрекетін жүзеге асыру, оның
нәтижелерін ... және ... жету мен ... ... ... анықтайды. Экономикалық әрекеттің мақсаты – адамның өзі ... сүру ... ... көтеру.
Экономикалық әрекеттің мынадай түрлері белгілі:
- өндірушілік;
- ұйымдастырушылық-басқарушылық;
- аналитикалық;
- коммуникативті;
- қаржылық;
- ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері, адамның
экономикалық мәдениетінің дамуына қоятын арнайы талаптары болады.
Өндірушілік әрекет – экономикалық әрекеттің ерекше түрі ... ... ... ... ... ... рөліне
негізделеді. Екінші жағынан, ол өндірушінің экономикалық процесті (өндіріс,
тұтыну, коммерция және т.б.) өздігімен және ерікті ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікті өзіне
жүктеп, тәуекелге қорықпай бара алатын, инновациялық шығармашылық ... және ... ... ... ... ... ... пайда
табу” мақсатын қойған экономиканың субъекті ... жеке ... ... ... ... ... ... іскерлік жобаларды жүзеге
асыру, тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру және ерекше идеяларды
жүзеге асыруда тәуекелге бел буа ... ... ... алу, ... тырысу және сол үшін әрекет ету, қолда ... ... ... ... жеткізе білу деп түсінеді [18].
Иозеф Шумпетер ... ... ... ... Оның ... ... ... қойған басты мақсаты –
жаңа және ескі (жаңа тәсілмен) ... ... ... үшін ... ... ... қолдана отырып ... ... ... ... тұрмыс рыногының жаңа қайнар көздерін табу болып
табылатын адамның іс-әрекеті деп түсінді.Өндірушілік – кез келген ... ... ... ... ... ... өндірушілік әрекет екі нұсқада ... ...... ... және ойлап табылған жаңалықтарды өндірісті-
экономикалық жүзеге асыру; ...... ... ... ... ... қалпына келтіру). Ол кәсіби әрекеттің бұл түрінің
мынадай айрықша белгілерін атап көрсетеді: ... жаңа ... ... деген сұраныстарын қанағаттандыру немесе тауарлар мен қызметтер
рыногының сегменттерін кеңейту; халықты жұмысшы ... құру ... ... ... көру және оның ... өз ... жинақтау[18].
Осы тәсілдерді жалпылай келе, мынадай қорытынды шығаруға болады:
өндірушілік – жаңа экономикалық ... ... ... ... ... ... интеллектуалды-шығармашылық қабілеттері мен оның ішкі
тұлғалық ... ... ... ... ... өндірушілік
процестерді ұйымдастыру қабілетіне, ... ... ... ... ... ... жобалау және еңбек
нормасын, сонымен ... ... ... ... ... құру және өндірістің барысын жылдам басқаруды
ұйымдастыруға негізделеді.
Аналитикалық әрекет – ... ... ... ... ... операцияларды, мәселелерді шешу, ғылыми білім беру
мақсаттарын, шығармашылық ... ... ... үшін ... құру мақсатындағы іс-әрекеті. Бұл ... ... ... ... ... немесе жанама байланыс арқылы жүзеге асырылады.
Менеджерлік әрекет - өндірістің сыртқы және ішкі ... ... ... кәсіптің болашақ маманының қаржылық әрекеті – тұлғаның
қаржылық талдау және алдыңғы кезеңдердің мәліметтерін ... ... ... ... қалыптастыруға және басқарушылық шешім қабылдау
қабілеттерін, логикалық ойлау ... ... ... ... ... ... негізінде нақтылы шаруашылық кезеңнің
төлемдік күнтізбесі құрастырылады. Бұл ... ... және ... ... ол өз ... нақтылы шаруашылық өндірістің болашақтағы
стратегиялық саясатын құруға мүмкіндік береді.
Интеллектуалды танымдық ...... ... ... мен ... ... ... тану процесі.
Сонымен, әрекеттің жоғарыда сөз етілген түрлері адамның интеллектуалды-
шығармашылық қабілеттеріне, оның тұлғалық ... мен ... ... мен ... ... ... бүгінгі таңда оның
экономикалық мәдениетінің деңгейлеріне деген жоғары талаптарын көрсетеді.
Экономикалық ... ... ... ... ... ретінде,
көпшілік мамандардың пікірінше, екі жақтан ... ... ... ... ... – қоғам өмірінің адамдардың мақсатты, тиімді
әлеуметтік-экономикалық әрекеттерінің және қазіргі қоғамда ... ... ... мен дағдылары, негізінде даму деңгейі.
Экономикалық мәдениет – адамның қоршаған орта мен өзін танудың, қайта
өзгертудің заманауи тәсілдерін меңгеру ... ... ... ... мәдениеті мәдениеттің басқа да түрлерінің сипаттамасы болып,
олардың ... ... ... және ... ... біріктіреді. Себебі,
экономикалық, құқықтық, экологиялық, адамгершілік, еңбек, эстетикалық және
оқушы ... ... да ... ... ... ... санасының
құрамдас бөлігі болып саналады.
Осылайша, экономикалық мәдениет қоғамның жалпы мәдениетінің ... ... ... Ол ... ұрпаққа таралып отырады. Мәліметтерге
сүйенсек, ... ... мен ... ... ... ... ... ұрпақты тәрбиелеу, оқыту және даму процесінің
маңызды ... ... ... Бұны ... көне ... мен
шешендік мектептердің “экономикалық жаттығулары”, ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... біз “экономикалық мәдениет” феноменінің интегративті сипаты
болатынына және оның ұғымдық аппараты әртүрлі ... атап ... ... ... ... ... және ... тарапынан жүргізілген зерттеулердің есебінен байып отыратынына көз
жеткіздік. Педагогикалық зерттеулер шеңберінде ... ... ... ... ... ... білім беру”,
“экономикалық оқыту”, “экономикалық даму” секілді ұғымдарды талдау ... ... ... саласындағы зерттеулердің ережелері ... ... ... көпшілік зерттеушілер бұл ұғымды былайша
түсіндіреді:
... ... ... (Ю.К. ... ... әрекетін олардың оқу-еңбек
қоғамдық әрекетінің құрылымдық бөлшегі ретінде есептеп,
Ю.К. ... ... ... тек ... қол ... болады деп есептейді;
– еңбек, адамгершілік, идеялық-саяси тәрбие ... ... ... жеке ... және ... ... ... И.Б. Иткин, К.Я. Клепеч);
Алайда, жекелеген еңбектерде көпшілік авторлар “экономикалық тәрбие”
және “экономикалық білім беру” ... ... ... ... ... мен П.Б. ... және т.б. “экономикалық тәрбие – оқушылардың
экономикалық білім алуы, бұл білімін тәжірибе жүзінде ... ... ... ... деп ... Бұл ... “экономикалық білім
беру” ұғымына қатысты анықтама деп ойлаймыз [20].
К.Н.Панферов экономикалық тәрбие ұғымына анықтама ... оның ... ... ... ... ... ... экономикалық ойлауының,
санасының, іс-әрекеті мен басқа да әлеуметтік-психологиялық қасиеттерінің
қалыптасуы деп ... ... ... ... ... ... ... мұндай
көзқарастарды “экономикалық даму” деп қабылдау керек. Өйткені, мәселе
адамның экономикалық білім мен ... ... ... ... өзгеруі туралы болып отыр.
Адамның экономикалық тәрбиесінің мазмұнына экономикалық тәрбиені
еңбекке, қоршаған ортаға,жекеменшік өніміне, құралдарға, табиғи ... ... ... деп ... ... ... тұрғыдан мәдениетті тұлғаны
оның экономикалық қасиеті ғана емес, басқа да ... ... ... ... ... секілді қасиеттері сипаттауы
керек. Біз экономикалық мәдениеттің қалыптасуы оқушының өзін - өзі тануы,
жалпы адамзаттық ... ... ... ... дамуы үшін маңызды деп
ойлаймыз. Сонымен қатар, экономикалық мәдениет экономикалық ... ... ... (әлеуметтік жауапкершілік
уәжі, шығармашылық келісімділік уәжі, ... ... ... ... ... сөз етілген көзқарастарды қарастыру “экономикалық
тәрбие” және “экономикалық білім” ұғымдарының ... ... ... дәлелдейді [22].
Экономикалық тәрбие жастардың экономикалық білімге, дағдыға, еңбеке,
қоршаған ортаға деген қатынасын ... және сол ... ... ... көрсету дегенді білдіретіні анықталды.
Экономикалық тәрбие оқушының ... ... ... ... ... ... ... болуы керек: еңбексүйгіштік,
жауапкершілік, үнемшілдік, өздігімен ... ету. Бұл ... ... ... қалыптасу деңгейін бағалаудың критерийі болып
саналады (М.Ф.Антонов және т.б.) [22].
Бұл жұмысымызда “экономикалық ... ... ... ... Клепач, В.Д. Попов, Л.Е. Энштейннің “экономикалық тәрбие – қоғамның
уақыттың ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерінің қалыптастыру мақсатында адамға мақсатты жүйелі түрде
әсер ету, ... ... ... экономикалық қарым-қатынас кезінде
көрінетін экономикалық тұрғыдан маңызды қасиеттерін қалыптастыру” ... ... ... ... ... ... арнайы кәсіби
білім алумен тығыз байланысты. Бұл жағдайда адамның ... ... ... ... ... сай, ... білім мен
практикалық дағдыны игерумен ... ... ... ... ... ... кәсіби іс-әрекетінің кез келген саласындағы
бәсекеге қабілеттілінің маңызды ... ... ... ... ... ... қажеттілігі ... ... ... ... ... ... дау ... Бұны
шетелдік білім беру жүйелерінің тәжірибелері де дәлелдейді.
2.2 Қазіргі кезде мектептерде экономика негізін оқыту ерекшеліктері
Оқушылардың ең ... ... ... әр түрлі пәндер бойынша
сабақтарда ... ... ... және ... тыс ... ... ... тұтынымға сай игілікті жасау бағыттары, еңбек
және өндірістік тәртіп, жалақы ... ... ... ... ... ... оқушылармен жүргізілетін
экономикалық тәрбиелік жұмыстардың ... ... ... ... ... экономикалық ұғымдарды, ҚР ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан ұйымдастыра білуі;
- жеке және қоғамдық байлыққа аялы қатынас жасауы;
- адамгершіліктік-еңбек борышын саналы сезінуі және халық шаруашылығы
күйі мен ... ... ... ... ұғуы т.б.
Қазіргі кезде Қазақстанның білім беру жүйесінде экономикалық ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбие ісі ерекше бағыт алып отыр. Мамандар мектеп тәжірибесінде
экономикалық білім дағдыларды ұжымдағы ... ... мен ... ... ... деп қарап, оны отбасында шаруашылық-тұрмыстық, қоғамдық
пайдалы істегі, ... ... ... ... олардың рухани экономикалық сүраныстарын жан-жақты қамтамасыз
етуге ... ... деп ... ... ... ... мен шаруашылық саласында экономикалық білім,
экономикалық тәрбие, экономикалық мәдениет деген ұғым жиі кездеседі.
Экономикалық білім, басқа білім түрлері ... ... бір ... ... ... есептеуде іскерлік пен дағдыны қалыптастыруда,
өндірістегі іс-әрекет экономикасын талдауда меңгеріледі.
Қоғамдық пайдалы және өнімді еңбекті экономикаға пайда келтіретіндей
етіп ... үшін ... ... нормалау, оны механикаландыру,
пайдасы мен нөтижесін есепке алу жұмыстары жүргізіледі.
Оқушылардың экономика саласында жұмыс ... ... өз ... ... арқылы бала экономикалық мәселені ... ... ... ... қалыптастырады, экономикаға деген сенімін
арттырады. Қоғамға пайда келтіретін жұмыс істегенде ... ... ... ... еңбек құралдарын, жиһаздарды күтіп
ұстайды. Сонымен, экономиканы тану, ... ... ... санасын қалыптастыратын механизмдер.
Экономикалық заңдылықтар туралы білімдерді игеру
Экономикалық санаға нарықтық экономиканың ... ... ... ... ... ... тиімділігін көтеру, оның бөліктерін қайта құру,
өндірістегі қатынастарды жетілдіру, ... ... және ... ... ... ... - тұтас құбылыс, сондьщтан барлық
халық ппіруашылығының тиімділігі (пайдасы) оның әрбір өндірістік бөлігінің
тиімділігіне ... ... ... ... үшін ... бір
циклдар бойынша әңгіме өткізуге ... ... ... ... экономика". Экономика туралы ауызша журнал шығару, радиодан
хабар ұйымдастыру, ... ... ... ... мен ... саласындағы өзгерістер туралы оқушылардың ... ... ... ... білімдерді жүйелі түрде
насихаттауға болады. "Зауытқа кірер жерде", ... ... ... ... сияқты хабарлар жалпы мүлікті ұқыпты ұстаудың
маңызын ашады.
Өндірістегі экономикалық қатынастарға ... ... ... жаңа түрлері мен әдістерін тез білуге мүмкіндік ... ... ... ... химия пәндері бойынша ауыл
шаруашылығында жүргізетін тәжірибесінде ... ең ... ... тықайтқыштарды дұрыс қолдануға, өсімдіктерді қоректендіруге,
нәтижені көруге үйренеді. Оқушылар өндірістік бригадада ауыл ... ... ... ... әр ... ... құрамы және ауа райы ескеріліп, тәжірибе жасау үшін ... ... ... өсіріледі.
Өсімдіктерді өсіріп, мол өнім алу үшін агротехникалық ережелерді жақсы
білу ... ... еске ... ... ... ... егілетін жердің
топырағындағы өсімдікке керекті қоректі заттардың мөлшерін агрохимиялық
зертханада анықтау. Содан ... бір ... ... өсірілетін мәдени
өсімдікке берілетін өр түрлі тықайтқыштардың әдеттегі нормаларына ... ... ... ... ... ... ... құнттап ұстайды, түрлі материалдарды, жылу энергиясын, суды
үнемді жұмсауға үйренеді, эксперимент ... ... ... ... ... қаржы, еңбекақы, пайда, өзіндік қүн, акция, бизнес
нарық, аңша, т.б. ұғымдарды меңгереді. Экономикалық тәрбиеде ақша ... ... ... Қоғам өмірінде материалдық заттардың жасалу
негізін, қоғам өмірінің құпия сырларын, қоғамды қайта құруға әсер ... ... ... ... ... да ... тәрбиенің
міндеті.
Қоғамдық циклдағы пәндер негізі экономикалық ұғымдарды меңгертеді.
Оқушылар экономикалық ... ... ... ... тұратынын,
өндіргіш күштерді, олардың орналасқан жерін, әр түрлі экономикалық жүйені,
оларда қандай мпішік түрлері бар ... ... ... ... ... сабақтары оқушыларға өндірісте қолданылып ... мен ... ... ... олардың еңбек өнімділігін
арттырғаны ... ... ... ... ... ... ... және есептегіш машина негіздерін оқуы, компьютерді үйренуі
тікелей әсер ... ... ... ... мен ... ... ... мәселелермен, жоспарлаумен, технология талаптарын саңтаумен,
өнім сапасына, өндіріс тиімділігіне, оны жетілдіруге қойылатын ... ... ... ... ... оқу да ... оқу ... өтуде экономикалық тәрбие жұмысын жан-жақты
жүргізуге болады.
Бастауыш ... ... ... негізгі түсініктері
енгізіледі.
Жоғары сыныптарда мектеп оқушыларының мамандық таңдауға даярлығын
қалыптастыруды аяңтау керек, қоғам ... оиі үшін ең ... ... ... тиіс. Қала мектептерінде жоғары ... ... үшін ... негізде ұйымдастыру, жоспарлау негіздері, өндірісті ұйымдастыру мен
экономика мәселелері бойынша оқушылардың ... ... ... ... еңбекке даярлау бағдарламасының бәрінде
де "өндіріс туралы негізгі мәліметтер", ... ... ... негіздері", "өндірісті жоспарлау экономикасы және ұйымдастыру
негіздері" тақырыптары қамтылады.
Ауыл мектебінің ... ... ... сабағы бағдарламасында
" Ауыл шаруашылығы экономикасы және оны ұйымдастыру" тақырыбы енгізіледі.
Экономикалық тәрбиенің негізі отбасында, балалар ... ... Ол ... мұғалімдердің, жұртшылықтың бірлесе күш
салуымен іске асады. Мектепте экономикалық ... ... ... ... іске асырылады [23].
Экономика негіздерін оқытудың өзіне тән әдістері 3-қосымшада
көрсетілген. ... ... ... қалыптастыру үшін қолданылатын
әдістер:
• Жаттықтыру. Әр түрлі іс-әрекеттерін ... ... ... жұмыс
орнын тиімді ұйымдастыру, уақыт және ... ... ... ... суды, газды үнемді пайдалану, т.б.
• Тәжірибелік жұмыстар және эксперимент. Бұл әдістерді оқушылардың
өндірістік ... оқу ... ... үйелмендік
мердігерлікте немесе үйелмендік ... ... ... мал, қүс ... ... болады. Тәжірибелік және эксперимент
жұмыстарының мақсаты - оқушыларды өнімді бағалай білуге, бизнес, ақша ... ... ... ... ... білуге дағдыландыру.
• Экономикаға байланысты есептер шығару - еңбек ... ... ... ... ... ... ... пайда, өзіндік құн және басқа
да экономикалық ұғымдар жайлы есептер ... ... ... ... ... ... әдісі - саяхат кездерінде ... ... ... диаграммалар жасау, қандай болса да
экономикалық ... ... ... ... ... ... жұмыс.
• Экономикалық сөздік жасау, нарықтық экономика терминдерін ... ... ... пайдалана білуге оқушыларды үйрету, олардың сөздік
қорын молайту.
Экономикалық тәрбие – бұл оқушының экономикалық санасын қалыптастыруға
бағытталған арнайы ұйымдастырылған ... ... Бұл ... ... ... сол арқылы қызықты да мазмұнды іс-шаралар
өтуде. Олар: «Дүниенің кілті – ... ... ... ... ... ... ойындар, бизнес, банк, базар сияқты
іскерлік, ... ... ... ... ... жазылған эссе,
өлеңдер, жыл сайынғы Елбасының халыққа арнаған Жолдауын (экономика бойынша)
насихаттау мен ... ... банк ... ... шағын
мектеп компания жұмыстары мен бизнес хабарлар және капитал әліппесі.
Қосымша мәліметтер бойынша айтсақ, заңға қайшы ... ... ... ... ... ... да жоғарғы сынып оқушылары
арасында қарастырылып, елімізде парасатты экономика саясатын жүргізуде ... ашық ... айта ... Осындай мәселені көтеру арқылы елімізде
келешек жастарды үлкен өмір жолында әділ де ... ... да ... ар-
ұяты таза, дұрыс өмір сүру деңгейіне көтереді. Экономикасы ... ... ... ... ... көлеңкелі мәселені ертеректе қолға
алып, қазір де аз пайыздық мөлшерде ғана ... ... ... 1995 ... ... ... – Junior
Achivement» (ЖЖ) қоғамдық қоры – балалар мен ... ... ... ... ... ... атқарады. Астанадан бастау алып,
еліміздің көптеген облыстарында Білім және ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер беруде. Бұл
орталықтар ұйымдастыруымен жыл сайын жоғарғы сынып оқушыларына экономикалық
олимпиадалар, сайыс жарыстары, кездесулер, көрмелік өнім ... ... ... ... ... мен ашық ... ... орайда Қызылорда қаласындағы «Жастар жетістігі» ... ... ... Светлана Серікбайқызының қолдауымен экономика курсының
маңыздылығы жүзеге асуда.
Алдағы кезең – оның жұмысын жандандыратын, ... ... ... білім беру ісінде бағдарлы оқытудың маңыздылығы ерекше десек, осы
орайда экономикалық білім мен бизнестің ... ... ... ... ... ... болары сөзсіз.
Қандай ғылым болса да қарастырылып отырған объектілердің мәнің ашып,
олардың қандай заңдылықтарға бағынатыннын зерттейді. ... ... ... бақылау және оны сипаттау жұмыстарынан басталады.
Экономикалық теорияның негізгі концепциясымен танысу мектептегі
экономикалық ... ... ... ... ... бұл оқушыларға эмоция
немесе интуицияға емес, экономика қызметі мен даму ... ... ... ... нақты өмір, оның экономикалық құрылымы туралы
мәлімет алуға көмектеседі. Ақырғысы өте маңызды. ... ... ... ... ... ережелер, тәсілдер жиынтығына оқытпай,
экономикалық ойлауға үйрету керек.
Оқушылар ... ... ... ... ... қажет, өйтпесе бұлар пайдаланылмағандықтан, керексіз болып ... ... ... ... ...... курсының негізгі мақсаты. Тағыда бір маңызды кезең – ақпаратты
өздігінен іздеу және меңгеру ... ... Бұл тек қана ... ... емес. Оқуға оқыту - мұнда ешқандай жаңалық жоқ, бірақ бұл
мақсат осы күнге дейін актуалды ... ... ... ... ... оның
мағынасы өсуде [18].
Тез өзгеріп отыратын қоғамда шапшаң бейімделіп отыратын адам жеңіске
жетеді. Ал экономикалық жағынан кәсіби ... ... ... алады.
Дамыған елдерде адам өмірінде бірнеше рет мамандықтарын ауыстырады, ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын
алдағы өмірге лайық дайындауға дағды қалыптастыру керек, өйткені ... ... ... ... үшін ... ... меңгеру
қажет. Осыдан экономика сабағында білімді бақылаудың үш деңгейін бөлуге
болады:
• экономикалық теорияның түсініктерін, терминдарын, ... ... есте ... мен айтып беру);
• мағынасын түсіну, мұнда оқушылар а) түсініктер, заңдар, тағы
басқаларды өмірден ... ... білу б) ... ... ... ... әсерін «тану» в) алған білімдер көмегімен
ситуацияларды – ... және ... емес - ... және ... білу керек;
• ойлаудың жүйелілігі – түсініктер мен ... ... ... ... ... түсіну және бұл жүйені нақты ситуацияларды
талдау мен шешім қабылдауға қолдана білу.
Оқу процесіне «кіру» позициясынан білім ... үш ... ... ... ... ... – ағымды бақылау. Бұл кезеңде білім
бақылаудың мақсаты оқытылып ... ... ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастыру. Осы бақылау кезеңіндегі
тапсырмалардың түрлері көп:
1. Сұрақтар:
- экономикалық ... ... де ... және ... ... байланысты (мысалы: неге арзан майды көбінесе зейнеткерлер
сатып алады?)
- экономикалық ойлаудың ... ... ... ... дамыған
елдерде үкімет колледж бен университеттерге субсидиялар береді)
2. ... - ... Бұл ... ... қайталау және оларды нақты
ситуацияларда «тани» білу Оқушылардың сапалы да тиянақты білім алуы үшін ... әр ... ... ... ... тексеріп отыру қажет. Мұнда
әсіресе төмендегідей әдістерді қолданған жөн : а) ... жүйе ... ... ... в) ... ... т.б.
Бүгінгі таңда еліміздегі қай деңгейде болмасын оқушылар білімін
тексерудің негізгі түрлерінің бірі тестілеу ... ... ... Бұл ... ... ... ... мұғалімнің субьективтік көзқарасының
әсері болмауын қамтамасыз етсе, ... аз ... ... ... ... ... ... деңгейін жылдам тексеріп шығуға мүмкіндік
береді.
Тест тапсырмаларын үлкен тарауды өткенде оқушылардың қалай меңгергенін
байқау үшін және ... ... ... ... үшін ... ... ... жүргізу кезінде де тестің пайдасы орасан
зор екендігі белгілі. Оқушының әлеуметтік көзқарасының өзгеруі, ... ... ... тест ... ... көрсетеді. Тест
әдістері қоғам даму кезеңдерінің әртүрлі формацияларында адамзат өмірімен
тығыз байланыста күнделікті ... да ... келе ... байқасақ
та, ғылыми тұрғыда ХІХ ғасырдың аяғында ғана педагогика мен ... ... ... ... тестология ғылымының негізгі тармақтары
ретінде қалыптасты. Тест білімді бағалау ретінде қолданылып, нық және ... ... ... ... құрудағы басты мақсаттардың бірі оқушының қанша жауапты дәл таба
білгенін анықтау емес, оның білім деңгейін бағалау, біліктілігін ... ... тест ... ... ... ...... шешімдерді қабылдау және құруға тапсырмалар,
«термин-анықтама» жұптарын табу, т.б.
4. «Қатені тап» түріндегі ...... ... ... бар ... ... беріледі.
5. Математикалық есептер. Экономикалық білімдерін пайдалана отырып
математикалық ... ... ... ... ситуациялар. Мұндай пікірталастардың сәтті
тәсілі – шағын топтармен жұмыс істеу. Мысалы осындай тақырыпты ... ... ... қаражатын қалай бөлуге болады?
Бақылаудың екінші кезеңі – периодтық тақырыптық бақылау. Мақсаты - ... ... және оны ... дағдысын тексеру. Периодтық
тақырыптық бақылауда жоғарыда айтылған ... ... ... да ... болады. Мысалы берілген тақырыпқа шығарма немесе
рефераттар мен баяндама жазуға болады.
Бақылаудың үшінші кезеңі – ... ... ... деңгейін
бақылау. Бұл бақылаудың құралы ретінде олимпиада, зерттеулер, ... ... ... ... ... және ... қалыптастыру үшін практикада арнайы дайындалған ... ... ... ... ... ... анықтамарды,
ережелерді, заңдарды және олардың практикада қолдану тиімділігін ... үшін ... ... орындауға бағытталған тапсырмалар.
Зерттеулік жұмысқа қойылатын негізгі талаптар :
1. Жұмыстың кіріспе бөлімінде ... ... ... ... оның ... ... ... - зерттеудің актуалдылығы
негізделеді.
2. Келесі ... ... ... қатысты негізгі теориялық
кезеңдер болу керек.
3. Жұмыста міндетті түрде ... ... ... ... Қорытындысында зерттеу нәтижесінде қандай қорытынды алынғаны,
қойылған мақсатқа жеткені туралы айтылуы керек.
Қазіргі кезенде сабақты ... ... ... негізігі талап –
оқушылардың белсенді іс-әрекеттік сезімін оята ... ... ... ... тек дайын ақпарат, деректер, заңдар, ережелер ... ... өз ... ... одан жаңа ... ... бағыттап,
олардың еңбектерін дұрыс бағалап отыруымыз шарт. Екіншіден оқушылардың іс-
әрекетіне деген ... ... ... өзгертуді талап етеді.
Мұғалім оқытудың әр кезенінде: үй ... ... ... ... ... ... ... кезде, жаңа білімді енгізіп, оны
тұжырымдаған және ... ... ... ... ... ... бір
жүйеге келтірген кезде де оның басқарушы, ұйымдастырушылық қабілеті көрініп
тұруы ... ... ... ... ... қатар білімді тексеру құралын
да деңгейлік сипатта, яғни бақылау мақсатында, ортасында, ішкі ... ... ... Сондықтан тақырыптардың, оның ... ... ... ... деңгейін анықтау критерийін
ғылыми әдістемелік тұрғыдан зерттеп, жетілдіру керек.
Еліміздегі экономика пәнінің мақсаты – жастарды ... ... ... ... үшін ... пен ... ... жеке кәсіпкерлікті
бағалауға ынталандыру мен нарықты зерттеу. Балалардың лидерлік қабілетін
дамытуға, іскерлікке, жауапкершілікке, өз ... ... ... ... меңгеру ісінде сауаттылығын дамытуға да пайдасы зор. Жалпы алғанда
экономика ... ... ... ... ... ... бейнелеу
өнері, еңбек пәндерімен тығыз байланысты.
Мектепте физика, химия, ... ... және т.б. ... ... ... ... нарыктық үғымдардың
элементгерімен таныстырудың дидактикалық негіздері ... ... ... ... ... ... шыгармашылық
ойлаудың, әйгілі бизнесмендер мен ... ... ... ... ... ... релі корсетілді.
Сонымсн бірге оқушьшардың нарықтық таііымлык, жоне ... ... ... ... ... іс-әрект,
тарихи-мәдени теорииларға, "МЕН-концепциясы" мен ақыл-ой ... ... ... ... ... орталық нсрв жүйесі,
стереотип пен сигналдар системасы ілімдерін негізге алдык,.
Осындай теориялық негіздерге сүйеніп, ... ... ... таныстырудың педагогикалық қажеттілігінен туыңдайтын
жеткіншектерге нарықтық білім ... ... ... процесінің тиімділігін арттыру тек қана ок,у ... гана ... оны ... әр ... ... ... дидактикалық күралдары мен педагогикалық шартгары қолданылады.
Сондықтан үйымдастыру формаларының тәсіддері мен ... ... ... ... ... ... жөне өнертапқыштық
шығармашылыгын артгырудың педагогикалық негізгі шарттары болып табылады.
Еліміздің экономикалық жүйесі шаруашылықты жүргізудің жаңа формалары
мен ... ... емес ... ... мен ... ... ... ойлаудың тууы мен қалыптасуына байланысты
сапалы өзгерістерді басынан кешіруде.Осыған ... ... ... ... ... жоғары профессионалды дамыған ... ... ... оқушылардың өнеркәсіп пен ауылшаруашылығы
өндірісінің негіздерін игеруге көмектеседі, бұл оқушыларға экономикалық
білім және ... ... ... ... бірі ... ... экономикалық өмірге дендеп енуіне байланысты,
қоғам ... сай ... ... ... кейбір тарауларына ерекше
көңіл бөліп, оқушыларға экономикалық мазмұнды есептер шығарту керек.
Республика көлемінде шығатын ... ... ... ... хал – ... белгілейтін таблицаларға шолу
жасап,түсіне білулері қажет,әсіресе,белгілі материалдарды,диаграммалар мен
таблицаларды,мазмұнды есептерді ... ... ... білгендері жөн.
Оқушыларға математика сабағында экономикалық білім беруде пәнаралық
байланыстың маңызы зор. Себебі, математикалық әдістер тарихта, ... ... ... және т.б. ... кездесетін
экономикалық ұғымдар мен көрсеткіштерді түсіндіруге қолданылады.
Алайда, экономикалық мазмұндағы математикалық ... ... ... ... ... сай болуы керек.
Экономикалық мазмұндағы есептерді ... ... ... ... ... математикалық моделін құрастыру мен талдаудан
басталады.Бірақ,одан кейін модельді нақтылау,оны объектіге толығырақ
сәйкестендіру ... жиі ... ... ... ... дәл келу талабымен,объект туралы математикалық ... ... жаңа ... ... ... ... қолданылуы
шегінен шығатын параметр көлемі ұлғаюымен айқындалады.
Кез келген ... ... ... ... ... саны ... да ... күнделікті үш
негізгі есепті шешуге тура келеді:
1.Қандай тауарлар және қандай көлемде шығарылуы ... ... ... ... ... ... ... кім үшін шығарылуы керек.
Қай тауарға сұраныс көп болған болса,сол тауарды өндіруде көбірек
пайда ... ... бір ғана өнім түрі емес ... ... ... ... ... өніміне баға артатын
болса,онда өндірушілер сол өнім ... ... ... көбеюіне сәйкес көптеген жиһаз
шығаратын фабрикалар компьютерге арналған жиһаздар шығара ... ... өнім ... ... ... күніне 200 өнімнің
бірінші түрінен немесе ... 600 ... ... ... ... бақылау бөлімі өнімнің қай түрі болса ... 300-ін ... ... ... ... түрінің құны
екіншісінен 2 есе қымбат екені белгілі болса,өнеркәсіпте ең көп ... ... әр ... ... ... ... ... 450 өнім шығару керек.
Математика сабағында мазмұнды экономикалық есептер шығарудағы басты
мақсат: математиканы оқытуда оптимальді ... ... ... ... ... өмірге байланысты қарапайым экономикалық
терминдердің (еңбек өнімділігі,сұраныс, ... ... ... ... пайда) математикалық мазмұнын ашу.
Математика сабағында мазмұнды есептерді шешу арқылы оқушылар жаңа
жағдайлармен танысады,математикалық ... оның ... ... ... ... қатысты жаңа әдістерді немесе математиканың
тарауларын оқып үйренеді.Басқаша айтқанда,есептерді шешу ... ... мен ... ... ... ... практикалық есептерді шешу барысында оқушы
математикалық білімін қолдануды үйренеді.
Қазіргі экономикалық жағдайларға байланысты ... ... ... ... беру ... аса ... аудару қажет.
Бүгін мектепте оқып жүрген жасөспірімдер ертең-ақ маманданған жұмысшы,
жеке ... ... Олар ... ... ... мен теориялық білімді
мектептен оқып үйренгендері тиімді. Жеке кәсіпкер материалды тиімді пішіп,
үнемдей білсе және тағы ... ... ... ... ... еді.
Қазіргі кезде қай жинақ банктеріне барсаңыз да ... ... ... тұрады. Олардың бірі жеке тұлғаға, ал ... ... ... Жеке ... ... ... ... біріне шолу жасайық.
Жылдық проценттер көлемі
Депозиттер көлемі 1 ай 3 ай 6 ай 9 ай 12 ... 000-ға ... 16 20 21 22 ... 001- ... 000-ға дейін 17 21 22 23 ... ... ... 18 22 23 24 ... өз ... ... үшін ... төмендегі мәселелерді
білуі керек :
Жай процент - әр жыл (немесе салым мерзімі) өткен сайын жылдың түсімі
есепке ... ... ... ... ... ... есептелінеді.
Күрделі процент – процентті табысқа есептейтін процент.
Кредит үшін процент – кредит ... ... үшін ... ... төлем,оның өлшері кредиттің көлеміне,жылдық төлем мөлшеріне,сондай-
ақ экономикалық конъюктура факторлеріне байланысты.
Банк – ... және ... бос ақша ... мен ... және төлемдерге ... ... ... ... ... ... ... беруді,қайтарылатын,төленетін және мерзімі әр түрлі несие беруді
(актив операциялар) жүзеге ... ... ... ... – 1) банкілер мен жинақ кассаларындағы ақша салымдары;
2) ... ... ... ... бір ... қуалайтын банк
кітаптарындағы жазбалар;
3) кредит мекемелеріне сақтауға берілетін бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ету үшін сот және ... ... жарна төлеу;
5) кеден мекемелеріне төленетін жарналар мен баж ... ... ... ... ... – шаруашылық қызметінің тауарлар мен қызмет жөніндегі
тұтынушылар бизнесі және ... ... ... ... ... экономика – теориялық экономиканың экономикалық жүйелерде
заңдылық пен тиімділікті анықтау үшін математикалық ... ... ... ... – 1) жалдамалы кәсіби басқарушы;
2) өндірістік басқару жөніндегі маман;
3) спортшылардың жаттығуын,жарысын,т.с.с.ұйымдастыратын кәсіби
спорттағы ... ... ... ... ... ... ... есептерді
шешу құралы бола отырып, оқушылардың математикалық ойлауын дамытуға
септігін тигізеді деген түйінге келеміз.
2.3 ... ... ... қалыптастыру арқылы
салықтық сауаттылыққа үйретудің мазмұны мен ерекшелігі
Еліміздегі ... ... ... ... білімді жетілдіруге деген қажетттілік бұл мәселеге қатысты
ғылыми зерттеулерді жан-жақты талдауды қажет етуде. Осыған ... ... - жас ... ... ... соның ішінде салық
мәдениетін қалыптастыру мәселесі кезек күттірмес мәселеге айналуда. Сонымен
қатар, бұл ... ... ... ... ... осы күнге
дейін экономикалық мәдениетін қалыптастыру мәселесінің ғылыми-зерттеу
нысаны, пәні ... ... ... ... ... өркендеуі,
халқымыздың әл-ауқатының дамуы, көлеңкелі ... өріс ... ... ... ... ... ... салық мәдениетінің
қалыптасуына тікелей байланысты. Демек, жоғары ... ... ... мәдениетін қалыптастыру, бәсегеге қабілетті болашақ ұрпақ тәрбиесінің
өзекті бір саласы деуге болады.
Дамыған елдердің тәжірибесі көрсетіп ... ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілерден және
халықтан жиналған салық болып ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бюджеттің кіріс негізін құрайтын
негізгі құрал екені белгілі. Мемлекеттің бюджет кіріс ... 85-90 ... ... ... ... ... бас тартушылар, яғни көлеңкелі
экономика өкілдері, мемлекет бюджетінің артуына кері әсерін тигізе отырып,
ел экономикасының ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыруда ғылыми, берік
жүйе жоқтың қасы. «экономика», «экономикалық жағынан ... ... ... ... ... ... көрсетіліп,
қолданылады, бірақ «экономикалық мәдениет» ... ... ... ... жетерліктей айқындалмаған.
Ал жоғары сынып білім алушыларына экономикалық білім беруде ... ... ... ... ... тұлға тәрбиелеу
мүмкіндіктерінің біріне айналуда. Жоғары сынып білім алушыларына ... ... ... ... ... құлықтарындағы сандық та
сапалық өзгерістерін ескере отырып, көпшілік ... осы ... ... ... ... қолайлы деп есептейді.
Жоғары сынып білім алушылары экономикалық білім негіздерінен сауаты бар,
экономикалық қарым-қатынастан хабардар, сонымен ... ... ... ... ... бере алады. Осыған орай, жоғары сынып білім
алушыларының экономикалық мәдениетін қалыптастыру қажеттілігі артып отыр.
Экономикалық ... ... ... ... қаржылық
мәдениетті қалыптастырудың тарихи деректерінен, сонау Әмір Темір (1333 жыл)
басқа деректерде (1336 жыл) заманынан бастауға болады. ... ... ... - ... ... Соның негізінде обьективті
көрсеткіші бар салық салу жүйесін жасап шығарды.
Темірдің салық жинау принципінде: ауқатты ... ... ... делінген. Сондықтан да ол жер өңдеу ісіне, кедейленген жер иесіне
қатты көңіл бөлді, жер ... ... ... ... арықтың, жолдың
дұрыс күйде болуын қадағалады, көпірлер, ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Демек, сонау заманннан
бастап, салық жүйесінің қалыптасуына ... ... – бұл ... ... болған, мемлекетпен алынатын міндетті
төлемдер. Салық мәселесі мен салық салудың бай тарихы бар. ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында А.Смит,
Ф.Аквинский, К.Маркс, АҚШ-тың мемлекеттік қайраткері және ғалымы ... ... ... және т.б. ғалымдардың салық туралы пікірлеріне
талдау ... ... ... А.Құнанбаев, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,
М.Жұмабаевтардың еңбектерінде экономикалық ... ... ... ... ... тәрбие мәселесіне арналған бірқататар
жұмыстарда еңбекке оң көзқарас пен қоғамдық меншікке ұқыптылық арасындағы
байланысты ... ... ... ... ... және салық саясатына – халық
шаруашылығына басшылық жасаудың маңызды және шешуші ... ... ... саясатының мақсаты – халықтың түрліше әлеуметтік топтарының табысын
салық салу арқылы ... ... ... ... ... ... қала
мен ауылдың арасындағы сауда мен айырбас республика экономикасын көтерудің
маңызды шарасы болды. Т.Рысқұлов үкімет жетекшісі ... ... ... ... ... жан-жақты зерттеп, тұжырымдады.
Әлемдегі көптеген экономист ғалымдардың еңбектерінде салық тақырыбы,
оның маңыздылығы, қоғамның дамуындағы рөлі, экономикадағы ... орны ... ... ... ... ... дамыған елдерде салықтар
экономика мен әлеуметтік хал-аһуалын ... ... ... бюджеттік қатынастар мүмкіншілігіне тікелей басқару әдістері
ретінде қолданылады.
Салық ауыртпалығын жеңілдетуді жүргізу әртүрлі меншіктегі экономиканың
өсу мүмкіндігін туғызу ... ... ... қысқарып, болашақтағы
ЖҰӨ негізі бюджеттік кірістердегі салық ... ... ... ... ... бірі ... қоғамда
өркениетті салықтық қатынастар мен халықтың барлық ... ... бар ... ... ... ... Қабылданған салықтық
құқықтық заңдардың іске асырылмауы кәсіби білім мен ... ... ... ... деп ... болады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35 бабында «Заңды түрде
белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де ... ... ... борышы әрі міндеті болып табылады» деп атап көрсетілген.
Салықтар ... ... және ... ... ... көзі болып табылады. Себебі салық пен мемлекет біте
қайнасқан ажырамас жүйе болып ... ... ... ... ... ... адал ниетпен қараймыз
ба? Бірақ кейбір жекелеген адамдар салықтың ... ... ... мен ... ... ... маңызды рөл атқаратындығын жете
бағамдай ... ... да ... ... табысымыздан алынатын кіріс
салықтары мен міндетті төлемдер қайда кетіп жатыр дейтіндер де жоқ ... ... ... және жеке ... атап айтқанда, ірі фирмалардан,
компаниялардан, шағын және орта бизнес саласынан да ... ... ... ... ... ... өзіміз халық қызметшісі
атайтын мемлекеттік құрылымдардың, әлеуметтік – медицина, ... беру ... ... ... ... ... зейнетақысын,
тұрмысы төмендердің жәрдемақыларын төлеу, қала ... ... ... ... салу ... қоғамға қажет мүдделі мәселелерді шешуге
бағытталады. Осы себептен де біз ... ... ... ... ... негізгі тірегі дейміз. Яғни, ... ... бен ... ... ... өмір сүруімізге қажетті
міндеттерді шешіп келеміз.
Мемлекет қауіпсіздігін ... ... және ... ... азтабысты халық топтарына көмектесу сияқты өз міндеттерін ... ... ... қоры ... ... сынып білім алушыларына ұғындыру
қажет.
Қазақстандағы экономикалық білім беруге қатысты ғылыми зерттеулерге
талдау жасалынып, ... ... ... қатысты пікірлері
қарастырылды. Ол мәліметтер диссертацияда арнайы топтастырылып таблицада
көрсетілген. ... ... ... ... төлеу барлық басқа да
табанды әдеттер сияқты балалық шақтан қалыптасуы ... ... де, ... ... жеке ... ... ... пісіп жетілу үдерісін
көрсететін, мәдени жағынан өзін-өзі ... алғы ... ... әлеміне еніп, оны ұғынып, қолдайтын жоғары сынып білім ... өте ... ... ... ... ... бір ... экономикалық ой-өрісін
кеңейтіп, экономикалық қатынастардағы ... ... ... ... ... екінші жағынан, бұл кезеңде салық қатынасының
экономикалық және әлеуметтік жағынан өзара байланысын жете түсіну үшін ... ... ... ... басқа да адамдардың психологиялық
күйзелісі артады. Қоғамдық қажеттілік пен ... ... ... ... ... - мәдениетті адамның мінез-құлқының бірі.
Өзінің тәуелсіздігін және дербестігін алған кез келген мемлекетке
тұрақты, әрі ... ... база ... Яғни, дербес мемлекет болған ... ... ... ... өту ... ... мәдениеті елеулі орын
алады.
Экономикалық білім беруде жоғары сынып білім алушыларының ... ... ... ... ... ... ... «салық
салу», «салықтық бақылау» т.б. ұғымдарды білу қажеттілігі дәлелденді.
Ғылыми негізделген «салық мәдениеті» ұғымын қолдану қажет болып табыла
ма? Оның ғылымда тұрақты ... келе ... ... ... ... қандай жаңа функциялық мазмұны мен мағынасы бар?
деген сұрақ туатыны сөзсіз.
Салық мәдениеті – салық саласында ойлау, ... ... ... ... ... ... және жалпы
мәдениеттілігінің жеке тарамдарын ашып көрсететін жүйе ... ... ... мәдениетінің мәнін, сипатын анықтау арқылы ғана біз жеке
тұлғаның экономикалық ... ... үшін ... ... ... мәдениет – шаруашылық саласында әлеуметтік табиғи орта
мен, адам арасындағы қатынасты ретке ... ... ... ... Экономикалық мәдениет ауданы экономикалық қатынастар ... ... ... «жалпы мәдениеттің», жекелей айтсақ экономикалық
мәдениет көріністерінің бірі ... ... ... ... ... зор ... әлеуметтік саясат негіздері, пайданы
бөлу, бюджетті қалыпқа келтірумен қатар жүреді. Бұл жерде, сөз әрине, кез
келген қатынастар ... ... адам мен ... ... салу саласындағы
мүдделерін үйлестіруге бағыт алып отырған халықтың ... ... ... әрекеттерінің басы болып отыр. Жұртшылық санасында білімді де,
мәдениетті адам деп «салық ... оң ... ... ... есептеледі
деген пікір қалыптасуы тиіс. Сонымен, жеке тұлғаның салық мәдениетінің мәні
мен ерекшелігін түсіну үшін салық әрекеті мен ... ... ... ... ... ... адамгершілік және құқықтықпен тығыз
байланысқан. Салық мәдениетіне шығу тегі мен қоғамдағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... 2 ... бөле
отыра, біз қоғамдық қатынастардың әралуан қасиетін көреміз. Шынында, егер
экономикалық, қатынас өндіріс-айырбас-үлес-тұтыну ... ... ... ... ... ... төлеу - бюджет құру – қоғамдық қорды тұтыну
үдерісінде түзіледі. Яғни, ... пен ... ... ... және ... қатынастан көрінеді.
Салық мәдениеті жеке тұлғалық, ... және ... ... ... ... тәлім-тәрбие ережелері, ұстанымдары, қағидалары, ой-
пікірлер, ұғымдар түріндегі рухани қатынастарды бейнелейді.
Жеке тұлғаның салық мәдениетінің ... ... ... ... салу және оның рөлі ... ... білімдерінің
нәтижесінде көңіл қоюды және салық ... тән ... ... ... ... жақтарымен өзара әрекет етуін бекітуді тұспалдайды.
Салық мәдениеті – қоғамның ... ... ... ... ... ... норма-іс пен тәлім-тәрбие үлгісі. Салықтық білім деңгейі
өздігінен шығармашылық әрекетке бара алмайды. «Әрекет жасамас ... ... жету үшін ... баға ... ... ... экономикалық
мүдде, қажеттілік, тәжірибеге» байланысты. Сондай-ақ экономикалық білім,
оның практикада қолданылуы да бағаланады, яғни ... ... ... ... ... ... жасау керектігіне мән беріледі.
Сонымен, зерттеу проблемасын байланысты ... ... келе ... ... ... беруге тырыстық. Салық мәдениеті біздіңше,
азаматтардың экономикалық мәдениетінің ... ... ... ... ... ... өзін ... қатынасының субъектісі ретінде
ұғынуын, әлеуметтік-экономикалық жағдайда салық төлеудің ... ... ... ... ... ретіндегі өз бейнесінің көрінісін және
азаматтық ар-намысы оянып, өз бетінше салық төлеуге ықылас білдіруі.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... бар. ... ол білімге, әсіресе салық салу саласында
туған қоғамның экономикалық және әлеуметтік жүйесіндегі ... ... мен ... жете ... ... ... ... тәлім
машықтарына жол сілтейді. Салық мәденииетін қалыптастыруда салық кодексі
мен басқа да заң актілерімен оқушылар еске ... тиіс деп ... ... ... салық төлеуші жаңа экономикалық ұғымдарды
түсініп, өз ... мен ... ... ... ... ... тәрбие процесінен айырмасы жеке тұлғаға стихиялы түрде
әсер ететін көптеген сыртқы, объективті ... бар ... ... қажет.
Жоғары сынып білім алушыларының салық мәдениетін қалыптастырудың
тиімділігін қамтамасыз ету үшін ... ... шарт ... ... процесінде іске асырылатын жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... алу арқылы жоғары сынып білім ... ... ... ... ... ... ... салық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған экономикалық тәрбиенің
мақсатын нақтылау;
... ... озат ... ашып; салық ... ... және ... ... элементтерімен
өзара байланысын қамтамасыз ететін экономикалық тәрбиенің мазмұнын
логикалық ... ... ... ... ... ... ... саласымен
байланысын анықтау;
• салық мәдениетін қалыптастыру процесін ... ... ... ... мәдениетіне «енудің негізгі тетігі» ретіндегі
ересек жеткіншектердің танымдық рефлексивтік, прогностикалық ... ... ... ... ... құралдары
әдістерінің қолайлы үйлесуі; ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті, мәдени шығармасының болуы
қажет деп есептейміз.
Тұлға ... ... мәні мен ішкі ... сүйене
отырып, экономикалық мәдениет компоненттерінің өзара байланысын байқаймыз.
Біздің зерттеу тақырыбымызға ... ... ... ... ... құндылық-мотивациялық, іс-әрекеттік-
креативті деп біріктіріп жүйелеген орынды деп ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың құрылымдық-
мазмұндық моделі жасалған.
Салық мәдениеті осы ... ... ... сол күрделі
байланыстың бір ... ... ... ... ... қалыптастыру мәселесіне қатысты зерттеулерге
жасалған талдаулар жоғары сынып білім ... ... ... ... компоненттеріне төмендегіше сипаттама беруге
мүмкіндік жасады:
- мазмұндық-когнитивтік компонент - ... ... ... даму ... ... ішінде салыққа қатысты
мәселелерді танып, түсіну үдерісінің ... ... ... ... ... болжау, ойлау, ой тұжырымдау түріндегі
көрінісі;
- құндылық-мотивациялық компонент - жеке ... ... және ... әрекетпен байланысқан ... ... ... ... ... түрлі
бағыттарын қамтитын өмір сүру қабілеттілігінің жүйесі.
- іс-әрекеттік-креативтік ...... және ... сәйкес тиімді түрде өзгеретін және түрлендіретін
рухани және материалдық өндірісті, есеп ... ... ... ... ... бағытталған іс-әрекеттер мен
операцияларды көрсетеді.
Оқушылардың экономикалық білімін жетілдіру ... ... ... ... шарттары, компоненттері, көрсеткіштері мен
өлшемдері айқындалып, ... ... ... ... ... ... ... алушыларының салық мәдениетін
қалыптастыру құралдарын іріктеп, олардың тиімділігін анықтадық.
Зерттеу барысында білім алушылардың ... ... ... ... ... ... ... мен мақсатқа
лайықтылығы анықталды.
Жоғары сынып білім алушыларына ... ... ... ойынның рөлі зор. Соңғы уақытта ойынға деген қызығушылықтың
артқандығы байқалады.
Оқу бағдарлаламары мен ... ... ... ... ... сынып
білім алушылардың салықтық мәдениетін қалыптастыру бағдарламасы жасалынды.
Ұсынылған жоғары сынып білім алушыларының салық мәдениетін қалыптастыру
әдістемесінің ... ... мен ... ... ... жүргізілді.
Тәжірибелік–эксперименттік жұмыстарды ұйымдастыру және өткізу үшін, ... ... ... ұғымдарын қалыптастырудың деңгейін өлшеп, бағалауға
қажетті белгілі бір өлшемдері мен көрсеткіштерін анықтаудың қажет. Білім
алушылардың салық ... ... ... мәселесін зерттеген
ғалымдардың ғылыми зерттеулеріне ... ... ... ... ... ... ... өлшемдері мен көрсеткіштері
анықталды (1-кесте).
Кесте 1
Салық мәдениетін ... ... мен ... |Өлшемдері |Көрсеткіштері ... ... ... ... ... ұғымдарын меңгеруге |
|мотивациялық |бі-лім ... ... |
| ... ... ... ұғымдарын күнделікті |
| ... ... ... ... бар екенін жете |
| ... ... ... |
| ... ... ... түсініктерінің бүгінгі |
| ... ... жете ... |
| ... | |
| ... | ... жоғары сынып |салық мәдениеті ұғымдарының мәнін ... ... ... ... енудегі іс-әрекеттің |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |әдістері мен формаларын білуі; |
| ... ... ... ... ... |
| |- ... мәдениеті |білуі; |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... мазмұнын |салық ұғымдарын пайдаланудағы әсер етуші|
| ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарын сұрыптай ала |
|реативтік |салық ... ... ... |
| ... ... ... ... меңгеруге |
| ... ... ... ұйымдастырып, |
| ... ... ... білу ... ... ... ... ... ... ... олардың білім, білік, дағдыларының ... ... ... ... ... жеке ... ... байланысты
ерекшеліктерді ескере отырып, олардың салық мәдениеті деңгейінің сапалық
сипаттарын белгіледік.
Салық мәдениеттілігінің төменгі деңгейі – білім ... ... ... көлемдегі экономикалық білім бар, бірақ білім алушылар олармен жұмыс
жүргізе алмайды, олардың маңызын, ... ... ... ... ... ... қатысты ахуалдық
қызығушылықты, уәждарды саналы ұғынбайды; экономикалық сипатта іс жүзінде
әрекет ету ... жоқ, ... қол ... мұқтаждығы нашар
байқалады.
Салық мәдениетілігінің орта деңгейі – ... ... ... ұғым ... ... білім алушылар олармен жұмыс жүргізуде
қиындықтарды сезеді; өз ... ... ... ... ... және әрекеттерінің уәждары жалаң тәжірибеге
сүйенген пайдакүнемдік-қажеттік сипатта; бастамашылық танытпай-ақ ... ... ... ... ... ... ... әрекет ету тәжірибелері шамалы, ол репродуктивті сипатта;
жетістікке қол жеткізу мұқтаждығы ... ... ... ... ... ... – білім алушылар жас
ерекшеліктеріне сай негізгі экономикалық ... ... ... қатысты ақпаратпен жұмыс жүргізе алады; экономикалық
қызығушылықтары ... ... және ... ... ... ... бағалау пікірлері қалыптасқан, жетістікке қол жеткізуге
мұқтаждық көріністері айқын ... ... ... мен ... шығармашылық тұрғыда салық мәдениетін ... ... іс ... ... ... ... зерттеулерді пайдалана отырып жоғары сынып білім алушыларының
салық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған дидактикалық ойындарға ... ... ... ... ... ... процесіндегі аталмыш құралдарды қолданудың
тиімділігі үшін төмендегідей шарттарды сақтау қажет:
• түрткінің болуы (танымдық, өзін-өзі тану, өзін-өзі іске ... ... ... ... көшіру мүмкіндігі, мысалға пәндік саладан
өмірлік ... т.б. ... күш, ... ... болу үшін ойынға қатысушыларды ынталандыру;
• ойынға қатысушылардың өзін-өзі сыйлауы, бір-біріне моральдік қанағат
көрсету;
• қорқыныштан, өзіне- өзі сенімді болмаудан ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің бастапқы жағдайын анықтау және бұл жүйені жетілдіруде
қолданылу ... ... ... үшін бақылау эксперименті жүргізілді.
Оның ... ... ... ... ... білім мазмұнының көлемін анықтау;
- салық мәдениеті курсының білім мазмұнын құрастыру әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
- оқушылардың салық мәдениетіне қатысты білім мен біліктілікті игеру
сапасын анықтау.
3 Қазіргі орта ... ... ... ... ... ... ... білім беретін орта мектептерде экономика негізін оқытудың
мазмұны мен әдістемесі
Жалпы білім беруді реформалаудағы ... ... бірі - ... ... ... ... – нормалық негізіне сәйкес
келетін төл оқулықтар және оқу- әдістемеліктермен ... ... ... ... ... жалпы және жеке мақсаты мен
міндеттері, мазмұны және ... ... мен ... ... ... ... яғни ... ұғымдар мен оқытудың ұйымдастару
түрлері мен құралдары, әдістерінің ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... табылатын мемлекеттік стандарт,
типтік бағдаламалар сияқты құжаттарға сәйкес келеді.
Экономиканы ... ... ... ... тарихи, аймақтық және басқа да ерекшеліктер бейнеленуі тиіс
екендігі, ал ... ... ... ... ... ... туралы қорытындысы осы эксперименттің нәтижесі болып ... ... ... ... ... түсініктер қажетті және
жеткілікті түрде енгізілген. Негізінен бұл оқулықтар дамыта оқыту принципін
жүзеге асыру негізінде жасалды.
Ең ... ... ... ... экономика пәні бойынша дайындалған
5-11 сынып оқулықтарында берілген білім мазмұнында шығармашылық мәселелерді
шешуді, қабілеттерді дамытуды кең ... ... атап ... міндеттерімен қатар экономиканы оқытудың мазмұны мұғалімнің
оқушы мен жеке адамның ... ... ... ... ... ... ... береді.
Жаңа буын оқулықтары мен оқу-әдістемелік құралдары ... ... ... ... технологиясына ауысуға мүмкіндік береді.
Авторлар жаңа буын ... ... ... ТМД елдерінің,
әсіресе, Ресей тәжірибесін басшылыққа алып отыр.
Педагогика ғылымының ... ... ... ... ... ... ... алу қажеттілігін жоққа шығармайды.
Дегенмен, барлық кезеңде бірдей кез-келген ... өзге ... ... ... ... ... де ... аян. Олай дейтін себебі:
оқулықтану саласындағы ғалымдардың зерттеулеріне сүйенсек, әлі ... ... ... ... ... өзі ... 20-30 ... жалпы
орта білім беретін мектептердегі оқу үлгілерінің төмендеуінің басты себебі:
мектеп оқулықтарының сапасыздығынан дейтін көрінеді.
Әрине, оқулық жазу – аса ... ... ... ... ... талабын,
қоғам қажеттілігін дәл сезінетін теоретик, педагог, тәжірибелі әдіскер
айналысқаны жөн. өйткені, оқулық авторы тек қана сол пән ... ... қана ... ... ... ... оқушылардың дербес және жас ... ... ... ... жүйелей алатын ұстаз болуы да шарт.
Оқырмандардың көбі оқулықты ғылым негіздерімен таныстыратын құрал деп ... ... ... ... ... ... ... – ғылыми категорияларды педагогикалық ... ... ... құрал. Оқулықтанудың өзекті мәселелерімен айналысып жүрген
белгілі педагог – ғалымдарымыз а.Құсайынов және Ұ.Асылов « ... ... ... ... ... ... қоса ... яғни мұғалімге –
оқу материалын ... ... ... ... ол материалды оқып,
меңгерудің тәсілін береді. Басқаша ... ... ... беру
мақсаттары мазмұн мен әдістер түрінде нақтыланады»,- деп тұжырымдайды.
1996 жылы Қазақстан Республикасы «Жалпы білім ... ... оқу - ... ... дайындау мен басып шығарудың мақсаты,
бағдарламасы туралы» Қаулысы жарияланғаннан ... жаңа буын ... ... ... Содан бері төл оқулықтардың дүниеге
келуі жедел ... ... ... бірі – ... ... ... ... «Экономикалық білім негіздері» оқулықтары.
Білім берудің қазіргі заманда жаңа ... ... ... ... ... «Экономикалық білім негіздері» оқулықтарының рөлі
мен оған деген сұраныс ...... арта ... ... ... аймақтық ерекшеліктерін
ескеріп дайындалған «Экономикалық білім негіздері» оқулықтары мен ... ... ... білім беруді нақты қолға алып жетілдіру процесінде ... ... (ОӘК) ... рөл атқаратынына көңіл бөлу ... мен ... ... ... оқулықтардың, әдістемеліктердің және
оқу-көрнекілік құралдардың, дидактикалық материалдардың түрлі анықтамалық
құралдардың, ... және тағы да ... оқу ... ... ... ... ұйымдастырудың қажетті шарттарының бірі ... ... ... ... ... ... өзегін құрайды.
Оқулық оқыту процесінде оқушылардың білімін саралау тәсілін ... ... ... мен экономикалық қабілетін дамытуды,
мұғалім мен оқушы қызметін тиімдендіруді жүзеге асырады.
Экономикадан оқу-әдістемелік ... ... ... ... отыр:
1. оқулық
2. мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал
3. дидактикалық материалдар
4. экономикалық мазмұнда есептер мен жаттығулар жинағы
5. сыныптан тыс оқу ... ... ... ... жұмыс дәптері
8. тестік тапсырмалар жинағы
9. экономикалық олимпиада есептері
10. экономикадан анықтамалық
11. қызықты экономика (хрестоматия)
Бұл ұсынылған оқулық пен ОӘК-інің ... ... бір ... Олар ақпараттық, жүйелендіру, ... және ... ... ... және ... ... білім алуды
процессуалдық-ұйымдастыру, жетілдіру және тәрбиелеу. Бұл аталған ... ... ... әр ... ... ... байланыста, сәйкестікке әрбір
оқу басылымдарында өздігінше іске асады.
Енді аталған ... пен ... ... жеке ... ... ... ... [24].
Экономикалық білім негіздері оқулықтарындағы білім мазмұнының, ... ... ... ... ... төмендегіше
топтастырып көрсетуге болады:
1. 5-11 сынып оқулықтарындағы ... ... ... ... ... ... ... білім беретін
мектептердегі экономикалық ... беру ... ... ... материалдарының барлық
тармағы оқулыққа енген және білім мазмұнында көрініс тапқан.
2. Еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму заңдылықтарын нақты
сипаттайды.
3. ... ... ... әр ... ... бөлініп,
жүйелі түрде пәнішілік және пәнаралық ... ... ... ... ... ... ... сыныптағы жаңа буын оқулықтарындағы қажетті түрде
берілген ... ... мен ... «қажеттілік»,
«пайда», «ақша», «құн», т.б. одан әрі ... ... ... негіздері» курсының мазмұны оқушылардың
физиологиялық және ... даму ... ... ... бастап, жеке пән негізінде жүйеленіп берілген.
6. «Экономикалық ... ... ... ... ... ... мен ... ұлттық, аймақтық
ерекшеліктер ескеріле отырып, толықтырылып берілген.
7. Білім мазмұнына ... ... ... ... ғылыми
көзқарастарға сәйкес келеді.
8. Білім мазмұнына енген экономикалық ... ... сай ... Экономакалық білім мазмұны тақырыптарға сәйкес нақты тарихи
мәліметтермен толықтырыла түскен.
10. ... ... ... ... ... тікелей
байланысты проблемалық ситуациялармен толықтырылған.
11. пән мазмұнында ұсынылған ғылыми-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... болады.
12. Мазмұн оқушыларға ұсынылған проблемалық ситуациялар
практикалық және тест ... ... ... ... ... ... ... білім негіздері курсының құрылымы бағдарлама құрылымымен
пара-пар.
Мазмұн әр сыныпқа ... ... ... әр ... соң ... сай ... мен ... ұсынылған. Әр тарауда қажетті
және жеткілікті деңгейде білім мазмұнының барлық компоненттері қамтылған.
Тарау құрылымы ... ... ... анықтамалар бөлініп
көрсетілген.
Мұғалімдерге арналған әдістемелік құрал.
Мұғалімдерге арналған көмекші әдістемелік ... - ... ... ... ... ... ... кешенінің құрамдас бөлігі
болып табылады.
Ол оқу-әдістемелік ... ... ... құралдарды үйлесімді
пайдалануды жүзеге асыру тұрғысынан мұғалімдерге нақты көмек ... ... ... ... сол ... экономикалық білім
мазмұны және оны оқытып-үйретудің өзіндік ерекшеліктері, сондай-ақ сабақ
барысында сол ерекшеліктерді жүзеге асыру жолдары қарастырылды. ... ... әр ... ... оқытуға бөлінген апталық
жүктемедегі уақытты ескере отырыпдайындалған бағдарлама негізінде жазылған
оқулық пен ОӘК-ін сабақ ... ... ... экономикалық білім
мазмұнының сипаттамасы, экономиканы игерудегі білім, біліктілік және ... ... ... ... ... ... берілген сұрақтарға тиімді жауап беру тәсілдерін көрсету және
т.б.жайында әдістемелік ... мен ... ... Сабақ өткізудің
үлгілері ұсынылады.
Экономикалық білім негіздерінен дидактикалық материалдар.
Дидактикалық материалдар – экономикалық ... ... ... алынған өзіндік, бақылау және ... ... ... ... есептердің жиынтығы болып табылады.
Мұндағы жұмыстар мазмұны әр сыныптағы экономиканы ... ... ... ... ... Оқу ... мақсаты -
мұғалімдерге жазба жұмыстарын ... ... ... ... ... ... білік, дағдыларына қойылатын талаптардың бағдарын
анықтау. ... ... және ... ... ... ... материалдар мен жаттығулардың мазмұнымен тығыз байланысты.
Оқу құралдарының мазмұнына енген жұмыстарды ... ... ... яғни ... ... дайындығына қарай, өзіндік бақылау, тестік
жұмыстардың мазмұнын күрделендіруге немесе ... ... ... ... ... тиіс) болады.
Өзіндік жұмыстар тек оқыту сипатында , жаңа өтілген материалдарды
пысықтауға және ... ... ... бұл ... материалдарға
енген жаттығулар мен мысалдарды жеке оқушылармен жұмыс ... ... ... сыныптан тыс жұмы жүргізгенде пайдалануға болады және
бұл ... ... ... ... ... көмектеседі.
Бақылау, тестік тапсырмалар және ... ... ... тексеруге арналады. Олар белгілі бір теориялық материалдарды оқып-
үйренген соң, яғни әрбір тараудан соң жүргізілгені жөн. ... және ... ... ... ... ... уақыт көлемі қатаң
реттеледі. Енді дидактикалық материалдардың ішіндегі өзіндік жұмыстар мен
теориялық ... ... ... ... ... ... ... тоқталайық.
Өзіндік жұмыстар.
Дидактикалық материалдар құрамындағы өзіндік жұмыстарды сабақтың ... ... ... ... пайдаланып, қолдана беруге болады.
Өзіндік жұмыстарды бірнеше вариантта беруге ... ... ... әр ... ... санын қысқартуға, не орындарын
ауыстыруына, не қосымша материалдармен толықтыруына болады.
Пысықтау сұрақтары.
Пысықтау сұрақтары оқулықтағы әр ... ... ... жаңа ... ... ... әр ... өз мүмкіндігінше өзгертіп,
жетілдіріп ... ... ... ... ... ... ... алған білімдерін ... ... ... ... ... ... мен мемлекеттік білім ... ... және де ... ... ... ... ... олардың терең білім алуын қамтамасыз етуде, әсіресе, ... ... ... жеке ... ... ... ... дәптерінің негізгі мақсаты – оқушылардың өздігінше еңбектене
отырып, өз ойын ... ... ... ... ... ... есте ... қабілетін жетілдіру. Дәптердегі тапсырмалар оқулықтағы
тапсырмалармен сәйкестендіріліп, мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ... барысында әр түрлі суреттерді,
кесте ... ... ... ... ... ... білімдері
тиянақталады, біліктері, іс-дағдылары қалыптасады. әр түрлі ... ... ... ... ... ... толыға түседі.
«Экономикалық білім негіздері» оқулығының негізінде алынған ... ... ... ... ... ... Мұндағы жұмыстар
сыныптағы экономикалық білім негіздерін оқытудың жалпы тақырыптық жоспарына
сәйкес берілген. Оқу ... ... ... әр тақырып бойынша
деңгейге бөлініп, ... беру мен оны ... ... ... ... ... ... Әрбір оқушы өзінің мүмкіндігінше өздік
жұмыстарды ретімен орындай беруіне ... ... ... ... ... ... орындау міндетті
емес. Сонымен қатар, әрбір оқушы бұған қосымша дидактикалық материалдарда
берілген жаттығуларды да ... ... бұл ... ... ... ... ... үйде орындауға
арналған, ол оқушылардың практикалық біліктерін, дағдыларын қалыптастыруға
көмектеседі. Бұл ... ... ... ... ... деңгейін
бағалауға негізделген. Әрбір жеке жағдайдың өзіндік жұмыстарға түзетулер,
толықтырулар енгізе алады.
5-6 сыныпқа ... ... ... ... ... ... кестені толтыруға бағыттылған.
3.2 Оқушылардың экономикалық білім деңгейін арттыру әдістері
Қандай ғылым ... да ... ... ... ... ... қандай заңдылықтарға бағынатыннын зерттейді.
Объектілерді танып білу, оларды бақылау және оны ... ... ... ... ... ... мектептегі
экономикалық білім берудің мақсаты болып ... бұл ... ... интуицияға емес, экономика қызметі мен даму заңдылықтарының біліміне
негізделіп, оларды қоршаған нақты өмір, оның экономикалық құрылымы туралы
мәлімет ... ... ... өте ... ... дағдыға айналуы
қажет. Түсініктер, заңдар, ... ... ... оқытпай,
экономикалық ойлауға үйрету керек.
Оқушылар ... ... ... ... ... ... өйтпесе бұлар пайдаланылмағандықтан, керексіз болып тез
ұмытылады.
Сондықтан, экономикалық ойлаудын дағдысын қалыптастыру – ... ... ... ... бір ... кезең – ақпаратты өздігінен ... және ... ... Бұл тек қана ... ... қатысты емес. Оқуға
оқыту - мұнда ешқандай жаңалық жоқ, бірақ бұл мақсат осы ... ... ... ... әсіресе қазіргі таңда оның мағынасы өсуде.
Тез өзгеріп отыратын қоғамда шапшаң бейімделіп отыратын адам жеңіске
жетеді. Ал экономикалық жағынан ... ... ... ... алады.
Дамыған елдерде адам өмірінде бірнеше рет мамандықтарын ... ... ... ... көрінбейді. Сондықтан бүгінгі мектеп оқушыларын
алдағы өмірге лайық дайындауға дағды ... ... ... ... ... ... ... үшін өздігінен ақпаратты меңгеру
қажет.
Осыдан экономика сабағында білімді ... үш ... ... экономикалық теорияның түсініктерін, терминдарын, заңдарын меңгеру
(қарапайым есте сақтау мен айтып беру);
• мағынасын түсіну, мұнда оқушылар
а) түсініктер, ... тағы ... ... ... ... ... ... шынайы ситуацияларда экономикалық принцптердің әсерін
«тану»
в) алған білімдер көмегімен ситуацияларды – нақты және ... емес ... және ... білу керек;
• ойлаудың жүйелілігі – түсініктер мен принциптер ... ... ... ... түсіну және бұл жүйені нақты ситуацияларды
талдау мен шешім қабылдауға қолдана білу.
Оқу процесіне ... ... ... ... үш ... ... ... бірінші кезеңі – ағымды бақылау. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... дұрыс түсінгенін тексеру
және экономикалық ойлаудың дағдысын қалыптастыру.
Осы бақылау кезеңіндегі тапсырмалардың түрлері көп:
1. Сұрақтар
- экономикалық ... ... де ... және ... ... байланысты (мысалы: неге арзан майды көбінесе зейнеткерлер
сатып алады?)
- экономикалық ... ... ... ... неліктен дамыған
елдерде үкімет колледж бен университеттерге ... ... ... - ... Бұл тестер түсініктерді қайталау және оларды нақты
ситуацияларда «тани» білу Оқушылардың сапалы да тиянақты білім алуы үшін ... әр ... ... олардың білімдерін тексеріп отыру қажет. Мұнда
әсіресе ... ... ... жөн : а) ... жүйе бойынша; б)
өзін-өзі тексеру; в) көршісін тексеру; т.б.
Бүгінгі таңда еліміздегі қай деңгейде болмасын ... ... ... ... бірі ... ... ... отыр. Бұл әдіс
бірітіндеп оқушы білімін ... ... ... ... ... ... ... екіншіден аз уақыт арасында көлемді
материалды қамти ... ... ... ... ... ... ... тапсырмаларын үлкен тарауды өткенде ... ... ... үшін және ... ... ... анықтау үшін
қолдануғаболады. Сондай-ақ сынақ жұмыстарын ... ... де ... орасан зор екендігі белгілі. Оқушының әлеуметтік ... ... ... ... ... тест ... тиімділін
көрсетеді. Тест әдістері қоғам даму кезеңдерінің әртүрлі ... ... ... ... ... ... да ... келе
жатқанын байқасақ та, ғылыми тұрғыда ХІХ ғасырдың аяғында ғана педагогика
мен психологияның ерекше бағыттары ретіңде ... ... ... ... ретінде қалыптасты. Тест білімді бағалау ретінде
қолданылып, нық және нақты әдістемелік ... ... ... ... ... ... бірі оқушының қанша жауапты дәл таба
білгенін анықтау емес, оның білім деңгейін бағалау, ... ... ... тест ... ... ету.
3. Мозаика – дұрыс шешімдерді қабылдау және ... ... ... ... ... «Қатені тап» түріндегі тапсырмалар – мағыналы қателер немесе
олқылықтары бар ... ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып
математикалық есептерді шығару.
6. Пікірталасқа шығарылған ситуациялар. Мұндай пікірталастардың сәтті
тәсілі – ... ... ... ... ... ... тақырыпты талдауға
болады: мемлекеттік бюджет қаражатын қалай бөлуге болады?
Бақылаудың екінші кезеңі – периодтық тақырыптық бақылау. ... ... ... ... және оны ... дағдысын тексеру. Периодтық
тақырыптық бақылауда жоғарыда айтылған тапсырмалар пайдаланылады. Зерттеу
жұмыстарын да ... ... ... берілген тақырыпқа шығарма немесе
рефераттар мен баяндама жазуға болады.
Бақылаудың үшінші кезеңі – ... ... ... деңгейін
бақылау. Бұл бақылаудың құралы ретінде олимпиада, зерттеулер, реферат,
баяндамалар болып табылады. ... ... және ... қалыптастыру үшін практикада арнайы дайындалған ... ... ... ... ... ... ... заңдарды және олардың практикада қолдану тиімділігін тұжырымдап
айту үшін шығармашылық әрекеттерді орындауға бағытталған тапсырмалар.
Зерттеулік жұмысқа қойылатын негізгі талаптар :
1. ... ... ... ... ... беріледі және
мүмкіндігінше оның таңдауы түсіндірілуі керек - ... ... ... бөлімде таңдаған тақырыпқа қатысты негізгі теориялық
кезеңдер болу керек.
3. Жұмыста ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде қандай қорытынды алынғаны,
қойылған ... ... ... ... керек.
Қазіргі кезенде сабақты дұрыс жүргізілуге қойылатын негізігі талап –
оқушылардың белсенді іс-әрекеттік ... оята ... ... ... Ол
біріншіден тек дайын ақпарат, деректер, заңдар, ... ... ... өз бетінше іздендіретін, одан жаңа ақпарат алатындай ... ... ... ... ... шарт. Екіншіден оқушылардың іс-
әрекетіне деген мұғалімнің іс-әрекетінің көзқарасын өзгертуді талап етеді.
Мұғалім оқытудың әр ... үй ... ... ... ... ... меңгеруге дайындығы кезде, жаңа білімді енгізіп, оны тұжырымдаған
және ... ... ... ... ... ... бір жүйеге келтірген
кезде де оның басқарушы, ұйымдастырушылық қабылеті көрініп тұруы ... ... ... ... ... ... ... тексеру
құралын да деңгейлік сипатта, яғни ... ... ... ... ... екендігі мәлім. Сондықтан тақырыптардың, оның ішінде
тапсырмалардың, бақылау нұсқаларының қиындық ... ... ... ... тұрғыдан зерттеп, жетілдіру керек.
3.3 Экономикалық білім беруді жетілдіру мақсатында факультативтік
курстарды ұйымдастыру
Дипломдық ... ... ... ... мүмкіндіктерін
анықтау арқылы нарықтық ұғымдарды қалыптастырудың мынандай педагогикалық
шарттары анықталды:
- оқу ... мен ... ... ... ... ... ... қүралдар жүйесі;
- факультативтік курс бағдарламасы;
- оқу процесі ... ... ... ... ... қатар оқушыларға нарықтық қатынастар ... ... ... ... ... оқуишлардың танымдық және
шығармашылық өнертапқыштық ... ... ... ... қалыптастыру жүзеге асырылды.
Тәжірибелік-экспериментгік жүмыстарды үйымдастыру жөне өткізу үшін, ең
алдымен нарықтық ұгымдарды қалыптастырудың деңгейін ... ... ... бір ... мен ... анықтаудың қажеггілігі
анықталды. Негізгі 10 ... ... ... әсер ететін
дидактикалық құралдар жүйесі ... ... оқу ... ... ... химия); нарықтық мазмүнды есептер жинагы;
"Нарық, және кәсіпкерлік негіздері" атты факультативтік курс ... ... ... үғымдарын қалыптастыру мөселесін зертгеген
ғалымдардың гылыми зертгеулеріне ... ... ... ... өлшемдері мен көрсеткіштері анықталды.
Оқушыларға нарықтық ұғымдарды қалыптастыру олардың шығармашылық,
өнертапқыштық, ... ... ... ... ... жасау сияқты дагдыларын қалыптастыру ... ... ... ... жене ... ... дамытады. Жүргізілген зертгеулер үш компонентгің оқу
процесінің барлық кезеңдерінде қамтылып, педагогикалық турғыда бір-бірімсн
өте тыгыз байланыста болатындығын көрсетті.
Дипломда ... ... ... тән жаңа ... ... мен ... ... жасау және педагогикалық шартгары
мен мүмкіндіктерін анықтау арқылы олардың логикалық-күрылымдық ... ... ... ... ... ... мазмұнды өдістемелік шарттары" атты дипломның ... ... ... мен ... неіізінде жаллы нарықтық
ұғымдар жүйесі жасалып, талдаудан өткізілді.
Оқушыларды нарыққа, кесіпкерлікке, бөсекелік ... ... ... курстың бағдарламасын еңціру керек екені анықталды. Алғашқы
, ксзде маман экономистерді, пөн мұгалімдерін қатыстыра отырып, 34 ... ... ... Ата-аналар мен мектсп мұгалшдерінщ сараптауынъщ
негізінде, бастапқы тандап ... ... ... 3 ұғым ... процестің қүрыльшында көрсетілгендей, алғашқы блокта "нарық" үғымын
түсіндіру негізінде "нарықтық экономика" жайлы ... ... ... соң
"нарықтың функциясы" мен "нарықтың механизмі" үғымдарды баяндалды.
Екінші блокта кәсіпкер туралы бағдар беріледі, үшінші блокта ... ... ... екендігі айқындалды. Сондықтан "нарық-
косіпкер-маркетинг" туралы үғымдар жүйесі қүрылды деп айтуга ... ... ... ... ... ... сөйкес "Нарық
пен кесіпкерлік негіздері" атга факультатив бағдарламасы мынадай ... ... алға ... жеке ... ... ... ... қалыптастыру; еңбск, таным, қоғам, уақыпы тиімді пайдалана білу
тәрізді әлеуметгік қызметтерді өз мәнінде қабылдап, оларды пайдалана ... ... ... әз ... өзі ... мүмкіншілік жасау,
оқушылардың езін-өзі төрбиеленуінс, өз бетімен білім ... ... курс ... ... ... ... қойылды:
- аталмыш курстың қоғамның әлеуметгік-экономикалық қажетгілігіне ... ... мен ... өзара іс-әрекеггерінің байланысы;
- оқушылардың шығармашылық ... ... ... ... және ... ... нәтижесі;
- оқушылардың жас ерекшеліктерімен даму деңгейлеріне сай келуі;
- оқушылардың іс-әрекеттерінде ... ... ... қогам талаптарьша сай төрбиеленетін жаңа тұлға нарықтық
бөсекеге қабілетті, кәсіпкер болуы керек деп ... ... ... ... ... ... дамытпай, нарықтық қоғамда
кәсіпкерлік істі атқара ... ... ... ... ... ... ... қоғамға сай бәсекелестік қабілеті жоғары "кесіпкер
тұлға" тәрбиелеудің маңызы ете зор.
Осыған ... ... пен ... негіздері" атты факультативтік
курс бағдарламасы жасалды (Кесте 2).
Кесте 2
"Нарық пен кәсіпкерлік ... атгы ... ... (10-11 ... ... ... блок. Нарық. | | ... ... ... ... |2 | ... | | ... тетігі және |2 |2 ... ... ... | | ... ... ... |2 | ... ... ... |і |2 ... осер ... ... |1 | ... ... ... жөне оның ... |2 | ... пен ... ... тепе-теңдігі.| |2 ... ... | | ... ... ... | | ... жөне ... Шағын және орта |2 |2 ... | | ... және оның ... |2 |2 ... ... формалары.|2 |2 ... ... мөні және оның | | ... | | ... ... мағынасы. Шағьш | |2 ... ... ... қолдау. | | ...... ... ... — |1 | ... ... Бизнсс жоспарды іске | | ... | | ... ... ... | | ... ... ... |1 |- ... ... ... көзі. Мснеджмент |1 | ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... ... жөне |1 |- ... ... | | ... ... ... ... ... ... ... берудің
ғьшыми-теориялық негізінде нарықтық үғымдар жүйесінің маңыздылығын
түсіндіру, осы білімдерді ... ... ... және ... меңгеруін
анықтау.
Курстың міндетгері:
- нарықтық үғымдардың қалыятасу кезендерін меңгеру;
- нарықтық қоғам жағдайьшдағы ... мен ... ... ... ... ... шығармашылық ойлау қабілетін қалыптастыру.
Жалпы "Нарық пен кэсіпкерлік ... атгы курс 34 ... ... 20 ... 14 ... ... тұрады. Факультативтік курс мазмүны
кестеде сипатталған: аптасына 1 сағаттан, 2 оқу жылына созылады.
Егеменді ... жас ... ойлы да, ... ... ... биік,
жан-жақты азамат етіп төрбиелеуде "Нарық пен кәсіпкерлік негіздері" атты
факультативтік курстың маңыздылығы айқындалды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Экономикалық теорияның ... ... ... ... ... берудің мақсаты болып табылады, бұл ... ... ... ... ... қызметі мен даму заңдылықтарының біліміне
негізделіп, оларды ... ... ... оның ... ... туралы
мәлімет алуға көмектеседі. Ақырғысы өте маңызды. Білім ... ... ... ... ... ... жиынтығына оқытпай,
экономикалық ойлауға үйрету керек.
Оқушылар алған ... ... ... ... ... өйтпесе бұлар пайдаланылмағандықтан, керексіз болып ... ... ... ... ... – мектептегі
экономика курсының негізгі мақсаты.
Тағыда бір маңызды кезең – ақпаратты ... ... және ... ... Бұл тек қана ... ... ... емес. Оқуға
оқыту - мұнда ешқандай жаңалық жоқ, ... бұл ... осы ... ... болып отыр, әсіресе қазіргі таңда оның мағынасы ... ... ... ... шапшаң бейімделіп отыратын адам жеңіске
жетеді. Ал экономикалық жағынан кәсіби жан-жақтылық үлкен мағына алады.
Дамыған ... адам ... ... рет ... ... бұл
оларға жамандық болып көрінбейді. Сондықтан бүгінгі мектеп оқушыларын
алдағы өмірге лайық ... ... ... ... ... ... жоғары бәсекелестікке қатысу үшін өздігінен ақпаратты меңгеру
қажет.
Дипломдық жұмыстың нәтижесінде төмендегідей ... ... ... ... ... білім алушыларында экономикалық білімін қалыптастыру
мәселелерінің өзектілігі қоғамдағы ... ... беру мен ... ... ауысуының, бұл мәселенің педагогикалық
теория мен практикада жеткіліксіз ойластырылуының шарттарынан туындайды.
2) Ғылыми-педагогикалық ... ... шолу ... экономикалық мінез-құлықта және әлеуметтік-экономикалық
тәжірибені меңгеру мен оның ... ... өмір ... ... ... көрініс беретін, білім алушының экономикалық
сауаттылығын, ... және ... ... ... ... ... ретіндегі «жоғары сынып білім алушыларының экономикалық
мәдениеті» ұғымы нақтыланды.
3) Білім алушыларда аталған сапаларды қалыптастыру тек өзінің ... және ... ... ... екі ... ... ... модель жағдайларында мүмкін болады. Бұл
модельді іске асыру кезең-кезеңімен жүзеге ... олар ... ... және ... ... ... қарап
реттестірілді.
4) Нақты міндеттер мен функциялардан тұратын жоғары сынып ... ... ... ... үшін ... іс ... табу ... нысандары мен әдістерінің көптеген түрі бар.
Жоғары сынып білім ... ... ... қалыптастыру бойынша
ұсынылған бағдарлама мен оқу-әдістемеліктерге негізделген оқу ... ... ... ... ... ... оң ... мәдениетін қалыптастыру тәжірибесін және білім алушылардың
мінез-құлықтарын қалыптастыруға ... ... мен ... ... ... қарым-қатынастары ретінде ұсындық.
5) Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері ... ... ... экономикалық білімін қалыптастыру мазмұны экономикалық даму
деңгейінің, ұлттық мәдениеттің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық
ерекшеліктерді көрсететін арнайы әдістеме негізінде жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... білімін қалыптастыру
бойынша кезең-кезеңмен ұйымдастырылған оқу үдерісінде мектеп ... рөл ... ... Жасөспірімдерді экономикалық бағыттағы
белсенді іс әрекеттерге араластыру, оларға жоғары сынып ... ... ... ... ... ... табылатын экономикалық әрекет
пен мінез-құлықтың жеке ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру бойынша білім беру жұмысының
жүйесін әзірлеу мақсатында ұйымдастырылған тәжірибелік-эксперименттік ... ... ... ... оның ... мен
көрсеткіштерінің объективтілігін растайды және қарастырып ... ... ... ... ... дәлелі болып табылады.
8) Зерттеу барысында жоғары сынып білім ... ... ... ... ... ... ететін педагогикалық
шарттардың кешені бекітілді.
Зерттеудің ғылыми негізделген қорытындылары ... ... ... береді:
- білім алушылардың экономикалық білімінің деңгейін көтеруде пәндік білім
салаларын кеңейту қажет;
- ... ... ... ... ... тыс жұмыстың барлық
түрлерін кеңейтіп, тереңдету маңызды;
- сабақ барысында игерілген оқу материалы мен сабақтан тыс ... ... ... ... ... тығыз байланыстар орнату
қажет;
- оқытудың тиімді формалары, әдіс-тәсілдері мен құралдарын қолдану арқылы
экономикалық білімін қалыптастыруға қатысты ... ... ... отыру қажет;
- арнайы бағдарламалар арқылы білім алушылардың ... ... ... ... басқа да оқу–тәрбие мекемелерінде:
мектептерде, колледждер мен лицейлерде, жоғары оқу орындарында ... ... ... алуан түрлі шығармашылық, зерттеу қызметтеріне қатысуын
жандандыру маңызды болып табылады;
- әлемдік экономикалық үдерістегі өз аймағы мен сыныбының ... мен ... рөлі ... алынуы қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Теория и практика экономического ... ... ... ... ... Клепач Н.Я. Попов В.Д., Эпштейн Л.Е. Экономическое воспитание:
организация и эффективность. –М.: ... 1979. -223 ... ... ... ... ... В.Д. Қамаева. Экономическая теория. Для ВУЗ-ов Алмаш 1998, 56-б.
5. Экономикалық теория (Қашықтықтан оқыту). Оқу ...... ... ... педагогикалық университетінің баспасы, 2009. - 321
б. (Б.Бихондиев, А.И.Баданов, Ж.А.Орынхановамен авторлық бірлестікте).
6. Васильев Ю.К., Сасова ... ... и ... ... ... ... Товстик В.А.Экономическое воспитание старшеклассников во
взаимодействие ... ... и ... ... ... В.Д. Экономика плюс педагогика: Очерки об экономическом
воспитании ... –М.: ... ... 1986. -288 ... ... А.Ф. Пути совершенствования экономического воспитания учащихся.
Автореф. дис. канд.пед.наук. –Челябинск, 1975. -23 с.
10. Ястребов В.А., ... Н.В. ... ... ... ... ... школы. // Школа.-№5-2000г. -192 с.
11. Мельников Л.П. Некоторые ... ... в ... ... общеобразовательной школы: Автореф. дисс. ... ... 1986. -18 ... ... Н.Ф. Формирование учащихся ... ... ... ... экономической географии СССР. Автореф. дис.
канд.пед.наук. –М., 1985. -17 с.
13. Нисимчук А.С. ... ... ... воспитания
учащихся в сельской общеобразовательной школе. ... ... ... ... 1990. -48 ... ... Г.К., Қадыров М. Система ценностного ... ... АГУ им. ... 1993. -122 с.
15. Басқа ұлт аудиториясында экономикалық терминдерді оқыту ... ... ... жолдары: республикалық ғылыми, оқу-
әдістемелік конференция – Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар ... 2000. – ... ... ... – халық даналығы // ... ... ... ... ... ... ғылыми-
теориялық конференция – Алматы: Педагогикалық білім берудің
халықаралық ... ... (28-29 ... 2002ж.) 2002. – ... ... ... пәнінен тест тапсырмалары. Оқу ... ... ... ... ... тест
тапсырмалары. – Алматы: ... ... ... ... ... ... (А.И.Баданов, Қ.А.Қалиева,
Ж.А.Орынханова авторлық бірлестікте).
18. Оқушылардың экономикалық ... ... және ... ... ... ... ... халықаралық ғылыми-теориялық
конференция – Алматы: Д.А.Кунаев атындағы Университет, 2005. – ... ... ... как основа экономических знаний // Материалы
международной научно-практической конференции ... ... в ... ... ... ... университет профсоюзов (20 января, 2006г.) – С.117-118.
20. Экономикалық білім берудегі ...... ... // ... ... ... институтының Хабаршысы, 2006. – Б.125-
130.
21. Мектептің экономикалық білім беру ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру // Қазіргі кезеңдегі
тұлғаның үйлесімді дамуына ... ... ... ... ... 50 ... ... халықаралық ғылыми-
практикалық конференция. Астана – 2007. ... ... ... мәдениеті – экономикалық тәрбиенің мақсаты //
«Шоқан Тағылымы-13» Ш.Уәлиханов ... ... ... ...... 2008. – Б.277-280.
23. Экономикалық мәдениетті қалыптастыру ... ... ... ... ... - 2010. - №2.– ... Применение кейс метода в процессе преподавания курса «Основы экономики
и финансовой грамотности», в экономическом воспитании учащихся. ... и ... ... ... ... развития развития стран центральной АЗИИ и ... ... ... ...... - С.509-514.
25. Экономикалық теория (Қашықтықтан оқыту). Оқу құралы. – ... ... ... ... ... ... 2009. - 321
б. (Б.Бихондиев, А.И.Баданов, Ж.А.Орынхановамен авторлық бірлестікте).
1-ҚОСЫМША
Нарықтық қатынастардың әлеуметтік-экономикалық негіздерін ... ... ... ... ... қасиеттері
3-Қосымша
Экономика негіздерін оқытудың өзіндік ерекше әдістері
4-ҚОСЫМША
Жалпы орта ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың
құрылымдық-мазмұндық моделі
5-ҚОСЫМША
«Экономикалық білім негіздері» оқулығындағы білім мазмұнының
ерекшеліктері
-----------------------
ұлттық жүйедегі шаруашылықтың ... ... ... экономиканың қосалқы жүйемен саланың жұмысын талдайды.
тұтас алғандағы дүние жүзілік экономиканың тәртібін зерттейді
Экономикалық теория
Микроэкономика
жеке экономикалық ... ... ... арасындағы шектелген ресурстарды пайдаланып, экономикалық қатынасты
өндіру, айырбастау бөлу, тұтыну
Өндірістік ... ... ... ... ... ... ... нормалар
Институттар мен құқық
Экономикалық теория
Салалық экономикалық ғылым
Функционалдық экономикалық ғылым
Түйіндес экономикалық ғылым
Өнеркәсіп, құрылыс, ауылшаруашылық, көлік, байланыс өндірістік емес
сфералар және басқалар ... ... ... ақша ... ... бухгалтерлік есеп,
биржалық іс, менеджмент, аудит
Экономикалық тарих, экономикалық тарихи ой, экономикалық география
табиғатты пайдалану экономикасы информатика
Экономикалық теория
Экономикалық ... мен ... ... ... ... экономиканың құрылымы
Экономикалық қатынастар
ІІ. Кәсіпкерліктің ресурстары
ІІІ. Кәсіпкерлік тұлғаның негізгі ерекшелік қасиеттері
Нарықтық қатынастар жүйесі
Нарықтық ... ... ... деңгейлері
1.Адам
2. Тұтыну мұқтаждығын тану
3. Табиғи ресурстарды үнемді пайдалану
5. Экономикалық (қаракетті ... ... ... ... ...... туғызушы) дамыту
6.Жеке меншік (қожалық психология, өзімдікі деген рух) иесі болуды армандау
7. Рефлексивті қасиеттерді ... ... ... ... бет ... ... ... кәсіпкерлік іс-әрекет
8. Кәсіпкерлік тұлғалық қасиеттерді қалыптастыру
а)лидерлер
б)орындаушылар
Басшылар
Ұйымдастырушылар
Шебер мамандар
Кез-келген істі атқарушылар
Кәсіпкерлік тұлғаның негізгі ... ... ... ... Келіспеушілікті болдырмау
2. Көрегенділік, шығармашылық, ойлаушылық
9. Білімді маман болу
7. Тапқырлық іс-әрекет
1. Тұтыну қажеттігі мәдениетінің төмендігі
3. Іскерлік, ... ... ... жауапкершілік
4. Конкуренцияда жеңімпаздық, қажырлылық
5. Кең көлемді білімділік, ізденімпаздық
6. Талдау, жоспарлау, басқара білу ... ... ... жақсы білу
2. Шектен тыс пайда табуға ұмтылыс
3. Қоғамдық, ұжымдық тұтыну, ... ... ... ... ... іс-әрекеті
5. Дүниеқоңыздық (ақша үшін арын сату, ар-ұяттан безу, кісілік қасиеттерді
мансұқ ету)
6. Теріс адамгершілік қылықтарға бару (ұрлау, кісі ... ... ... ... ... іс-әрекетінің жеткіліксіздігі
«Экономикалық білім негіздері» оқулықтарындағы білім мазмұнының, оны
құрудың негізгі ерекшеліктері
Нәтиже: ... ... ... ... сынып түлегі
Мазмұнды-когнитивтік
Компоненттері
Формалар: дәстүрлі сабақта,
сабақтан тыс жұмыстарда,
шығармашылық ... мен ... ... ... ... практикалық), проблемалық әдіс,
зерттеу және интерактивті әдістер
Құндылық-мотивациялық
Іс-әрекеттік-креативті
көрсеткіштері
өлшемдері
Заңдылықтары
Оқыту процесінің ішкі заңдылықтары: оқыту ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық процестерге, әлеуметтік-
экономикалық, саяси жағдайға, мәдени және оның білім деңгейіне ... ... мен ... ... ... ... білімділік, тәрбиелік, дамытушылық қызметтерінің бірлігі;
- ғылымилық;
- дербестік, саналылық және шығармашылық белсенділік;
- жүйелілік пен ... ... ... ... ... білім мазмұнының еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму заңдылықтарына
сәйкестігі принципі
Педагогикалық шарттары
• салық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған экономикалық тәрбиенің
мақсатын нақтылау;
... ... озат ... ... салық мәдениетінің
экономикалық, құқықтық және ... ... ... байланысын қамтамасыз ететін экономикалық тәрбиенің ... ... ... тәрбиенің қазіргі жағдайдағы салық қатынасы саласымен
байланысын анықтау;
... ... ... процесін оқу-әдістемелік қамтамасыз ету
Мақсаты: Жалпы орта білім ... ... ... ... қалыптастыру
Міндеттері:
• мектеп оқушыларын экономикалық білімнің бір саласы салық мәдениеті
білімімен қаруландыру;
• салық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған ... ... ... ... ... мен ... ... шығармашылық
белсенділігін арттыру.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Болашақ мамандардың ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың алғышарттары мен ғылыми - педагогикалық негіздері14 бет
Ерекше балаға – ерекше мектеп15 бет
Шет тілін оқытуда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімділігін теориялық тұрғыдан негіздеу және оны тәжірибеде тексеру34 бет
12 жылдық білім беру мақсаты6 бет
12 жылдық дамыту күні және білім беру бағдарындағы негізгі оқу бағдарламалары28 бет
Ақпараттық жүйе құру арқылы білім беру процесінің тиімділігін арттыру98 бет
Ақпараттық технологиялар сұрақ-жауап түрінде30 бет
Білім беру адам капиталын дамытудың алғышарты және факторы ретінде91 бет
Білім беру жүйесінде қолданылатын психодиагностика11 бет
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері туралы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь