Қазақстан Республикасының банктік заңнамасы және банктік құқықтық қатынастар

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БАНКТІК ЗАҢНАМАСЫ ЖӘНЕ БАНКТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 10

1.1 Қазақстан экономикасының банктік секторы және банктік қызмет: нормативтік құқықтық базасының жай.күйі ... ... ... ... ... ...
10
1.2 Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастар: жалпы сипаттамасы, теориялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
32

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ СИПАТТАҒЫ БАНКТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43

2.1 Қазақстан Ұлттық Банкі құзырындағы және Қазақстанның Даму Банкі қызметінің аясындағы мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

43
2.2 Мемлекеттің қаржылық агенттері . коммерциялық банктер қызметіне байланысты мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

61

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 74

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 79
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақстан Республикасының банктік заңнамасымен және өзге де нормативтік құқықтық актілермен қамтылған банк жүйесінің жұмыс істеуі ауқымындағы, сондай-ақ банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың теориялық мәселелері, ерекшеліктері, түрлері, оның ішінде олардың қаржылық құқықтық аспектісі мемлекеттің қаржылық қызметімен байланыстырылып, мемлекеттік қаржылық қатынастар ретінде айқындалып қарастырылды.
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының банк жүйесін құрайтын және оның жұмыс істеуі барысында туындайтын банктік құқықтық қатынастардың тұрақты әрі міндетті субъектілері Қазақстан Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму Банкі, коммерциялық банктер және т.б. қаржылық-несиелік институттар ішкі және сыртқы инвесторлардан тартылған уақытша бос ақша қаражаттары мен капиталды Қазақстан экономикасының басым әрі жоғары табысты салаларына құю функциясын орындайды, сондай-ақ елдің қаржылық нарығының дамуына, мемлекеттің халықаралық банктік қатынастарға қатысуына және халықаралық қаржылық-несиелік ұйымдармен ынтымақтасуына септігін тигізеді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан-2050» атты халыққа Жолдауында «шетел инвестицияларының деңгейі жоғары, дамыған нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсуді» көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге асыру үшін «инфляцияны қолайлы деңгейге түсіре отырып, стратегиялық күшті ілгерілуге бағыттау» белгіленген. «Бұл орайда, таяудағы жылдарда біз назарымызды экономиканың нақты секторына, оны сауықтыруға, фискальды және монетарлық қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен күшті әлеуметтік саясатқа аударамыз» деп айтылған 1, 2 бб..
Осыған орай, Қазақстан Республикасы банк жүйесінің нормативтік-құқықтық базасын құрайтын банктік заңнама мәселелері, банктік құқықтық реттеу тәсілдері, елдегі дивидендтік саясат мән-жайлары, банктік құқықтық қатынас субъектілерінің экономикалық-қаржылық мүдделері, Қазақстан Республикасындағы банктердің қаржылық ұйымдар ретінде қаржылық нарықты дамыту ісіне қосатын үлестері, банктік құқықтық қатынастардың экономикалық және заңнамалық негіздерін олардың қатысушыларының құқықтары мен заңды мүдделерін есепке ала отырып жетілдіру жолдары бүгінде Қазақстан Республикасы қаржы-несие жүйесін экономикалық тиімді ұйымдастыру және оның құқықтық негіздерін өркениетті капитализм стандарттарына сай дамыту тұрғысынан аса өзекті көрініс тауып отыр деп санаймыз.
Бүгінгі нарықтық қатынастарға негізделген экономикалық жүйедегі Қазақстан Республикасының қазіргі заманғы банк жүйесі ел экономикасының маңызды секторы ретінде дамуда. Осы банк жүйесінің банктік заңнамаға және өзге де нормативтік құқықтық актілерге сай жұмыс істеуінің нәтижесінде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму Банкі және коммерциялық банктер өз клиенттері мемлекетке, уәкілетті мемлекеттік органдарға, заңды және жеке тұлғаларға қаржылық-несиелік, инвестициялық және есеп айырысу қызметін көрсете отырып жалпы ұлттық өнімді құруға өз үлестерін қосады. Сонымен бірге олар ақша қаражаттарын, оның ішінде салық төлемі сомаларын бюджеттерге аудару,
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н. «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты. Қазақстан Республикасының Президенті - елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, Астана қ., 2012 жылғы 14 желтоқсан. "Егемен Қазақстан" 2012 жылғы 15 желтоқсандағы № 828.
2 Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 года. С изменениями и дополнениями, внесенными Законами Републики Казахстан от 21 мая 2007 года № 254-III. - Алматы: Юрист, 2007. – 44 с.
3 О состоянии финансового рынка и финансовых организаций на 1 августа 2007 года. Пресс-релиз № 84 Агенства РК по регулированию и надзору финансового рынка и финансовых организаций. - Алматы, 2007. - 10 б.
4 Ақша, несие, банктер / Жалпы ред. Ғ.С. Сейтқасымов. - Алматы: Экономика, 2001. – 466 б.
5 Көшенова Б.А. Ақша. Несие. Банктер. Валюта қатынастары. Алматы: Экономика, 2000. – 328 б.
6 Халфина Р.О. Правовое положение Госбанка СССР // Известия АН СССР. Отделение экономики и права. - 1947. - №1. - С. 3-15
7 Сулейменов М.К. и др. Право и предпринимателство в Республике Казахстан. / Сулейменов М.К., Покровский Б.В., Худяков А.И., Жакенов В.А. -Алматы: Жеті жарғы, 1994. – 145 с.
8 Саниев М.С. Банковская система в условиях рыночной экономики. - Алма-Ата: Ана тілі, 1991. – 112 с.
9 Саяси экономия. Оқулық. - Алматы: Ана тілі, 1991. – 208 б.
10 Сборник нормативных актов, регулирующих правовые основы рыночных отношений в Республике Казахстан / Сост. С.Ф. Хасанов. - Алматы: Рауан, 1994. – 335 с.
11 Финансовый словарь / Благодатин А.А., Лозовский Л.Ш., Райзберг Б.А. -М.: ИНФРА-М, 2002. - 378 с.
12 Словарь банковских и финансово-экономических терминов / Под ред. Н.К. Мамырова. - Алматы: Экономика, 1999. – 712 с.
13 Додонов В.Н., Крылова М.А., Шестаков А.В. Финансовое и банковское право. Словарь – справочник / Под ред. О.Н. Горбуновой. - М.: ИНФРА-М, 1997. - 277 с.
14 Жарковская Е.П. Банковское дело. - М.: Омега – Л, 2005. – 440 с.
15 Алексеева Д.Г., Пыхтин С.В., Хоменко Е.Г. Банковское право. - М.: Юристъ, 2003. – 480 с.
16 Глушкова Н.Б. Банковское дело. - М.: Академический Проект; Альма Матер, 2005. – 432 с.
17 Банковское дело / Под ред. Г.Г. Коробовой - М.: Экономистъ, 2003. - 751 с.
18 Тедеев А.А., Парыгина В.А. Банковское право. - М.: Приор-издат, 2005. – 224 с.
19 Банковское право / Отв. ред. А.А. Травкин. М.: Юристъ, 2005. – 459с.
20 ҚР Ұлттық Банкі туралы 1995 жылғы 30 наурыздағы № 2155 Қазақстан Республикасының Заңы (2007 жылғы 28 ақпанға берілген өзгерістермен) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. – 60 б.
21 Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 31 тамыздағы № 2444 ҚР Заңы (2007 жылғы 28 ақпанға берілген өзгерістермен) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. – 37 б.
22 Қазақстанның Даму Банкі туралы 2001 ж. 25 сәуірдегі № 178-ІІ Қазақстан Республикасының Заңы (2007 жылғы 7 шілдеге берілген өзгерістермен) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: БД «Закон», 2007 ж.
23 Сәйденов Ә. Валюталық заңнаманы ырықтандыру // Егемен Қазақстан. – 15 қыркүйек 2007 ж. - № 293 (24866). - 2-4 б.
24 Жамишев Б.Б. Состояние национального финансового рынка и его перспективы // Банки Казахстана. – 2004. - № 10. – С. 10-15.
25 Ричард Хейнсворт. Переход от банковского сектора к банковской системе: условия достаточные и условия необходимые // Деньги и кредит. - 2003. - № 6. - С. 19-20.
26 Копабаев О.К. Конституционно-правовые основы организации и функционирования государственной власти Республики Казахстан. (проблемы теории и практики): Дис. д-ра юрид. наук: 12.00.02. - Алматы, 2000. - 371 с.
27 Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Заңтану / Жалпы ред. А.Қ. Құсайынов. - Алматы: «Мектеп», 2002. - 336 б.
28 Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы 2005 жылғы 13 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңы // Егемен Қазақстан. - 2005 ж. -17 маусым.
29 Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне лицензиялау және шоғырландырылған қадағалау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы 2005 жылғы 23 желтоқсандағы № 107-111 Қазақстан Республикасының Заңы // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
30 Питер С. Роуз Банковский менеджмент. Предоставление финансовых услуг / Пер. с англ. – 2-ое изд. - М.: Дело, 1997. – 768 с.
31 Мадиярова Д.М., Есімбаева С.Ө., Читанова С.Ө., Бекеева Н.Ж. Сыртқы экономикалық саясат және экономикалық қауіпсіздік. - Алматы: «Экономика», 2000. – 192 б.
32 Конституция Республики Казахстан. Научно-правовой комментарий / Под ред. Г.С. Сапаргалиева. Изд. 2-ое испр. и доп. - Алматы: Жеті Жарғы, 2004. - 584 с.
33 Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының Президенті. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. – Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства. - Алма-Ата: РГЖИ «Дәуір», 1992. – 56 с.
34 Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 31 желтоқсандағы № 1270 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау жөніндегі агенттігі туралы ереже // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж
35 Общие сведения о банковской системе. Пресс-релиз № 015 от 15 сентября 1995 года // Вестник Национального Банка. - 1995. - № 9 (9). - С. 11-12.
36 Итоги за 9 месяцев и сентябрь 1997 года. Пресс-релиз № 021 от 29 октября 1997 года // Вестник Национального Банка. - 1997. - № 43 (83). – С. 4-7.
37 Етекбаева Б.Н. Организационно-правовые основы банковской системы Республики Казахстан: Дис. канд. юрид. наук: 12.00.02. - Алматы, 2005. - 162 с.
38 Қаржы рыногын мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау туралы 2003 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан Республикасының Заңы (05.07.2006 ж. енгізілген өзгерістерді ескергенде) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
39 Лицензиялау туралы 1995 жылғы 17 сәуірдегі № 2200 Қазақстан Республикасының Заңы ( 2007 жылғы 12 қаңтардағы өзгерістерді ескергенде) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
40 Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және Ерекше бөлімдері) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
41 Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі (Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 22 қазандағы № 601-ІІ; 2004 жылғы 13 желтоқсандағы № 11-ІІІ; 2004 жылғы 20 желтоқсандағы № 13 – ІІІ; 2005 жылғы 8 шілдедегі № 69-ІІІ Заңдарымен енгізілген өзгерістерімен) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
42 Қазақстан Республикасының Кеден кодексі // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. - 255 б.
43 Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру туралы 1995 жылғы 26 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
44 2001 жылғы 12 маусымдағы № 209 Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы Қазақстан Республикасының Заңы (Салық кодексі) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
45 Бағалы қағаздар рыногы туралы: Қазақстан Республикасы Заңының ресми мәтіні. – О рынке ценных бумаг: официальный текст Закона РК. - Алматы: Жеті жарғы, 2004. – 192 б.
46 Ақша төлемі мен аударымы туралы 1998 жылғы 29 маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңы // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. – 12 б.
47 Қазақстан Республикасындағы кредиттік бюролар және кредиттік тарихты қалыптастыру туралы 2004 жылғы 6 шілдедегі ҚР Заңы // РГП «МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. - 11 б.
48 Теория государства и права / Под ред. М.Н. Марченко. - М.: «Зерцало», 1998. – 476 с.
49 Марченко М.Н. Теория государства и права. - М.: Юрид. лит., 1996. – 432 с.
50 Общая теория права и государства / Под ред. В.В. Лазарева. - М.: Юрист, 1994. – 360 с.
51 Мемлекет және құқық негіздері / Құраст. Е. Баянов. - Алматы: Жеті жарғы, 2001. – 624 б.
52 Сапарғалиев Ғ.С., Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Өңд., толық. 2-бас. - Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 192 б.
53 Баймаханов М.Т. Интересное исследование по проблеме правоотношения (рец. На кн. Халфина Р.О. Общее учение о правоотношении. - М., 1974) // Известия АН Казахской ССР. Серия общественных наук). Алматы, - 1976. № 2 – С. 5-10.
54 Баймаханов М.Т. (в соавторстве с Е.К.Нурпеисовым). Новое исследование по теории правоотношений (рецензия на кн.: Ткаченко Ю.Г. Методологические вопросы теории правоотношений. - М., 1980) // Известия АН КазССР. Серия общественных наук. - 1982. - № 1. – С. 10-15.
55 Ефимова Л.Г. Банковское право. - М.: Изд. БЕК: 1994. – 348 с.
56 Малеин Н.С. Кредитно-расчетные правоотношения и финансовый контроль. – М.: Изд. Наука, 1964. – 152 с.
57 Тасыбаева А.С. Банкілік құқық. - Алматы, 1999. - 196 б.
58 Эриашвили Н.Д. Банковское право. Учебник для вузов. 2-е изд., перераб. и доп. - М: ЮНИТИ, 2000. - 471 с.
59 Олейник О.М. Основы банковского права. - М.: Юристъ, 1997. – 424 с.
60 Братко А.Г. Банковское право (теория и практика). - М.: Изд. ПРИОР, 2000. – 320 с.
61 Тосунян Г.А., Викулин А.Ю., Экмалян А.М. Банковское право Российской Федерации. Общая часть / Под общ. ред. Б.Н. Топорнина. - М.: Юристъ, 1999. – 448 с.
62 Тедеев А.А. Банковское право. - М: Изд. ЭКСМО, 2005. – 432 с.
63 Банк қызметі туралы. Қазақстан Республикасының құқықтық актілер жиынтығы. - Алматы: ЮРИСТ, 2005. - 179 б.
64 Ерпылева Н.Ю. Международное банковское право. - М.: Дело, 2004. - 480 с.
65 Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 шілдедегі № 167 Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі // РГП МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж.
66 Конституция Республики Казахстан. Научно-правовой комментарий / Под ред. Г.С. Сапаргалиева. - Алматы: Нұр пресс, 2004. - 560 с.
67 Финансовое право / Под ред. О.Н. Горбуновой. - М.: Юристъ, 1996. - 400 с.
68 Финансовое право / Отв. ред. Н.И. Химичева. 2-е изд. перер. и доп. - М.: Юристъ, 2001. - 600 с.
69 Жданов А.А. Финансовое право РФ. – М.: ТЕИС, 1995. - 170 с.
70 Финансовое право (конспект лекций). - М.: Изд. ПРИОР, 2000. - 176 с.
71 Эриашвили Н.Д. Финансовое право. - М.: ЮНИТИ – ДАНА, 2001. – 606 с.
72 Финансовое право / Под ред. И.Ш. Килясханова. - М.: ЮНИТИ – ДАНА, 2004. - 239 с.
73 Карасева М.В. Финансовое право. Общая часть. - М.: Юристъ, 1999.- 256 с.
74 Финансовое право / Под ред. О.Н. Горбуновой. - М.: Юристъ, 2000. - 495 с.
75 Карасева М.В., Крохина Ю.А. Финансовое право / Под ред. М.В. Карасевой. - М.: НОРМА, 2001. - 288 с.
76 Финансовое право / О.Н. Горбунова, Е.Ю. Грачева и др.; отв. ред. Е.Ю. Грачева, Г.П. Толстопятенко. - М.: Проспект, 2004. - 536 с.
77 Финансовое право / Отв. ред. Н.И. Химичева. - М.: Юристъ, 2004. - 749 с.
78 Найманбаев С.М. Қазақстан Республикасының қаржылық хұқы. - Алматы, Демеу, 1994. - 200 б.
79 Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. (Общая часть). - Алматы: Қаржы - қаражат, 1995. - 224 с.
80 Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Общая часть. -Алматы, ТОО Баспа, 2001. - 272 с.
81 Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері / Құраст.: Е. Баянов. - Алматы, 2003. - 692 б.
84 Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Особенная часть. –Алматы: НОРМА - К, 2002. – 344 с.
85 Найманбаев С.М. Салықтық құқық. - Алматы: Жеті жарғы, 2005. - 400 б.
86 Тедеев А.А. Налоги и налогообложение. - М.: Приор - издат, 2004. – 496 с
87 Налоговое право. Сост.: В.А. Парыгина, А.А. Тедеев, А.В. Чуркин. - М.: Приор - издат, 2005. – 224 с.
88 Кваша Ю.Ф., Зрелов А.П., Харламов М.Ф. Налоговое право. - М.: Юрайт, 2004. - 218 с.
89 Худяков А.И. Налоговое право Республики Казахстан. Общая часть. -Алматы: НОРМА - К, 2003. - 512 с.
90 Стародубцева Е.Б. Основы банковского дела. - М.: Форум: ИНФРА-М, 2005. - 256 с.
91 Печникова А.В., Маркова О.М., Стродубцева Е.Б. Банковские операции. -М.: ФОРУМ: ИНФРА-М, 2005. - 368 с.
92 Моисеев С.Р. Денежно-кредитная политика: теория и практика. - М.: Экономистъ, 2005. - 652 с.
93 Научный альманах фундаментальных и прикладных исследований «Центральный банк в условиях рыночной экономики» / Отв. сек. В.Г. Кочеткова. - М.: Финансы и статистика, 2003. - 290 с.
94 Четвериков В.С. Административное право. - Ростов-на-Дону: Феникс, 2004. - 512 с.
95 Абжанов Д.К. Государственно-правовое регулирование банковской деятельности в Республике Казахстан: - Дисс. канд. юрид. наук: 12.00.02. - Алматы, 1998. - 173 с.
96 Осипов Е.Б. Гражданско-правовые договоры с участием банков: - Дисс. канд. юрид. наук: 12.00.10. - Алматы, 1997. - 185 с.
97 Ажиханов С.О. Правовые основы функционирования банковской системы Республики Казахстан (вопросы теории и практики): - Дисс. канд. юрид. наук: 12.00.02. - Алматы, 2002. - 141 с.
98 Нормативтік құқықтық актілер туралы 1998 жылғы 24 наурыздағы Қазақстан Республикасы Заңы // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. - 27 б.
99 Ащеулов А.Т., Караев А.А. Конституционое право Республики Казахстан. -Алматы: Издательский дом КазГЮУ, 2004. – 254 с.
100 Тосунян Г.А. Теория банковского права. В 2-х т. Т. 1. - М.: Юристъ, 2004. - 696 с.
101 Сейтжанов А.А. Банктік қызметті мемлекеттік басқару: Заң ғыл. канд. дис.: 12.00.02. - Алматы, 2005. - 124 б.
102 Л. Давыдов, Д Райманов. Банковское право РК. - Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 156 с.
103 Банки и банковские операции. / Под ред. Е.Ф. Жукова. - М: «Банки и биржи» ЮНИТИ, 1997. - С.130.
108 Рудый К.В. Финансово-кредитные системы зарубежных стран. - М.: Новое знание, 2003. - 301 с.
115 Назарбаев Н.А. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлының Қазақстан халқына жолдауы. - Алматы: Атамұра, 2005. - 48 б.
116 Карабеков Н.Н. Правоотношения в механизме правореализации: Дисс. канд. юрид. наук: 12.00.02. - Алматы, 1999. - 108 с.
117 Сартаев С.С., Нұрпейсов Д. Тәуелсіз, егеменді Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Алматы, 2004. - 576 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.............................. 3
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БАНКТІК ЗАҢНАМАСЫ ЖӘНЕ БАНКТІК ... ... ... ... экономикасының банктік секторы және банктік қызмет: | |
| ... ... ... ... ... |10 ... |Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастар: жалпы | |
| ... ... ... |32 |
| ... | |
| | | |
| |
2 ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ
СИПАТТАҒЫ ... ... ... 43
| | | ... ... ... Банкі құзырындағы және Қазақстанның Даму Банкі | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| |................................................................|43 |
| ... | ... ... қаржылық агенттері – коммерциялық банктер қызметіне | |
| ... ... ... ... | |
| ... |
| ... | ... 74
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................
79
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақстан Республикасының банктік
заңнамасымен және өзге де нормативтік құқықтық актілермен ... ... ... ... ... сондай-ақ банктік қызмет ... ... ... теориялық мәселелері, ерекшеліктері,
түрлері, оның ... ... ... ... аспектісі мемлекеттің
қаржылық қызметімен ... ... ... ... ... қарастырылды.
Дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі. Бүгінгі таңда ... банк ... ... және оның ... істеуі барысында
туындайтын банктік құқықтық қатынастардың тұрақты әрі міндетті субъектілері
Қазақстан ... ... ... Даму ... ... ... ... қаржылық-несиелік институттар ішкі және сыртқы ... ... бос ақша ... мен ... ... ... әрі жоғары табысты салаларына құю функциясын
орындайды, сондай-ақ ... ... ... дамуына, мемлекеттің
халықаралық банктік қатынастарға қатысуына және халықаралық қаржылық-
несиелік ... ... ... ... ... ... Н.Ә. ... «Қазақстан-2050»
атты халыққа Жолдауында «шетел инвестицияларының деңгейі жоғары, ... ... ... экономикалық өсуді» көрсетеді. Бұл
басымдықты жүзеге асыру үшін ... ... ... түсіре отырып,
стратегиялық күшті ілгерілуге бағыттау» белгіленген. «Бұл орайда, таяудағы
жылдарда біз назарымызды экономиканың нақты ... оны ... және ... қатаң шектеулер жағдайындағы өсу мен ... ... ... деп ... (1, 2 бб.(.
Осыған орай, Қазақстан Республикасы банк жүйесінің нормативтік-құқықтық
базасын құрайтын банктік заңнама мәселелері, ... ... ... ... ... саясат мән-жайлары, банктік құқықтық қатынас
субъектілерінің экономикалық-қаржылық ... ... ... қаржылық ұйымдар ретінде қаржылық нарықты
дамыту ісіне қосатын ... ... ... ... ... ... негіздерін олардың қатысушыларының құқықтары мен заңды
мүдделерін есепке ала отырып ... ... ... ... ... ... экономикалық тиімді ұйымдастыру және оның
құқықтық негіздерін өркениетті капитализм стандарттарына сай ... аса ... ... тауып отыр деп санаймыз.
Бүгінгі нарықтық қатынастарға ... ... ... Республикасының қазіргі заманғы банк ... ел ... ... ... ... Осы банк жүйесінің банктік заңнамаға ... де ... ... ... сай жұмыс істеуінің нәтижесінде
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму ... ... ... өз ... ... ... ... заңды және жеке тұлғаларға қаржылық-несиелік, инвестициялық
және есеп айырысу қызметін көрсете отырып жалпы ... ... ... ... ... ... ... олар ақша қаражаттарын, оның ішінде салық
төлемі сомаларын бюджеттерге аудару, республикалық және жергілікті ... ... ... ... ... аудару, уақытша бос бюджеттік
қаражаттарды депозитке алу және осыған орай тиісті ... ... ... ... ... тапсырма бойынша аудару, банктік несиелеу
барысында қоғамның қаржылық ... ... ... ... ... ... банктік құқықтық қатынастарда ... ... ... ... ... ... экономикалық
тұрақтыландыру саясатының жүргізушісі ретінде көрініс табады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... құқық Конституцияның, соған сәйкес заңдардың,
өзге де нормативтік құқықық актілердің, Республиканың халықаралық шарттық
және өзге де ... ... ... ... және ... Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып
табылады (2, 5-б.(.
Қазақстан ... банк ... ... ... және ... ... қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің аса маңызды
нысанына Қазақстан Ұлттық Банкінің, ... Даму ... ... ... ... олар ... ... іс-қимылдардың заңи тәртібін айқындайтын «Қазақстан Республикасының
Ұлттық Банкі туралы», «Қазақстан Республикасындағы ... және ... ... ... Даму ... ... ... туралы»,
«Қаржы рыногы мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау
туралы» және т.б. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... елдің экономикасын дамыту
негізі және нарықтық қатынастар жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... валюталық,
сақтандыру зейнетақы, қор нарығы, қаржылық ... ... ... ... білдіретін қаржылық несиелік институттар
рөлін атқарады.
Демек, банк жүйесі қаржылық ресурстарды алушылар-сатып алушылар мен
аударушылар-сатушылар ... ... ... ... ... ... ... мен қарыз алушылар арасында мемлекеттің
ақша-несие, қаржы саясатына әрі капиталға деген сұраныс пен ... ... ... ... ... жұмыс істеуі барысында экономикалық мәнімен
және маңызымен ерекшеленетін ... ... ... ... ... банк ... ... құқықтық қатынас
банктік заңнама мен өзге де нормативтік құқықтық актілерге және ... орай ... ... ... ... ... ие болу
және оны пайдалану, сондай-ақ нақтылы айқындалып жүктелген заңи міндетті
құру немесе атқару процесінде іске ... ... ... ... сай ... құқықтық қатынас субъектілерінің өзара қатынастарының
нысаны болып табылады. Қолданыстағы ... ... ... ... іске ... банктік қызметті жүзеге асыру барысында туындайтын
банктік құқықтық қатынас субъектілерінің тиісінше мінез-құлықтары мен ... орай ... ... ... жүргізетін құқықтық-
биліктік реттеу әрі қадағалау-бақылау сипатында көрініс табады.
Қазақстан Республикасындағы банктік ... ... ... ... тағы бір ... ... Қазақстан Республикасының
2003-2015 жылдардағы индустриалды-инновациялық ... ... ел ... ... ... одан әрі дамыту, оның ішінде
екінші деңгейдегі мамандандырылған банктерді құру ... ... ... ... ... орай ... ... Банкінің, Қазақстанның Даму
Банкінің және коммерциялық банктердің қызметі (операциялары) негізіндегі
банктік құқықтық және ... ... ... іске ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің, Қазақстан
Республикасы Қаржы Министрлігінің, Қазақстан Республикасының Экономика және
бюджеттік жоспарлау министрлігінің, республикалық және жергілікті бюджеттік
бағдарламалар ... ... ... ... рыногы мен
қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніндегі агенттігінің ... ... ... ... ... белгілі.
Сонымен, бүгінгі банк жүйесінің түрленуі жаңа банктік технологияларды
енгізуге, нарықтық қатынастар мен талаптарға сай мамандандырылған ... ... ... ... және ... ... одан ... орай ерекше өзекті сипат алып отыр. Егемен Қазақстандағы ... ... ... қатынас Қазақстан Республикасының банктік құқығы
нормаларының негізінде оның ... ... ... ... мен заңи міндеттер нақтылы белгіленген, субъектілерінің арасындағы
заңи байланыстар мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз етілген, көбінесе
бір тараптың мүддесіне әрі ... орай ... ... ... ... да ... ... қатысушының да мүддесі көзделінетін
қоғамдық қатынас ... ... деп ... Банк ... және
банктік құқықтық қатынастардың тиімді әрі тұрақты жұмыс істеуі банктік және
өзге де ... ... ... ... ... актілердің, сондай-
ақ халықаралық банктік құқықтың ... және ... ... болары сөзсіз.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. Ізденіс мәселелер мен ғылыми зерделеу мән-
жайларына байланысты зерттеулер тек 2000 жылдан ... ... ... ... ретінде танудан) бастап жүргізіле бастады
Қазақстан Республикасында банктік қызметінің, банктік құқықтың, банктік
операцияларды құқықтық реттеудің теориялық және ... ... ат ... ... ... Худяков А.И. («Финансово –
банковское право: предмет, методы, система» // Известия АН ... ... ... 1990, №5; «Основы теории финансового права». Алматы, 1995);
Саниев М.С. (Банковская система в условиях рыночной ... ... ... Б.В. ... как ... в сб.: ... в
гражданском праве: проблемы теории и практики. Алматы, 2000); Сулейменов
М.К., Осипов Е.Б. (Залоговое право. Алматы, 1999); ... Ф.С. ... ... ... на типы и ... ... закрытых
акционерных обществ. Алматы, «Рынок ценных бумаг Казахстана, №5, 1999; ... ... ... счета. В сб.: Гражданское законодательство
Республики Казахстан. ... 10. ... 2001; ... ... ... ... ... 01 августа 2001); Нурсеит Н. (Обеспечение
устойчивости национальной валюты: Теория и ... ... ... 2004), ... Р. ... ... ... финансово-банковский аспект /Алматы, 2001) және т.б. атап өтуге
болады.
Сонымен бірге құқықтық қатынастар, банк жүйесі, банктік қызмет, ... ... ... ... ... ... еңбектерін
қорғаған авторлар қатарына: ... А.И. ... ... финансовой
деятельности государства. Алматы, 1996), Хасанов С.Ф. (Государственно-
правовое регулирование банковского кредитования. Алматы, 1996), ... (ҚР ... ... ... ... Алматы, 1998), Абжанов
Д.К. (Государственно-правовое регулирование банковской деятельности ... ... ... 1998); ... Н.Н. ... в
механизме правореализации. Алматы, 1999), ... О.К. ... ... ... и ... государственной власти в
Республике Казахстан (проблемы теории и практики) ... 2000; ... ... ... и ... ... в ... инвестиций в Республике Казахстан. Алматы, 2001) және т.б.
ғалымдарды жатқызуға болады.
Сонымен, банктік құқықтық қатынастардың ... әрі ... ... және ... ... аспектісін қоғамдық даму ерекшеліктеріне
сай айқындап, ғылыми зерттеу, ... ... ... ... мақсаты ретінде айрықшаланады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты және міндеті. Дипломдық ... ... ... экономикасының банктік секторындағы ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелерін
жан-жақты саралап, қарастыру, ғылыми сипаттамасын беру, ... ... ... қаржылық құқықтық аспектісін, оның ерекшеліктерін
нақтылы айқындау, Қазақстан Ұлттық ... ... Даму ... ... ... ... (олардың қатысуымен) барысында туындайтын
қаржылық құқықтық қатынастардың теориялық және ... ... ... әрі ... заманғы даму тенденциялары мен ағымдағы
жағдайларын ашып көрсету ... ... орай ... ... ... өзара байланысқан
міндеттерін айқындау әрі олардың шешімін табу үшін:
- банктік ... ... ... белгілерін, оның
маңыздылығын және қаржылық жүйеде алатын орнын анықтау;
- ... ... ... құқықтық қатынастарды реттейтін
банктік заңнама ұғымын айқындау және банктік заңнаманы ... ... ... ... ... ... қалыптасқан ел экономикасының банктік
секторының орнын және мазмұнын ашып көрсету;
- банктік құқықтық ... ... ... мәртебесін
анықтау және оларға ғылыми талдау жүргізуге ат салысу;
- банктік құқықтық ... ... ... ... ... оның ерекшеліктерін нақтылы айқындау және банктік
тәжірибеге шолу жасау;
- ... ... ... ... Даму Банкі және коммерциялық
банктердің (олардың қатысуымен) ... ... ... ... ... ... ... және тәжірибелік мән-жайларын
тұжырымдап, түйіндеу әрі ... ... даму ... мен ... ашып ... ... ... Қазақстан Республикасының Конституциясы, ... және өзге де ... ... оның ... ... ... жұмыс істейтін банк жүйесінің, оның жоғарғы-төменгі деңгейіндегі
Қазақстан Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму Банкі және коммерциялық ... ... ... ... ... қатынастардың жалпы
теориялық-тәжірибелік мәселелері мен нақтылы мемлекеттік қаржылық құқықтық
аспектісі.
Зерттеу пәні: ... ... ... және қаржылық құқықтық
аспектілі банктік ... ... оның ... ... ... ... ... банктік және қаржылық заңнаманың, сондай-ақ
өзге де нормативтік ... ... ... ... ... ... құқықтық аспектілі банктік
құқықтық қатынастарды талдау, негіздеу, қорытындылау арқылы ... ... ... ... ... және банк
жүйесіндегі мемлекеттік қаржылық ... ... ... ... ашып ... ... зерттеудің әдістемелік негізін қоғамдық, әлеуметтік-
экономикалық, банктік және қаржылық құқықтық құбылыстарды зерттеуге орай
қолданылатын жалпы және ... ... ... тәсілдері мен әдістерінің
жиынтығы (диалектикалық, салыстырмалы-құқықтық, талдау, ... ... ... ... б.а.
диалектикалық танымның іргелі ережелері құрайды. ... ... ... де ... ... ... нормаларын талдау, Қазақстан
Республикасындағы банктік құқықтық қатынастардың, оның ішінде қаржылық
құқықтық ... ... ... ... ... ... әрі
мемлекет дамуының талабына сай екенін танып-білу, ... орай ... ... ... ... ... ... және қаржылық құқықтық
реттеу теориясы мен тәжірибелік нәтижелеріне қарай айқындау барысында
жоғарыда ... ... ... сондай-ақ жүйелік жолдар қолданылды.
Дипломдық зерттеудің теориялық негізі ретінде мемлекет және құқық
теориясы, банктік және ... ... ... ... ... ... ТМД ... мынадай ғалымдарының С.С. Алексеевтің, Р.О. Халфинаның,
М.Н. Марченконың, М.М. Агарковтың, М.В. Карасеваның, А.Ю. Викулиннің, О.Н.
Горбунованың, И.С. ... Н.Ю. ... Л.Г. ... О.Н.
Олейниктің, Н.И. Химичеваның, Г.А. Тосунянның, А.А. ... ... К.В. ... М.Т. ... С.З. Зимановтың, В.А.
Кимнің, Ө.Қ. Қопабаевтың, Е.К. Нурпеисовтың, Ғ.С. ... ... С.С. ... ... С.М. Найманбаевтың және т.б.
авторлардың ғылыми еңбектері көрініс тапты.
Дипломдық жұмыстың теориялық және тәжірибелік ... ... ... барысында алынған нәтижелер, оның негізгі мән-жайлары,
қорытындылары, тұжырымдары мен ұсыныстары, қалыптастырылған ұғымдар ... ... ... ... банк ... банктік
қызметті, банктік құқықтық қатынастарды жаңаша дамытып, қазіргі ... және ... ... ... ... ережелеріне,
қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына сәйкестендіруге, ... пен ... ... ... ... мен ... айқындау
арқылы банк жүйесіндегі банктік құқықтық тәртіпті және қаржылық құқықтық
тәртіпті сақтауға әрі нығайтуға, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... заңдылықты күшейтуге және
банктік заңнама мен қаржылық заңнаманы, өзге де ... ... ... мен ... енгізу арқылы) жетілдіруге септігін
тигізеді.
Дипломдық зерттеудің теориялық маңыздылығы банктік құқықтық қатынастарға
және олардың қаржылық ... ... ... объективті-
субъективтік банктік құқықтық жағдаяттар мен қаржылық құқықтық құбылыстарды
жете қарастыру, тиісті ережелер мен қағидаларын талдау, ... ... ... ... ... мен ... ... тиісті мүдделерге
сәйкестігін айқындау, банктердің, мемлекеттің, уәкілетті ... банк ... ... және жеке тұлғалардың құқықтары мен
міндеттерінің мән-жайларын ашып көрсету кезінде ... ... ... ... ... дәлелді ғылыми негіздеулер мен ... ... ... ... ... ... ... мен ұсыныстарды банктік заңнаманы және ... ... ... процесінде, сондай-ақ оқу процесінде
«Қаржылық құқық» және ... ... ... ... дәріс беру, «Банктік
құқықтық қатынастардың теориялық проблемалары» арнаулы курсын өткізу және
оқу бағдарламаларын әзірлеу кезінде пайдалануға ... ... ... және құрылымы. Дипломдық жұмыстың құрылымы
зерттеу жүргізудің сипатына, ... ... мен ... ... байланысты кіріспеден, төрт бөлімшеден тұратын екі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... банктік секторы және банктік қызмет:
нормативтік құқықтық базасының жай-күйі
Бүгінде егемен Қазақстандағы ... ... даму ... ... ... істеуі Қазақстан Республикасы банк жүйесінің қазіргі
заманғы ... ... ... ... ... ... ... оның нормативтік құқықтық реттелуі ... ... деп ... ... Қазақстан Республикасының банктік
заңнамасы мен өзге де нормативтік ... ... ... ... ... банк ... және ... мемлекеттің экономикалық саясатын
іске асыруға, сондай-ақ елдің экономикалық ... ... ... ... ... ... орай, айта кететін маңызды жайт, 1995 ... ... және 31 ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі туралы», ... ... және банк ... туралы» Заң күші бар Жарлығы -
бүгінде Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... қызу ... көрініс таба отырып, Қазақстан ... ... ... ... ... ... нарықтық экономика
қағидаларына сай құқықтық және экономикалық іргетасын қалап, әрі ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму Банкі және 33 ... ... ... ... Банк ... екінші деңгейіндегі 33 банктің ішінде
шетелдік қатысуы бар 14 ... оған қоса ... ... ... ... 9 еншілес банкі жұмыс істейді (3, 1-2 бб.(.
Қазақстан ... банк ... ... ... ... ... секторларының өсуіне септігін тигізеді. Өйткені банк
жүйесі экономика және әлеуметтік аялары мүдделеріне аса маңызды ... және ... ... бейімделеді.
Сонымен, Қазақстан Республикасының банк жүйесі банктік заңнама негізінде
қарқынды ... ... ел ... мен ... қауіпсіздігін
сақтауға ат салысатын экономика секторы ретінде көрініс тауып отыр.
Осы банк ... оның ... ... ... және ... ... ... зерттеу жүргізіп, талдау жасамас бұрын Қазақстан
Республикасы банк ... ... даму ... мен ... ... ... деп ойлаймыз.
Кеңестік биліктің дәуірлеп тұрған кезінде Қазақстанның өз банк ... жоқ. ... ... ... ... КСРО Мемлекеттік банкінің
орталықтандырылған ақша-несие жүйесінің бөлімдері мен ... ... ... орай ... банк ... ... ... тарихы КСРО
мен революцияға дейінгі Ресей банк жүйесінің даму ... ... ... ... патшалық Ресейдің банк жүйесі
құрылымынан: ... ... ... ... қалалық банктер,
ипотекалық несие банктері мен басқа да банктер орын алды.
Ресей Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Ол айналымға қағаз ақша шығарудың монополиялық құқығына ие болды.
Басқа елдердің орталық эмиссиялық банктеріндей, Ресей мемлекеттік банкі тек
банктерді ғана ... ... ... ... сауданы, қор жинаушыларды
да несиелендірді. 1914 жылдың қарсаңында ол 10 кеңсеге, 124 бөлімшеге ... ... 791 ... ... ... ... ... коммерциялық банктер өздерінің 743 филиалымен қарыз ... ... ... ие ... Ипотекалық несие жүйесі дворяндардың
жер банкі мен мемлекеттік жер банкінен, 10 акционерлік жер ... ... ... ... және ... ... басқа да банктерінен
құрылды (4, 163 б.(.
1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін банк ісін ұйымдастыруда ... ... іске ... ... ... ... ... банктермен қатар кооперативтік және жекеше, мемлекеттік-
капиталистік, шетел капиталының қатысуымен ... емес ... ... ... ... жылы ... кооперациясының банктері және Өнеркәсіп банкі құрылды.
1924 жылы акционерлік қоғам үлгісіндегі Сыртқы сауда банкі ... ... жылы ... (бұл жерде оның банк жүйесінде, дисс.авт.) Мемлекеттік
банк, Өнеркәсіп банкі, Сауда ... және Ауыл ... ... ... Сондай-
ақ Орталық коммуналдық банкі (Цекомбанк), Кооперативтік банк (Всекобанк)
және акционерлік, ... ... ... ... Орта ... ... 1930-1932 ж.ж. жүргізілген несие реформасының нәтижесінде жоспарлы
социалистік экономикаға ... ... ... ... ... ... банк өндіріс пен тауар ... ... ... ... ... ... Банк ... көрсететін қызмет
белгілеріне қарай қайта ұйымдастырылып, қысқа мерзімді несие беретін ... банк және ... ... ... ... ... жүйесі құрылды. Осындай бір буынды банк жүйесіне: КСРО Мемлекеттік
банкі және күрделі қаржымен ... төрт ... ... ... ... банкі, Ауыл шаруашылық банкі, Орталық коммуналдық банк, Сауда
банкі кірді. 1959 жылы ұзақ мерзімді ... ... банк ... қайта
қаралды. Осындай өзгерістерден кейін 1960 жылдан 1988 ... ... КСРО ... ... ... болды: Мемлекеттік банк, Мемлекеттік Құрылыс
банкі, Сыртқы сауда банкі және ... банк ... ... ... ... (5, 169-174 ... ... банкінің құқықтық мәртебесі жөніндегі айтылған ... ... ... ... ... болады: «КСРО Мемлекеттік Банкі
екіжақты құқықтық мәртебеге ие болып келеді. Бір ... ... ... ... басқару органы болса, ал екінші жағынан - ол ... ... ... ... «мемлекеттік басқару құзыретін
атқарушы мемлекеттік басқару органының және ... ... ... ... көрсек болады» (6, 8 б.(.
Қазақстанның банк жүйесіне келсек, ол ... КСР 1990 ... ... «Банктер және банктік қызмет туралы» Заңына сәйкес реформалау
сатысынан өтуі ... таза ... ... ... ... ... ... Заңға сай республикада жоғарғы деңгейінде ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... сол ... ... ... жатқан барлық басқа мемлекеттік
мамандандырылған банктер ... ... ... ... ... үй ... ... Сыртқы экономикалық банк) және жаңадан құрылып
жатқан әртүрлі мемлекеттік емес банктер (акционерлік, ... ... ... ... және т.б.) бар екі ... жүйесі қалыптастырылды. Бұл жердегі өзіндік ... ... ... ... ... ... теңестірілді және
«коммерциялық» деген категориямен біріктірілді (7, 110 б.(.
Сонымен, 1990 ... 11 ... КСРО ... ... ... екі: ... ... банкі туралы» және «Банктер және банктік
қызмет ... заң ... банк ... ... ... және т.б. ... құқықтық негіздерін айқындады. Банктер жөнінде екі ... банк ... екі ... ... бойынша дамыту қажеттілігіне
байланысты болды. Осыған орай банк ... ... ... ... ... ... орталық (мемлекеттік, ұлттық) банктерімен
бірыңғай орталық банктер жүйесін құра отырып КСРО Мембанкі орын алды. ... ... ... ... ... коммерциялық банктер:
акционерлік, кооперативтік, инвестициялық, инновациялық, салалық ... ... ... (8, 11- 35 ... ... ... ... шаруашылығымен байланысын нығайту
мақсатында жаңадан Агроөнеркәсіп банкі, Тұрғын үй әлеуметтік банкі, Жинақ
банкі, ... ... ... ... ... ... ... Банк жүйесінің басты буыны – КСРО Мемлекеттік банкі ... ... 1993 ... 13 және 14 ... ... Қазақстан
Республикасының «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңы мен
«Қазақстан Республикасындағы банктер туралы» ... ... ... ... ... ... ... тапқан болатын. Аталған Қазақстан
Республикасының Заңдарында Қазақстан ... ... ... ... ... ... көрсететін орталық банк ретінде айқындалған (1-
бап, 1-абзацы). Қазақстан Республикасы Ұлттық ... - ... ... ... ... ... акционерлік, бірлескен
және шетелдік банктер желісімен көрсетілген ... ... (10, ... Республикасы банк жүйесінің екінші деңгейінде: Қазақстан
Республикасы ... 1994 ... 20 ... ... ... банкі және оның салымшыларының мүдделерін қорғау
туралы» Жарлығына сәйкес ... ... ... банк ... ... ... жинақ банкі), Қазақстан ... 1994 ... ... «Қазақстан ... ... ... құру ... ... ... жаңадан
құрылған мемлекеттік экспорт-импорт банкі (Қазақстан Эксимбанкі), Қазақстан
Республикасы Президентінің 1994 ... 6 ... ... даму ... құру ... Жарлығына сай жаңадан құрылған
Мемлекеттік даму банкі, Қазақстан ... ... 1995 ... ... ... ... ... медетші банкі туралы»
Жарлығына сәйкес төрт жылдан аспайтын мерзімге құрылған Мемлекеттік медетші
банк орналасып, жұмыс істеген ... ... 1995 ... 30 ... ... ... Конституциясының банктік жүйені дамытуға байланысты алатын
орны ерекше ... атап өту ... ... ... 44-бабына назар аударсақ, онда оның 4)-тармақшасында
Қазақстан ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Ұлттық Банкінің Төрағасын қызметке тағайындайды, оны қызметтен
босатады» деп көрсетілгеніне көз жеткізуге болады (2, 15 б.(.
Сонымен, банк ... ... ... ... ... ... ... банк жүйесінің тиісті нормативтік
құқықтық актілер негізінде жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... және ... байланыстарын білдіретініне
көз жеткіздік. Дегенмен, банк жүйесінің толық ұғымын, ... әлі ... ... әрі ... ашып ... ... ... байланысты экономист-қаржыгер және заңгер ғалымдар ... ... ... ... ... көшеміз.
«Банк жүйесі – бірыңғай қаржы-несие механизмі ауқымында жұмыс ... ... әр ... ... мен ... да несиелік мекемелердің
жиынтығы. Екі деңгейлі банк ... ... ... ... ... ал
екінші деңгейінде коммерциялық банктер мен басқа да есеп ... ... ... (11, 40 б.(, ... ... болмасын елде
белгілі бір тарихи кезеңде жұмыс істейтін (өзара байланысқан) әр ... мен ... ... ... ... ... ... (12, 61 б.(, «Банк жүйесі – қандай болмасын елде белгілі бір ... ... ... механизмі ауқымында жұмыс істейтін әртүрлі ұлттық
банктердің, банктік ... және ... ... ... 17 б.( деп ... ... ... «Банк жүйесі – экономикалық өсу
үшін, несиелік және ақшалай ағындарды реттеу мақсатында жасалған келісіммен
біріккен қаржылық институттар тобы» деп ... (14, 433 ... ... ... өз ... С.В. Пыхтин былайша білдірген: «Банк
жүйесі қаржы-несие жүйесінің бір ... ... ... Банк ... ... орталықтандырылған жүйе ретінде көрініс табады. Банк ... ... ... ... ... ... бар, ... жиынтығынан тұрады» (15, 44 б.(. Н.Б. ... ... ... ... ... ... ауқымында жүмыс істейтін қаржылық
делдалдардың жиынтығы құрайды. Банк жүйесі нарықтық экономиканы дамытудың
басты қаржылық негізі. Оның ... ... ... ... ... мен
айналысы процесіндегі капитал айналымына қызмет көрсету жатады» деп
пайымдаған (16, 8-9 бб.(. Ю.И. ... ... ... ... жүйесі
деп ел ішіндегі өзара іштей байланысқан несиелік институттардың ... Банк ... ... ... аса көп ... ... ... өте ірі банктерде шоғырландырылуы, ... ... ... ... ... банк ... ... болып табылады» (17, 29- 31 бб.(. А.А. ... пен ... ... ... жағдайында банк жүйесі ұлттық экономиканы
қозғалысқа келтіретін механизм ретінде көрініс табады, сондай-ақ ол ... жеке ... ... бос ақша ... ... ақша ... аумақтар және салалар арасында қайта бөлуді
(несиелеуді, дисс. ... әр ... ... ... ... және ... есеп ... қатынастарын қамтамасыз етеді.
Бүгінде банк жүйесі екі ... ... ... ... орталық
банктен; төменгі деңгей банк ... ... ... қатысушыларынан
тұрады. Банк жүйесіндегі қатынастар орталық банк пен несиелік ұйымдар (өзге
де қатысушылар) арасында қалыптасады» деп ... (18, 3, 37 ... ... ... ... екі ... банк ... бекітеді. Оның
бірінші деңгейінде мемлекет қарамағындағы Орталық Банк, екінші деңгейінде
мемлекеттік емес, көбінесе коммерциялық ... ... Екі ... ... әр деңгейге тән функциялар мен өкілеттіктер көлемін ... ... ... ... Банк ... алғанда банк
жүйесінің тұрақтылығын және сенімділігін ... ... ... ... көп ... ... ... тарапынан жүзеге
асырылады» деген ойларын айтқан (19, 14 б.(.
Негізгі банктік заңнамалық ... ... ... ... ... ... ... және «Қазақстан Республикасындағы
банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасының заңдарында банк
жүйесіне қатысты мән-жайлар: ... ... банк ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі (Қазақстан Ұлттық
Банкі) ... ... ... ... ... табылады және
Қазақстан Республикасы банк жүйесінің жоғары (бірінші) деңгейін білдіреді.
Ал ... ... ... ... ... ... ... қызметінің және таратудың тәртібі Қазақстан Республикасының ... ... (20, 1-2 ... ... Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы
банктер және банк қызметі туралы» Заңында: «1. Қазақстан ... ... банк ... бар. 2. ... Банк ... ... банкі
болып табылады және ол банк жүйесінің жоғарғы (бірінші) ... ... ... ... қызмет қағидаттары, құқықтық мәртебесі және
өкілеттігі «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... Банк өзінің құзыреті шегінде
банк қызметінің жекелеген мәселелері бойынша реттеуді және ... ... және ... және банк ... ... ... ... ұйымдардың жұмыс істеуі үшін жалпы жағдайлар жасауға
жәрдемдеседі. Банктерге және банк ... ... ... ... ... ... ... Банкінің реттеу және қадағалау
функциялары Қазақстан ... ... ... тұрақтылығын
қолдауға, банктен несие алушыларды, олардың салымшылары мен клиенттерінің
мүдделерін қорғауға бағытталған. 3. Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... бар Қазақстанның Даму Банкін
қоспағанда өзге ... бәрі банк ... ... (екінші) деңгейіне
жатады. 5. Шетелдер қатысушы банк-акциялардың үштен бірінен ... ... ... ... ... б) ... ... елу процентінен астамы Қазақстан
Республикасының резиденттері ... не ... ... ... ... тұлғаларының иелігінде, ... ... ... ... ... резиденттерінің-
заңды тұлғаларының; в) Қазақстан Республикасының резиденттері еместердің не
осы баптың ... ... ... ... ... билік
етушілер (сенім білдірілген адамдар) болып табылатын Қазақстан Республикасы
резиденттерінің иелігіндегі, меншігіндегі және/немесе басқаруында ... ... ... 6. ... ... шарт ... ... жұмыс істеп ... ... ... ... (немесе ол уәкілдік берген мемлекеттік орган) мен
сол шартқа (келісімге) қол қойған мемлекеттердің үкіметтері болып ... деп ... ... ... ... банк жүйесінің жұмыс істеуі, оның ауқымындағы
банктік ... ... ... ... ... қатынастарды
тиісінше құқықтық реттеу жөніндегі қоғамдық қажеттілік пен мемлекет мүддесі
елдің экономикалық ... ... ... және мемлекеттің
экономикалық саясатын іске асыруға ат салысып жатқан ... ... ... Даму Банкі, сондай-ақ коммерциялық банктер қызметін
реттейтін банктік заңнама мен заңға ... өзге де ... ... ... ... ... банктік заңнама нормалары банк жүйесін ... оның ... ... және ... ат ... ... ... Банкі туралы» Қазақстан
Республикасының ... ... заңы ... ... ... ... жұмыс істеуін негіздей отырып, Қазақстан Ұлттық Банкі
қызметінің құқықтық негізін, Қазақстан Ұлттық ... ... ... мен ... ұйымдық-құқықтық нысанын, Қазақстан
Ұлттық Банкінің негізгі мақсатын, міндеттерін, функциялары мен ... мен ... ... мен резервтерін, оның Басқармасының
өкілеттігін, құрамын, мәжілістерін, Қазақстан Ұлттық Банкі Директорлары
кеңесінің ... және оның ... ... ... ... ... ... өзара іс-қимылын, ақша-несие саясаты мен оны
жүргізу құралдарын, ақша ... мен ... ... ... ... ... операцияларын, оның сыртқы экономикалық
қатынастар ... ... ... ... жүргізетін
операцияларын, Қазақстан Ұлттық Банкінің алтын-валюта активтерін, Қазақстан
Ұлттық Банкінің жауапкершілігін айқындап, ... ... деп ... ... ... ... ... ереже, қағидалары мен талаптары
негізінде құрылатын банк жүйесі, жүзеге асырылатын банктік іс-қимылдар мен
іс-әрекеттер, банк ... ... ... ... ... ... және операциялық мәнімен ерекшеленеді.
2001 жылғы 25 сәуірдегі ... Даму ... ... ... Заңы ... Даму ... қызметін, мақсаттары мен
міндеттерін, функцияларын, өкілеттіктерін, Қазақстанның Даму Банкінің
тиісті мемлекеттік ... ... ... оның ... ... ... заемдар тартуын, тиісті заңды тұлғалардың
жарғылық капиталына қатысуын, өз ... ... ... ... ... ... ... сыртқы, ішкі аудитін,
органдары мен олардың ... ... Даму ... құқықтық негіздеп, регламенттеу ... ... ... және ... ... ... құқықтық қатынастар
мемлекеттің ақша-несие, қаржы саясатының тиісінше іске ... ... отыр ... жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және
банктік қызметі туралы» Қазақстан ... ... Заңы ... ... ... қалыптастыру, тарату, ерікті және еріксіз қайта
құру, олардың жарғылық капиталына қатысу, ... ... ... ... ... ... жекелеген түрлерін
жүзеге асыратын ұйымның ... ... қою, ... ... ... ... барлық банктік операциялар мен мәмілені
жүзеге асыру, ... ... ... және ... ... ... қоғамдық банктік қастынастарды реттеуге ат салысады (21(.
Осының нәтижесінде банк ... ... және ... ... ... ... құқықтық қатынастар замана тыныс-
тіршілігіне сай қоғам өмірі аяларынан өздеріне тиесілі орнын алуда.
Сонымен, ... ... ... және ... әдебиетте банк
жүйесі жөнінде айтылған және ... ... ... мен ғылыми
сипаттаманы тұжырымдай келе «Қазақстан Республикасының банк ... ... ... Ұлттық Банкі туралы», «Қазақстанның Даму Банкі
туралы» және «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы»
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... осы
жүйені құрайтын банктердің банктік операцияларын, мемлекеттік ... ... ... ... басқару-реттеуді жүзеге асыратын нарықтары
мен инфрақұрылымдары бар, екі деңгейлі құрылым ретінде жоғарғы және төменгі
деңгейдегі ... мен ... да ... ... ... ... және ақша-несие саясатын өз ауқымы ... ... ат ... сондай-ақ ұлттық валюталық жүйенің тиісті
заңнамаға сай тиісінше жұмыс істеуін қамтамасыз ... ел ... ... ... ... ... ... болады.
Қазақстан Республикасы банк жүйесінің бүгінгі дамуы жөнінде өз ... ... ... ... төрағасы Ә. Сәйденов мынандай сұхбат
берген болатын: «Ұлттық банктің және ... ... ... ... жүзеге асырылған ақпараттық өзара ... ... ... жаңа деңгейге көтеріліп отыр. Қазіргі кезде ... банк ... ... және ... ... бірлесіп, ведомстволардың
Қаржы тұрақтылығы туралы меморандум ... ... ... ... және ... құру ... жұмыс жүргізуде. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүйесін
ұйымдастыру, сондай-ақ қаржы тұрақтылығы тәуекелдерін реттеу ... ... ... ... ... (23, 21 б.(.
Ұлттық қаржы нарығының жай-күйіне және оның болашағына тоқтала отырып,
Б.Б. Жамишев «Қазақстанның банк жүйесі соңғы жылдары ... ... ... аса ірі ... айналып отыр. Банктік сектордағы несиелеудің
өсуі бірқатар ... ... ... ... ... тұрғылықты халықтың табыстарының өсуімен және шынайы
сектор кәсіпорындарының несиелік қабілеттілігінің ... ... ... ... ... ресурстарының арзандауымен
шартталынған. Қазіргі уақытта банк жүйесі бойынша барлық ... 60 ... ... үш ірі ... үлесінде. Қазақстанның банк ... оған ... ... бекуіне орай ұлғайып отыр. Осыған байланысты
Қазақстанда инфляция тұрақтыландырылып, өндірістің, экспорт пен ... өсуі мен ... ... ... ... ... толы
көзқарасын білдірген (24, с. 2-4 бб.(.
Б.Б. Жамишевтің осылайша «банк жүйесіне деген ... ... ... А.А. ... XXI Халықаралық банктік конгресте банк жүйесінің
даму болашағы жөніндегі «Сенім болса банк ... дами ... ... ... заң шығару арқылы белгілеуге болмайды, оған ... ... ... ... авт.) қажет» (25, 20 б.( деген көзқарасымен сәйкес
келуі банк жүйесінің ... ... ... ... ... басқарудың елдің экономикасын дамытудағы орны ... ... ... О.Қ. ... «біз тағы да ... өте ... ... бар деп белгілеп отырмыз. Азаматтардың
өтініштерінде көрсетілген мәліметтерді мемлекеттік органдардың тиімді ... өз ... ... ... ... ... ... сондай-
ақ белгілі бір кемшіктерді жоюға, қоғамның дамуындағы пайда болатын
жағымсыз ... ... ... ... тәжірибе жүзінде
біз басқаны байқаймыз, себебі қоғамдық маңызы бар ... ... ... өмірлік қажеттілік туғызатын өтініштері мемлекеттік органдардың
лауазымды тұлғалары тарапынан шешім таппайтындығын көреміз. Ал іс ... ... ... өтініш беру құқықтары мемлекет пен азаматтар
арасындағы туындаған қарама-қайшылықтың ... көзі ... ... ... (26, 223 ... пікірден біз аталған кемшіліктердің тек қана ... ... ... ... ... жүйені басқару барысында кездесетінін
атап өтсек болады, ... оны ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы банк жүйесінің жұмыс істеуі негізінен
алғанда оның екі деңгейіндегі Қазақстан Ұлттық ... ... ... коммерциялық банктердің, оның ішінде шетелдер қатысушы (шетелдік
қатысушылары бар, дисс.авт.) ... және ... емес ... ... ... ... ... банктік
заңнамасы және басқа да ... ... ... мен ... ... жұмыс істеуін, яғни банк ... ... ... сан ... ... қызметті білдіреді.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк
қызметі туралы» 1995 жылғы 31 тамыздағы Заңының ... ... ... ... банк (бұл ... ... операцияларды деп айтқан жөн
болатын еді, дисс.авт.) және өзге де ... ... ... ... (бұл жерде банктік қызмет деген термин дұрыс болатын еді, дисс.
авт.) болып табылады» деп көрсетілген.
Демек, банк ... ... ... және ... ... ... ... асыратын ұйымдардың осы аталған банктік
заңнамалық актінің 30-бабына сәйкес (өз ...... бір ... жеке тұлғаларға, мемлекетке, уәкілетті мемлекеттік органдарға
қатысты) жүргізетін банктік операциялары мен өзге де ... ... ... ... ... байланысты негізгі ұғымдар «Заңтану» деп ... тілі ... ... ... ... ... операциялар –
депозиттерді қабылдау, кассалық операциялар, ... ... (бұл ... есеп ... ... болар, дисс. авт.), ссудалық операциялар,
трастық ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру болып табылады», ... ... тән ... қағидалар негізінде ... ... ... ... заңи ... орын ... реттеу бірыңғайлығын қажет қылады; субъектілер арасында белгілі
бір дәрежеде сенімділік көрініс ... ... ... ... ... ... ... операциялар мен жасайтын мәмілелерден барынша мол пайда
табу (алу) (бұл ... жеке ... ... мен ... ... мүддесін сақтау және ... ... ету (бұл ... банк ... нығайтылуы және дамытылуы,
теңгенің сатып алушылық ... ... ... деп ... 54 ... қызметті қандай болмасын банктің өз экономикалық мүддесін ескере
отырып, банк клиенті үшін белгілі бір іс-әрекеттерді ... ... ... заң, шарт және ... ... ... асыруы ретінде
сипаттауға болады. Қазіргі кезде банктік қызметтің дәстүрлі негізгі
түрлеріне ... ... ... және банктік несие беру жатады.
Сонымен ... ... ... ... ... өз ... ... әр алуан банктік қызмет көрсете алады. ... кең ... ... коммерциялық банктердің өз клиенттерін және өздеріне деген
сенімділікті сақтай отырып, қолайсыз ... ... ... жұмыс
істеулеріне септігін тигізеді.
Қазақстан Республикасы банк жүйесінің жоғарғы (бірінші) деңгейін
білдіретін ... ... ... ... тән ... ... ... және басқа да қызметін жүзеге асыруы барысында пайда табуды
мақсат етпей, тек қоғам мен мемлекеттің ... ... ... ... Ұлттық Банкі өзіне жүктелген ... ... ... орай ... банктік қызмет түрлерін жүзеге асырады:
- Қазақстан Республикасында айналыстағы ақша көлемінің мөлшерін реттеу
жолымен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Республикасының аумағындағы бірден-бір эмитенті болып
табылады, бағалы қағаздар эмиссиясын жасайды;
- Қазақстан Ұлттық Банкі эмиссия жасайтын бағалы қағаздар ... ... ... ... және олар ... ... Ұлттық Банкі
міндеттемелер алады;
- Қазақстан ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қарыздарына қызмет көрсетуге қатысады
және Қазақстан Ұлттық Банкінің мемлекеттік қарыздарына қызмет көрсетеді;
- банктерге, сондай-ақ ... ... ... ... шешімі
бойынша Қазақстан Ұлттық Банкінде банк шоттарын ашқан ... ... ... ... үшін ... сатыдағы несие беруші болып табылады;
- Қазақстан Ұлттық Банкінің Басқармасы ... ... ... ... және ... ... алған несиелері бойынша
Қазақстанның Ұлттық Банкі алдындағы борыштарын қайта құрылымдайды;
- банктік операциялардың ... ... ... және ... ... ... ... асыратын ұйымдардың
корреспонденттік шоттарын ашу және жүргізу; жеке және ... ... ... ашу және жүргізу, оларда осы тұлғаға тиесілі тазартылған
қымбат бағалы металдардың нақты мөлшері көрсетіледі; ... ... ... ... алу операциялары; жеке және ... оның ... ... ... ... бойынша олардың
банк шоттары бойынша есеп ... ... ... банкаралық клиринг;
сейфтік операциялар; төлем карточкаларын шығару; банкноттарды, монеталар
мен құндылықтарды инкассациялау; ... ... ... ... чек ... шығару; аккредитив ашу (ұсыну) және растау
мен ол бойынша міндеттемелерді орындау ... ... ... ... ... ... ставкаларына ықпал етеді;
- Қазақстан Республикасында инфляциялық процестерге ақша-несие
әдістерімен ... ... ... жасау мүмкін болмаған ... ... ... олар ... ... ... және сыйақының банктік
ставкаларын шектейді;
- Қазақстан Республикасында ақша төлемдері мен ... ... ... ... мен ... ... банктер, банк операцияларының
жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арасында Қазақстан теңгесімен
ақша ... ... және ... ... ... ететін
төлем жүйелерінің жұмыс ... ... ... ... асырады, банктердің, банк операцияларының жекелеген
түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың өздері пайдаланатын автоматтандырылған
жүйелер мен банк ... ... ... қауіпсіз болуын қамтамасыз
ету жөніндегі ең төменгі талаптарын ... ... ... ... ... операцияларды жүргізуге
лицензиялар береді;
- банк қызметі, ақша ... мен ... заң ... өкілеттік шегінде валюталық операцияларды ... ... ... ... ... банк операцияларының жекелеген
түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың және ... ... ... ... ... ... ... актілер шығарады, сондай-ақ
олардың сақталуын қадағалайды;
- барлық қаржылық ұйымдар орындауға міндетті ... ... ... операцияларды автоматтандыру жүйелері мәселелері жөніндегі нормативтік
құқықтық актілерді әзірлейді және ... ... ... ... ... негізінде банк операцияларының ... ... ... ұйымдардың Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есепке
алу және қаржылық есептілік туралы ... ... мен ... алу стандарттарын сақтауын бақылайды;
- бухгалтерлік есепке алу және ... ... ... ... ... органмен келісе отырып халықаралық қаржылық есептілік
стандарттарымен реттелмеген және оларға қайшы келмейтін мәселелер ... ... ... ... ... ... әзірлейді және бекітеді;
- уәкілетті органмен келісім бойынша барлық қаржы ұйымдарының ... ... заң ... көзделген жағдайларда олардың
аффилиирленген тұлғалары қаржылық есептілігінің ... ... ... ... мен ... ... ... ету мерзімдері мен
тәртібін белгілейді;
- ... ... мен ... ... ... есептілік тәртібін,
нысандарын және табыс ету мерзімдерін белгілейді;
- Қазақстан Республикасы Үкіметінің келісімі бойынша, ақша төлемдері мен
аударымдарын реттеу мақсатында, егер заң ... ... ... банктердің, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге ... және ... ... ... ... банк ... ... асыратын төлемдердің кезегін белгілейді;
- Қазақстан ... ... ... ... ... қызмет көрсетеді;
- Қазақстан Ұлттық Банкінің нормативтік ... ... ... ... ... ... асырады;
- Қазақстанның Ұлттық Банкі мен Қазақстан ... ... ... және ... ... ... ... туралы шарттың негізінде Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын
сенімгерлікпен басқаруды жүзеге асырады;
- банктік ... ... ... ... ... ... көлемін реттеу мақсаттары үшін, банктердің
өз міндеттемелері бойынша төлем жасамау қаупін азайту, ... ... мен ... ... ... үшін ... ... ұстайды (20(.
Демек, Қазақстан Ұлттық Банкі өз ... ... ... ... қызметті, сондай-ақ кәсіпкерлік субъектісі ретінде ... ... ... жүзеге асырады.
Осындай банктік қызмет ішінен, әсіресе, ақша-несие саясатын жүргізуге
байланысты операциялар: 1) қарыздар беруге; 2) ... ... ... ... 4) ... Ұлттық Банкінің қысқа мерзімді
ноталарын шығаруға; 5) Мемлекеттік және басқа да бағалы қағаздарды ... және ... оның ... кері ... алуға құқығымен; 6) Коммерциялық
вексельдерді қайта есепке алуға; 7) Қазақстан ... ... ... бойынша басқа да операциялар ерекше көрініс табады.
Сонымен бірге, Қазақстан Ұлттық Банкінің ұлттық ...... ... Ұлттық Банкінде ашылған банк ... ... ... ... ... ... жоғары, тәуекелсіз бағалы
қағаздармен және басқа да активтермен қамтамасыз етілген ... ... өтеу ... бір ... ... ... ... сыныпты эмитенттердің вексельдерін ... ... ... ... ... ... сатып алу және сату;
4) Қазақстанның Ұлттық Банкі несиелерді қамтамасыз ету үшін жарамды деп
есептейтін депозиттік сертификаттарды, борыштық бағалы ... ... ... ... ... ... ақша төлемі мен аударымдарын жүзеге асыру,
бағалы ... мен өзге де ... ... және ... туынды қаржы құралдарымен операцияны жүзеге асыру;
7) қажет болған жағдайда Қазақстан Республикасының аумағындағы және ... ... ... мен ... ... шоттар ашу;
8) чек жазып беру және вексельдер беру;
9) егер Заңда тікелей ... ... ... ... банктік
операцияларды, сондай-ақ өз міндеттеріне сәйкес өз атынан мәмілелерді
жүзеге асыру нәтижесінде ... ... ... ... және ... ... өтеуге ат салысады.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» Қазақстан Республикасы
Заңының 57-бабына сәйкес Қазақстан Ұлттық Банкі:
- шет ел валютасын ... ... және ... шет мемлекеттердің үкіметтері немесе халықаралық қаржы ұйымдары
шығарған және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... сатып алады, сатады немесе олармен операциялар
жүргізеді;
- ... ... ... ... ... ... ... бар
банктерде, шет елдердің орталық банктері мен банктерінде, ... ... ... ... ... шот ... ... тіркелген мемлекеттердің заңдары бойынша тиісті құқығы бар
шетелдік орталық ... ... мен ... да ... институттары, шет елдер
үкіметі мен олардың агенттері, сондай-ақ ... ... ... ... ... оны ... өкіл немесе корреспондент ... ... ... ... ... ... асыл ... және одан
жасалған бұйымдарды қабылдау мен сақтауды жүзеге асырады;
- Қазақстан Республикасының қолданылып жүрген ... ... ... ... мен ... ... қатысты операцияларға
лицензиялау жүргізеді;
- Қазақстан Республикасының аумағында және сыртқы нарықта аффинирленген
алтын мен басқа да ... ... ... алу мен сату ... операциялар
жүргізеді;
- ең төменгі деңгейін Қазақстан Ұлттық Банкінің Басқармасы айқындайтын
несиелік рейтинг бар эмитенттер шығарған ... ... ... ... ... ... ... жүргізеді;
- ақша нарығының банкаралық ... репо жөне ... ... сертификаттар, коммерциялық қағаздар жөне ең төменгі
деңгейін Қазақстан Ұлттық Банкінің Басқармасы айқындайтын несиелік рейтингі
бар эмитенттер ... ... да ... ... сияқты құралдарымен
операцияларды жүзеге асырады;
- форвард операциялары, своп операциялары және ... ... ... Банкінің Басқармасы айқындайтын деңгейден төмен емес қарсы
әріптестермен опцион операциялары ... ... ... ... жүзеге асырады.
Сонымен қатар, мемлекеттің алтын-валюта активтерінің ... ... ... ... мақсатында Қазақстан Ұлттық Банкі тарапынан
жүргізілетін мынадай банктік ... ... ... мен асыл ... ... ... реттейтін
Қазақстан Республикасының қолданылып жүрген заңдарына ... және ... ... ... ... ... ... сатып алу;
- Қазақстан теңгесіне (естелік және кәдесый ... ... шет ... жөне ... Республикасының, сондай-ақ Қазақстан Республикасы
Үкіметінің резиденттері мен резиденті еместерге шет ел валютасын сатып алу;
- Қазақстан ... ... шет ел ... ... ... ... дилинг операцияларынан және шет ... ... ... ... ... ... Үлттық Банкінің тазартылған алтын, күміс, платина және
платина тобындағы басқа ... ... салу және ... операциялар
жүргізуінен алынған шет ел валютасындағы түсімдер;
- ... ... ... ... қаржы үйымдарынан, шет
мемлекеттердің орталық ... және ... ... ... несиелер
арқылы жүзеге асырылады.
Сонымен, жоғарыда баяндалған, Қазақстан Ұлттық ... ... мен ... оның ... ... өнімі ретінде көрініс
табады.
Қазақстан Ұлттық Банкінің өз құзыреті шегінде жүзеге асыратын реттеу
және қадағалау банк ... ... ... адал бәсекелестік
ауқымында жұмыс істеулеріне ортақ жағдай жасауға, сондай-ақ мемлекеттің
ақша-несие ... ... ... банк ... және ... ... ... бағытталады.
Осы мақсаттарда Қазақстан Ұлттық Банкі: валюталық ... ... ... ... ... ... мен ... клиенттері
орындауға міндетті нормативтік құқықтық актілер қабылдайды; банктерге
лицензия беру шарттылығы мен ... ... ... мен өзге де
тұлғалардың қызметін тексереді; өзінің реттеу және ... ... ... ... мәліметтер алады (20(.
Мысалы, Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеуді жүзеге асыру
барысында Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... қызметін жүзеге
асыратын резиденттерге қойылатын талаптарды;
2) резиденттер мен резидент еместер жүргізетін валюталық ... ... ... оның ішінде лицензиялау, тіркеу және хабардар ету
тәрізді;
3) ... ... ... ... жүзеге
асыратын резидент еместердің валюталық операцияларына мониторинг (валюталық
мониторинг) жүргізу тәртібін;
4) уәкілетті ... ... ... ... ... ... олардың құзыретіне сәйкес валюталық операциялар бойынша резиденттер мен
резидент еместердің орындауы үшін ... ... алу ... ... ... ... Ұлттық Банкінің басқару, бақылау, қадағалау, реттеу, тексеру
функцияларын жүзеге асыру ауқымында туындайтын ... ... ... ... ... қатынастар болып табылады.
Қазақстан Республикасының банк жүйесіндегі екінші деңгейдегі банктер
Қазақстан Республикасының Конституциясын, «Қазақстан ... және банк ... ... ... ... мен аударымы туралы»,
«Лицензиялау туралы», Қазақстан Республикасының Заңдарын, ... ... ... ... ... ... көрсету),
Қазақстан Ұлттық Банкінің нормативтік-құқықтық құжаттарын, Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... (келісімдерді)
басшылыққа ала отырып, сондай-ақ уәкілетті ... ... ... ... ... ұйымдарды реттеу және ... ... ... ... мен ... Ұлттық Банкі берген тиісті
лицензиялар негізінде (Қазақстан Республикасындағы банктер және ... ... ... Республикасы заңының 30-бабына сәйкес) мынадай:
1) депозиттерді қабылдау, заңды ... ... ... ашу және
жүргізу;
2) депозиттерді қабылдау, жеке тұлғалардың банктік шоттарын ашу және
жүргізу;
3) банктер мен банк ... ... ... жүзеге асыратын
ұйымдардың корреспонденттік шоттарын ашу және жүргізу;
4) жеке және заңды тұлғалардың металл шоттарын ашу және ... ... осы ... ... ... бағалы металдардың және бағалы
металдардан жасалған монеталардың нақты саны көрсетіледі;
5) кассалық операциялар: қолма-қол ... ... ... ... ... ... бууды және сақтауды қоса алғанда, осы тармақтың
1), 2), 6) -9), 12) және 13) ... ... банк ... ... ... ... ... қабылдау және беру;
6) аударым операциялары: жеке және заңды ... ... және ... ... ... ... ... алу операциялары: жеке және заңды тұлғалардың вексельдері мен
өзге де борышкерлік міндеттемелерін есепке алу ... ... заем ... ... ... ұйымға, номиналды
ұстаушы ретінде клиенттердің шоттарын жүргізу құқығы бар ... ... ... және ... ... ... ... табылатын заңды
тұлғаға төлемділік, мерзімділік және қайтарымдылық шарттарымен ақшалай
нысандағы несиелер беру;
9) шетел валютасымен ... ... ... банкноттарды, монеталар мен құндылықтарды инкассациялау;
13) төлем құжаттарын (вексельдерді қоспағанда) инкассоға қабылдау;
14) аккредитив ашу ... мен оны ... және ол ... орындау;
15) банктердің ақшалай нысанда орындау көзделетін банк кепілдіктерін
беруі;
16) банктердің үшінші тұлғалар үшін ақшалай нысанда ... ... ... және өзге де ... ... банк операцияларына
жатады жатады.
3. Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген ... ... ... ... заңды тұлғалардың микрокредиттер
беру жөніндегі қызметі банк операцияларына жатпайды.
4. Осы баптың 2-тармағында тізіп көрсетілген банк ... ... ... ... электрондық тәсілмен жүзеге асырылуы мүмкін.
5. Банктерге осы ... ... банк және өзге де ... ... ... ... береді.
Банктерге осы баптың 2-тармағының 5), 9) -12) тармақшаларында және 11-
тармағының 9) тармақшасында көзделген банк операцияларын жүргізуге лицензия
беру ... ... ... оң ... ... етіледі.
6. Банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйым, осындай
ұйымның қызметін реттейтін Қазақстан Республикасының ... ... ... лицензиясыз жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... Банктің лицензиясы
болған жағдайда осы баптың 2-тармағында көзделген банк ... ... ... түрін жҝзеге асыра алады.
Банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға осы
баптың 2-тармағында ... банк ... ... лицензияны, осы
баптың 7-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, уәкілетті орган
береді.
Банк операцияларының ... ... ... ... ... беру ... осы ... 2-тармағының 5) тармақшасында көзделген
операцияларды жүргізуге Ұлттық Банктің оң ... ... ... банк ... жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың
қызметін реттейтін Қазақстан Республикасының ... ... ... ... көзделген өзге де банк операцияларымен осы баптың 2-
тармағының 9)-12) тармақшаларында көзделген банк ... ... ... ... онда ... ... ... оң қорытындысы
болған жағдайда уәкілетті орган береді.
7. Банк ... ... ... жүзеге асыратын ұйымдарға осы
баптың 2-тармағының 10)-12) тармақшаларында көзделген операцияларды
жүргізуге және ... ... түрі осы ... ... 9) ... ... ... табылатын заңды тұлғаларға лицензияны Ұлттық
Банк береді.
8. Банк операцияларын, сондай-ақ банктердің осы бапта көзделген ... өзге де ... ... тәртібі уәкілетті органның
нормативтік құқықтық актілерінде белгіленеді.
9. Лицензиялау тәртібі Ұлттық ... ... ... ... осы баптың 7-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда, осы
бапта көзделген банк операцияларының ... ... ... ... ... асыратын банк операцияларын лицензиялау тәртібі уәкілетті
органның нормативтік құқықтық актілерімен белгіленеді.
10. Уәкілетті органның немесе ... ... ... ... ... мен ... қызмет түрлеріне лицензия алуға
байланысты банк ... ... ... жүзеге асыратын
ұйымдарға қосымша талаптар белгіленуі мүмкін.
11. Банктер, осы баптың 2-тармағында көзделген банк ... ... ... ... ... ... мына ... асыруға құқылы:
а) тазартылған қымбат бағалы металдарды (алтын, күміс, ... ... ... ... ... күйінде, тазартылған қымбат бағалы
металдардан жасалған монеталарды сатып алу, ... ... ... ... және сату;
ә) құрамында бағалы металдар мен асыл тастар бар зергерлік бұйымдарды
сатып алу, ... ... ... алу, ... және ... ... ... операциялар: вексельдерді инкассоға қабылдау,
төлемшілердің вексельдерді төлеуі жөнінде қызметтер ... ... ... ... ... вексельдер акцептін төлеу;
в) лизинг қызметін жүзеге асыру;
г) өзінің бағалы ... ... ... ... ... операциялар: тауарларды (жұмыстарды, қызметтерді) сатып
алушыдан төлемсіз тәуекел етіп қабылдай отырып, ... ... ... ... ... ... операциялар (форфетингтеу): тауарларды ... ... ... қарыз міндеттемесін сатушыға айналым түспейтін
жолмен вексель сатып алу ... ... ... ... ... мүддесіне және тапсырмасы
бойынша ақшаларды, ипотекалық ... және ... ... ... бойынша талап ету құқықтарын басқару;
ж) сейфтік операциялар: ... ... ... және ... беруді қоса алғанда, құжаттандырылған нысанда шығарылған ... ... ... мен құндылықтарын сақтау бойынша
қызметтер.
12. Банктер бағалы ... ... ... ... ... ... ... құқылы:
1) Қазақстан Республикасының және рейтингтік агенттіктердің бірінің ... ... ... ... ... елдердің мемлекеттік бағалы
қағаздарымен не ... ... ... ... ... ... бағалы
қағаздармен, базалық активтерінің тізбесі мен оны ... алу ... ... ... ... ... ... - брокерлік;
2) Қазақстан Республикасыныңң және рейтингтік агенттіктердің бірінің ең
төменгі талап етілетін рейтингін алған елдердің бағалы ... ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздармен,
сондай-ақ базалық активтерінің тізбесі мен оны ... алу ... ... белгілейтін туынды бағалы қағаздармен, осы Заңның 8-бабында
белгіленген ... өзге де ... ... - ... ... трансфер-агенттік.
Банктердің бағалы қағаздар нарығында кәсіби қызметтің жоғарыда аталған
бір немесе бірнеше үйлесімді түрлерін жүзеге асыруына лицензияны ... ... ... 1) және 2) ... ... ... тізбесін және ең төменгі талап етілетін рейтингін ... ... Осы ... ... 2) ... ... банк
операцияларын тек депозиттерге міндетті кепілдік беру ... ... ... ... ... оның қызметін реттейтін
Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне сәйкес уәкілетті ... ... ... ... ... ... жүргізуге құқылы (29, 25-
27 бб.(.
Осыған орай жоғарыда аталған әр алуан банктік қызмет түрлері мен оларды
жүзеге ... ... және ... механизмдерінің мән-жайына
тікелей байланысты банктік заңнама ережелерінің бар екенін ескеру қажет ... ... ... ... ... жалпы талаптарын
белгілейтін ережелер мен ішкі ... ... ... ғана ... ... асыруға құқылы. Банктік операцияларды жүргізудің осындай
жалпы талаптары туралы ережелерді банк директорларының кеңесі бекітуге ... ... ... мен ... ... тиіс: а) қабылданатын
депозиттер мен берілетін несиелердің ... ... мен ... б)
депозиттер мен несиелер бойынша сыйақы ставкасының шектік мөлшері; в)
депозиттер мен несиелер ... ... ... шарты; г) банк қабылдайтын
қамтамасыз ... ... ... д) банк ... жүргізу
ставкалары мен тарифтері; е) банк пен оның ... ... ... олардың жауапкершілігі; ж) банк директорларының кеңесі банк
операцияларын жүргізудің ... ... ... ... де ... ... ... мен шектеулер.
Ал банктің ішкі ережелері: а) банк ... ... ... мен ... б) ішкі ... ... несие
комитеті мен басқа да тұрақты жұмыс істейтін органдар қызметінің ... ... мен ... в) ... ... ... мен ... г) банктің атынан және оның ... ... ... лауазымды адамдар мен банк қызметкерлерінің өкілеттігін
белгілеуге тиіс.
Банк жүйесінің жоғарғы және төменгі деңгейлерін білдіретін ... аясы ... ... ... ... ... ... және қаржылық қатынастар жүйесі арқылы көрініс табады.
Банктік қызмет банк жүйесін құру және оның ... ... ... ... бір ... ... мен ... айқындау
жолымен дәнекерлеу жөніндегі іс-қимылдар болып табылады. ... ... ... ... ... тараптары (бұл жерде банктің
контрагенті деп түсіну ... ... авт.) заңи ... жағдайында болады,
айтарлықтай дәрежедегі сенімділік негізінде жүргізіледі; ұлттық банктік
заңдар мен банктердің (бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... деңгейінде ... ... ... ... және ... қазіргі заманғы дамуына
орай ел экономикасындағы басты орынды банктік ... аясы алып ... ... ... ... ... деңгей-дәрежеде дамып, халықаралық банктік
стандарт ережелеріне және ... ... ... ... ... аталмыш қызмет саласын реттеуге арналған тиісті заңнамалар мен
нормативтік құқықтық ... ... іске ... ... ... қызметке қатысты банктік және басқа да заңнаманы жетілдіру
процесінде мынадай:
1) Банктік қызметті тек ... ... ғана ... ... ... ел
экономикасының да маңызды құрылымдық элементі деп тану;
2) Шетелдік капиталдың қатысуымен құралған ... ... ... және шетелдік инвестициялардың ел экономикасының әр түрлі салаларына
тартылуына байланысты қоғам мен ... ... ... ... сай ... ... ... Халықаралық қаржылық-банктік стандарттарға, атап айтқанда еуропалық
стандарттарға бейімделген банк ... ... ... ... көптеген шет мемлекеттерде белең алған банк ... ... ... банктік қызмет аясындағы компьютерлік және
карточкалық қылмыстың өсуі тәрізді және т.б. ... әрі ... ... алу, ... ... және ... Екінші деңгейдегі банктердің корпоративтік басқару органдарына және
басқаруды жүзеге асыратын ... ... ... ... ... қойылатын талаптарды күшейту сияқты факторларды міндетті түрде
есепке алу-ескеру қажет.
Осы жоғарыда аталған факторларға орай банктік қызметті ... ... ... ... және ... ... мен ... барысында экономика секторларында ... ... және т.б. өсу ... ... ... ... ... банктер санының төмендеп кетпеуін, банктің тиімді жұмыс
істеуінің кілті осы банкті корпоративтік басқарудың ... ... ... ... ... ... ... деп санаймыз.
Дегенмен, тұрақты және тиімді сипаттағы банк жүйесін құруда осы аталған
факторларды да жеткіліксіз деп санаймыз. ... ... ... ... ... ... заңдарды қабылдау және оларға өзгерістер енгізу
барысында көптеген экономикалық, әлеуметтік, саяси, ... ... ... ... ... ... дұрыс болады.
Сонымен қатар Қазақстан ... ... ... ... және ... жерлердегі банктерді ... де ... ... ... орай ... ... 2003 ... 10 шілдедегі № 1149 Жарлығымен бекітілген
Қазақстан Республикасының ауылдық аумақтарын ... ... ... ... бағдарламасын іске асыру шеңберіндегі іс-шаралар мен
негізгі мақсат-бағыттарды несиелеуге қатысатын аудандық банктер немесе ірі
ауыл (селоларда) ... банк ... ... экономикалық және
құқықтық негізделген жоспарын жасау және осы негізде коммерциялық банктерді
қүру немесе ауылдық жерлерге басқа ... ... ... көпшілікке
мәлім.
2004 жылғы 1 қаңтардан бастап өзінің қадағалау функциясын банктік
қызмет, сақтандыру, бағалы қағаздар ... ... ... жүзеге асыра
бастаған Қазақстан Республикасының Қаржы ... мен ... ... және ... ... ... функциялары мен
өкілеттіктерін әлі де болса нақтыландыра түсу қажет деп санаймыз. Себебі,
елдің банк ... ... және ... ... ие ... ең ... осы
саланы реттеуге арналған заңнамалар жүйесіне, сондай-ақ осындай заңнаманың
іске асырылуы банктік қадағалау ... ... ... әрі ... ... жағдайда отандық және шет мемлекеттердің банктік ... ... мәні зор. ... Республикасының банктік
саласындағы қаржылық институттардың ... ... ... ... банктік қызметті реттеуге арналған заңдарды
жетілдіру үшін ... ... және ... ... ... ... қабылдау немесе өзгерістер енгізу кезінде
нарықтық экономикасы ... ... ... ... мен банк ... даму ... ... қажет деп санаймыз.
Нарықтық экономикасы ... ... мен ... ... ... келмейтін айырмашылықтарына (алшақтықтарына)
байланысты шетелдік ... ... мен ... ... көз жұма ... қаз-қалпында пайдалану мүмкін емес. ... ... құру ... ... ... ... ... құрылымдардың көп жылдық тәжірибелеріне сүйеніп, елдің банк
жүйесін әлеуметтік мемлекет және ... ... ... сай дамытуды
қажет етеді.
Осыған орай, біз салыстырмалы түрде АҚШ-тың ... ... ... ... ... орнына тоқталып өтеміз.
Осыған орай, Қазақстан Республикасы банк жүйесінің жұмыс істеуі, оның
жоғарғы және ... ... ... әр ... ... мен мәмілелері әрі олардың қаржылық-несиелік ... ... ... ... ... ... ... Банкі туралы», «Қазақстан Республикасындағы банктер
және банк қызметі туралы», «Қазақстан Даму Банкі туралы», «Ақша ... ... ... ... Республикасындағы кредиттік бюролар
және кредиттік тарихты қалыптастыру туралы», ... ... ... мен ... ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау туралы»,
«Валюталық реттеу және ... ... ... «Акционерлік қоғамдар
туралы», «Бухгалтерлік есепке алу мен ... есеп беру ... ... ... ... ... Азаматтық кодексіне,
Бюджет кодексіне және Салық ... ... ... ... ... Республикасының Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және
қадағалау жөніндегі агенттігінің нормативтік-құқықтық құжаттарына, сондай-
ақ Қазақстан ... ... ... және үкіметаралық банктік
шарттарға (келісімдерге) негізделеді.
Қазақстан ... ... ... әрі ... ... ... ... Ұлттық Банкі өз құзыретін және банктік
қызметін іске ... ... ... Республикасы Конституциясын,
«Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... және ... банктер және банк қызметі ... ... ... республиканың басқа да заңнамалық актілерін,
сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің актілерін және ... ... ... ... (келісімдерді) басшылыққа
алады.
Қазақстанның Даму Банкінің қызметі мен құзыреті және басқа да ... ... ... ... заңнамалық актілері Қазақстан
Республикасының Конституциясына негізделеді, сондай-ақ «Қазақстанның ... ... ... ... ... және өзге де ... актілерден тұрады.
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық және басқа да банктер банк
жүйесінің төменгі деңгейін білдіре ... ... ... ... ... ... мен мәмілелерін Қазақстан ... ... ... ... және банк ... ... Республикасының заңы және басқа да заңнамалық актілер,
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің тиісті нормалары, Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... ... өздерінің
құзыретіне жатқызылған мәселелер бойынша ... ... ... ... Республикасы Қаржы рыногы мен қаржылық
ұйымдарды реттеу және қадағалау жөніндегі ... пен ... ... ... ... нормативтік құқықтық құжаттары негізінде жүзеге
асырады.
Демек, ... ... ... ... ... банк ... ... оның құрылымындағы банктердің қызметін, банктік қызметке
байланысты туындайтын экономикалық және ұйымдастыру ... ... ... ... ... және ... тиісті заңдарының жиынтығынан тұрады.
Қазақстан Республикасының банктік заңнамасы банк ... ... ... ... және ... ... ... тигізетін тікелей немесе
жанама мемлекеттік ықпалына қарай жалпы, ... ... ... ... ... ... банктік заңнама «Қаржы рыногы ... ... ... ... және ... ... «Акционерлік
қоғамдар туралы», «Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру ... ... ... ... заңдарының, сондай-ақ Қазақстан
Республикасы Азаматтық кодексінің және Бюджет кодексінің, Қазақстан
Республикасы Салық ... және ... ... ... ... ... ... құралады деп санаймыз.
Ал арнаулы банктік заңнама, бүгінде, банктік құқықтық реттеу-ықпал ... ... ... және ... ... ақша-несие
және қаржы саясатын жүргізу басымдығына орай «Қазақстан ... ... ... «Қазақстанның Даму банкі ... ... ... және ... ... туралы», «Ақша төлемдері мен
аударымы ... ... ... және валюталық қадағалау туралы»,
«Қазақстан Республикасындағы кредиттік бюролар және ... ... ... ... ... ... жүйесі ретінде
көрініс тауып отыр.
Жалпы банктік заңнама нормаларының айтарлықтай көлемді әрі ... ... ... ... ... ... банк жүйесіндегі
лицензиялау мән-жайларын толығымен қамтитыны байқалады.
2003 жылғы 4 ... ... ... мен ... ... ... және ... туралы» Қазақстан Республикасының ... ... ... банк ... мен ... және ... ... түрлерін жүзе асыратын қаржылық-несиелік ұйымдарды мемлекеттік
реттеуге және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Заңының 10-бабына сәйкес уәкілетті орган
– ҚР Агенттігі банктік қызметті реттеуді және қадағалауды ... ... жеке және ... ... банктің және банктік холдингтің ірі
қатысушысы мәртебесіне ие ... ... ... ұйым ... ... ие ... ... беру және рұқсат ... бас ... ... ... рұқсаттарды береді не беруден бас тартады; банктердің
меншікті капиталының ең аз ... ... ... ... ... жөніндегі талаптарды белгілейді; банктік топтар
үшін пруденциялық ... және ... ... өзге де ... ... ... ... (депозиттерге) міндетті ұжымдық
кепілдік беру (сақтандыру) тәртібін белгілейді; ... және ... ... мен ... ... ... құру тәртібін
белгілейді. Активтер мен шартты міндеттемелерді күмәнді және ... ... ... ... ... салық міндеттемелерінің
орындалуына салықтық бақылауды ... ... ... ... ... айқындайды; банктердің және банктерге аудит жүргізуге
лицензиясы бар ... ... ... жүргізеді; банктің
аффилиирленген ... ... ... заң ... мәжбүрлеу шараларын қолдану тәртібін айқындайды және ... ... ... ... ... Республикасының банк заңдарында
белгіленген жағдайларда банкті консервациялау туралы шешім ... ... ... (банкті уақытша басқарушыны) тағайындайды; ... банк ... ... ... ... банк ... көзделген барлық немесе жекелеген банк
операцияларын жүргізуге лицензияны кері қайтарып алу ... ... және ... әкімшілікті (уақытша әкімді) тағайындайды;
Қазақстан Республикасының заң актілеріне сәйкес өзге де ... ... ... ... 17 ... «Лицензиялау туралы» Қазақстан Республикасының
Заңы белгілі бір банктік іс-әрекетті (банктік операцияларды) ... ... ... ... ҚР ... ... лицензиялауға
байланысты ұйымдастыру сипатындағы банктік қатынастарды регламенттейді.
Мысалы, осы Заңының 4-бабының 2-тармағының ... ... ... ... бір ... ... ... бірнеше түріне бас
лицензия, 2)-тармақшасына сәйкес – валюталық ... ... ... бір ... ... ... сәйкес –
белгілі бір банктік ... және ... ... ... ... ... Валюталық құндылықтарды пайдалануға
байланысты операцияларды жасауға арналған лицензия нысанын ... ... ... ... заңның 11-бабының 1), 2-1), 3) – 5) ... ... ... ... ... ... 11-
1-бабында көзделген валюталық құндылықтарды пайдалануға байланысты қызметті
жүзеге асыруға арналған лицензиялар нысандарын ... ... мен ... ... және қадағалау жөніндегі агенттік немесе Қазақстан ... ... ... ... ... кодексінің 38-тарауының ережелері
мен принциптері банктік қызмет көрсетуге орай туындайтын қоғамдық банктік
қатынастарды реттеуді көздеген. ... ... ... ... ... ... ... (мысалы, заңды тұлға ұғымы, заңды ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар, облигация,
акция, мәміле ұғымы, өкілдік және сенімхат, ... ... ... ... міндеттеме тараптары, ақшалай міндеттеме, кепіл ұғымы, кепілдік және
кепіл болушылық, шарт ... ... шарт ... ... ... шарты,
лизинг шарты, заем шарты, банк заемы шарты, факторинг) орын алған [40].
Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің тиісті нормаларында, ... 43-46 ... ... және ... ... ... алу мен ... туралы ережелер мен қағидалар, соның ішінде Қазақстан
Ұлттық Банкі алатын және басқаратын ... ... бен ... және
коммерциялық банктер жүзеге асыратын қызмет жөніндегі нормалар көрініс
тапқан [41].
2003 жылғы 5 ... ... ... ... ... ... «Валюталық және экспорттық бақылау саласындағы кедендік бақылау»
атты 13-бөлімі ... ... ... ... ... ... ... сәйкес «Қазақстан Республикасының
валюталық заңдарын сақтау мақсатында кеден (бұл ... ... ... орынды
болатын еді, дисс.авт.) органдары: 2) Қазақстан Республикасының Ұлттық
Банкімен келісім бойынша кеден ісі ... ... ... ... тауарлардың және көлік құралдарының Қазақстан Республикасының
кедендік шекарасы ... ... ... ... Ұлттық Банкіне хабарлап
отырады; 3) кеден органдары анықтаған Қазақстан Республикасының валюталық
заңдарын бұзушылықтар туралы ... ... ... Банкін және
екінші деңгейдегі банктерді (бұл жерде уәкілетті коммерциялық банктер деп
түсіну қажет, ... ... ... [42] Осындай мән-жайларға орай
Қазақстан Ұлттық ... мен ... ... ... өздеріне тиесілі
іс-шаралар мен қызметін жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп
беру ... 1995 ... 26 ... № 2732 Заңы ... ... алу және ... есеп беру ... айқындайтын, сондай-
ақ бухгалтерлік есепке алуды жүргізу және қаржылық есеп ... ... ... ... ... мен жалпы ережелерін белгілейтін
Қазақстан Республикасының заңнамасы болып табылады. Қаржылық есеп ... ... ... термин қолданылуда, дисс.авт.) жүргізетін ұйымдар
Халықаралық қаржылық есеп беру ... ... ... ... жасауға және Қазақстан Республикасында жариялауға жазбаша рұқсаты
бар ұйым ... ... және орыс ... жариялаған халықаралық
қаржылық есеп беру стандарттарына сәйкес жүзеге асырады. Қазақстан Ұлттық
Банкіндегі ... ... алу мен ... есеп беру ... ... ... Банкі Директорлар Кеңесі (Директорат), ... ... ... алу мен ... ... ... реттеуді
тиісті нормативтік құқықтық актілер және әдістемелік ұсынымдар қабылдау
арқылы, сондай-ақ ... ... ... ... ... қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және
қадағалау жөніндегі ... ... ... ... отырып Қазақстан
Ұлттық Банкі жүзеге асырады [43].
Қазақстан ... 2001 ... 12 ... ... және ... басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодексі – Салық кодексінің 47-
бабына (Салық төлеушінің банк шоттары бойынша ... ... ... ... (Салық берешегін банк шоттарындағы ақша есебінен ... ... ... ... ... немесе банк операцияларының
жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың міндеттері) ... ... мен ... ... арасында Қазақстан Республикасы Салық
заңнамасының талаптарын, яғни банктерге ... ... ... ... ... және заңи ... қалыптасады [44].
2003 жылғы 2 шілдедегі «Бағалы қағаздар рыногы туралы» ... ... ... ... 11-бабына, 18-бабына, 33-34-35-
бабына, 40-бабына, 44-45-бабына және т.б. баптарына ... ... ... ... операциялардың жекелеген түрін жүзеге асыратын ұйымдар бағалы
қағаздар нарығының ... ... ... әрі ... ... тиісті іс-қимылдары мен қызметін және мәмілелерін жүзеге асырады.
Аталмыш Қазақстан Республикасының заңы мемлекеттік және ... өз ... ... ... ... ... қағаздарын және
өзге де қаржылық құралдарды шығару, орналастыру, айналысқа шығару және ... ... ... ... ... туындайтын қоғамдық
қатынастарды реттейді [45].
Дипломдық зерттеу жұмысының І-бөлімінің 1.1. бөлімшесінде қарастырылып,
ғылыми зерделенген әрі ... ... ... ... банк ... мен ... ... және банктік
заңнама жөніндегі теориялық-тәжірибелік мән-жайлар нәтижесіне орай, біздің
ойымызша, ... ... ... ... қабылданған
арнаулы банктік заңнамалық актілер қатарына: ... ... ... туралы», «Қазақстанның Даму Банкі туралы», ... ... және банк ... ... «Қазақстан
Республикасындағы кредиттік бюролар және ... ... ... ... ... мен ... ... сондай-ақ «Валюталық реттеу
және валюталық бақылау ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық Банкі туралы» 1995 ж. 30 наурыздағы №
2155 Қазақстан Республикасы ... ... ... ... банк
жүйесінің құрылуы, деңгейлері, ... ... ... ... ... ... банкі Қазақстан Ұлттық Банкінің
айрықша қаржылық-несиелік құзыреті бар уәкілетті мемлекеттік ... ... ... ұйымдық-құқықтық нысанындағы заңды тұлға ретіндегі
өкілеттіктері мен банктік операциялары; Қазақстан Ұлттық Банкінің атқарушы
билік ... ... тек ... ... ... ... бағынышты екені; Қазақстан Ұлттық Банкінің құзыретті мемлекеттік ... ... ... ... ... Қазақстан аумағындағы
барлық банктер мен олардың клиенттері орындауға міндетті заңға тәуелді
нормативтік құқықтық актілер ... ... ... Банкінің елдегі баға
тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін мемлекеттің ақша-несие саясатын әзірлеуі
және жүргізуі, төлем жүйелерінің жұмыс істеуін ... ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттің қаржы жүйесінің
тұрақтылығын қамтамасыз етуге жәрдемдесуі; Қазақстан Ұлттық Банкінің өз
қарамағындағы, ... ... ... ... меншіктегі)
жарғылық, резервтік капиталды, провизиялық қаражаттарды, өзінің кірісін,
жылжитын және жылжымайтын мүлікті ... табу үшін ... тек ... мен өз болмысын қамтамасыз етуге пайдалануы; Қазақстан Ұлттық ... мен ... ... ... мен бөлімшелерінің,
филиалдарының, өкілдіктерінің, ұйымдарының жұмыс ... ... ... ... ... ... ... іс-қимылы; Қазақстан Ұлттық
Банкінің ... ... ... ... ... мен өзге де ... ... Ұлттық Банкінің реттеу және
қадағалау ... ... ... ... ... ... ... Банкінің Қазақстан Республикасы Президентіне есеп беруі;
Қазақстан Ұлттық Банкі қызметінің тексерілуі 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, ... 15, 19, 20, 22, 52-1, 56, 57, 61, 62, 66, 68 – ... сай ... әрі ... ... және ... бақылау туралы» 2005 жылғы 13
маусымдағы № ... ... ... Заңы ... ... ... әр түрлі банктік операцияларды, оның ішінде валюталық
операцияларды да жүзеге асыратын шетелдік банктер мен ... ... ... ... ... валюталық операцияларды, оның
ішінде клиенттердің тапсырмалары бойынша ... ... ... мен ... ... ... жүргізетін ұйымдар) туралы және
олардың іс-қимылдарына ... ... ... сондай-ақ
Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеудің негізгі органы ... ... ... аясы ... ... ... белгіленген.
Сонымен бірге Қазақстан Ұлттық Банкінің ... ... ... ... және ... банктердің валюталық бақылау агенттері ретіндегі
міндеттері мен құқықтары ... ... ... ... бюролар және кредиттік тарихты
қалыптастыру туралы» 2004 жылғы 6 ... № 573-ІІ ... ... қаржы-несие жүйесінің құрамдық бөлігі болып табылатын
банк ... үшін ... аса зор ... көпшілікке мәлім болар деп санаймыз.
Қазақстан Республикасының осы заңында ... ... ... және оны ... жүйесіндегі құқықтары мен міндеттері, оның
ішінде олардың ақпарат беруші және несиелік ... ... ... мен міндеттері (18, 19, 20, 21-баптарында), сондай-ақ несиелік
бюроға ақпарат беруші ретіндегі нақтылы ... және ... ... ... ... ... мән-жайлары (23, 24, 26, 28-баптарында)
белгіленген (47(.
Міне банктік ... ... ... қысқаша талдау мен ғылыми
сипаттама негізінде, біздің ... оның ... ... айқындауға
болады: «Банктік заңнама Қазақстан Республикасындағы банктердің, елдің банк
жүйесінің және тиісті банктік құқықтық институттардың нормативтік ... ... ... ... операцияларды және өзге де банктік ... мен ... ... ... ... банктік қатынастарды
құқықтық реттейтін, мемлекеттің ақша – ... ... ... жүргізудің
құқықтық негізін құратын Қазақстан ... ... және ... ... болып табылады».
1.2. Банктік қызмет аясындағы ... ... ... ... теориялық мәселелері
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы банк жүйесінің және ... ... ... істеуі, банктік қызмет аясындағы экономикалық
және ұйымдастыру қоғамдық банктік қатынастарының Қазақстан Республикасының
банктік ... ... өзге де ... ... ... ... көз жеткіздік.
Осы Қазақстан Республикасы банк жүйесінің ауқымындағы ... ... ... ... операциялар мен мәмілелерді және ... ... ... ... ... барысында, банктік құқық
және банктік заңнама негізінде туындаған банктік ... ... ... ... ... Бүгінде Қазақстан
Республикасындағы қазіргі заманғы банк жүйесінің жұмыс ... ... ... аясын халықаралық (еуропалық) банктік стандарт ережелеріне
және өркениетті ... әрі ... ... ... ... сай ... ... банктік құқықтық қатынастардың ғылыми
негізі мен экономикалық тиімділігін саралау өзекті мәселеге айналып отыр.
Өйткені ел экономикасының ... ... әр ... ... ... ... эмиссиялау, несиелеу, есеп айырысу, инвестициялау
сияқты және өзге ... ... ... ... ... іргетасын әрі экономикалық егемендігін қалыптастыруға ... аса ... ... ... ... ... банк жүйесінің жұмыс істеуі барысында тиісті
банктік заңнамаға және ... ... ... құқықтық актілерге,
тиісті банктік шарттарға және ... сай ... ... ... туындайтын қоғамдық қатынастар өз ... ... ... өзге де ... ... ... ... ерекшеленіп, әр түрлі банктік құқықтық қатынастар ретінде
қалыптасып, даму ... деп айта ... ... ... ... ... (банктік) қатынастар:
1) Қазақстан аумағындағы барлық банктер жүзеге асыратын банктік
операциялар мен мәмілелерге орай ... ... ... ... әрі ... ... көрініс табады және
материалдық, сондай-ақ ұйымдастыру-функционалдық сипатымен ... Олар ... ... ... және инвестициялық саясатын
жүргізу процесінде туындап, дамиды;
4) Қазақстан Ұлттық Банкінің, Қазақстанның Даму Банкінің, мемлекеттің
қаржылық агенті уәкілетті ... ... және ҚР ... ... және т.б. ... ... Қаржылық, әкімшілік, азаматтық және басқа да аспектілерімен айрықша
көрініс табады.
Қазақстан Республикасының банк жүйесі ауқымындағы банктік қызметке орай
туындайтын ... ... ... көп ... әр ... ... қарасты қатынастар сипатында ерекшеленеді.
Дегенмен, банктік құқықтық қатынастар тек банктік құқыққа тән айрықша
топты құрады және оның пәнінің негізгі ... ... ... ... ... күрделі әрі аралас нысандағы
әлеуметтік-экономикалық өзара іс-әрекеттер барысында туындап, қалыптасатын
конституциялық, ... ... және ... сипатты-мазмұнды
қоғамдық қатынастар ретінде банктік және өзге де ... ... ... ... ... қатынастар болып табылады. Оның
субъектілері өзара сайма-сай заңи ... мен ... ... және өзге де ... акті ... ... сәйкес іс
қимылдарды, сондай-ақ нақтылы банктік қызметті іске ... ... ... ... банктік құқықтық
қатынастардың өзекті теориялық және тәжірибелік мәселелері мен өзге ... ... ... және ... ... қызмет аясындағы
экономикалық басқарушы-реттеуші, сондай-ақ қаржылық-несиелік әрі әкімшілік
құқықтық маңызды, соның ішінде қоғам мен мемлекетке, ... мен ... ... ... ... ашып ... ... тигізеді.
Сонымен айтақанымызды дәлелдеп, дәйектеу әрі ғылыми негіздеу мақсатында
құқықтық қатынас, банктік құқықтық қатынас, олардың өзіне тән ерекшеліктері
жөнінде ТМД ... және ... ... ... көзқарас,
пікірлерге тоқталып, құқықтық қатынастарға байланысты өзекті ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасағанымыз жөн болар деп санаймыз.
Ресейлік ғалым А.В. Мицкевич құқықтық қатынас ұғымының заңи ғылымдағы
негізгі ұғым ... ... ... жүйесі ретіндегі құқықтың қоғамдық
қатынастарды реттеуінің объективті сипатта болатынын айта ... ... мен ... ... белгілеу барысында субъективтік құқық
пен заңи міндет орын алады деп пайымдаған, сондай-ақ ... ... ... ... және құқықтық қатынас қатысушыларының
субъективтік құқықтары мен заңи міндеттерінің өзара байланысынан ... және ... ... ... ... ... ұғымды
қалыптастырған. Сонымен қатар ол ... ... ... ... ... және т.б. қоғамдық қатынастардың құқықтық
реттелуі ... олар ... ... ... көрініс табады деп
түсіндірген (48, 385-386 бб.(. М.Н. Марченко «Құқықтық қатынас» ұғымының
көптеген айқындамалары бар. ... ... ... ... сәйкес
құқықтық қатынас қатысушылары мемлекет ... әрі ... ... мен заңи ... иелік ететін, құқық нормаларымен
реттелген қоғамдық қатынас деп түсіндіріледі. Құқықтық қатынастың өзіне тән
белгілері немесе ерекшеліктері мыналар ... ... 1. ... ... ... ... түрін көрсетеді. 2. Құқықтық
қатынастар мемлекеттің ерік-ықтиярын көрсететін және ... ... ... ... 3.Құқықтық қатынастар олардың
қатысушыларының саналы-ерікті ... ... ... қатынастар түрін білдіреді. 4. ... ... ... ... ... әрі заңи міндеттердің ... ... ... көптеген және сан алуан байланыстарды
білдіреді. 5. ... ... іске ... ... ... ... ... қатынастар салалық нормаларға
байланысты туындайды, өзгертіледі және доғарылады. ... ... ... ... ... ... қылмыстық құқықтық,
азаматтық ... ... және т.б. ... ... ... ... және құқықтық қатынас субъектілері мен объектілеріне, заңи
фактілерге байланысты мән-жайларды сипаттаған (49, 352-359 бб.(. ... ... ... ... ... бір түрі, ал қоғамдық қатынас
адамдар арасындағы әлеуметтік байланыстар мен ... ... ... ... арасындағы заңи байланыстар деген пікірін
айта отырып, құқықтық қатынас ... 1. ... ... ... ... ... 2. ... қатынас зияткерлік және
ерік-ықтияр элементтерінен тұрады. 3. Құқықтық қатынастың негізгі ... ... ... ... ... мен ... ... 4. Құқықтық қатынас субъектілер арасындағы заңи ... ... ... ... ... ... негізгі мәні субъективтік құқық
пен заңи міндеттер болып табылатын және ... ... ... ... ... құқықтық норма негізінде туындайтын, оның ... заңи ... ... ... ... (50, 140-142 ... ... төңірегінде құқықтық қатынас тиісті құқық нормалары
негізінде қатысушыларына ... ... ... мен заңи
міндеттер нақтылы белгіленген, субъектілерінің арасындағы заңи байланыстар
мемлекеттің ... ... ... етілген, көбінесе бір тараптың
мүддесіне-ықтиярына орай туындайтын, сонымен қатар екінші ... ... ... ... ... де ... ... қатынас ретінде
сипатталады деп тұжырымдауға болады.
Қазақстандық ғалым А.С. Ибраева құқықтық ... ... ... ... мен ... ... ... орай: «Құқықтық
қатынастар-құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қатынастар. ... ... ... – бұл қоғамдық қатынас, ... ... ... қатынас және олардың іс-әрекетімен, мінез-құлқымен ... 2) ... ... ... ... әсер ... ... пайда болады. 3) Құқықтық қатынас – бұл субъективтік құқықтар мен
міндеттер арқылы пайда болатын ... ... ... 4) ... қатынас. 5) Құқықтық қатынасты мемлекет қорғайды. Құқықтық
қатынастардың түрлері: 1. Реттейтін құқықтық ... ... ... ... айтқанда, құқықтық нормалар негізінде
және соған сәйкес мінез-құлық. ... ... ... ... заңсыз әрекетінің салдарынан пайда болады. 3. ... ... тек бір ... ... ... иесі) болады. 4.
Салыстырмалы құқықтық қатынастарда барлық оған қатысушылар белгілі ... ... ... ... ...... ... мен заңда көрсетілген міндеттері ... ... мен ... ... ... (фактілерге) сәйкес туындайтын,
ерік-ықтиярды білдіретін қоғамдық қатынастар» деп пайымдаған (51, 117-118-
бб.(. ... ... Ғ.С. ... пен А.С. ... ... ... белгілер арқылы сипатталады: ...... ... ... ... ... ... – құқық нормалары негізінде пайда
болады, мемлекет арқылы қорғалады, субъектілерінің құқықтары мен міндеттері
болады. ... ... ... ... бойынша – жалпы және
нақты, абсолюттік және салыстырмалы; генетикалық және ... ...... іс ... ... ... ... бойынша –
реттеуші және қорғаушы; мазмұны бойынша – ... және ... ... ... ... – қозғалмайтын және өзгермелі» деп ... ... ... ... қатынастардың құрамы бірнеше бөлшектерден: құқық
субъектісінен, ... ... заңи ... ... ... ... ... деп түсіндірген (52, 95-б.(.
Қазақстандық көрнекті ғалым-ұстаз, мемлекеттанушы академик М.Т.
Баймаханов ... ... ... ... ... белгілі ғалым Р.О.
Халфинаның «Общее учение о правоотношениях» (М., 1974) деп ... ... ... ... ... проблемасы құқық
теориясының аса маңызды, сонымен бірге әрі күрделі ... ... ... ... ... ... зерттеу құқықтық реттеу
механизмінің аса маңызды бір буынын зерделеуге, сондай-ақ жалпы құқық
теориясының ... да ... оның ... ... ... ... құқықтық ықпал ету тиімділігінің және т.б. мәселелерін ойлау-
пайымдауға мүмкіндік береді» деп көрсете ... ... ... ... ... мәселелерінің әлі де жеткілікті әрі дискуссиялы екенін
атап өткен (53, 90-91 бб.(. ... ... Ю.Г. ... 1980 жылы
баспадан шыққан «Методологические вопросы теории правоотношений» деген
кітабына жазған ... М.Т. ... ... негізгі көрініс
«нақты мағынасында құқықтық қатынастар болмайды, тек қоғамдық ... ... ... бар» және ... ... өз мәні ... әрі
қызмет мәніне байланысты не өндірістік, не әлеуметтік, не ... не ... ... ... ... ... болып табылады. Автордың пікірі
бойынша, құқықтық қатынастарды қоғамдық қатынастардың дербес түрі ... ... ... және ... да ... ... болмайды. Осындай жайт жалпыға танылған көзқарас болмағанымен,
біздің ойымызша, құқықтың қоғамдық практикамен ... ... ... ... ... тәуелділігін мұқият пайымдауға және әртүрлі қоғамдық
қатынастар арасында орын алған және мүмкін ... ... ... ... ... мүмкіндік береді» деп тұжырымдаған (54,
с.78-80(.
Л.Г. Ефимова ... ... ... ... ... біртекті емес,
нақтылы айтсақ азаматтық және ... ... тән әр ... ... атап ... ... ... және әкімшілік құқық
нормаларымен реттеледі. Банктік ... ... ... ... ... орай әр қилы көрініс табады. Заңи әдебиетте 1930 – 1932
жылдарғы ... ... ... ... тараптардың жеткізілген
қызметтер үшін есеп ... ... ... мен міндеттері дербес
құқықтық қатынас ретінде қарастырылмаған. (Заңи әдебиетте ... ... ... ... реттелген қоғамдық қатынас ретінде қарастырылады.
Иоффе О.С., Шаргородский М.Д. Вопросы ... ... М., 1961. ... ... капитал рыногындағы делдалдық іс - әрекеттері,
олардың өз клиенттерімен жасасқан несиелік ... ... ... ... ... ... несиелік құқықтық қатынастар
болып саналады. Заңи ... ... ... ... ... ... басқа да заттарды қайтарымды негізде беру кезінде
туындайтын ... ... ... ... деп ... ... бб.(. Н.С. ... өзінің «Кредитно-расчетные правоотношения и
финансовый контроль» деп ... ... ... ... ... тән ... және құқықтық ерекшеліктері болады.
Олар арнаулы нормативтік актілермен реттеледі және оларды азаматтық құқыққа
бұрыннан ... ... ... ... жатқыза беруге болмайды.
Азаматтық құқықтық шарт құқықтық қатынастың (белгілі бір дәрежедегі) ... ... ... ... ... құқықтық
қатынастарды белгілеу (өзгерту, тоқтату) жөніндегі келісім ... Есеп ... шоты ... ... ... міндеттейтін
заңдардың нормасы диспозитивтік емес, тек ... және ... ... ... айтқанда жалпыға міндетті нұсқама сипатында
болады. Есеп айырысу қатынастары ... заңи ... Олар тек ... ... шоттың иесі арасындағы қатынастарды ғана емес, сонымен бірге
жеткізуші мен төлеуші арасындағы қатынастарды да ... және ... да, ... ... да нормаларымен реттелінеді. Несиелік
қатынастарды реттейтін көптеген арнаулы ... ... ... арнайы ерекшеліктері және банктің айрықша құқықтық жағдайы
кредиттік қатынастардың азаматтық құқықтық қатынастар ... ... ... ... әкімшілік (бұл жерде кезінде қалыптасқан көзқарас
бойынша қаржылық құқықтық қатынастар деп түсіну қажет, ... ... ... ... байланысының әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... немесе басқа заңи
фактілермен қосылып заңи факті болып ... ... ... құқық салалары
құқықтық қатынастарының туындауын негіздейді. Банк пен ... ... ... ... кешені әкімшілік (қаржылық) және азаматтық
заңнама нормаларымен реттеледі. Мемлекеттік басқару органы несиелеуді және
есеп ... ... ... ... ... жүзеге асырушы
ретінде банктің ... ... ... ... (қаржылық)
қатынастардың айқындаушы сипатын және ... ... ... сипатын білуге болады. Сонымен, несиелеу және есеп айырысу жөніндегі
құқықтық қатынастар әр ... ... ... ... ... құқықтық құбылыс болып табылады» деген пікірін дәйектеп көрсеткен
(56, 32-37 бб.(.
Осы ... ... ... ... ... ... ... қызмет аясында туындайтын қоғамдық қатынастар негізінен әкімшілік
және азаматтық құқық ... ... олар ... құқықтық
жағдайына байланысты болады, қоғамдық қатынастар құқық салалары ... ... ... және ... құқықтық қатынастарға
айналады. Біздің ойымызша Л.Г. Ефимова мен Н.С. ... ... аса ... ... әрі ... ... ... құқықтық
қатынастар мен оларға қатысты жайттар болып табылады. Себебі экономикалық
табиғатына байланысты және ... ... ... ... жұмыс
істейтін банктер құзырында туындайтын қатынастар қоғамдық (банктік)
қатынастар болып ... да ... ... орай ... ... ... қалыптасып дамиды. Тек осындай ... ... ... ... ... ... құқық салаларының қосымша ықпалының
нәтижесінде қаржылық, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық және т.б. ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыратын ұйымдардың осындай банктік қызметі
аясында туындап, қалыптасатын және дамитын ... ... ... ... қатысушыларына немесе тараптарына):
1) Қазақстан Республикасының Үкіметі;
2) Қазақстан Ұлттық Банкі;
3) Қазақстанның Даму Банкі;
4) Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі;
5) ... ... ... бірліктерінің, Астана және
Алматы қалаларының әкімдіктері;
6) Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... бөлімшелері;
7) коммерциялық банктер және банктік операциялардың жекелеген түрлерін
жүзеге асыратын ұйымдар;
8) коммерциялық банктердің тобы, одақтары, филиалдары, ... ... ... емес банктер, ... ... ... филиалдары мен өкілдіктері;
10) коммерциялық банктердің, өзге де уәкілетті кредиттік ұйымдардың
клиенттері-заңды және жеке ... ... ... ... ... ... ... салық
қызметі органдары;
12) Қазақстан Республикасының Қаржы рыногы мен қаржылық ұйымдарды реттеу
және қадағалау жөніндегі агенттігі жатады.
Аталған ... ... ... ... ... ... ... асыратын заңды тұлға (Қазақстан Ұлттық Банкі), мемлекеттік
және ... ... мен ... ... ... ... ... нақты банктік құқықтық қатынастардың субъектілерін
білдіре отырып ... ... ... ... құрамын құрайды.
Жоғарыда баяндалған қандай болмасын ... ... мен ... банктік құқықтық қатынастың құрылымы оның ... ... мен ... мәніне, сондай-ақ олардың өз
міндеттері мен құқықтарын іске ... ... ... мен ... ... ... ... банктік құқықтық қатынастың құрылымы
осындай құқықтық ... ... ішкі ... мен өзара байланысын
көрсетеді.
Банктік құқықтық қатынастың мәнін ... ... ... ... банктік қатынастың қатысушысы жоғарыда аталған субъектілердің
субъективтік құқықтары мен заңи міндеттері және олардың ... ... ... мен ... іске ... ... ... яғни
заңи және материалдық мазмұны құрайды. Демек, нақтылы субъективтік құқықтар
мен заңи міндеттер және ... ... ... нақты банктік
құқықтық қатынастың мәнін құрайды. Субъективтік құқық осындай құқыққа ие
банктік ... ... ... ... әдетте, экономикалық
мүддесін заңи іс-әрекеттерді, талаптарды іске асыру жолымен қанағаттандыру
немесе қамтамасыз ету ... ... ... Заңи ... осындай міндет
жүктелген банктік құқықтық қатынас ... ... ... яғни ... ... тек көзделген іс-әрекетті жүзеге асыру не
жүзеге асырудан өзін ... ... ... мәжбүрлеу, шектеуге ұшырау жолымен
қамтамасыз етуге ... ... ... ... табады.
Банктік құқықтық қатынас қатысушыларының ... мен ... ... ... құзыреті банктік заңнамада тікелей
көзделінеді.
Банктік құқықтық қатынас ... ... ... ... ... алуан материалдық және материалдық емес мүдделеріне бағытталған іс-
қимылдарды жүзеге асырады. Мысалы, Қазақстан ... ... мен ... рыногы
мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау ... ... ... ... ... қадағалау, реттеу, ұйымдастыру
және басқару ... ... ... құқықтық қатынаста жүзеге асыруы
барысында банк ... ... ... ... ... ... ... аясындағы мемлекеттік реттеуге ... ... ... ... ... әрі ... Негізінен
алғанда банктердің әрбір банктік құқықтық қатынаста көздейтін мүдделері
материалдық игіліктерге қол жеткізу болып ... ... ... ... қол ... ... ... банктік құқықтық қатынас
субъектілерінің іс-қимылдары нысанасы ... ... ... ... ... ... Банктік құқықтық қатынастар банктік заңнамада
көзделінген заңды фактілердің, ... ... ... ... ... ... жағдайлардың болуына орай туындайды, өзгертіледі ... ... ... емес ... мемлекетаралық
банктердің, олармен өзара қарым-қатынастағы Қазақстан Республикасы
банктерінің қызметі, оның ... ... ... ... Конституциясымен және тиісті заңдармен, ... ... ... шарттармен реттелді. Осындай мән-жайларға
байланысты өз ... Н.Ю. ... ... банктік құқық
тұрғысынан реттеу пәні ретінде ... ... ... ... ... ... элементпен күрделіленген» банктік қызмет
болып табылады. Шетелдік (немесе халықаралық) ... әр ... ... ... ... аумағында ашылған шетелдік банктің филиалы
немесе мемлекетаралық банк ... ... ... ... ... жүйе ... және ... да нысанында көрініс табуы ... ... ... өз ... бойынша біртекті болмайды. Осындай
банктік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... SWIFT құру) ішкі мемлекеттік қатынастар, ... ... ... шынайы мемлекетаралық қатынас бола алады. Банктік
құқықтық қатынастардың ... ... ... оларға қатысушы
субъектілердің ... ... ... ... ... субъектілері әр түрлі заңи табиғатқа ие болады, б.а. ... ... ... ... ... ұйымдар) де,
сонымен бірге ұлттық құқық субъектілері (заңды және жеке ... де ... Бір ... ... ... құқықтық және ұлттық құқықтық
қатынастың қатысушысы бола алады. Мәселен, мемлекет ... ... ... мүшесі бола отырып, өзара келісілген мақсаттарға қол
жеткізу үшін осы ұйымнан (мысалы, ... ... және ... ... алуға құқылы. Осындай жағдайда Халықаралық реконструкциялау
және даму банкі мен мүше мемлекет арасындағы ... ... ... ... ... ... осы ... банктер синдикатымен
заем беру туралы келісім жасасса, онда мұндай құқықтық қатынастар азаматтық
құқықтық сипатта ... және ... ... ... ... ... (64, 14-15 бб.(.
Банктік құқықтық қатынастардың ішінен өзіне тән сипатымен ерекшеленетін
банк құпиясы жөніндегі күрделі құқықтық қатынастарды жеке ... ... әрі ... ... ... деп ... Осы ... қатысты мән-жайлар «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк
қызметі туралы» Қазақстан ... ... ... ... ... бірге Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің
745-бабында «Банк құпиясы»: ... ... ... ... банк ... Банк ... құрайтын мәліметтер тізбесі және оны беру негіздері
банк қызметін ... заң ... ... деп көрсетілген (40,
198 б.(.
Банк құпиясына байланысты жайтты Қазақстан Республикасы Кеден кодексінің
26-бабының 2-тармағынан ... ... ... ... ... заңмен қорғалатын өзге де құпиядан тұратын мәліметті,
сондай-ақ ... ... және ... ісі ... өзге ... ... құпия ақпаратты, осы баптың 3-тармағында көзделген
жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарына пайдалануына, сондай-ақ үшінші тұлғаларға ... (42, 16 ... ... ... банк ... ауқымында, б.а. Қазақстанның
экономикалық кеңістігінде, сондай-ақ сыртқы экономикалық қызмет аясында
банк құпиясына байланысты ... ... ... ... банктер және банк қызметі туралы» ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Кеден кодексінің 26-бабымен және т.б.
нормативтік құқықтық актілермен, оның ... ТМД ... ... жасасқан
келісімдермен және халықаралық банктік шарттармен (келісімдермен)
реттеледі.
«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк ... ... ... ... ... ... «Банк құпиясына банк
депозиторлары, клиенттері мен корреспонденттері банк ... ... ... ... мен ... туралы, сол есепшоттар мен банкінің
өз есепшоттарындағы ақшаның қалдығы мен қозғалысы туралы, банк операциялары
туралы ... ... ... жалпы шарттарынан басқа), сондай-ақ
банкінің сейф жәшіктерінде, шкафтары мен үй-жайларында сақтаулы ... ... бар ... ... ... сипаты мен құны туралы
мәліметтер кіреді» делінген. Осыған қарап біз «банк құпиясының» және ... ... ... ... ... б.а. ... банктік
қатынастардың Қазақстан Республикасындағы барлық банктердің қызмет аясын
толығымен қамтитынын көреміз.
Сонымен, банк құпиясы ... ... аса ... әрі аралас сипатты
орталық ұғымы болып табылады. Қазақстан ... ... ... ... мен ... ... мен
депозиттері жөніндегі құпияға, сондай-ақ ... сейф ... және ... ... ... ... құпиясына
кепілдік береді. Өз өкілеттігі шегінде ... ... ... ... банк ... ... табылатын мәліметтерді алуға мүмкіндігі ... ... ... ... және өзге де ... (шетелде
банк клерктері деп аталады, дисс.авт.) өздеріне мәлім банк құпиясын жария
етсе қылмыстық жауапқа тартылады.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... банктік құпияны құрайтын мәліметтерді заңсыз алу мен
жария ету» ... ... ... ... ... ... олардың иесінің келісімінсіз, бұл құпия қызметіне немесе
жұмысына байланысты сеніп тапсырылған адамның пайдакүнемдік ... өзге ... ... ... ... ... етуі немесе пайдалануы, бұл әрекет ірі
зиян келтірсе - екі ... бес жүз ... ... ... ... ... ... адамның екі айдан бес айға дейінгі жалақысының
немесе өзге да табысының мөлшерінде айыппұл салуға, не төрт ... алты ... ... ... не бір ... екі ... ... мерзімге түзеу
жұмыстарына, не жүз айлық есептік көрсеткіке дейінгі ... ... ... бір айға дейінгі кезеңдегі жалақысының немесе өзге ... ... ... салына отырып не онсыз үш жылға дейінгі
жазаланады» деп көрсетілген (65, 70-71 ... ... ... (мүліктің) иесіне, есепшот (мүлік) иесінің жеке
өзі банкінде ... ... ... ... ... ... кез келген
үшінші адамға; Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... ... ... ... шоттардың бар екендігі және
нөмірлері ... ... банк ... ... ... ... адам қол қойған жазбаша сауал негізінде, есепшоттың иесі банктің
қарыз алушысы, кепілдік берушісі, кепілдеме ... ... ... ... ... ... жағдайда банкіге; заңды тұлғалардың банк
шоттарының және заңды тұлға ... ... ... ... асыратын
жеке тұлғалардың ағымдағы шоттарының бары-жоғы және нөмірлері туралы, осы
шоттардағы ақша ... және ... ... ... а) ... алдын ала тергеу орындарына; б) соттарға; в) ... ... ... ... экспорттық және (немесе) импорттық
операциялары бойынша ... ... д) ... ... ... іс жүргізу органдарына; жеке тұлғаның банк шоттарының бар-жоғы
және нөмірлері туралы, осы шоттардағы ақша қалдықтары мен ақша ... ... ... оның ... сейф ... ... мен
үй-жайларында сақтаулы жатқан мүлкінің сипаты мен құны туралы қолда бар
мәліметтер: а) жеке ... ... б) ... және ... ала ... в) соттарға; г) прокурорға 5-8-тармақтарда көзделген негіз
бойынша және айқындалған шекте ашылады және ... орай ... ... ... ... ... бірге жеке тұлғаның банктік шоттарының бар-жоғы және нөмірлері,
олардағы ақшаның ... ... ... ... ... ... ... мен үй-жайларында сақтаулы жатқан оның мүлкінің бар
екендігі, сипаты мен құны туралы қолда бар ... ... иесі ... ... а) мұра ... есепшот иесі деп көрсетілген адамдарға;
б) соттар мен нотариустарға (соттық ұйғарымы, қаулысы немесе ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп жатқан
мұрагерлік істер бойынша); в) шетелдік консулдық мекемелерге (олар жүргізіп
жатқан істер бойынша) беріледі.
Банктердің заңды ... ... ... тұлға құрмай кәсіпкерлік
қызметті жүзеге асыратын жеке тұлғаларға банк шоттарының ашылғаны туралы
салық органына міндетті ... ... ... ... тәртібімен
таратылатын банкті тарату комиссиясының жеке тұлғалардың банк ... ... ... ... салымшыларға ақшасын қайтарумен байланысты
шараларды жүзеге асыру үшін салымдарға (депозиттерге) ұжымдық кепілдік беру
(оларды сақтандыру) жөніндегі ... және ... ... ... ... ашу ... табылмайды.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 526-бабының 1)-
тармақшасына сәйкес ... ... банк ... ... ... ... ұйымдар: «салық төлеу резидент еместердің жинақ шоттарынан
және (немесе) шетелдік ... ... ... банк шоттарын ашу кезінде, салық төлеушінің тіркелу нөмірін ескеру
(бұл жерде ескерілгендігі деген ... ... еді, ... ... салық
төлеуші заңды тұлғаға және жеке кәсіпкерге ... ... ... ... органдарын үш жұмыс күні ішінде хабардар етуге» міндетті.
Осыған ... ... ... ... ... қаржылық құқықтық
сипатта көрініс табады және оның субъектілеріне салық қызметі ... ... оның ... төлеуші жатады.
Осы банк құпиясы жайындағы кейбір ... ... ... - Негізгі заңының 18-бабының ... ... ... ... жеке салымдары мен жинаған қаражатының,
жазысқан хаттарының, телефон ... және ... ... алысқан
хабарларының құпиялығы сақталуына құқығы бар. Бұл құқықты шектеуге ... ... ... мен ... ... ғана жол ... деп
айтылғаны мемлекет пен қоғам өміріндегі қандай болмасын ... ... банк ... ... ... маңызды екенін әрі жоғары
деңгейде конституциялық ... ... ... тиіс екендігін
дәлелдейді (2(.
Сонымен, банктік қызмет аясындағы банк құпиясына ... ... ... банктік құқықтық қатынастар азаматтық құқықтық, қаржылық
құқықтық және әкімшілік ... ... бола ... жекеше құқықтық және
мемлекеттік құқықтық қатынастар түрінде көрініс табады деп тұжырымдаймыз.
Міне, ... ... ... ... ... мән-жайларын
зерделеп білу үшін жоғарыдағыдай, ... ... оның ... ... ... сипаттама беру қажеттігін дәлелдедік. Демек, банктік
құқықтық ... ... ... тән ... ... белгілері арқылы
айқындауға болады деп санаймыз.
Жоғарыда айтылған ой-пікірлердің және шолу ... ... да ... ... ... ... ... белгілерінің ішінен ең
маңыздылары мыналар болып табылады деп ... банк ... ... ... барысында банктік қызмет аясында
туындаған әрі ... ... ... ... банктік құқық
нормаларымен реттеледі.
2. Банктік құқықтық қатынастар субъектілерінің заңи ... ... ... және өзге де ... ... ... Ұлттық
Банкінің және Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және қадағалау
жөніндегі агенттіктің ... ... ... тиісті банктік
шарттарда, халықаралық банктік шарттарда (келісімдерде) айқындалып,
белгіленеді.
3. Банктік ... ... ... құқықтық, қаржылық
құқықтық, әкімшілік құқықтық, азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... ... мән-жайын материалдық-
заттай банктік қатынастар құрайды.
5. Мемлекеттік қаржылық құқықтық ... ... ... бір тарапында Қазақстан Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму
Банкі, ҚР Қаржы ... мен ... ... реттеу және қадағалау
жөніндегі агенттігі, ҚР Қаржы министрлігінің Салық комитеті мен оның ... ... ... ... ... сай ... қаржылық
агенттері (уәкілетті банктері) болып табылатын коммерциялық банктер тұрады.
6. Банктік ... ... ... ... сипаты сенімділік,
мүдделілік негізінде қалыптасатын банктік байланыстарда айқын көрініс
таппағанымен, осындай ... тән ... ... ... ... ... құқықтық қатынастармен жақындата түседі.
7. Банктік құқықтық қатынастардың міндетті субъектілері - банктер өз
уәкілеттіліктеріне орай ... ... ... әрі
экономикалық егемендігін қамтамасыз етуге ат салысады.
Сонымен қатар Қазақстандағы банктік ... ... ... ... және ... ... ... нарықтық
икемділігімен ерекшеленетіндіктен, аталмыш қатынастар банктік қызмет
ауқымында үйлесімді әрі ... ... ... ... ... ... банктер өз өкілеттіктері
ауқымындағы операциялары мен тиісті іс-әрекеттерін ... ... ... ... іске ... ... аталмыш қоғамдық қатынастарда
мемлекет пен қоғамның және жеке ... ... - ... ... ... ... табады.
Сонымен, Қазақстан Республикасының банктік заңнамалық актілері мен банк
секторына қатысы бар өзге де ... ... ... ... ... ... банк ... жұмыс істеуіне орай банктік
қызмет аясында (барысында) туындайтын қоғамдық банктік қатынастарды жан-
жақты регламенттеу мүмкіндігінің зор ... ... ... ... ауқымында қалыптасып, дамыған ... ... ... ... даму тенденциялары, банк
жүйесінің жұмыс ... ... ... ... ... ... және ... өзекті мәселелерінің тиісті шешімін ... ... ... ... жүйелендірілуіне, сондай-ақ жетілдірілуіне
орай мән-жайларды мұқият айқындауға септігін ... деп ... ... ... ... ... даму ... банктік құқықтық қатынастар елімізде ... ... ... және ... ... тиісінше (оң) нәтижесі ретінде
көрініс табуда.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҚАРЖЫЛЫҚ ... ... ... ... Қазақстан Ұлттық Банкі құзырындағы және Қазақстанның Даму Банкі
қызметінің аясындағы мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастар
Қазақстан Ұлттық Банкі ... ... ... құқықтық қатынастарда
Қазақстан Республикасының мүддесін білдіретін, мемлекеттің ақша-несие
саясатын іске ... ... ... тиесілі құзыретін айрықша уәкілетті
мемлекеттік қаржылық-несиелік орган және ... ... - ... ... ... асыратын, дербес балансы бар, Қазақстан Республикасы банк
жүйесінің жоғарғы деңгейін қалыптастыратын мемлекеттік ... банк ... ... ... ... бөлімінің бөлімшелерінде баяндалғандай
Қазақстан Ұлттық Банкі ... ... ... ... ... ... шешуші элементін қалыптастырады. Ол өз құзырындағы
ұйымдастыру және функционалдық қызметін, сондай-ақ банктік ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі туралы», «Қазақстан Республикасындағы банктер
және банк ... ... ... мен ... ... ... ... Республикасы заңдарын, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Президентінің
актілерін, Қазақстан Республикасы жасасқан ... ... ... ... ... туралы ережені», Қазақстанның 2030
жылға дейінгі Даму стратегиясын басшылыққа алады.
Қазақстан Ұлттық Банкі жүргізетін ресми ақша-несие саясатының мақсатын
бағдарын, оның ел ... ... рөлі мен ... ... ... орган әрі мемлекеттік орталық банк ретіндегі ерекше
экономикалық және құқықтық мән-жайларын, оның қаржылық-несиелік ... ... ... ... ... ... қатынастардың
мемлекеттік қаржылық құқықтық аспектісін және мәні мен маңызын ғылыми
зерделеп ... бір ... ... сондай-ақ Дипломдық зерттеу
барысында жасалатын тұжырым-қорытындылардың дәйектілігіне қол жеткізу үшін
орталық банктердің ... даму ... ... және ... саласы
ғалымдарының көзқарас, ой-пікірлеріне шолу және талдау жүргізу қажет деп
санаймыз.
Көпшіліктің сеніміне ие ... ... ... көрсетуінің
нәтижесінде эмиссиялық айрықша құқық берілген аса ірі банктер ХІХ ғасырдың
аяғы мен ХХ ... ... ... елдің банк секторынан орын ... ... ... банк 1668 жылы құрылған Швецияның Орталық Банкі –
Рикс банк болып табылды. 1694 жылы ... ... ... ... ... болғанымен жекеше компания ретінде жұмыс ... 1844 ж. ... ... оған ... ... ... кейінірек ерекше мәртебе
берілген. 1946 жылы Англия Банкі мемлекет қарамағына ... ... ... ... ... акционерлік қоғамы ретінде 1800
құрылды. 1848 жылы Франция Банкі ... ... ... ... шығаруға мүмкіндік беретін эмиссиялық құқыққа ие болды. ... ... ... де ... ... ... ... Орталық банкі
– Рейхсбанк 1876 жылы ел аумағындағы ақша ... ... ... ... 1957 жылы ... ... ... Федералдық Банкі, ал
Германия Демократиялық Республикасында Мемлекеттік банк ұйымдастырылды.
Жапония Банкі 1882 жылы, Итальяндық Ұлттық Банк ... ... ... 1893 жылы, ал АҚШ Федералдық Резервтік жүйесі 1913 жылы құрылды.
Еуропада Орталық банк ... ең ... ... ... ... ... 1782
жылы құрылған еді. 1962 жылы Испания Банк мемлекеттік банкке айналдырылды
[76, 499-500 бб.].
Ресей Федерациясының Орталық банкін ... ... ... ғасырдың
ортасынан бастап 1860 жылға дейін қаланған болатын. Ол 1860 жылы Ресей
Мемлекеттік ... 1872 жылы ... ... 1917 жылы ... ... ... Мемлекеттік банк, 1988 жыл осы Мемлекеттік банк, 1991 жылы Орталық
банк болып қайта ұйымдастырылып, ... ... ... [90, 10-13 бб.].
Орталық банктердің туындау тарихы мен олардың қандай болмасын елдің
кредит жүйесінде атқаратын функциялары мен ... ... ... ... ... ... даму стадияларында орталық (эмиссиясық)
және коммерциялық банктердің аражігі нақтылы ... ... ... ... жұмылдырудың қайнар көзі ретінде кең ... ... ... ... жүйесінің ілгерілеп дамуына орай
банкнот ... ісі ... аса ірі ... банктерде
орталықтандырылып, осының нәтижесінде банкноттар шығарудың монопольдық
құқығы бір банктің ... ... ... кездерде осындай банк
эмиссиялық немесе ұлттық ... ... ... банк (ОБ) деп ... заманғы жағдайларда көптеген елдердің орталық банктері кейбір мән-
жайлар бойынша мемлекеттік болып табылмаса да мемлекет қарамағындағы ... ... ... ... ... ... капиталының бір бөлігі,
Жапония Банкі капиталының 55%, ... ... ... ... 50 ... ... ... Орталық банктің айтарлықтай дәрежедегі
тәуелсіздігі оның инфляциялық экономикалық ... ... ... ... және ... тұрақтылығын қолдауына байланысты міндеттерімен
шартталынады. Орталық Банкке қандай болмасын ... ... де ол ... ... ... ... ... орган болып табылады» деген
және т.б. көзқарасын толық білдірген [14, 64-65 ... ... ... ... банк ... іске ... банктің мәні екі жақты көрініс табады. Ол бір қарағанда қарама-
қайшы мән-жайды: ... ... және ... ... ... және ... ... біріктіріп, білдіреді. Орталық
банк өз құзырында қандай болмасын ... ... ақша ... ... ретіндегі эмиссиялық банктің және қаржы жүйесінің, оның ішінде ақшалай-
несиелік қатынастардың реттеушісінің ... ... ... бір топ ... «РФ ... ... ... мәртебесі
мемлекеттік-құқықтық және жекеше құқықтық сипатта көрініс табады» деген
шешімге тоқталған [15, 45-54 бб.].
«Тарихи Орталық ... ... ... ... үш ... бөлінеді:
мемлекеттік орталық банктер, яғни олардың капиталы түгелінен мемлекет
меншігінде (мысалы, ... ГФР, ... ... ... ... (мысалы, АҚШ, Италия); аралас акционерлік қоғам, капиталының ... ... ... ... ... Кейбір орталық банктер
бірден мемлекеттік (Германияда, Ресейде), кейбіреулері акционерлік қоғам
болып ұйымдасып, ... ... Банк ... ... ... ... Орталық банктің атқарушы ... ... ... ... әр ... ... ... орталық банктің үкіметтен
тәуелсіз қызмет істеуі мүмкін ... ... ... ... ... – ақша-несиелік және қаржы саясатын мүлтіксіз орындау
орталық банк қызметінің түйіні. Сайып келгенде кез ... ... ... ... әрі ... ... ... тоғысады» деп пайымдаған
Б.А. Көшенова орталық банктер атқаратын қызметтің сипаттамасын берген [5,
137-138 бб.].
А.Г. ... ... ... банктердің туындауы және олардың
маңызы жөніндегі көзқарасы бойынша: «Алғашқы орталық банктер XVII ғасырдың
аяғына таман ... ... ... банк өз ... жүзеге асыруы
барсында нарықтық және нарықтық емес сәттерді ұштастырады. Орталық ... ... ... және ... ... ақша ағындарының басты
реттеушісі болып ... ... банк ... ... мен ... дәл ортасынан орын алады. Орталық банк ақшалай ағындарды ақша-
несие және қаржы ... ... ... бөлу ... ... ... жәрдемін тигізеді. Былайша айтқанда, мемлекеттік ... ... ... тигізеді [60].
Н.Б. Глушкова «Қандай болмасын елдің ақша-несие жүйесінің негізгі буыны
Орталық банктер: орталық ... ... ... ... (АҚШ ... жүйе), эмиссиялық банк, ел банкі ... ... және т.б.) ... ... ... аталады. Орталық банктің маңызы
оның мемлекет пен экономика арасында ... ... ақша және ... ... ... ... ... Мемлекеттік қаржылар мен
банктік ресурстың аражігін ажырату, яғни ... ... ... ... шектеу қою қажеттілігіне байланысты орталық
банктерге ерекше мәртебе беріледі. ... ... ... ... ... тәуелсіз болып табылады» деген пікірін білдірген [16,
20-21 бб.].
«Еуроодақ (ЕО) елдері экономикасының одан әрі ... ... ... құрылуына әкеп соқты» деп мәлімдеген Е.Б. ... ... ... ... ақша-несие саясатының теориялық негіздерін
зерттеуі барысында мынадай тұжырым жасаған: «Ақша-несие саясаты экономиканы
реттеу жөніндегі мемлекеттік саясаттың бір ... ... ... ... ... ... банк немесе банктердің банкі
болып табылады. Оған ... ... ... ... ақша ... бағамын реттеуге монопольдық ... ... ... банк ... ... ... ... көрсетуі кезінде үкіметтің агенті
және банк жүйесінің ... ... ... ... ... ... ақша-несие саясатын іске асыру принциптеріне: орталық банктің
экономикалық және саяси ... ... ... қоғамға есеп беруі;
ақша - ... ... ... және ... ... [92, ... бб.].
Ю.И. Коробов пен Н.Н. Шулькова банктердің, банктік ... ... ... ... ... ... ... банктердің бір-бірінен өзгеше екі типі ... ... ... ... ... Банктік (несиелік) қатынастардың даму
заңдылықтарын талдау осы банктердің әр бөлек даму кезеңінде ... ... банк ... әр ... ... ... Орталық
банк – кәдімгі мекеме. Осыған байланысты оның негізгі ... ... және ... ... ... ... орталық банк
елдің эмиссиялық орталығының «банктердің банкінің», ... ... ... есеп айырысу орталығының және экономиканы реттеу органының
міндеттерін орындайтын екі деңгейлі банк жүйесінің жоғарғы ... ... ... ... ... деп ... [17, с.27].
Л.Г. Ефимова «Несие жүйесі нақты мемлекеттің ортақ мақсаттарға және
міндеттерге сай іштей ... ... ... ... ... ... Ол жай банктермен қатар несие жүйесін
басқару функциясын орындайтын орталық ... ... ... кезде
қалыптасады. Банктік істің ... даму ... ... ... ... ... басты айырмашылығы оның ... ... ... ... ... ... ... кредиттік
мекемелерді басқару жөніндегі құқыққа ие болды» деп баяндаған және ... ... ... банк ... ... деңгейін білдіретінін
әрі ол біруақытта арнаулы құзыретті мемлекеттік басқару органы, сондай-ақ
шаруашылық ... ... ... ... ... болып табылатыны туралы
мәлімдеген [55, 6-7 бб.].
Н.М. Артемов ... ... ... банкі құқықтық мәртебесінің
өзіндік ерекшелігі бар. Ол бір жағынан несиелік ... ... ... өзге де клиенттермен азаматтық құқықтық мәміле жасай алатын
заңды тұлға болып табылады. Ал басқа жағынан оған Ресей Федерациясының ақша-
несие жүйесін ... ... кең ... ... өкілеттігі берілген. Ресей
Банкі арнаулы қаржылық-несиелік ... ... ... ретінде
қарастырылады» деген пікірін-ойын айтқан [74, 115 ... ... ... ... ... ... ... орны мен рөлі жөніндегі ой-пікірін «АҚШ банк жүйесі ұйымдастыру мен
басқаруды орталықсыздандыруымен ерекшеленеді. Ал ... банк ... ... ... ... ... ... банкі
коммерциялық банктердің қалыптасуына және қызметтер көрсетуіне зор ықпалын
тигізді. Басқа елдерде орталық банктердің ... ... ... дамуымен қатар жүргізілді. Орталық банк валюталық және ... ... ... макроэкономикалық көрсеткіштерге сүйене
отырып ақша және несие сяасатын ... ат ... ақша ... ... ... және ... ... ұйымдастыруға жауапты
болады. Орталық банк экономика және банктік іс ... ... ... ... ... ... Орталық банктің
макроэкономикалық көрсеткіштерді, яғни инфляция темпін, ақша ... ... ... ІЖӨ ... ... қатысуы заңнамалық
негізде бекітілген және ол оның міндеті болып табылады. Нарықтық жағдайда
Орталық банк ... мен ... ... ... ... ... ... кредиттік және ұйымдастырушы көмекті көрсете отырып құруға
тиіс. Орталық банктің ... ... ... ... ... ... ... банктердің инвестиция
саласындағы қызметін реттеу, кепілдендіруші қорларды құру, олардың ... қор ... ... ... жаңа банктік технологияларды
енгізу, оның ... ... ... жатады» деп
тұжырымдаған және орталық банк қызметінің банк ... ... ... ... ... ... (93, 54-59 ... Четвериков «Орталық банк (Ресей банкі) ... ... ... ... және ... реттеу органы болып табылады.
Ресей Банкі Мемлекеттік Думаға есеп ... ... ... ... ... ... ... қаржылық және несиелік қатынастарды
реттеуде зор рөл атқарады. Оған ақша эмиссиялау құқығы ... ... ... ... ... ... ... жағын сипаттаған (94,
452 б.(.
Н.И. Химичева ... банк ... ... банк ретінде КСРО Мемлекеттік
банкі мен коммерциялық банктер құрады. Ресей заңнамасы ... ... РФ ... банк ... ... ... ... қалған банктен
тұратын екі деңгейлі банк жүйесі белгіленді. Орталық банк (Ресей Банкі)
банк жүйесінде ... орын ... ал оның ... ... аса ... ... Ол бас банк болып табылады. РФ Орталық
банкінің заңды тұлға ... бар. РФ ... ... ... ... пен оның бөлімшелері барлық салықтарды, алымдарды, баждарды және ... ... ... төлеуден босатылған. Орталық банк ақша-несие
қатынастарын ұйымдастыру ... ... ... бар мемлекеттік реттеу
органы ретінде көрініс табады. РФ Орталық банкінің монополиясына қолма ... ... және ... ... ... жатады» деп
түсіндірген (68, 97-98 бб.(.
Д.К. ... ... ... ... в ... ... деп аталатын Дипломдық зерттеуінде
Қазақстан Ұлттық Банкі жайында мынадай тұжырым ... «7. ... ... ... ... ... мемлекеттік орган болып табылады.
... Ұлттық Банкке мемлекеттік басқару органдарының барлық белгілері тән.
11. ... Банк ... ... ... ... ... ... етуге
байланысты қатынастарда ғана тең құқықты тарап сипатында көрініс табады. Ал
өзге барлық жағдайларда тек оның ... ... ... ... ... ... (95, 155-157 ... Осипов Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің мән-жайын «Қазақстан
Республикасының Банкі туралы ... ... ... ... банктік қызмет аясында бақылау және қадағалау функцияларын және
негізгі қаржылық өкілеттігін ... ... ... ... ... (96, 16 ... Ажиханов Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің мемлекеттік билік
және басқару органдары жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... талдай келе «Ол банк жүйесін мемлекеттік
реттеуші арнайы орган ретінде банктер мен ... да ... ... және ... ... олардың мүдделеріне
қызметтер көрсетуді жүзеге асырады және заңнамада ... ... ... үшін ... ... Ұлттық Банк өз қызметін банктердің және
басқа да қаржылық-несиелік ұйымдардың сенімділігін ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне және дамуына - ... қол ... ... әкімшілік құқықтық және азаматтық
құқықтық әдістерді ұштастыра отырып жүзеге асырады» деп ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Заңының 1-бабында (Қазақстан Республикасының банк жүйесі). «... ... ... ... (Қазақстан Ұлттық Банкі) Қазақстан
Рсепубликасының орталық банкі болып ... және ... ... ... ... (бірінші) деңгейін білдіреді. Қазақстан Ұлттық Банкі
басқа елдердің орталық банктерімен және ... ... ... ... мен ... да ... ұйымдарында өз құзыреті
шегінде Қазақстан Республикасының мүддесін ... ... ... өз ... ... кезінде пайда табу мақсатын басшылыққа алмауға
тиіс...». 2-бабында (Қазақстан Ұлттық Банкі қызметінің құқықтық негізі)
«Қазақстан Ұлттық ... өз ... ... осы ... ... ... банктер және банк қызметі ... ... ... ... басқа да заң актілерін, Қазақстан
Республикасы Президентінің актілерін және Қазақстан Республикасы жасасқан
халықаралық шарттарды ... ... ... деп ... (20, 1-
2 ... қатар, аталмыш Қазақстан Республикасы Заңының 3-бабында
(Қазақстан Ұлттық Банкінің есептілігі) ... ... ... ... ... ... ... былайша көрініс тапқан: «Қазақстан
Ұлттық Банкі Қазақстан Республикасының Президентіне есеп ... ... ... ... ... ... ... Президентінің Қазақстан Республикасы Парламентінің келісімімен
Қазақстан Ұлттық Банкінің Төрағасын ... және ... ... ... Банкі Төрағасының ұсынуы бойынша Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... және ... босатуы;
Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан Ұлттық Банкінің жылдық
есебін бекітуі...» және ... ... ... ... Банкі құзырында туындап,
қалыптасатын мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастарды ... ... ... ... ... жасалған тұжырымдарды
түйіндеу-қорытындылау арқылы Қазақстан Ұлттық Банкінің экономикалық әрі
құқықтық ... ... ... ... жан-жақты айқындау (ашып
көрсету) қолға алған ғылыми зерделеу және зерттеу маңызын арттыра түседі.
Сонымен, Қазақстан Ұлттық Банкі:
1. дүниежүзіндегідей және ТМД ... ... ... банкі болып табылады. (Е.А. Рыжкова мен Г.П. Толстопятенконың, Е.Б.
Стародубцеваның, Д.Г. ... мен С.В. ... және Е.Г. ... ... А.Г. Братконың, Н.Б. Глушкованың, С.Р. Моисеевтің, Л.Г.
Ефимованың, Н.М. Артемовтың, В.С. Четвериковтың, Н.И. Химичеваның көзқарас,
пікірлерін және ... ... ... ... туралы» Қазақстан
Республикасы Заңының 1-бабын (2-абзацын) қараңыз);
2. басқа елдердің тек орталық банктеріне тән ақша ... қол ... мен ... эмиссиялаудың монопольдық құқығына ие мемлекеттік
банк болып саналады. (Е.А. ... мен Г.П. ... ... Д.Г. ... мен С.В. ... және Е.Г. ... А.Г.
Братконың, С.Р. Моисеевтің, Ю.И. Коробов пен Н.Н. Шулькованың, ... Н.И. ... ... ... ... және ... ... тиісінше жұмыс істеуін қамтамасыз
ететін, сондай-ақ банк жүйесін мемлекеттік реттеуші ... ... ... ... (Е.П. Жарковскаяның, Д.Г. Алексеева мен С.В.
Пыхтиннің және Е.Г. Хоменконың, А.Г. ... С.Р. ... ... Н.М. ... В.С. ... В.С. Четвериковтың, Н.И.
Химичеваның, Д.К. Абжановтың пікірлерін, тұжырымын қараңыз);
4. Қазақстан Республикасы банк жүйесінің ... ... ... (Ю.И. ... пен Н.Н. Шулькованың, Н.И. Химичеваның
пайымдауларын және «Қазақстан ... ... ... ... ... ... 1,2-абзацтарын қараңыз);
5. Қаржылық-несиелік арнаулы билік өкілеттігі бар, жартылай нарықтық,
уәкілетті мемлекеттік орган ... ... (Д.Г. ... ... және Е.Г. ... А.Г. ... Л.Г. ... В.С.
Пашковскийдің, В.С. Четвериковтың, Н.Х. Химичеваның, Д.К. Абжановтың, ... С.О. ... ... және ... ... Заңының 7-8-баптарына назар аударыңыз);
6. мемлекеттік мекеменің ұйымдық-құқықтық нысанындағы заңды тұлға ... ... ҚР ... ... Е.П. Жарковскаяның, Д.Г.
Алексееваның, С.В. Пыхтиннің, Е.Г. Хоменконың, Л.Г. ... ... Н.И. ... Д.К. ... ... ... өз құзыреті шегінде Қазақстан Республикасы Үкіметінен ... ... ... тек Қазақстан Республикасы Президентіне бағынысты
арнайы билік өкілеттігі бар ... ... әрі ... банк ... (Е.П. ... Б.А. Көшенованың, Н.Б. Глушкованың, С.Р.
Моисеевтің, В.С. Четвериковтың көзқарастарын және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... туралы ҚР заңының 3-бабын қараңыз) деген тұжырым жасауға
болады.
Демек, осындай ... ... орай ... ... ... жоғарғы деңгейін білдіретін Қазақстан Ұлттық Банкі бүгінгі таңда
мемлекеттік мекеменің ұйымдық-құқықтық ... ... ... өз
құзырындағы филиалдарын, өкілдіктерін және ұйымдарын қоса тікелей бағыну
схемасындағы орталықтандырылған ... ... ... ... ... құрамына кірмейтін, тек Қазақстан Республикасы
Президентіне ... ... ... ... ... ... ... тағайындайтын, өзіндік дербес балансы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік орталық банкі болып табылады деп түйіндейміз.
Сонымен қатар, ескеретін аса ... ... ... ... ... мемлекеттік орган ретінде «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі
туралы» Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... және оны ... мақсатында өз құзыретіне
жататын мәселелер бойынша Қазақстан Республикасының аумағындағы барлық
банктердің, банк ... ... ... ... ... және ... клиенттерінің, басқа да заңды және жеке ... үшін ... ... ... ... шығарады.
Осы айтқанымызды дәйектеу мақсатында «Нормативтік ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек,
онда уәкілетті органдар, яғни Қазақстан Республикасының Конституциясында,
осы Заңда, сондай-ақ сол ... мен ... ... ... айқындайтын заңдарда ... өз ... ... құқықтық актілер қабылдауға хақылы Қазақстан ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің
аталғанына көз жеткізуге ... ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік органдардың Қазақстан ... ... ... де, ... де, оның ішінде Қазақстан
Республикасы Ұлттық Банкінің нормативтік құқықтық актілері үшін (бұл жерде
оның әр ... ... ... актілерді қабылдауы тәртібінің
ерекшеліктерін, ... ... ... ... мен ... ... заң ... Қазақстан Республикасы Президентінің және
Үкіметінің актілерімен, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтарымен,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің осы ... ... ... ... нақтылы көрсетілген [98, с.3, 15].
Қазақстан Ұлттық Банкіне өз құзыреті шегінде, ... ... ... ... ... асыратын негізгі міндеттері, функциялары
және өкілеттігі ауқымында қоғам мен мемлекеттің мүддесін, ... ... ... әрі ... ... ... ... сондай-ақ
тұрақтылығын жан-жақты қамтамасыз ету жүктелген.
Осындай мән-жайларға байланысты Қазақстандық ғалымдар А.Т. ... ... ... ... назар аударсақ, олар «Мемлекеттік орган ҚР
заңнамасында белгіленген тәртіппен құрылған, мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады» дей отырып, мемлекеттік органға мемлекеттік билік өкілеттігі тән
болады деп түсіндірген (99, 89-90 бб.(.
Демек Қазақстан ... ... ... тән ... ... ... ақша-несие және қаржы-бюджет саясатының ... ... ... ... банктік операциялары мен мәмілелері, сондай-ақ
мемлекеттік басқаруға және реттеуге қатысты (бұл ... ... ... ... ... арқылы, дисс.авт.) жүзеге асыратын
функциялары барысында ... ... ... ... (мемлекеттің
тікелей немесе жанама ... ... ... ... ... құқықтық қатынастар, азаматтық құқықтық қатынастар,
әкімшілік құқықтық қатынастар, ... ... және ... да
белгілерімен мазмұндалады.
Қазіргі заманғы нарықтық сипаттағы мемлекеттік ... ... ... Ұлттық Банкі негізінен жалпымемлекеттік
мүдделерді қамтамасыз етуге ат салысады, яғни қоғам мен ... ... ... ... ... өзінің балансындағы ақшалай қорлар,
алтын-валюта активі және т.б.) қалыптастыру, ... ... ... ... (бұл ... ... ... негіздеу,
мемлекеттік қаржылық ... ... ... ... барысында
мемлекетке тән функцияларды іске асырады.
Демек, Қазақстан Ұлттық Банкінің уәкілетті мемлекеттік қаржылық-несиелік
орган ретіндегі қызметі мемлекеттік ... ... ... табылады, ал оның
нәтижесінде туындайтын банктік қатынастар өздерінің ... ... ... әрі ... бойынша қаржылық құқықтық ... ... ... ... ... ... ... банктік құқықтық
қатынастардың қаржылық-құқықтық аспектісі жоғарыда, І-бөлімнің үшінші (1.3.
бөлімшесінде) баяндалған жайттарға ... ... және ... ... тән ... орай ... және ұйымдастыру
қаржылық құқықтық қатынастары сияқты топтарға бөлінеді. Қаржылық құқықтық
аспектілі банктік құқықтық ... ... ... (Қазақстан
Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму Банкі немесе мемлекеттің қаржылық агенттері
коммерциялық банктер ... ... даму ... сай ... екі ... заңи ... ... (орын алуын)
көздейді.
Дегенмен, мемлекеттің ... ... ... ... ету ... әрі ... атынан қандай болмасын қаржылық
құқықтық қатынасқа қатысатын ... ... ... ... ... ... және осы қаржылық қатынастарды заңға тәуелді нормативтік
құқықтық ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Қазақстан Ұлттық Банкінің тиісті ... ... ... ... ... қаржылық құқықтық аспектісі осы
қатынастардың ... ... ... ... ақшалардың
болуына орай көрініс табады.
Банктік құқықтық ... ... ... ... қаржылық қатынастар болып саналады.
Қазақстан Ұлттық Банкі негізінен алғанда банк жүйесіндегі экономикалық
және заңи байланыстарды ... оның ... ... ... сай іске ... ... ... басымдығы мен оны жүзеге асыру
тәртібін белгілеуге ат салысады.
Сөйтіп, Қазақстан ... ... ... ... мемлекеттік
қаржылық құқықтық қатынастар ... және ... ... болып бөлінетіні анықталған сыңайлы.
Қазақстан Республикасының банк жүйесінде Қазақстан Ұлттық Банкінің
тиісті қаржылық-несиелік ... ... ... ... ұйымдастыру қаржылық құқықтық қатынастары туындаған әрі туындауға ... ... ... қатынастардың тиісінше және дұрыс ... ... ... ... ... ... орай, Қазақстан Ұлттық Банкі құзырындағы ұйымдастыру және
материалдық қаржылық құқықтық ... ... ... ... ... және ... жүргіземіз.
Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 24 сәуірдегі Бюджет кодексінің ... 1 және ... ... 3-тармағына, 192-бабының 1-
тармағының 2 абзацына және ... ... ... ... 194-бабының 1,3,4-тармақтарына, 201-бабына сәйкес Қазақстан
Ұлттық Банкі жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Бюджет кодексінің 2-тарауының 11-бабының 1-
тармағында: «1. Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қазақстан ... ... ... ... ... қаржылық активі
түріндегі, сондай-ақ, материалдық емес активтерді қоспағанда, өзге де мүлік
түріндегі активтері Қазақстан Республикасының ... қоры ... ... ... «6. ... ... Ұлттық қорын сенімгерлік
басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық ... мен ... ... ... ... сенімгерлік басқару туралы
шарттың негізінде Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... ... баптың ережелеріне сай Қазақстан Ұлттық Банкі жүзеге
асыратын банктік (қаржылық) ... яғни ... ... ... ... ... және мүліктік активтерін) өзінде банктік шот
ашу және осы ... ... ... шоғырландыру, сондай-ақ оны сенімгерлік
басқару ... ... ... ... қатынастары туындайды.
Бюджет кодексінің 196-бабының 1)-тармақшасына сәйкес Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... және
мемлекет кепілдік берген қарыз алу мен борыштың жай-күйі мен болжамын жыл
сайын бағалауды дайындау жолымен ... ... ... Ұлттық Банкі
тарапынан жүзеге асырылатын ... ... ... барысында
ұйымдастыру қаржылық құқықтық қатынастары туындайды.
Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің ... ... ... ... ... Ұлттық Банкінің қарыз алуы «Қазақстан
Республикасының Ұлттық Банкі туралы» ... ... ... ... ... деп, ал ... ... Республикасы
Үкіметінің, жергілікті атқарушы органдардың және ... ... ... қарыз алуы мемлекеттік қарыз алу болып табылады» деп
айтылған [41, 108 б.].
Бұл ... ... ... ... ... қарыз алуына байланысты
туындайтын қарыз қатынастары мемлекеттік материалдық қаржылық қатынастар
қатарына ... деп ... ... ... кодексінің 193-бабының 1-тармағының 2)-
тармақшасында ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкінің қарыздары болып бөлінеді» делінген. Ал аталған
Кодекстің 194-бабының 1-тармағында «Мемлекеттік ...... заң ... сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің,
Қазақстан Республикасы ... ... ... немесе мәслихаттардың
шешімдерімен жергілікті атқарушы органдардың ... ... ... және ... мемлекеттік қарыздардың белгілі бір күнге,
сондай-ақ борыштық міндеттемелердің белгілі бір күнге ... ... ... ... ... [41].
Қазақстан Ұлттық Банкі алған мемлекеттік қарызға орай ... ... ... ... ... ... ... қаражаттарының белгілі бір күнге байланысты ... осы ... ... ... ... деп түсінуге болады. Бюджет кодексінің 3 және
4-тармақтарында Қазақстан Ұлттық ... ішкі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ішкі қарыздар
мен басқа да борыштық міндеттемелер бойынша ... ... ... ал ... ... қарыз беруші резидент ... ... ... қарыздар мен басқа да борыштық міндеттемелер ... ... ... ... білдіретін жөнінде айтылған.
Бұл жерде де мемлекеттік материалдық қаржылық қатынастардың мемлекеттің
ішкі және сыртқы борышына, ... ... тиіс ... ... түрін айқындауға болады.
Сонымен, Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің ... ... ... 8-тармағын, 24-бабының 3-тармағын, 46-бабының 2-тармағының 1)
тармақшасын, 58-бабының 27) ... ... 9) ... ... ... ... 2-тармағын, 105-бабының 5-тармағын, ... ... ... ... ... ... ... 192-бабының 1-тармағын, 196-бабының 1-тармағын, 201-бабын
зерделеп, олардың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Ұлттық Банкі өзінің Қазақстан Республикасының
Үлттық қорын шарттық негізде басқаруы, ... ... ... ... Ұлттық қордың қаржылық активтері мен мүліктерінің
тізбесін айқындау, ... ... ... ... таза ... ... Қазақстан Республикасының Үкіметінің депозиттері бойынша
сыйақыны ... ... ... ... ... бос ... ақшаны
депозитке қабылдау, бюджеттік қаражаттармен жасалатын аударым операцияларын
орталықтандыру ... ... ... ... ашу және ... валюталар бойынша банктік шотты ашу және ... ... ... ... ... ... ... және есепке
алу, бюджеттік қаражаттарды өзіндегі бірыңғай ... ... ... ... жыл ... есепті жылдан кейінгі жылдың 1 ... ... ... ... қорының қалыптастырылуы мен пайдаланылуы
туралы жылдық есепті жасау, ... ... ... ... мен ... ... ... есеп жасаудың нысандары мен
тәртібін айқындау, Қазақстан Республикасының Ұлттық қорының қалыптастырылуы
мен пайдаланылуы ... ... ... ... ... ... табыс ету, республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау
жөніндегі Есеп комитетіне республикалық ... ... ... ... ... ... құжаттамалар мен ақпарат ... ... ... ... Банкі туралы» Қазақстан Республикасының
Заңына және осы Бюджет кодексіне сәйкес мемлекеттік қарыз алу, алдағы ... ... ... ... және ... ... ... қарыз
алу мен борыштың жай-күйі мен ... жыл ... ... дайындау,
тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет ... ... ... ... есебінен Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарыздарын өтеу
және оған ... ... ... ... қағаздарды ұйымдастырылған
бағалы қағаздар нарығында сатып алу ... ... ... алдындағы міндеті мен банктік операцияларын мемлекеттің қаржылық-
несиелік органы ретінде жүзеге ... ... ... қоғамдық
(қаржылық) қатынастар бюджеттік құқықтық қатынастар болып табылады.
Сонымен қатар, Қазақстан ... ... ... ... байланысты түрлі қызметтер (валюталық ... ... ... реттеуді және валюталық бақылауды ... ішкі және ... ... ... сай ... асыратын
негізгі мемлекеттік уәкілетті орган, сондай-ақ ... тән ... ... ... ... ... ... мемлекеттік орталық банк болып табылады деп санаймыз.
2005 ... 13 ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасы Заңының 5-бабының (Валюталық реттеу
органдары) 1, 3, 4 – ... ... ... ... валюталық
реттеудің негізгі органы болып табылатыны, оның өз ... ... мен ... ... үшін ... міндетті нормативтік
құқықтық актілер шығаратыны, валюталық реттеудің ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға байланысты
резиденттерге қоятын талаптарды, резидент және ... ... ... ... ... соның ішінде лицензиялау, тіркеу
және хабардар ету сияқты ... ... ... ... ... ... ... валюталық мониторинг жүргізу тәртібін,
валюталық операциялар бойынша есепке алу және есептілік ... ... ... құндылықтарды пайдалануға байланысты қызметті жүзеге
асыруға қойылатын талаптар; 7-бабында валюталық ... ... ... ... ... ... валюталық операциялар
туралы хабарлама; 10-бабында лицензия мен тіркеу куәлігін алу үшін ... ... ... ... ... 28-бабының 1-тармағында
Қазақстан Ұлттық Банкінің влаюталық бақылау органы болып ... ... ... валюталық бақылау органдарының іс-қимылдарына орай мән-
жайлар тұрғысынан Қазақстан Ұлттық Банкі жүзеге асыруға тиіс әрі ... ... ... ... ... құқықтық қатынастар
ұйымдастыру қаржылық (валюталық) ... ... ... ... деп санаймыз.
Осындай функционалдық және ұйымдастыру мән-жайлары негізінде Қазақстан
Ұлттық Банкі ... ... пен ... ... ... ... ету және ... ... ... ... ... қаржылық қатынастардың тиісінше
қалыптастуын көздейді.
«Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... ... ... Қазақстан Ұлттық Банкі жүзеге асыратын мынадай:
1) Қазақстан Республикасында мемлекеттік ақша-несие саясатын жүргізу;
2) ... мен ... ... ... ... ... төлемдік жүйелердің жұмысын ұйымдастыру;
4) Қазақстан аумағындағы валюталық реттеуді және валюталық бақылауды
жүзеге асыру;
5) Өз ... ... ... Өз ... ... ... бойынша қаржылық ұйымдардың
қызметін бақылау, қадағалау және реттеу;
7) Ресми ... ... ... белгілеу;
8) Ақша-несие саясатының ... ... ... ... ... ... Ең төменгі міндетті резервтердің нормативін белгілеу;
10) Банктердің Ұлттық Банктен қарыз алуының жалпы ... ... ... заемдарды өтеу тәртібін, мерзімдері мен ... ... ... ... ... алу ... ... Қайта қаржыландыру жүйесін ұйымдастыру;
13) Қазақстан Республикасының Экономика және ... ... ... ... алу ... ... ... ақша-
несие саясатына байланысты мәселелер бойынша бюджет саясатын қалыптастыру
жөніндегі ұсыныстарын қарау;
14) ... ... ... ... келісе отырып,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің және ... ... ... ... ... ... реттеу;
15) Төлемдік жүйелерді ұйымдастыру, үйлестіру, реттеу, олардың жұмыс
істеуін ... Өз ... ... ... ... ... ... қатысу;
17) Банктік шоттардың түрлерін, құқықтық режимін, шоттарды ашу, жүргізу
және жабу тәртібін белгілеу;
18) Қазақстан аумағында ... ... және ... валютасындағы
бағалы қағаздармен операциялар жүргізу ережесін белгілеу;
19) Валюталық ... ... ... ... және
Қазақстан Республикасынан әкету тәртібін белгілеу;
20) Резиденттер үшін шетел валютасын және шетел валютасындағы ... ... ... ... ... ... тәртібін
белгілеу;
21) Қазақстан Республикасы ұлттық валютасының шетел валюталарына қатысты
ресми бағамын белгілеу;
22) Банктік операцияларды жүргізу тәртібін айқындау;
23) ... ... ... қорын басқару жөнінде қызмет
көрсету;
24) Қазақстан Республикасының Үкіметіне және Қаржы министрлігіне банктік
және өзге де ... ... ... және т.б. ... ... ... ауқымында ұйымдастыру банктік құқықтық қатынастары туындап,
қалыптасады.
Осындай банктік ... ... ... ... ... мына
ғалымдардың тұжырымдарына орай айқындауға ... ... Г.А. ... ... ... ... банктік заңнамамен, сондай-ақ
қаржылық, әкімшілік және т.б. ... ... ... ... да ... ... қатынастар тәрізді ... ... ... туындайды» деген пікірін білдірсе [100, 33-41
бб.], Ю.А. Крохина «Ақша жүйесі ... ... және ... ... реттеу объектісі болып табылады. Ақша жүйесін кешенді
қаржылық құқықтық реттеу «Ресей ... ... ... ... заң ... ... ... Ақша жүйесін тікелей құқықтық
реттеу, ақша жүйесінің мәртебесін, ақша белгілерінің ... ... т.б.) ... ... құқық нормалары ... ... ... ... банктер, оның ішінде Орталық банк зор ... ... ... ... ... құқықтық қатынастардың қаржылық
құқықтық сипатына назар аударған [75, 247 б.]. Ал А.И. ... ... ... ... де ... ... ... қатарына
жатады. Бірден айта кететін жайт, ... ... ... ... ... ... болып табылмайды және ол ұдайы ... ... ... ... ... ... ... Банктің
мемлекеттік меншік нысанындағы ақшалай қорларының мемлекеттің қаржы жүйесі
құрамына кіретінін, Ұлттық ... 1. ақша ... ... және оның
тиісінше жұмыс істеуін қамтамасыз етуге; 2. мемлекеттік несие саласына; 3.
мемлекеттік банк ретіндегі банктік ... ... ... ... асыратынын есепке алу қажет. Осыған байланысты жасасылатын ... ... ... ... ... ... ... Банк қаржы
жүйесінің тиісінше ... ... ... етуі ... ... ... ... жәрдемдесуі, дисс.авт.) барысында қаржылық
заңнаманың сақталуына өз ... ... ... ... ... ... ...» деп түйіндеген [80, 201-204 бб.].
Демек, жоғарыда ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Заңының 8-бабына сәйкес жүзеге ... ... ... ... ... ... ... операциялар
есепке алынбаған, авт) ... ... ... ... ҚР ... заңнамаларына негізделіне отырып ұйымдастыру
мемлекеттік қаржылық қатынастарына айналады.
Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Заңының 9-бабына (Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... Банкінің резерв капиталы,
қайта бағалау шоттары және арнайы ... ... ... ... Банкінің кірісі), 24-бабына (Қазақстан Ұлттық Банкі), 26-
бабына (Қазақстан Ұлттық Банкі – Қазақстан Республикасы Үкіметінің агенті),
27-бабына (Қазақстан ... ... ... бойынша шығарылатын
мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізу), 33-бабына (Бағалы
қағазадарды сатып алу және ... ... ... 36-бабына
(Валюталық интервенциялар), 36-2-бабына (Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық валютамен
операциялары және мәмілелері), 57-бабына (Валюталық құндылықтармен және
бағалы ... ... ... 58-бабына (Алтын-валюта
активтері) қатысты және сәйкес жүзеге асыратын банктік ... ... орай ... ... ... ... қатынастар
мемлекеттің орталық банкінің қаржылық қызметінің ... ... ... ... қаржылық құқықтық қатынастар қатарына
жатады деп есептейміз.
Осы ... ... ... тиісті ғалымдардың пікір-
көзқарастарын ... ... ... Э.Д. ... «РФ ... ... қаржылық қызметін жүзеге асыратын арнаулы орган ретінде
мемлекеттің қаржылық ... ... өз ... ... ... деп ... [76, 20 б.], А.И. ... «Материалдық қаржылық
құқықтық қатынастарға мынадай айрықша белгілер тән болады: 1. ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға не
оны бөлуге байланысты процесті білдіреді. 2. Материалдық қаржылық құқықтық
қатынас объектісі ретінде ... ... ... ... ... 3. Материалдық қаржылық құқықтық қатынас ... ... ... ... ... ойын ... [80, 122 б.]. Е.В. Покачалова
«Қаржылық құқықтық қатынастарға ... ... ... бөлу ... ... ... регламенттеген қатынастар жатады» деген
пікірін білдірсе [77, 718 б.], А.А. ... пен В. ... ... ... заңи ғылымда әдетте, ... ... ... ... ... ... бір түрі ... айқындалады»
деген қорытынды жасаған [18, 41 б.].
Демек, Қазақстан Ұлттық Банкінің ... ... ... ... активтерін, кірісін, алтын-валюта активтерін бағалау шоттарын
қалыптастыруға, ұлттық валютамен жүргізетін опеарциялары мен ... ... және ... ... жасалатын операцияларына
байланысты туындайтын материалдық банктік құқықтық қатынастар мемлекеттік
материалдық қаржылық құқықтық аспектісімен ... ... ... ... ... ... ... сай мемлекеттік материалдық қаржылық құқықтық қатынастар:
1. Қазақстан Ұлттық Банкінің мемлекетке тиесілі ... ... ... ... ... ... 20 ... қазақстан теңгесі
мөлшерінде қалыптастыру (9-бап);
2. Қазақстан Ұлттық Банкінің резервтік капиталын 20 ... ... ... құру ... ... және ... ... (резервтер, яғни тиісті ақшалай
қорлар дисс.авт.) құру (10-бап);
4. Қазақстан Ұлттық Банкінің таза кірісін ... және бөлу ... ... Республикасы Үкіметінің қаржысы орналастырылған банктік
шоттар бойынша төлемдер және өзге де операциялар жүргізу (24-бап);
6. Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... оның ... ... көрсету (26-бап);
7. Мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізу (27-бап);
8. Резервтік талап нормативін міндеттемелердің жалпы сомасының ... ... және оның ... 40 проценттен аспайтындай мөлшерде
белгілеу (32-бап);
9. Мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу және сату ... ... ... Банкінің бір жылдан аспайтын ... ... ... банкаралық немесе биржалық нарықтарда шетел валютасын ... алу ... ... ... және ... валютамен депозит тарту (36-1-бап);
13. Қазақстан Ұлттық Банкінің ұлттық және ... ... ... ... ... (мемлекеттік бағалы қағаздарын, дисс.авт.)
орналастыру, айналысқа жіберу және өтеу (36-2-бап);
14. Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... иелеріне бір жылдан
аспайтын мерзімге өтімділігі жоғары, тәуекелсіз және басқа да ... ... ... беру ... ... қаржылық құралдармен операция жүргізу (52-1-бап);
16. шет ел валютасын сатып алу және сату, ... ... ... ... ... ... алу және ... аффинирленген алтынды,
бағалы металдарды, асыл тастарды және одан ... ... ... ... ... ... алу және сату ... Қазақстан Ұлттық Банкінің (мемлекеттің, дисс.авт.) алтын-валюта
активтерін ... ... ... және өзгерту (58-бап) барысында
туындайды деп тұжырымдаймыз.
Осы аталған қоғамдық қатынастар ... 8 ... ... ... пікіріне назар аударсақ, ол ... ... ... ... ... ... (бұл ... банктер деп түсіну
қажет, дисс.авт.) қызметіне ықпал етеді, олардың орнықты жұмыс істеуі үшін
жағдай жасауға ... ... ... ... жүйесінің тұрақтылығын
қолдайды. Кредиттік ұйымдар үшін міндетті нормативтерді белгілеу кезінде
туындайтын қоғамдық ... өз ... ... осы ... ... ... ... жатады; оларды реттеу кезінде
«билік және ... ... ... ... ... Несиелік ұйымдар (заңды тұлғалар) Ресей Банкінің жүйесіне
кірмейді. Сондықтан ... ... ... ... ... болып табылады» деп көрсеткен [77, 671-672 бб.].
Қазақстан Ұлттық Банкінің банктік операцияларының дені мемлекеттің ақша-
несие, қаржы және ... ... іске ... ... ... және осыған байланысты ол қоғам мен ... ... ... ... ... әрі
туындауға тиісті экономикалық банктік қатынастар банктік және қаржылық
заңнама ... ... банк ... ... ... ... ... болмысына шүбә келтіруге
болмайды деп санаймыз.
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ауқымында (банк
жүйесінде) туындайтын қаржылық құқықтық ... ... ... ... ... тиісінше құқықтық реттеу жөніндегі
қоғамдық және мемлекеттік қажеттік ... ... ... ... ... және қаржылық заңнамаға сондай-ақ заңға тәуелді
өзге де нормативтік құқықтық актілерге негізделінуде.
Қазақстанның Даму Банкіне тоқталатын ... ол ... ... 100
процент болатын акционерлік қоғам болып табылады [22].
Қазақстанның Даму ... ... ... ұғымына қатысты
теорияда әр түрлі пікірлер айтылады. Мысалы, А.А. Сейтжановтың пікіріне
назар ... ол: ... Даму ... ... ... заң ... мен ... тәуелді нормативтік-құқықтық актілердің
негізінде Қазақстан Республикасы аумағында және одан тыс ... ... ... ... ... пен ... Республикасының
резиденттерінің экспорттық операцияларын несиелеу-қаржыландыру мақсатында
акционерлік қоғам нысанында құрылған, Қазақстан ... ... ... деңгейіне қосылмайтын, сондай-ақ жарғылық капиталындағы
мемлекеттің қатысуы 100 процентті құрайтын ерекше құқықтық мәртебесі ... ... ... ... деңгей аралық несиелік-қаржылық ... ... деп ... [101, 79 ... ... Қазақстанның Даму Банкі ... банк ... ... ... ... ... бар, ... тән банктік
операцияларын уәкілетті мемлекеттік органның лицензиясынсыз жүзеге
асыратын, ... ... ... және ... ... ... құралатын, өз өкілеттігі ... ... ... жетілдіруге және оның тиімділігін арттыруға,
өндірістік инфрақұрылымды және ... ... ... Қазақстан
Республикасы экономикасына сыртқы және ішкі инвестицияларды тартуға ат
салысатын инвестициялық – ... ... әрі ... банк ... деп ... ұғымның «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк ... ... ... ... ... ... ... Банкі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 3-бабы 1-тармағының, ... ... ... ... ... қалыптастырылғанына
көз жеткізуге болады.
«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан
Республикасы Заңының «Қазақстан Республикасының банк жүйесі» деп аталатын 3-
бабында: «2. ... банк ... ... ... ... ... және ол
банк жүйесінің ... ... ... ... 3. ... заң ... белгіленген ерекше құқықтық мәртебесі бар
Қазақстан Даму Банкін қоспағанда, өзге ... бәрі банк ... ... ... ... деп ... [20].
Демек, банк жүйесінің екінші деңгейіне қосылмайтын Қазақстанның Даму
банкі аталмыш жүйенің бірінші және екінші ... ... ... ... ... ... сай орын ... деп
есептейміз.
Даму Банкі өз қызметінде Қазақстан Республикасының Конституциясын,
«Қазақстанның Даму Банкі ... 2001 ж. 25 ... ... ... ... ... банктер және банк қызметі
туралы» Қазақстан Республикасының Заңын және өзге де ... ... ... ... Даму ... өз ... шегінде жүзеге асыратын тиісті
қызметі мен банктік ... ... ... несие және
инвестициялық саясатын, сондай-ақ Даму ... өз ... ... ... іске ... ... ... (туындауға тиіс) экономикалық
және ұйымдастыру банктік қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуын негіздейді.
Даму Банкінің ... ... ... ... ... басымдықтары, заем қаражатын тартуға сандық шектеулері,
кредит беруінің, ... ... ... бірлесіп
қаржыландыруының лимиттері, бағыттары, ... ... ... ... ... ... Үкіметі бекітетін Даму Банкінің Кредит
саясаты туралы меморандумында белгіленеді (2-баптың 3-тармағы).
Сонымен қатар, Даму Банкінің:
1) Меморандумға сәйкес, республикалық және ... ... ... инвестициялық жобалар мен экспорттық операцияларды
іріктеу (4-баптың, 1)-тармағы);
2) Республикалық және жергілікті ... ... ... ... қаржыландыруға ұсынылатын жобаларға, сондай-ақ мемлекет
кепілдік берген заемдар есебінен қаржыландыруға ұсынылатын жобаларға банк
сараптамасын ... ... ... Даму Банкі заемшыларының қаржылық жай-күйінің және Даму Банкі қызмет
көрсететін ... және ... ... ... сондай-ақ
мемлекет кепілдік берген заемдар есебінен қаржыландырылатын жобаларды ... ... ... ... Меморандумға сәйкес қаржы жылына арналған өзінің несие саясатын
анықтау (5-баптың ... банк ... және ... ... қабілеттілігін талдаудың
нәтижелері бойынша инвестициялық жобаны қайтарымдылық ... ... ... ... 2)-тармағы);
6) банк сараптамасын жүзеге асыру үшін сарапшылар мен консультанттар
тарту (5-баптың 3)-тармағы);
7) жиынтық көлемі ... ... өз ... беру ... ... отандық және шетелдік банктердің және басқа қаржы институттарының
қатысуымен қарыз алудың ұйымдастырушысы болу (5-баптың ... ... іске ... ... графиктерінің, іске асырылатын
жобалар бойынша жұмыстар, көрсетілген ... ... ... мониторингін жүзеге асыру (11-баптың 1-тармағының 1),2)-
тармақшалары);
10) жыл ... ... ... ... ... ... ... техникалық-экономикалық көрсеткіштерге сәйкестігін бағалай отырып
инвестициялық жобалардың іске ... және ... ... және ... ... ... ... органға тиісті
қорытынды беру (11-баптың 2-тармағы);
11) ай сайын бюджетті атқару ... ... ... республикалық
бюджет ақшасының шығыстары туралы; ай сайын облыстардың (республикалық
маңызы бар қаланың, астананың) ... ... ...... ақшасының шығыстары туралы; ай сайын бюджетті атқару және
бюджеттік ... ... ... ... – Даму ... ... тиісті облыстардың (республикалық маңызы қаланың,
астананың) жергілікті атқарушы ...... ... заем ... ... ... ... табыс ету (20-
баптың 1), 2), 3) – тармақтары);
12) аудит жүргізіліп, оны акционерлердің ... ... ... 1 сәуірден кешіктірмей Қазақстан Республикасының Парламентіне және
Үкіметіне – жылдық қаржылық есептілікті табыс ету ... ... ... мен ... ... ... ... банктік
қатынастары ұйымдастыру қаржылық құқықтық қатынастары болып ... ... ... ... ... мен ... агент ретінде
қызмет көрсететін қаржылық-несиелік және инвестициялық айрықша ... ... Даму ... ... ... іс-әрекеттері мен
операциялары:
1) инвестициялық жобаларға орта мерзімді (бес ... және одан ... және ұзақ ... (он ... және одан ... мерзімге жиырма
жылға дейін) несие беруі (3-баптың, 2-тармағының 1)-тармақшасы);
2) Қазақстан Республикасының аумағында шығарылатын өнімдердің экспортын
ынталандыру ... ... ... ... ... ... ... (3-баптың 2-тармағының 1-тармақшасы);
3) қайтарымды негізде қаржыландырылатын республикалық және жергілікті
инвестициялық жобаларға, ... ... ... ... ... ... жобаларға қызмет көрсету жөніндегі агенттің
функциясын орындауы (4-баптың ... ... ... ... берген заемдарды қоса алғанда, мемлекеттік емес
заемдарды алуы, оларға ... ... және ... өтеуі (4-баптың 1-
тармағының 6)-тармақшасы);
5) мемлекет кепілдік берген ... ... ... ... Үкіметінің мемлекеттік кепілдіктер бойынша міндеттемелерді
орындауына және заңды тұлғалардың өзге де ... ... ... ... ... ... қаражатты қайтару
жөніндегі агенттің функциясын орындауы (4-баптың 1-тармағының ... ... ... ... заем қаражатын, оның ішінде
республикалық және жергілікті бюджеттерден заем қаражатын ... ... заем ... қоса ... ... жоғарғы қаржы құралдарының
ішкі және сыртқы нарықтарда Меморандумда ... ... ... бос ... ... (5-баптың 4-1-тармақшасы);
8) Бағдарламаға енбейтін республикалық және жергілікті инвестициялық
жобаларды қоспағанда, инвестициялық ... ... ... ... ... ... ескере отырып, бірлесіп қаржыландыруды
қоса алғанда, оларға кредит беру (5-баптың 5-тармағы);
9) Тиісті заңды көзделген шектеулерді ескере отырып ... ... ... және қайтарымды шарттармен ақшалай нысанда несиелер беруі;
өзі қызмет көрсететін ... ... және ... ... жасалған шарттарда көзделген төлемдерді және ақша ... ... ... Даму Банкінің заемдарын, басқа да ... ... және ... бюджеттердің қаражатын есепке алу үшін банк
шоттарын ашуы және жүргізуі; шартты салымдардың арнаулы шоттарын, ... ... ... заемдар жөніндегі шарттарға сәйкес резервтік
шоттарды ашуы және ... Даму ... ... ... ... банк ... ... эмиссиялық бағалы қағаздар шығаруы;
мемлекеттік бағалы қағаздармен дилерлік қызмет жүргізуі ... 1), ... 12), 13), 15) – ... Даму ... ... ... ресімдеген заңды тұлғалардың қатысу
үлесінен немесе акцияларынан оларды одан әрі ... ... ... ... ... нарығының кәсіби қатысушылары (қор биржасы, орталық
депозитарий) ... ... ... жарғылық капиталына қатысқан; лизинг
беруші ұйымдардың жарғылық капиталдарына қатысқан жағдайларда ... ... ... ... ... 1), 2), 3)-
тармақшалары);
11) жарғылық капиталын республикалық және жергілікті бюджет қаражаттары
есебінен отыз ... ... ... құруы (16-баптың 1-тармағы);
12) сыныпталған активтер және шартты міндеттемелер бойынша провизиялар
(резервтер) қалыптастыруы (17-бап);
13) таза кірісін қалыптастыруы және бөлуі ... ... ... ... ... ... қаржылық құқықтық қатынастар
болып табылады деп қорытындылаймыз.
Демек, айрықша ... ... ... әрі ... тиісті заңнамасында көзделген салаларды, бағдарламалар мен
жобаларды инвестициялау міндеті жүктелген мемлекеттік банк және қаржылық
агент – ... Даму ... ... мен ... ... өз
клиенттері корпоративтік ая ... ... ... өз өкілеттігі шегінде жүзеге асыратын түрлі банктік
операциялары мен басқа да қызметіне байланысты ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік қаржылық
құқықтық қатынастар болып табылады деп ... ... ... ... ... ... банктер қызметіне
байланысты мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастар
Коммерциялық банктер Қазақстан Республикасы банк ... ... ... білдіретін, тиісті әділет органында банк ретінде
мемлекеттік ... ... ... ... мен Қазақстан Республикасының
басқа да заңнамалық актілері, банктік түрлі шарттар, ... ... ... мен ... Республикасының Қаржы рыногы мен ... ... және ... ... ... берген лицензиялар
негізінде жұмыс істейтін (барлық банктік ... және ... ... банк ... ... ... ... жүзеге
асыратын, дисс.авт.) заңды тұлға (коммерциялық ұйым) болып табылады.
Коммерциялық банктер Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... және банк ... ... реттеу және валюталық бақылау туралы» Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қаржылық – құқықтық сипаттағы ... ... ... ... асыруға, орындауға әрі атқаруға ат салысады.
«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан
Республикасы Заңының ... ... ... ... ... ... ... шоттарды ашу және жүргізу, корреспонденттік
шоттарды ашу және жүргізу операцияларын, ... ... ... ... операцияларын, вексельдермен ... ... ... бағалы металдармен жасалатын
операцияларды, лизингтік қызметті, факорингтік операцияларды, ... ... ... да ... және ... ... портфельді басқару жөніндегі, кастодиандық қызметті және т.б.
жүзеге асырады.
Қазақстан Республикасының тиісті заңнамаларына сәйкес мемлекеттің сенім
білдірілген өкілі (агенті) ... ... ... ... ... ... ... қызметі органдарымен бірігіп жұмыс істейді,
уәкілетті банктер ретінде мемлекеттік валюталық бақылау агенттері ... ... ... және ... ... орай ... пен
экономика арасындағы делдал рөлін атқарады.
Демек, комерциялық банктер қоғам мен мемлекетке, елдегі әрбір заңды және
жеке ... аса ... ... ... ... ... экономикалық тиімділік (мүдделілік), халықаралық ... ... мен ... ... ... әрі тиісті заңнамаға, лицензияға
және банктік келісімдерге (шарттарға) сай ... ... ... ... ... ... табылады.
Осы айтқанымызды белгілі бір дәреже-деңгейде негіздеп, Дипломдық зерттеу
міндеттеріне орай ... ... ... және заңгер
ғалымдардың қалыптасқан пікірлері мен ... ... шолу ... ... ... шығу ... тоқталатын болсақ, ол итальян сөзінен «banco»
- ауыстыру лавкасы, орны дегенді ... ... және Д. ... ... ... ... ... шығу табиғатына орай құқықтық ұғымнан гөрі экономикалық ұғымға жақын
келеді, ал құқықтық ұғым тұрғысынан банк ... ... ... ... ... ... ... пайда болғанынан бастап, тиісінше құқықтар
мен міндеттірдің пайда болуымен байланыстырады [102, 3 ... ... ... ... ... қозғалысымен, оны
шоғырландырумен және бөлумен байланысты ... ... ... ... субъектілер болып табылады [103, 17 б.].
Ал кейбір американдық ... ... ... әр ... ... ақша және мүліктік қаражаттарды салым ретінде қабылдайтын
мекемелер. Олар тек жеке ... үшін ... ... ... ... ... және ... үшін де ақша-қаражаттарының қозғалысын
жеңілдететін және қарыз беруші субъект болып табылады [104].
«Несиелік ... ... ... ... ... тікелей қызмет
көрсететін және коммерциялық негізінде кең ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Бұлар коммерциялық,
кооперативтік және жеке банктер, банктік заңдылықтарда (негізінде ... ... ... мағынада түсіндіріледі, бұл ... ... ... ... дұрыс болатын еді, дисс.авт.) ... ... банк ... ... даму ... банктердің сауда, тауар
айырбасы операциялары мен төлемдеріне ... ... ... ... ... ... және ... салалардың дамуымен банктер
экономиканың өзге де сфераларына қызмет көрсете бастағандықтан да ... ... ... ... ... ... ... Ол
банктің «іскер» деген сипатын білдіреді... Коммерциялық банктер – нарық
экономикасында қаржылық ... мен ... ... ... ... ... деп ... Ғ.С. Сейтқасымов «Бүгінгі
коммерциялық банктер өз клиенттеріне 200-ге жуық әр ... ... ... көрсетуге әзір» деген пікірін айтқан [4, 276-277 бб.]. ... ... ...... ... нысанындағы және барлық
салалардың кәсіпорындары үшін әмбебап банктік операцияларды жүзеге асыратын
несиелік ұйымдар. Олар ақша ... ... ... ... ... ... делдалы, банк төңірегіндегі нарықтық
кеңістікке жартылай құзырын жүргізуші, яғни ... бір ... мен ... ... ... басқару функциясын
жүзеге асырушы болып табылады. Коммерциялық банктер келесідей ... ... ақша ... ... және жұмылдыру; несиеге делдалдық
ету; шаруашылықта есеп айырысу мен ... ... ... қағаздар
шығаруды және орналастыруды ұйымдастыру; консультациялық қызметтер көрсету»
деп тұжырымдаған [58, 45 б.].
Жоғарыда айтылған мән-жайлар Ю.А. Львовтың пайымдауынша ... ... ... ... ... ... коммерциялық банктер-
акционерлік типтегі ... ... ... ... ... пайда табу болып табылады. Коммерциялық банк табысының қайнар көзі
ретінде жұмыс істеп жатқан ... ... ... түскен проценттер мен банктік ... ... ... өзіне төлеген ақысы көрініс табады. Коммерциялық банктер
заемдар мен ... беру және ... ... ... алу үшін ... өз атынан тартады» [105, 35 б.]. Ал П. Кулигин «Нарықтық
экономикадағы коммерциялық ... - ... ... ... ... ... аясындағы кәсіпорындар ... ... Олар ... ... ... ... негізінде ресурстарды
тартады (пассивтерін қалыптастырады) және бағалар мен өз пайдасының,
капиталының және ... өсуі ... ... ала ... ... ... белгілі немесе басқа көзделген бағыт бойынша
орналастырады (активтерін қалыптастырады)» деп нақтыландырған [106, 65 ... ... ... екі ұдай ... бір ... ақша
ресурстарын жұмылдырушы және оларды қарызға беруші қаржылық делдал, ал
екінші жағынан төлем құралдарын ... ... ... ... тұлға)
ретінде ерекшеленеді деп тұжырымдауға болады.
О.А. Овсянникова коммерциялық банктің табиғаты мен маңызын зерделеу
барысында: «Банктер ... ... ақша ... ажырамас бөлігі,
олардың қызметі үдемелі өндіріс қажеттілігімен ... ... ... ... ортасында бола және өндірушілер мүддесіне қызметтер
көрсете отырып өнеркәсіп пен сауда-саттық, ауыл шаруашылығы мен ... ... ... ... жеке ... ... қандай
болмасын елдің атрибуты емес, олардың қызметтерінің аялары не жағрафиялық,
не ұлттық ... ... бұл ... қаржылық қуаты бар,
айтарлықтай ақша ... бар ... ... деген пікірін білдірген
[107, 5 б.]. Бұл жерде коммерциялық банктердің экономикалық табиғаты қысқа
әрі нұсқа ашып ... А.С. ... ... банк ... ... мынадай жайттарды сипаттап: «Коммерциялық банк ... ақша ... ... ... сондай-ақ оған заңмен
жүктелген басқа да банк ... ... ... ... табуды көздейтін
мекеме. Коммерциялық банктер банк жүйесінің екінші деңгейіне жатады. Олар
банк туралы заңдарда коммерциялық банк атауына ... ... және жеке ... ... ... ... көп ... мекеме. Қазіргі коммерциялық банктер ... ... ... ... және ... қызметпен айналысады» дей отырып,
коммерциялық банктердің нарық жағдайындағы экономикалық ... ... және ... табу ... белгілерін атап
көрсеткен [57, 66-67 бб.]. Ю.И. Коробов банк ... ... ... ... ... «... ... ... деңгейлі банк жүйесінің төменгі деңгейінде орналасқан және басқа
коммерциялық банктермен нарықтық бәсекелестік ... жеке және ... ... ... ... ... қызметтер көрсетумен
айналысатын ақшалай-несиелік кәсіпорын ретінде айқындауға болады» деп
түйіндеген және ... ... деп ... термин дүниежүзілік
тәжірибеде «коммерциялық банк» ұғымын белгілейді, ал оның ... ... ... кәсіпкерлік табиғаты туралы көзқарасты білдіреді деп
түсіндірген [17, 27-28 бб.]. ... ... ... ... ... банктер орын алған. Олардың аса ірілері кең көлемді
операцияларды орындайтын және клиенттерге ... ... ... ... бағытты институттар болып ... ... ... ... ... үш топқа біріктіруге ... ... мен ... ... айналымында шешуші рөл
атқарады; банктер экономикада ... ... ... ... ... болып табылады; коммерциялық банктер тауарлар мен
қызметтерді сатып алушыларға және сатушыларға өз ... ... ... негізде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін экономика өтімділігінің
ең басты қайнар көзі болып табылады» деп түйіндеген К.В. ... [108, ... С.А. ... «коммерциялық банктердің тармақталған желісі: шаруашылық
субъектілеріне несиелік-есеп айырысу қызметтерін көрсету; несиелер беруге
қажетті ... ... есеп ... ... ... бағалы
қағаздарды сатып алу - сату; мемлекеттік заемдарды орналастыру; сенімхат
бойынша ... ... ... қаржы-несие мәселелері бойынша
консультация беру сияқты кең көлемді несиелік-қаржылық қызметтер көрсетеді.
Коммерциялық банктер ... ... ... және ... ... қағаздарға ақша сала алады» деп ... ... ... ... сипаттама берген [109, 527 б.].
Бұл жерде коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... инвестициялауға байланысты қызметтері
қаржылық және өзге де ... ... сай ... асырылғандықтан
мемлекеттік құқықтық сипатта, яғни мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастар
ретінде көрініс табады деп тұжырымдаймыз.
А.М. Матлин қазіргі ... ақша ... ... ... ... мән-жайларына және қаржы-несие жүйесін одан әрі дамыту
жөніндегі мәселелерге теориялық ... ... ... коммерциялық
банктерге қатысты мынадай пікірін айтқан: «коммерциялық банктер елдің есеп
айырысу –төлемдік жүйесін ... ... ... 1) ... ... ... қолма қол емес ... ... ... ... орай есеп айырысу жүргізу; 2) ... ... ... ... ... ... мерзімге несиелеу. Коммерциялық
банктердің тұрғындардың жиналған ақшаларымен жұмыс істеулеріне, басқа
ұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... қағаздарына ақша салуларына тыйым салынуға тиіс» [110,
268-269 бб.].
А.М. Матлиннің осы ... ... пен ... ... ... және ... ... мемлекеттік бағалы қағаздарды
инвестициялауға байланысты туындайтын мемлекеттік қаржылық құқықтық сипатты
экономикалық ... ... ... және оның ... ... ... деп ойлаймыз.
Мәселен, Қазақстан Республикасы Бюджет кодексінің 46-бабының 2-
тармағының 1) тармақшасын, ... ... 1) ... ... ... 1) тармақшасын, 61-бабының 21) тармақшасын, 90-бабының
2-тармағын, 171-бабының 3-тармағын, 183-бабының 1,2-тармағын қарастырып,
олардың ... ... ... ... ... ... қаржылық - инвестициялық ... және ... ... ... 3-тармағына сәйкес сенім ... ... ... мемлекеттің атынан, оның мүддесіне орай және
тапсырмасы бойынша уақытша бос бюджет ... ... ... ... бос ақша ... ... ... ... ... бар ... ... және облыстық бюджет
кірісіне түсіру; ... ... ... ... ... үшін республикалық бюджет кірісіне сыйақы
қаражатын түсіру; Қазақстан ... ... ... және
мемлекеттік кепілдіктері бар мемлекеттік емес қарыздарға қызмет көрсету;
мемлекеттік мекемелерге тиісті ... шот ашу және ... ... ... ... есепке алу және қарыз алушының несиелік
шарт талаптарына сәйкес негізгі ... ... ... ... ... ... бюджеттік несиеден қарыз алушының несиені
мерзімнен бүрын ... ... ... ... алушы несиелік шарттың
талаптарын бұзған жағдайда одан ... ... ... ... талап ету; бюджеттік несиенің нысаналы пайдаланылуын жэне ол бойынша
міндеттемелердің орындалуын бақылау; ... ... ... ... ... фактілері анықталған жағдайда ... ... ... ... ... ... шартта белгіленген
мөлшерде айыппұл ала отырып ... алу ... ... ... ... барысында туындайтын қоғамдық қатынастар
мемлекеттік ... ... ... ... ... деп ... Ковалев «Банк ... ... ... ... ... дәрежедегі дербестіліктеріне әкеп соқты.
Әйтсе де мемлекет банктік қызметті реттеуді жүзеге асырады. Оның ... ... әрі ... жұмыс істеуін, тұрақсыздық
тенденцияларын болдырмауды қамтамасыз ету ... ... ... әр ... ... ... ... қаржылық, азаматтық құқық
нормаларында ... ... ... нұсқама нысанында ... ... ... ... ... ... орын ... реттеуге, Ресей құқығының дербес саласы ретіндегі ... ... ... ... деп ... ... банктік қатынастарды
реттеудегі рөл бірінші ... ... ... тән ... дәлелдеп
көрсеткен [67, 302 б.].
Сонымен, коммерциялық банктер және ... сан ... ... ... көзқарас, пікірлерден коммерциялық банктер мен мемлекет
мүддесін көздейтін ... ... ... ... ... арасында қаржылық қызметтер көрсетуге
байланысты мемлекеттік экономикалық және заңи тығыз байланыстардың, ... ... ... қарым-қатынастардың туындайтыны белгілі болды.
Есеп айырысу-кассалық ... ... ... ... ... ... қатынастардың ерекше әрі аса ... ... ... қатынастардың тікелей қатысушылары болып табылатыны
жөнінде С.Г. Пепеляев «Банктер - ... ... ... маңызды
қатысушылары. Олар шаруашылық жүргізу субъектілері ретінде салық төлеушілер
болып табылады және тиісті құқықтық мәртебеге ие ... ... де ... ... орай ... ... сипаттағы бірқатар
қосымша міндеттер жүктеледі. Оларды орындау ... ... ... байланысты емес, тек заңнама арқылы толығымен айқындалады. Банкке
салық қаражаттарын бюджеттік шоттарға аударуға байланысты ... ... ... ... ... ... Салық төлеуші мен банк
арасындағы ... ... ... ... мемлекеттік құқықтық болып
табылады. Банк салық төлеушінің өз салық ... ... ... ... ... ... ... дисс. авт.) қабылдап ... ... ... ... ... іс-әрекет етеді»
деген түсініктеме бере отырып, банк пен ... ... ... ... ... ... (төлеуге,авт.) берілген төлемдік тапсырманы
орындау кезінде туындайтын салықтық қатынастар салық заңнамасымен реттеледі
деп көрсеткен [111, 187 -189 ... ... ... ... ... ... ... салық заңнамасында белгіленген заңи құқықтар мен міндеттерге ие
болады.
Осындай, банк жүйесіндегі ... ... ... ... салықтық (қаржылық) құқықтық қатынастардың экономикалық-қаржылық
және құқықтық жайттарын ... ... ... және бюджетке төленетін
басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі -Салық
кодексінің тиісті нормаларын ... ... ... ... кодексінің 17-бөлімінің 93-
тарауының 526-бабында ... ... банк ... ... ... ... ... салық салуға байланысты мемлекет
жүктейтін міндеттер белгіленген. Осы ... ... ... банктердің немесе банк ... (бұл ... ... ... ... ... деп ... дисс. авт.) жекелеген
түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың:
1) салық төлеушіге ... ... ... шоттарынан және (немесе)
шетелдік корреспондент-банктердің корреспонденттік шоттарынан басқа ... ашу ... ... ... тіркелу нөмірін ескеруге, салық
төлеуші заңды тұлғаға және жеке ... ... ... ... ... ... үш ... күні ішінде хабардар етуге;
3) төлем құжаттарын өңдеу кезінде салық төлеушінің тіркеу нөмірін ... ... ... ... ... ... бақылауға;
6) нұсқамасы болған ретте, тексерілетін ... ... мен ... банк ... ... ... операцияларды, осы шоттарда
ақша бар-жоқтығын тексеруге салық органдары қызметкерлерін жіберуге;
8) банк қарыз алушының ... ... ... кезде салық төлеушіде
міндеттемелерін есептен шығару нәтижесінде кіріс пайда болғаны туралы ... ... ... жер ... салық органын бір ай ішінде
хабардар етуге;
9) ... ... ... ... ... ... осы Кодекстің 198-
бабына сәйкес салық агенттері тіркелген орын бойынша салық органдарына есеп
беруге;
10) осы ... ... ... ... ... салық
органдарының жүргізген жазбаша сауал салуы негізінде жеке кәсіпкерлердің
ағымдағы ... ... ... банк шоттарындағы ақшаның қалдығы
және қозғалысы ... ... ... ... ... ... орындайтын міндеттерін ұйымдастыру банктік ... ... ... ал ... ... ... ... вексельді және банк соның негізінде қолма қол ақшаны қабылдау мен беру
жүргізетін төлем құжаттарын қоспағанда, төлем құжаттарында салық ... ... ... ... ... шоттарынан және (немесе)
шетелдік корреспонденттік-банктердің корреспонденттік шоттарынан басқа банк
шоттары ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыру үшін клиенттің
банк шотында (шоттарында) ақшасы жеткілікті болған кезде банк шотынан ... ... және ... төленетін басқа да міндетті төлемдерді
төлеуге арналған төлем тапсырмаларын ... ... ... ... мерзімде енгізілмеген салық және бюджетке төленетін ... ... ... ... ... мен ... алуға арналған
салық органдарының нұсқамаларын алған күннен бастап бір операциялық ... ... ... орындауға;
5) салық және бюджетке төленетін басқа да ... ... ... ... ... ... ... шотына салық
төлеушінің банк шотынан ақшаны есептен шығару бойынша операциялар жасалған
күні ... осы ... ... ... салық органының шешімі бойынша және
Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... заңды тұлға мен жеке кәсіпкердің банк шоттарындағы салық берешегін
өтеу жөніндегі ... ... ... ... операцияларын тоқтата
тұруға [44] ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастар тобы деп бөлеміз.
Сонымен, коммерциялық ... ... ... (Қазақстан
Республикасының Салық кодексі) нормаларына сай жүзеге асыратын банктік
қызметінің (операцияларының,авт.) ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... Өз клиенті салық төлеуші заңды немесе жеке ... ... шот ... ... банк оған ... ... ... құжаттарды ескеріп,
заңнама талабына сай оған банктік шот ашылғандығы жөнінде ... ... үш ... күні ... ... етеді;
2) Коммерциялық банк өз клиенті салық төлеуші заңды тұлғаның және жеке
кәсіпкердің банктік шоттары ... ... ақша ... олардың тиісті бюджет алдындағы міндеттерін – салық және
бюджетке төленетін басқа да міндетті ... ... ... ... ... кезекте орындауға ат салысуы (қаражатты
бюджетке аударуы) арқылы салық төлеушінің ... ... ... ... қамтамасыз етеді;
3) Коммерциялық ... ... ... ... құқықтық
қатынастардың қатысушысы ретінде салық заңнамасына сәйкес өздеріне
берілген әрі жүктелген тиісті заңи ... мен ... ие ... салықтық құқықтық қатынас субъектілері болып табылады;
4) Коммерциялық банктердің Қазақстан Республикасы Салық кодексінің 526-
бабына сай орындауға тиіс және ... ... яғни ... ... ... банктік операцияларын орындау
барысында негізінен мемлекеттік ұйымдастыру және материалдық ... ... ... ... ... де салықтық құқықтық қатынастардың қатысушысы
болып ... ... Н.И. ... өз ... ... ... алу ... салықтық құқықтық қатынастарға:салық төлеушілер,
Мемлекеттік салық қызметі органдары, ... ... ... және ... ... ... бюджеттен тыс қорлардың шотына аударатын
несиелік ұйымдар-банктер қатысады. Олардың бәрі осы ... ... мен ... ие ... яғни ... ... ... табылады» [112, 58 б.].
Қазақстан валюталық рыногының жұмыс істеуіне орай «Валюталық реттеу
және валюталық бақылау ... 2005 ... 13 ... ... ... тиісті баптарына сәйкес коммерциялық банктер өздеріне
валюталық заңнамамен берілген өкілеттіктері шегінде мемлекеттің ... ... ... ат ... ... ... бақылау агенттері болып табылады.
Аталмыш Қазақстан ... ... ... ... ...... Республикасында құрылған банктер және осы
баптың ... ... ... ... валюталық
операцияларды, оның ішінде клиенттердің тапсырмасы бойынша ... ... банк ... ... ... ... ... ұйымдар» деп көрсетілген [26].
«Валюталық реттеу валюталық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы
Заңының 28-бабының 2-тармағында «Уәкілетті ... және ... ... ... ... жүргізген кезде алынған лицензияларына сәйкес
Қазақстан Республикасы валюталық заңнамасының ... ... ... ... да ... ... ... агенттері болып табылады» деп
белгіленген.
Осы Қазақстан Республикасы ... ... ... бақылаудың
мақсаттары мен міндеттері айқындалған, ал 29-бабының 1 және ... ... ... ... мен ... ... ... баптардың ережелеріне орай валюталық бақылаудың мақсатына
Қазақстан Республикасының ... мен ... ... ... жүргізуі барысында олардың Қазақстан Республикасының валюталық
және басқа заңнамасын сақтауын қамтамасыз ету ... ... ... ... іске асыру барысында: жүргізілетін
валюталық операциялардың Қазақстан Республикасының Заңнамасына сәйкестігін
айқындау; валюталық операциялар бойынша ... ... ... ... ... қажетті құжаттардың болуын тексеру; валюталық
операциялар ... ... алу мен ... ... ... ... ... реттеу және валюталық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы
заңының 29-бабының 1-тармағына ... ... ... ... өз
құзыреті шегінде ... мен ... ... ... ... валюталық операцияларына осы операциялардың
Қазақстан Республикасының ... ... ... (бұл жерде
мән-жайларына деп түсіну қажет, дисс. ... ... және ... ... ... ... ... жүзеге асыруға міндетті.
Осы 29-баптың 3-тармағына орай валюталық ... ... ... оның ішінде клиенттердің тапсырмалары бойынша операциялар
жүргізген кезде Қазақстан Республикасының валюталық заңнамасы ... ... ... ... ... ... бойынша есепке алу мен есептіліктің толымдылығын
және объективтілігін қамтамасыз етуге;
3) Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген өкілеттіктерге сәйкес
өз клиенттері жол берген, өздеріне ... ... ... ... ... бұзу ... туралы Қазақстан Республикасының Ұлттық
Банкіне, сондай-ақ басқа да валюталық бақылау органдары мен құқық қорғау
органдарына ... ... ... ... ... ... жүргізілетін
валюталық операциялар туралы валюталық реттеу ... ... ... ... ... ... ... міндетті.
Коммерциялық банктер өз өкілеттіктерін жүзеге асырған кезде өздеріне
белгілі болған коммерциялық, ... және ... ... өзге де ... ... ... ... сақтауға тиіс.
Валюталық бақылау агенттері коммерциялық банктер резиденттер ... ... ... ... ... ... валюталық бақылауды
жүзеге асыру мақсатында «Валюталық реттеу және ... ... ... сәйкес резиденттер мен резидент еместерден: жеке басты куәландыратын
құжатты (жеке тұлғалар үшін); Қазақстан ... ... ... ... құжатты (шетелдіктер мен азаматтығы жоқ тұлғалар ... ... ... тұлғалар үшін); мемлекеттік тіркеу ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
статистикасының уәкілетті органы табыс еткен біртекті ... ... ... ... ... тұлғалар үшін); салық төлеушінің
мемлекеттік тіркелгенін растайтын құжатты; валюталық шартты; ... ... ... ... ... мәміле паспортын; экспорт
(импорт) мәмілелері бойынша міндеттемелерді ... не ... ... ... ... талап етуге құқылы.
Уәкілетті банк ретінде коммерциялық банк резиденттің және (немесе)
резидент еместің ... мен ақша ... ... ... реттеу және валюталық бақылау туралы» Заңға және Қазақстан
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда ғана жүзеге асырады.
Сонымен қатар коммерциялық ... егер ... бір ... ... ... және ... Ұлттық Банкі мен өзге де ... ... ... ... ... талап етілетін
құжаттарды ұсынбаған не дұрыс емес ... ... ... не ... ... заңнамасында талап етілетін іс-әрекетті ... ... оған ... ... ... ... ... банктер уәкілетті банк ретінде «Валюталық реттеу ... ... ... ... ... ... 12-бабына, 16-
бабына, 17-бабына, 20-бабына, 21-бабына, 25-26-баптарына сай мынадай іс-
қимылдарды жүргізеді:
1. Қазақстан ... ... ... ... ... ұлттық валютаны және шетел валютасын олардың
өзіндегі банктік ... ... ... қайтаруларына қабылдап алу
жолымен ат салысады;
2. тиісті резиденттердің валюталық операцияларын ... ... ... ... ... ... шоттарға аудару мерзімдерін
нақтылауды және дәл белгілеуді талап етеді;
3. резиденттер мен резидент еместердің валюталық операциялары ... және ... ... ... ... ... ... өздеріне берілген лицензияларға немесе Қазақстан Республикасының
заңнамалық актілерімен берілген құқыққа сәйкес ... ... ... да, ... шет елде де ... сатады және сатып ала
алады;
5. резиденттер мен резидент ... ... ... сату ... алу ... ... өздерінің, сондай-ақ уәкілетті ұйымдардың
айырбастау пункттері арқылы Қазақстан Ұлттық ... ... ... ... резиденттерден және резидент еместерден өздері арқылы жүргізілетін
валюталық операцияларға қатысты ... мен ... ... мақсатын
айқындайтын және растайтын тиісті құжаттарды сұратады;
7. ... ... ... ... ... арасындағы комиссия
шарттары бойынша резидент еместердің пайдасына аккредитивтер аударуды
көздейтін шетел валютасымен аударым ... ... ... ... ... шетел валютасындағы банктік шоттарын ашады;
9. резидент еместердің ... ... және ... ... шоттарын ашады.
Сонымен, коммерциялық банктер біруақытта уәкілетті банк және мемлекеттік
валюталық бақылау ... ... ... табады. Уәкілетті банк болып
табылатын коммерциялық банк Қазақстан Ұлттық Банкі берген ... ... ... ... ... ... валюталық
құндылықтарды пайдалануға байланысты валюталық операцияларды жүзеге асыруы
кезінде өзінің экономикалық мүддесімен қатар ... де ... ... мүддесін қамтамасыз етуге ... ... деп ... ... ... ... ... коммерциялық банктер Қазақстан
Республикасы аумағындағы ... ... ... ... ... заңнамасына, сондай-ақ Қазақстан Ұлттық
Банкі мен Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... және қоғам мен мемлекет мүддесі бөлігінде мемлекеттік
қаржылық валюталық ... ... ... ... ұйымдастыруға
ат салысады деп түйіндейміз.
Осы уәкілетті банктер жөніндегі кейбір пікір, көзқарастарды ... ... ... ... ... ... тигізер деп
ойлаймыз. Мысалы, А.Г. Наговицин валюталық нарықтың негізгі қатысушылары
валюталық операцияларды ... ... бар ... ... ... дей ... ... Федерациясының заңнамасында «уәкілетті банктер»
терминін валюталық операцияларды жүргізуге Ресей ... ... ... банктер және өзге де несиелік мекемелер деп ... ... ... ... ... ... негізгі бөлігін атқару,
сондай-ақ салықтарды ... ... ... ... ... ... ... коммерциялық банк ақша ресурстарын тиімді жинақтауға-
жұмылдыруға және осы ресурстарды одан да тиімді етіп ... ... ... ... ... деген көзқарасын білдірген [113, 147-148 бб.].
«Уәкілетті ... ... ... мүддесі валюталық
операцияларды ... ... ... барынша ұлғайтуға байланысты
болады. Уәкілетті коммерциялық банктер өздері ... ... ... ... пункттерінен және әр текті
басқа да валюталық ... ... ... ... банктер Ресей
Федерациясы Орталық банкіне есеп ... ... ... ... ... ... ... пікірлерін білдірген кейбір авторлар
уәкілетті коммерциялық банктердің ... ... ... берген
[114, 123-134 бб.].
Біздің тұжырым бойынша Қазақстан Республикасындағы уәкілетті
коммерциялық ... ... ... және валюталық агент
өкілеттігін іске ... ... ... Республикасының қаржылық,
валюталық, банктік және өзге де заңнамасы ... ... ... және ... ... ... ... қаржылық құқықтық қатынастардың тиімді қалыптасуына,
сондай-ақ қаржылық, валюталық және ... ... ... қатаң
сақталуына қол жеткізіледі.
Сонымен, Дипломдық зерттеудің ... ... ... ... банктік құқықтық қатынас мәселелері мен мән-жайлары
бойынша ... ... ... ... ... ... банк жүйесіндегі банктік құқықтық қатынас,
оның ішінде қаржылық құқықтық аспектілі ... ... ... ... ... мен өзге де нормативтік құқықтық актілерге және ... ... мен ... орай ... ... айқындалып
берілген субъективтік құқыққа ие болу және пайдалану не нақтылы айқындалып
жүктелген заңи ... ... ... атқару процесінде іске
асырылатын тиісті ... ... және ... ... ... сай ... ... нысаны болып табылады.
2) Қаржылық құқықтық аспектілі банктік ... ... ... ... ... мен ... ... мен қаржылық ұйымдарды
реттеу және ... ... ... мемлекеттік билік органдары
ретінде банк жүйесіне тән мінез-құлық, сондай-ақ іс-қимыл, оның ... ... ... тән іс-әрекет заңи нормаларын (ережелерін)
қалыптастырады.
3) Қазақстан Республикасының банк ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің ... ... ... банктік құқықтық қатынастарды қалыптастырудың
аса маңызды нысанына Қазақстан Ұлттық Банкінің, Қазақстанның Даму ... ... ... ... олар ... сан ... мен іс-қимылдардың заңи тәртібін әрі негізін айқындайтын
«Қазақстан ... ... ... ... ... Даму ... «Қазақстан Республикасының банктер және банк қызметі туралы»,
«Валюталық реттеу және ... ... ... ... ... ... мен ... ұйымдарды мемлекеттік реттеу және қадағалау
туралы» Қазақстан ... ... мен ... Республикасының
Бюджет және Салық кодекстері жатады.
4) Қазақстан Ұлттық Банкінің, Қазақстанның Даму Банкінің ... ... ... ... мен өзге де ... іс-
қимылдары аясындағы банктік құқықтық қатынастардың қаржылық құқықтық
аспектісі мемлекеттің қаржылық қызметі ... ... ... және ... құқық нормаларының тікелей (шынайы) қолданысының
нәтижесін көрсетеді.
5) ... ... ... банктік және қаржылық
заңнамасы ... ... ... іске ... қаржылық құқықтық
аспектілі банктік ... ... ... ... мен
құқықтарына орай мемлекеттік билік органдары жүргізетін құқықтық реттеу,
тәртіптеу, қадағалау – бақылау сипатында көрініс табады.
6) ... ... ... ... ... ... ... заңнама
негізінде өзінің (мемлекеттің) алтын – валюта активін құруға ... ... ... ... ... (АҚШ ... ... қор деп айтуға болады) қалыптастыруға және пайдалануды
ұйымдастыруға, өзіндегі Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қаражатын қабылдауға және
уәкілетті мемлекеттік органның ... ... ... ... ... ат ... ... Ұлттық Банкінің, Қазақстанның Даму Банкінің және
коммерциялық банктердің ... мен ... ... ... ... іске ... ... Республикасы
Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің, Қазақстан
Республикасы ... және ... ... ... және ... ... әкімшілерінің билікті өкілеттіктерімен
қамтамасыз етіледі.
8) Қазақстан Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму ... және ... ... ... мемлекеттің қаржылық қызметі сипатындағы жалпы
мемлекеттік экономикалық-қаржылық мәселелерді шешуге ... ... мен өзге де ... ... б.а. қоғамның билікті
күшінің талабына сай жүргізіледі.
9) ... ... ... ... ... ... ... Банкі, Қазақстанның Даму Банкі, ... ... ... ... ... ... шет мемлекеттердің,
мемлекеттік мекемелердің, заңды және жеке тұлғалардың – банк ... ... ... ... жұмыс істеуін қамтамасыз етуге,
мемлекеттік қаржыларды, оның ... ... және ... ... Республикасы Ұлттық қорын қалыптастыруға және
пайдалануды ұйымдастыруға, ... ішкі және ... ... ... ... ... білдірілген өкіліне айналдырылған
коммерциялық банктер ... ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмысты орындау барысында ыңғайсыздық туғызған
мынадай ... орай ... ... ... ... өзгертулер енгізу жөнінде ұсыныс жасау қажет деп санаймыз:
1) ... ... ... және банк ... ... Республикасы Заңының атауын жаңа редакцияда ... ... және ... ... ... деп ... ... Республикасы Заңының мәтіні бойынша «банк қызметі»,
«банк операциялары» ... ... ... ... қызмет», «банктік
операциялар», 30-баптың аталуын «Банктік қызмет» деп жаңадан жазу.
2) «Қаржы рыногы мен ... ... ... ... және
қадағалау туралы» 2003 жылғы 4 шілдедегі Қазақстан ... ... ... ... ... ... құқықтық акті
«Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын және ... ... ... ... ... ... ... ережеге» орай жаңадан
қалыптастырылған уәкілетті мемлекеттік органның – ... ... ... және қаржы ұйымдарды реттеу ... ... ... ... заңның аталуына сай
«Қазақстан Республикасының Қаржы рыногы мен қаржылық ұйымдарды ... ... ... ... деп өзгерту.
«Нарық» деген термин негізінен экономикалық құбылыстар мен мән жайлар
мазмұнына орай ... ... ... ... экономика» деп
қолданыла береді.
Ал нақтылы қаржылық секторға келетін ... онда ... ... ... ... ... ... «валюталық рынок» деген
терминдер пайдаланылады. ... ... ... ... ... деп ... ... емес «қаржылық ұйымдар» деп өзгерткен дұрыс
әрі сауатты болады.
Осындай мән-жайларға орай ескеретін бір ... ... ... Банкі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының ... д-1) – ... ... Даму Банкі туралы» Қазақстан
Республикасы Заңының 6-бабының 2-тармағында, «Лицензиялау туралы» Қазақстан
Республикасы ... ... және т.б. ... ... ... ... ... мемлекеттік орган «Қаржы рыногы
мен қаржылық ... ... және ... ... ... деп
аталған.
Мемлекеттік қаржылық құқықтық қатынастардың субъектісі коммерциялық
банктің құқықтық мәртебесін ... ... ... Республикасы
Бюджет кодексінің 4-бабының тиісті тармақшасы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... қаржылық агенті – тиісті қаржылық заңнамаға сәйкес өзіне
жүктелген мемлекеттік қаржылық құқықтық міндет пен ... ... ... ... ... іске ... коммерциялық банк» деген
ұғымды енгізу қажет деп санаймыз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, Қазақстан Республикасының демократиялық, зайырлы, құқықтық
және ... ... ... өсіп ... әрі ... дамуына
Қазақстан Республикасының Конституциясы, ... ... ... мен ... ... нормативтік құқықтық актілер негізінде нысаналы
жұмыс ... ... банк ... оның ауқымындағы банктік құқықтық
қатынастарды қоғамдық ... пен ... сай ... ... экономикалық егемендігі мен қауіпсіздігін
қамтамасыз етуге және мемлекеттің экономикалық ... іске ... ... ... ... ... Банкі, Қазақстаның Даму Банкі, сондай-ақ
коммерциялық банктер өздерінің айтарлықтай ... ... ... ... банк жүйесіндегі осындай банктер нарықтық даму
жағдайындағы ел ... ... ... өсуіне тиісінше
септігін тигізіп отыр. ... ... ... ... ... ... орнықты әрі тиімді жұмыс ... ... ... және ... пен ... ... ... органдар мен
халықтың арасындағы өзара қатынас, байланыстарды дәнекерлеуде.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев ... ... ... ... біз ... ... ... нарықтық
реформаларды жүргізе білдік, тиісті ... ... қол ... ... ... де ... ... танылды, ал мұны
жетекші халықаралық сарапшылардың өздері ... ... ... дүниежүзілік
банктің жіктемесі бойынша қазіргі уақытта Қазақстан ... орта ... ... ... деп ... ... өзінің Қазақстан халқына
Жолдауында (115, 6-7 бб.(.
Осыған орай, ... ... ... елдің банк жүйесі
Қазақстан Республикасының экономикасын қозғалысқа ... ... ... ... деп есептейміз. Банк жүйесінің жұмыс істеуі ... ... ... ... ... ... заңнамасы,
өзге де заңнамалар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілері, сондай-
ақ түрлі банктік шарттар мен ... ... ... ... ... Республикасы банк жүйесінің жоғарғы және ... ... ... ... ... операциялардың жекелеген түрлерін
жүзеге асыратын ұйымдардың ... ... ... ... ... оның ішінде әсіресе «Қазақстан Республикасындағы банктер
және банк ... ... ... ... ... ... ... банктік операциялары мен өзге де функционалдық іс-
қимылдары банктік қызмет болып табылады.
Сөйтіп, ... ... ... ... Даму ... ... банктердің жұмыс істеуі процесінде ... және ... ... құқықтық актілерге, тиісті лицензияларға және банктік
шарттарға сай осындай функционалдық ... мен ... ... ... ... қатынастар (банктік қатынастар) өз қаржылық-
экономикалық, сондай-ақ ұйымдастыру-реттеу сипатымен ерекшеленіп, әр түрлі
банктік құқықтық қатынастар ... ... әрі ... ... ... маңызды жайт жөнінде Н.Н. Қарабеков мынадай
тұжырым ... ... ... ... ... пен ... бірыңғайлығын білдіре отырып, жүйе ретінде қарастырылуы мүмкін.
Осындай тұрғыдан құқықтық қатынас құқықтық ... ... да әрі ... де болып табылады. Құқықтық реттеу құралы ретінде құқықтық құрылым
көрініс табады. Оны осындай тұрғыдан ... оның ... ... ... бірге қоғамдық құрылымда алатын орны мен рөлін ... ... ... реттеу ықпалының нәтижесі жұмыс ... ... ... ... ... (116, 10 ... ... құқықтық қатынастар әлеуметтік-экономикалық күрделі әрі
аралас өзара іс-әрекеттер ... ... ... ... әкімшілік сипатты қоғамдық қатынастар ретінде банктік және өзге
де заңнаманың реттеуші ықпалымен қамтылған ... ... ... ... табылады. Банктік құқықтық қатынастар тек банктік қызметті
жүзеге асыру барысында, қандай болмасын ... ... ... ... ... банктік қатынастарды реттейтін Қазақстан
Республикасының банктік ... ... ... ... әрі ... банктік құқықтық қатынастарға тікелей
қатысты мән-жайды, тиісті аралық қатынасты және ... ... ... ... ... ажыратуды тек ... ... ... ... ... ... ... банктерді құру және олардың банктік ... ... ... операцияларды және мәмілелерді жүзеге асыру тәртібі мен
шарттылығын белгілеу процесінде «Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... заңының тиісті баптарына ... ... ... таза ... ... ... жатады
деп түйіндейміз.
Біздің ойымызша, банктерді ... ... ... ... және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасы
Заңының тиісті баптарының негізінде туындап, банктік ... ... ... қоғамдық қатынастарға, б.а. ... ... ... ... ... олардың құрылымдық ... және ... ... түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға байланысты
құқықтар мен міндеттерді белгілеудің айрықша тәртібімен;
2) банктердің өкілеттіктерін қалыптастырудың айырықша ... ... өз ... мен міндеттерін жүзеге ... ... ... ... ... ... ережелер мен бірыңғай қағидалардың
үнемі қолданысты болуымен сипатталады деп тұжырымдаймыз.
Сонымен бірге, «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк ... ... ... Заңының тиісті баптарындағы банктерге,
сондай-ақ банктік қызметке шектеулер, реттеулер, ... салу ... ... ... орай туындайтын банктік ... ... ... және ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің арнаулы құралдарын қолдануға:
2) банктердің қызметін тәртіптейтін және олардың заңдық ауқымнан шықпауын
қамтамасыз ... ... ... ... мен ... ... ... банктерге және олардың банктік операциялары аяларына қатысты
банктік ... ... ... ... іске ... банк ... тиісті деңгейінде қолданылатын банктік құқықтық
санкциялар мен ... ... ... деп ... ... банктердің және банктік операциялардың
жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың ... ... ... ... ... туындап, қалыптасатын, сондай-ақ
дамитын банктік құқықтық қатынастардың субъектілеріне ... ... ... ... ... тізбесі берілмесе
(белгіленбесе) де:
Қазақстан Республикасының ... ... ... Даму Банкі;
коммерциялық банктер және банктік операциялардың жекелеген ... ... ... ... ... одақтары, филиалдары, ассоциациялары және
т.б.;
коммерциялық банктердің және өзге де ... ... ...... және жеке тұлғалар;
мемлекетаралық банктер;
резидент емес банктер, ... ... ... ... мен ... Республикасының Қаржы нарығы мен қаржылық ұйымдарды реттеу және
қадағалау жөніндегі агенттігі ... ... ... ... ... банктік операция мен мәмілеге байланысты банктік
құқықтық қатынастың құрылымы оның нақтылы ... ... ... ... ... ... өз міндеттерін және құқықтарын іске
асыру барысындағы мінез-құлықтары мен іс-қимылдарына қарай айқындалады.
Банктік құқықтық ... ... ... ... байланыстарына орай
әр алуан материалдық және материалдық емес мүдделеріне бағытталған ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі мен Қаржы рыногы
мен қаржылық ұйымдарды реттеу және ... ... ... ... ... ... қадағалау, реттеу, ұйымдастыру
және басқару функцияларын нақты банктік ... ... ... ... банк жүйесінің орнықтылығын, банктердің қаржылық ... ... ... ... ... ... орай
қалыптасатын банктік құқықтық тәртіпті көздейді әрі ... ... ... ... ... құқықтық қатынаста көздейтін мүдделері
материалдық игіліктерге қол жеткізу болып ... ... ... мән-
жайларға қол жеткізуге ... ... ... ... ... іс-қимылдарының нысанасы нақтылы банктік құқықтық қатынастың
объектісі болып саналады. Банктік құқықтық қатынастар ... ... ... ... ... айтқанда банктік құқықтық ... ... ... ... орай туындайды, өзгертіледі және
доғарылады.
Бүгінде ел экономикасының банктік секторын білдіретін Қазақстан Ұлттық
Банкі, ... Даму ... және ... ... ... сәйкес мемлекеттің қаржылық ... ... ... ... тарапынан қоғам мен мемлекеттің, сондай-ақ жекеменшік,
корпоративтік сектор субъектілерінің мүдделеріне қарай жүзеге ... ... пен ... ... ... туындайтын банктік
құқықтық қатынастар тиісті құқық салаларының нормаларына орай қаржылық
(жалпы алғанда мемлекетке және ... ... ... ... бұл ... ... қаржылық құқықтық қатынастарға ... ... ... ... ... азаматтық немесе әкімшілік құқықтық
аспектілерімен жеке даралануда.
Біздің ойымызша, қаржылық ... ... ... былайша
түйіндеумізге болады:
Қаржылық құқықтық қатынастар қоғам мен мемлекеттің, оның ішінде әкімшілік-
аумақтық ... ... ... орай ... және
мемлекеттік биліктік сипатта болатын, бір ... ... ... ... ... не ... ... органдары тұратын, тиісті
заңнамалық актіде көзделген келеңсіз жағдайлардың орын алу ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрініс табады;
қаржылық құқықтық қатынастар қоғам мен мемлекеттің және ... ... ... ... ... мемлекеттік қаржылық жоспарлар
жүйесінің, сондай-ақ ... ... мен өзге де ... ... ... істеуі негізінде туындайтын қоғамдық қатынастар, б.а.
экономикалық және ұйымдастыру қаржылық ... ... ... және оның ... ... ... ... жоғарғы, орталық, сондай-ақ жергілікті ... ... ... ... ... ... өкілеттігі ауқымында, тиісті
қаржылық жоспарлар мен қаржылық шарттарға сай ... ... ... биліктік-мүліктік қаржылық қатынастар материалдық және
ұйымдастыру қаржылық ... ... ... табылады.
Біздің пікірімізше, мемлекеттік қаржылық құқықтық ... ... ... субъектілеріне:
Қазақстан Республикасының Үкіметі;
Қазақстан Республикасының Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігі;
Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі;
Қазақстан Республикасы ... ... ... комитеті, Қазынашылық
комитеті, Кедендік бақылау комитеті;
Қазақстан Республикасы әкімшілік-аумақтық бірліктерінің, Астана және ... ... ... Қаржы министрлігі Салық комитетінің салық қызметі
органдары;
Республикалық және ... ... ... ... ... ... бақылау жөніндегі Есеп комитеті;
Қазақстан Ұлттық Банкі,
Қазақстанның Даму Банкі;
Коммерциялық банктер;
Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... ... жөніндегі агенттігі жатады деп есептеуге, сондай-ақ осы тізбені
тиісті ... ... ... ұсыныс жасауға болады.
Біздің ойымызша, қаржылық-несиелік айрықша өкілеттік берілген уәкілетті
мемлекеттік органдар – мемлекеттік банктер Қазақстан ... ... Даму ... және Қазақстан Республикасының қаржылық,
валюталық, сондай-ақ салық заңнамасы ... ... ... ... ... ... банктердің банктік қызметі
мемлекеттің ... ... ... ал ... ... ... ... тығыз байланысқан ұйымдастыру және ... ... ... ... ... ... ... Осыған
байланысты банк жүйесінің тиісінше жұмыс істеуі барысында, ... ... ... ... ... ... кодексі,
Қазақстан Республикасының Кеден кодексі және т.б. ... ... ... ... мен ... сай ... дамитын, өзгертілетін немесе тоқтатылатын мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік валюталық қаржылық құқықтық қатынастар, мемлекеттік
сақтандыру қаржылық құқықтық қатынастары, кеден ісі саласындағы мемлекеттік
қаржылық құқықтық қатынастар, Мемлекеттік жинақтаушы ... қоры ... ... ... сақтандыру қоры саласындағы қаржылық
құқықтық қатынастар, мемлекеттік қаржылық-шаруашылық құқықтық қатынастары,
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қатынастары жатады деп түйіндейміз.
Біздің пікірімізше, банк жүйесінде туындаған ... ... ... ... ... құқықтық қатынастарды бөліп
шығару кезіндегі маңызды элемент - осындай құқықтық қатынастың ... ... ... ... Ұлттық Банкі, Қазақстанның Даму Банкі
және мемлекеттің қаржылық агенті – коммерциялық банктер қаржылық ... ... ... ... ... ... ... – Қазақстан
Республикасы аталған қаржылық құқықтық қатынас субъектілері арқылы өзінің
құқық субъектілігін іске ... ... ... ... ... ... Республикасындағы қаржылық-экономикалық қатынастардың
конституциялық негіздері және тәуелсіз Қазақстанның – ... ... ... ... жөнінде көзқарастарын білдірген белгілі
мемлекеттанушы ғалым, академик С.С. ... пен Д. ... ... ... ... Қазақстан да өзін демократиялық, зайырлы,
құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде қалыптастырып, ... ... ... мен ... ең жоғарғы құндылықтар деп
қарастыруда. Бұл ... ... ... ...... ... баянды етілді. Адамның табиғи және қол
сұғуға болмайтын құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... демократиялық қоғам мен құқықтық мемлекет құрудың
негізгі принциптерінің бірі болып саналады. ... ... ... өзі ... аң ... бұл үшін ... өмірінің барлық
салаларында түбегейлі өзгерістер жүргізу қажет. Жоғарыда айтылғандарға ... ... ... ... ... құқықтық мемлекет құруға
және саяси-құқықтық қатынастарды демократизациялауға бағыт алу – қазіргі
заманымыздың объективті қажеттілігі болып ... деп ... (117, ... ... ... ... қызу ортасында жұмыс істеп жатқан банк
секторында туындайтын банктік құқықтық қатынастардың, оның ... ... ... ... Даму ... және ... ... нәтижесінде туындайтын мемлекеттік ... ... мәні мен ... аша ... сияқты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н. «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің
жаңа саяси бағыты. Қазақстан ... ... - ... ... Қазақстан халқына Жолдауы, Астана қ., 2012 жылғы 14 ... ... 2012 ... 15 ...... Конституция Республики Казахстан от 30 августа 1995 ... ... и ... ... ... ... ... от 21
мая 2007 года № 254-III. - Алматы: Юрист, 2007. – 44 с.
3 О состоянии финансового ... и ... ... на 1 ... года. Пресс-релиз № 84 ... РК по ... и ... ... и финансовых организаций. - Алматы, 2007. - 10 б.
4 Ақша, несие, банктер / ... ред. Ғ.С. ... - ... 2001. – 466 ... ... Б.А. ... ... Банктер. Валюта қатынастары. Алматы:
Экономика, 2000. – 328 б.
6 Халфина Р.О. Правовое положение Госбанка СССР // ... АН ... ... и права. - 1947. - №1. - С. 3-15
7 Сулейменов М.К. и др. ... и ... в ... / ... М.К., ... Б.В., ... А.И., ... В.А.
-Алматы: Жеті жарғы, 1994. – 145 с.
8 ... М.С. ... ... в ... ... экономики. - Алма-
Ата: Ана тілі, 1991. – 112 с.
9 Саяси экономия. Оқулық. - ... Ана ... 1991. – 208 ... Сборник нормативных актов, регулирующих правовые основы рыночных
отношений в Республике Казахстан / ... С.Ф. ... - ... ... – 335 с.
11 Финансовый словарь / Благодатин А.А., Лозовский Л.Ш., Райзберг Б.А.
-М.: ИНФРА-М, 2002. - 378 ... ... ... и финансово-экономических терминов / Под ред. Н.К.
Мамырова. - ... ... 1999. – 712 ... ... В.Н., Крылова М.А., Шестаков А.В. Финансовое и банковское
право. Словарь – ... / Под ред. О.Н. ... - М.: ... - 277 ... Жарковская Е.П. Банковское дело. - М.: Омега – Л, 2005. – 440 с.
15 Алексеева Д.Г., Пыхтин С.В., ... Е.Г. ... ... - ... 2003. – 480 ... ... Н.Б. Банковское дело. - М.: Академический Проект; Альма
Матер, 2005. – 432 с.
17 ... дело / Под ред. Г.Г. ... - М.: ... 2003. ... с.
18 Тедеев А.А., Парыгина В.А. Банковское право. - М.: Приор-издат, 2005.
– 224 с.
19 Банковское право / Отв. ред. А.А. ... М.: ... 2005. – ... ҚР ... Банкі туралы 1995 жылғы 30 наурыздағы № 2155 Қазақстан
Республикасының Заңы (2007 жылғы 28 ... ... ... // ... ... ... информации» МЮ РК: База данных «Закон»,
2007 ж. – 60 б.
21 ... ... ... және банк қызметі туралы
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 31 ... № 2444 ҚР Заңы ... 28 ... ... өзгерістермен) // РГП «Республиканский центр
правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. – 37 ... ... Даму ... ... 2001 ж. 25 ...... Республикасының Заңы (2007 ... 7 ... ... // РГП ... ... ... информации» МЮ РК: БД
«Закон», 2007 ж.
23 Сәйденов Ә. Валюталық заңнаманы ырықтандыру // Егемен Қазақстан. – ... 2007 ж. - № 293 (24866). - 2-4 ... ... Б.Б. ... национального финансового рынка и его
перспективы // ... ... – 2004. - № 10. – С. ... ... Хейнсворт. Переход от банковского сектора к банковской
системе: условия достаточные и ... ... // ... и ... ... - № 6. - С. 19-20.
26 Копабаев О.К. Конституционно-правовые основы ... ... ... ... ... Казахстан. (проблемы
теории и практики): Дис. д-ра юрид. наук: 12.00.02. - Алматы, 2000. - ... ... тілі ... ... ... ... сөздігі: Заңтану /
Жалпы ред. А.Қ. Құсайынов. - Алматы: «Мектеп», 2002. - 336 ... ... ... және ... ... ... 2005 ... 13
маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңы // Егемен Қазақстан. - 2005 ж.
-17 маусым.
29 ... ... ... заңнамалық актілеріне лицензиялау
және шоғырландырылған қадағалау ... ... ... ... ... ... 2005 жылғы 23 желтоқсандағы № 107-111 Қазақстан
Республикасының Заңы // РГП «Республиканский центр правовой ... ... База ... ... 2007 ж.
30 Питер С. Роуз Банковский менеджмент. Предоставление финансовых услуг
/ Пер. с англ. – 2-ое изд. - М.: ... 1997. – 768 ... ... Д.М., ... С.Ө., ... С.Ө., Бекеева Н.Ж. Сыртқы
экономикалық саясат және экономикалық қауіпсіздік. - ... ... – 192 ... ... ... ... ... комментарий / Под
ред. Г.С. ... Изд. 2-ое ... и доп. - ... Жеті ... ... 584 с.
33 Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының Президенті. ... ... ... ... мен ... ...... и развития Казахстана как суверенного государства. - Алма-Ата:
РГЖИ «Дәуір», 1992. – 56 с.
34 Қазақстан ... ... 2003 ... 31 желтоқсандағы №
1270 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын ... ... ... мен ... ... ... ... ереже //
РГП «Республиканский центр правовой ... МЮ РК: База ... ... ж
35 Общие сведения о банковской системе. Пресс-релиз № 015 от 15 сентября
1995 года // Вестник ... ... - 1995. - № 9 (9). - С. ... ... за 9 ... и сентябрь 1997 года. Пресс-релиз № 021 от ... 1997 года // ... ... ... - 1997. - № 43 (83). – ... ... Б.Н. Организационно-правовые основы банковской системы
Республики Казахстан: Дис. канд. юрид. ... ... - ... 2005. ... ... ... ... мен қаржылық ұйымдарды мемлекеттік реттеу және
қадағалау туралы 2003 жылғы 4 ... ... ... ... ж. ... өзгерістерді ескергенде) // РГП «Республиканский
центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ... ... ... 1995 ... 17 ... № 2200 ... Заңы ( 2007 ... 12 қаңтардағы өзгерістерді ескергенде) //
РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База ... ... ... Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы және Ерекше
бөлімдері) // РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: ... ... 2007 ... ... ... Бюджет кодексі (Қазақстан Республикасының
2004 жылғы 22 қазандағы № 601-ІІ; 2004 ... 13 ...... ... 20 ... № 13 – ІІІ; 2005 ... 8 ... № 69-ІІІ
Заңдарымен енгізілген өзгерістерімен) // РГП ... ... ... МЮ РК: База ... ... 2007 ж.
42 Қазақстан Республикасының Кеден кодексі // РГП «Республиканский центр
правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. - 255 ... ... ... алу мен ... есеп беру ... 1995 жылғы 26
желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Заңы // РГП «Республиканский центр
правовой информации» МЮ РК: База ... ... 2007 ... 2001 жылғы 12 маусымдағы № 209 Салық және ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Заңы (Салық кодексі) //
РГП «Республиканский центр правовой информации» МЮ РК: База данных «Закон»,
2007 ж.
45 ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Заңының ресми
мәтіні. – О рынке ценных бумаг: официальный ... ... РК. - ... Жеті
жарғы, 2004. – 192 б.
46 Ақша төлемі мен аударымы туралы 1998 ... 29 ... ... Заңы // РГП ... ... ... ... МЮ
РК: База данных «Закон», 2007 ж. – 12 ... ... ... ... ... және ... тарихты
қалыптастыру туралы 2004 жылғы 6 шілдедегі ҚР Заңы // РГП «МЮ РК: ... ... 2007 ж. - 11 ... ... государства и права / Под ред. М.Н. Марченко. - М.: ... – 476 ... ... М.Н. ... ... и ... - М.: Юрид. лит., 1996. –
432 с.
50 Общая теория права и государства / Под ред. В.В. ... - ... 1994. – 360 ... Мемлекет және құқық негіздері / Құраст. Е. Баянов. - Алматы: ... 2001. – 624 ... ... Ғ.С., ... А.С. ... және құқық теориясы. Өңд.,
толық. 2-бас. - Алматы: Жеті ... 1998. – 192 ... ... М.Т. ... исследование по проблеме правоотношения
(рец. На кн. Халфина Р.О. Общее учение о ... - М., 1974) ... АН ... ССР. ... общественных наук). Алматы, - 1976. № 2 –
С. 5-10.
54 Баймаханов М.Т. (в соавторстве с Е.К.Нурпеисовым). Новое ... ... ... ... на кн.: ... Ю.Г. ... теории правоотношений. - М., 1980) // Известия АН КазССР. Серия
общественных наук. - 1982. - № 1. – С. ... ... Л.Г. ... ... - М.: Изд. БЕК: 1994. – 348 ... ... Н.С. Кредитно-расчетные правоотношения и финансовый контроль.
– М.: Изд. Наука, 1964. – 152 с.
57 Тасыбаева А.С. ... ... - ... 1999. - 196 ... ... Н.Д. ... право. Учебник для вузов. 2-е изд.,
перераб. и доп. - М: ... 2000. - 471 ... ... О.М. ... ... ... - М.: ... 1997. – 424 с.
60 Братко А.Г. Банковское право (теория и практика). - М.: Изд. ... – 320 ... ... Г.А., ... А.Ю., Экмалян А.М. Банковское право Российской
Федерации. Общая часть / Под общ. ред. Б.Н. ... - М.: ... ... 448 с.
62 Тедеев А.А. Банковское право. - М: Изд. ЭКСМО, 2005. – 432 ... Банк ... ... Қазақстан Республикасының құқықтық актілер
жиынтығы. - Алматы: ЮРИСТ, 2005. - 179 ... ... Н.Ю. ... банковское право. - М.: Дело, 2004. - 480
с.
65 Қазақстан Республикасының 1997 ... 16 ... № 167 ... ... ... // РГП МЮ РК: База ... ... 2007
ж.
66 Конституция Республики Казахстан. Научно-правовой комментарий / Под
ред. Г.С. ... - ... Нұр ... 2004. - 560 ... ... ... / Под ред. О.Н. ... - М.: Юристъ, 1996. -
400 ... ... ... / Отв. ред. Н.И. ... 2-е изд. перер. и доп. -
М.: Юристъ, 2001. - 600 с.
69 Жданов А.А. ... ... РФ. – М.: ... 1995. - 170 ... ... право (конспект лекций). - М.: Изд. ПРИОР, 2000. - 176 с.
71 Эриашвили Н.Д. Финансовое право. - М.: ЮНИТИ – ... 2001. – 606 ... ... ... / Под ред. И.Ш. Килясханова. - М.: ЮНИТИ – ДАНА,
2004. - 239 с.
73 Карасева М.В. ... ... ... ... - М.: ... 1999.- ... ... право / Под ред. О.Н. Горбуновой. - М.: ... 2000. ... ... ... М.В., ... Ю.А. ... ... / Под ред. М.В.
Карасевой. - М.: НОРМА, 2001. - 288 с.
76 Финансовое ... / О.Н. ... Е.Ю. ... и др.; отв. ред. ... Г.П. ... - М.: ... 2004. - 536 ... Финансовое право / Отв. ред. Н.И. Химичева. - М.: ... 2004. - ... ... С.М. ... Республикасының қаржылық хұқы. - Алматы,
Демеу, 1994. - 200 б.
79 Худяков А.И. ... ... ... ... ... ... ... Қаржы - қаражат, 1995. - 224 с.
80 Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Общая ... ТОО ... 2001. - 272 ... ... Республикасының мемлекеті мен құқығының ... ... Е. ... - Алматы, 2003. - 692 б.
84 Худяков А.И. Финансовое право Республики Казахстан. Особенная часть.
–Алматы: ... - К, 2002. – 344 ... ... С.М. ... ... - Алматы: Жеті жарғы, 2005. - 400 б.
86 Тедеев А.А. Налоги и налогообложение. - М.: ... - ... 2004. ... с
87 Налоговое право. Сост.: В.А. Парыгина, А.А. ... А.В. ... ... ... - ... 2005. – 224 ... Кваша Ю.Ф., Зрелов А.П., Харламов М.Ф. Налоговое право. - М.: Юрайт,
2004. - 218 ... ... А.И. ... ... ... Казахстан. Общая часть.
-Алматы: НОРМА - К, 2003. - 512 с.
90 Стародубцева Е.Б. Основы банковского дела. - М.: ... ... - 256 ... ... А.В., Маркова О.М., Стродубцева Е.Б. Банковские операции.
-М.: ФОРУМ: ... 2005. - 368 ... ... С.Р. ... ... теория и практика. - М.:
Экономистъ, 2005. - 652 ... ... ... фундаментальных и прикладных исследований
«Центральный банк в ... ... ... / Отв. сек. ... - М.: ... и статистика, 2003. - 290 с.
94 Четвериков В.С. Административное право. - ... ... - 512 ... ... Д.К. ... регулирование банковской
деятельности в Республике Казахстан: - Дисс. канд. юрид. наук: 12.00.02. ... 1998. - 173 ... ... Е.Б. ... ... с ... ... - Дисс.
канд. юрид. наук: 12.00.10. - Алматы, 1997. - 185 с.
97 Ажиханов С.О. ... ... ... ... системы
Республики Казахстан (вопросы теории и практики): - Дисс. канд. юрид. наук:
12.00.02. - Алматы, 2002. - 141 с.
98 ... ... ... туралы 1998 жылғы 24 ... ... Заңы // РГП ... ... ... МЮ РК: База данных «Закон», 2007 ж. - 27 б.
99 ... А.Т., ... А.А. ... ... ... ... Издательский дом КазГЮУ, 2004. – 254 с.
100 Тосунян Г.А. Теория банковского ... В 2-х т. Т. 1. - М.: ... - 696 ... Сейтжанов А.А. Банктік қызметті мемлекеттік басқару: Заң ғыл. канд.
дис.: 12.00.02. - Алматы, 2005. - 124 ... Л. ... Д ... ... право РК. - Алматы: Жеті Жарғы,
2005. – 156 с.
103 Банки и банковские операции. / Под ред. Е.Ф. ... - М: ... ... ... 1997. - ... Рудый К.В. Финансово-кредитные системы зарубежных стран. - М.: Новое
знание, 2003. - 301 с.
115 Назарбаев Н.А. ... ... ... және ... ... ... ... Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлының
Қазақстан халқына жолдауы. - Алматы: Атамұра, 2005. - 48 б.
116 Карабеков Н.Н. ... в ... ... ... ... ... ... - Алматы, 1999. - 108 с.
117 Сартаев С.С., Нұрпейсов Д. ... ... ... ... - ... 2004. - 576 б.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 129 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Азаматтық заңнаманың түсінігі мен жүйес31 бет
АҚШ заңнамасында колданылатын құқықтың орын алуы16 бет
Еңбекті қорғау мен еңбек заңнамасының сақталуын қадағалау мен бақылау бойынша құқықтық қатынастар36 бет
Жер заңнамасы5 бет
Заңнамалық метрологияның халықаралық ұйымы3 бет
Мемлекеттік сатып алу туралы заңнама – Қазақстандағы экономикалық қатынастар тұрақтылығының құралы77 бет
Мемлекеттік тілге байланысты қабылданған заңнамалық құжаттардың сипаты және олардың жүзеге асырылу деңгейі42 бет
Мемлекеттік қызмет жөніндегі заңнамаларды талдау19 бет
Нотариаттың пайда болу негіздері.нотариаттың даму кезеңдері: нотариат туралы заңдардың реформасы. нотариаттың ұйымдастырылуы мен қызметтік реттейтін заңнама. Жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды нотариаттық заңнама негізінде жүзеге асыру9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь