Мектептерде музыка пәні арқылы халықтың тәрбие берудің мән-мағынасы

Кіріспе

1 Оқушылардың ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттыру
1.1 Оқушылардың музыкалық мәдениетін қалыптастыру
1.2 Жеке тұлға қалыптастырудағы музыкалық мәдениеттің рөлі
1.3 Музыка мен әдебиеттің байланысы

2 Тәжірибелік жұмыстағы әдістер
2.1 Музыка сабағындағы шығармашылық қабілетті дамытуда тәжірибелік жұмыстар
2.2 Музыканы тыңдай, қабылдай білуге тәрбиелеу әдістері
2.2.1 Музыкалық тәрбие берудің маңызы мен міндеттері
2.2.2 Бастауыш сынып оқушыларының мінез.құлық мәдениетін тәрбиелеудің негізгі шарттары
2.3 Шығармашылық тапсырмалар

3 Жас ұрпақты музыка арқылы тәрбиелеу
3.1 Музыка пәні мұғалімінің музыка сабағында оқушыларды
ұлттық тағылым арқылы өнерге баулуындағы кәсіптік
шеберлігі
3.1.1 Жас ұрпақты тәрбиедеудегі ұстаздың жеке тұлғасы.
3.1.2 Тәрбиедегі қоғамдық ортаның орны
3.2 Тәрбие негізі.өнеге
3.2.1 Музыкалық білім мен тәрбие берудің қалыптасуы мен дамуы
3.2.2 Музыка мектебінде білім мен тәрбие беру
3.2.3 Музыка пәндеріне арналған жалпы бастауыш мектеп бағдарламасының мәні

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

Тәуелсіз елімізде табандылықпен жүзеге асырылып жатқан ілгерілесу саясатты қоғам өмірінің барлық саласына түбегейлі өзгерістер енгізуде.
Тәуелсіз мемлекетіміздің өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі, әл-ахуалының артуын жүзеге асырудың аса маңызды құралы қоғамның барлық саласын, соның ішінде өнер саласында мәдениет пен білімді дамытуда аса маңызды рөл атқарды.
Қазақстан Республикасының этникалық-мәдени білім тұжырымдамасында (1996): "Тәрбиенің түп мақсаты - коғамның нарықтық қарым-қатынасқа көшуі кезінде саяси экономикалық және рухани дағдарыстарды жеңіп шыға алатын, өмірге икемделген, білікті, жанжақты мәдениетті жеке түлғаны тәрбиелеу" - деп өнер мен мәдеиетті дамытуға ерекше мән берілген.
Тәуелсіз еліміздің дамуы үшін мәдени - рухани мұраның жетістіктерін келешек үрпаққа қалдырудың үлесі зор. Халықтың даналық мұрасын сақтаудың негізі халықтық тәрбиеде. Күнделікті өмір мен табиғаттағы әдемілікті түсіну, бақылау, пайдалану үшін балалардың сезім-түйсігі ұшқыр, ақыл-ойы алғыр, терең білімді азамат болуы керек. Осындай ұрпақтың өмірге деген эстетикалық көзқарасы оның қызметінің барлық саласында көрініп түрады.
«Ата-бабаларымыздың рухани мәдени мұраларының тарихи ескерткіштермен ғана шектелмейтіні мәлім. Аязды, аңызақ желді, қақаған қысы мен аптап ыстығы жеткілікті ұлан-ғайыр кеңістіктегі шаруашылық ұйымдастыру мен күнкөріске байланысты қалыптасқан қазақтың қол өнері, әуез аспаптары, тіпті қырыққа тарта жанрлары мен қосалқылары бар өте бай ауыз әдебиеті белгілі бір мазмұнға құрылатын күйлері, ақындық шешендік өнері, халық әуендері мен билері, ұлттық әдет-ғұрып, ізгілік, имандылық дәстүрлері қазақ ұлтының ақжанын сезілтіп оятатын құбылыстар».
Музыка пәні арқылы тәрбие беру тек қана жекеленген нысандарды елестете ұғыну ғана емес, ол мәдениетті сезіну мен түсінудің негізі. Бұл өмірге деген эстетикалық қатынасқа тығысатын барлық үйреншікті заттарға, дағдылы әлемге жаңа қатынас орнатады.
Жоғарғы оқу орнының болашақ түлектеріне: «Ұстаздық еткен жалықпас, үйретуден балаға», - деп, ұлы Абай айтқандай, жас ұрпаққа сапалы білім, саналы тәрбие беріп, жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыруға үлес қосатын ұстаз орны әрқашан ерекше. Сондықтан да бүгінгі өмір талабы ұстаздарға қажымай-талмай жемісті еңбек етіп, ыждағаттылықпен, шығармашылық ізденімпаздықпен жұмыс істеуді міндеттейді. Ұрпақ тәрбиесі ісіне жете көңіл бөліп, жас жеткіншектерге музыка әлемінің қыр-сырын үйретуде талапқа сай ұзтаздарымыз еңбек етіп жүр.
1. Ақынжанов М. «Қазақтың тегі туралы», Алматы, ҚБМБ, 1956ж.
2. Асқарбекова Ғ. Қазақстан мектебі «Айтыс өлеңдерінің тәрбиелік
мәні» 2001 ж, №2, 40-43 б.
3. Балтабаев М.Х. «Педагогическая культурология». - А., 2000. 178.-183 б.
4. Басенов Т.К. «Орнамент Қазақстана в архитектуре». - А., Изд. Ан.
КазССР, 1957, 7-126 б.
5. Ғабдуллин Ж. Таңдамалы 2 бас. – А., «Жазушы» 1985, 177 б.
6. Еңсепов Ж., Ысқақов Б., «Музыка жалпы орта білім беретін мектептің
5-6- сыныптарына арналған бағдарламалар» Алматы: РОНД, 2003.
7.Есжанов Г. «Музыка сабағының тәрбиелік маңызы. Бастауыш мектеп». 2000 ж. №3 9-10 б.
8. Жайымов А. , Ысқақов Б., Еңсепов Ж., Сәрсенбенов Ж. «Музыка,
оқыту әдістемесі» Алматы: Атамұра, 2001.
9. Жұбанов А. «Ғасырлар пернесі». Алматы, 1969, 15 б.
10.Жұмабаев М. «Педагогика». Алматы, 1992.
11. Күлманова Ш.Б. «Музыка пәнінің бағдарламалар жинағы». Алматы.
1996.
12. Казыханова Б.Р. «Эстетическая культура казакского народа. Алматы,
1973».
13.Қалиев С., Базилов Ж. «Қазақ халқының салт дәстүрлері және демократ ағартушылары», Алматы, РБК, 1993..
14.Қалиев С., Жарықбаев Қ. «Қазақ тәлім – тәрбиесі», Алматы, «Санат», 1995.
15.Қалиев С, Ш.Майғаранова,Г.Насынбаева «Жеке тұлға.Оның ерекшелігі қандай?», «Ұлағат», 200-№40-58 б.
16.Қалиұлы С. «Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы», Алматы, «Білім», 2003.
17. Қалиев С. «Халық педагогикасын насихаттаудың маңызы мен мәні».
Мұрагер, 1992, том 2, 24-38 б.
18.Қазақ халқы қолөнерінің мәдениеттанулық негіздері. Автореферат.
Қ.Р. 2000., 22-26 б.
19.Л.Т. Құрманбаева мәдениетіндегі дүние суреттемелерінің рәміздік
негіздері. Автореферат А. 2004. 30-35 б.
20.М.Ш. Өмірбекова Ою-өрнек салып үйрен. Қазақ халқының дәстүрлі өнері «Алматыкітап» ААҚ. 2004. 2-7 б.
21. Музыкалық-эстетикалық тәрбие туралы. //Қазақстан мұғалімі. 1989 ж. 21 апрель.
22. . Мұқанов С. «Халық мұралары», Алматы, «Қазақстан», 1994.
23. Нилибаев «Педагогические взгляды Абая», Халық мұғалімі, 1946.
24. Плахов В.Д. Традиции и общество, М. 1982. 64-79 б.
25. Райымбергенов А., Райымбергенова С., «Мұрагер бағдарламасы»
Алматы, 1994.
26.Рувинский Л.И. Нравственное воспитание подростков /М: Издательство Московского университета/, 1997.
27. Сатериненов Бақытжан Меңдібекұлы Қазіргі қазақстан мәдениеті
дамуының негізгі бағдарлары мен қайшылықтары. К.Р. А. 2000, 205 б.
28. Скатеризиков В. Х. «Принципы нравственного воспитания» М.
Профиздат, 1974.
29.Табылдиев Ә.«Қазақ этнопедагогикасы», Алматы, «Санат», 2001.
30. Табылдиев Ә. «Халық тағылымы», Алматы, «Санат», 1992 ж.
31.Ұзақбаева С. «Тамыры терең тәрбие», Алматы, «Білім», 1995.
32. Ұзақбаева С.А. Оқушыларға музыкалық-эстетикалық тәрбие беру.
Алматы, 1998.
33. Ұлт тағылымы №3. 2004. 25-бет.
34. Ұлт тағылымы №4. 2004. 45-бет.
        
        Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институты
Тарих, экономика және ... ... ... беру ... және ... кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ДЖ.050106. 11 – 09. 09. ... ... ... пәні ... халықтың тәрбие берудің мән-
мағынасы
|Пікір жазған ... ... |
| | ... ... ... күні ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| | |
| | |
| | |
| | ... Оқушылардың ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттыру
1.1 Оқушылардың музыкалық мәдениетін қалыптастыру
1.2 Жеке тұлға қалыптастырудағы музыкалық мәдениеттің ... ... мен ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетті дамытуда тәжірибелік
жұмыстар
2.2 ... ... ... ... тәрбиелеу әдістері
2.2.1 Музыкалық тәрбие берудің маңызы мен ... ... ... ... мінез-құлық мәдениетін
тәрбиелеудің негізгі ... ... ... Жас ... музыка арқылы тәрбиелеу
3.1 Музыка пәні мұғалімінің музыка сабағында ... ... ... ... ... ... Жас ... тәрбиедеудегі ұстаздың жеке тұлғасы.
3.1.2 Тәрбиедегі қоғамдық ... ... ... ... ... ... мен ... берудің қалыптасуы мен дамуы
3.2.2 Музыка мектебінде білім мен тәрбие беру
3.2.3 Музыка ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тәуелсіз елімізде табандылықпен жүзеге асырылып жатқан ілгерілесу
саясатты қоғам өмірінің барлық саласына ... ... ... ... ... ... әл-ахуалының
артуын жүзеге асырудың аса маңызды құралы қоғамның барлық ... ... өнер ... мәдениет пен білімді дамытуда аса маңызды рөл
атқарды.
Қазақстан Республикасының этникалық-мәдени ... ... ... түп ... - ... ... ... көшуі
кезінде саяси экономикалық және рухани дағдарыстарды жеңіп шыға алатын,
өмірге икемделген, білікті, жанжақты ... жеке ... ... ... өнер мен ... ... ... мән берілген.
Тәуелсіз еліміздің дамуы үшін мәдени - ... ... ... ... қалдырудың үлесі зор. Халықтың даналық мұрасын сақтаудың
негізі ... ... ... өмір мен табиғаттағы әдемілікті
түсіну, бақылау, ... үшін ... ... ... ... ... ... азамат болуы керек. Осындай ұрпақтың өмірге ... ... оның ... ... ... ... ... рухани мәдени мұраларының тарихи ескерткіштермен
ғана шектелмейтіні мәлім. Аязды, аңызақ желді, ... қысы мен ... ... ұлан-ғайыр кеңістіктегі шаруашылық ұйымдастыру мен
күнкөріске байланысты ... ... қол ... әуез аспаптары, тіпті
қырыққа тарта жанрлары мен қосалқылары бар өте бай ауыз ... ... ... құрылатын күйлері, ақындық шешендік өнері, халық әуендері мен
билері, ұлттық әдет-ғұрып, ізгілік, имандылық дәстүрлері ... ... ... оятатын құбылыстар».
Музыка пәні арқылы тәрбие беру тек қана жекеленген нысандарды елестете
ұғыну ғана ... ол ... ... мен ... ... Бұл өмірге
деген эстетикалық қатынасқа тығысатын барлық үйреншікті заттарға, дағдылы
әлемге жаңа қатынас орнатады.
Жоғарғы оқу ... ... ... ... еткен
жалықпас, үйретуден ... - деп, ұлы Абай ... жас ... ... ... ... беріп, жан-жақты дамыған ... үлес ... ... орны ... ... ... да
бүгінгі өмір талабы ұстаздарға қажымай-талмай жемісті еңбек ... ... ... ... ... ... тәрбиесі ісіне жете көңіл бөліп, жас жеткіншектерге музыка әлемінің
қыр-сырын үйретуде талапқа сай ... ... етіп ... ... - ... ... ... оқушыларда халықтық
музыка өнеріне деген дүниетанымын қалыптастыру ... ... үшін ... ... ... ұзақ оқыту процесіне мынадай
міндет ... ... ... ... ... ... қызығушылығын
ояту, шығармашылық қабылдау қабілетін дамытуды жүйелі түрде ұйымдастыру
және халықтық мұра-орындаушылықты насихаттау.
Музыкадағы оқыту мен ... ... ... ... - ... ... ... тірегі, рухани бай, мәдениетті, эстетикалық талғамы зор, өз
Отанының елжанды азаматы етіп ... ... ... ... тыңдау және ән салу, күй, жыр ... ... ... ... (кез-келген музыкалық аспапта);
ә) музыкалық шығарламалардың мазмұны мен үлгісіне қатысты төл
ерекшеліктері және ... ... ... ... ... ... ... ән мен күйдің идеялық, эстетикалық мәнін түсіну, ... ... ... ... ... оқу ... (оқытушы мен оқушының қарым-қатынасы) ... ... ... ... тұтылады. Ойдағыдай нәтижеге қол
жеткізу үшін музыка мұғалімі ұдайы өзін-өзі ... ... ... ... ... үстінде болуы қажет;
г) басқа пәндермен байланыс жасау, шешендік өнерін ... ден ... ... ... ... ... басты өлшеушісі – ол Адам». XXI ғасыр табалдырығын аттау
сәтінде тұрып, ... ... ... ретінде адамгершілік қасиетті жоғары
сақтауды талап етеді.
Көпқырлы қоғам ... ... ... ... ... ... ... эмоциялылығы, өмірдің бағасын сезіне, болжай ... ... үш ... ... ... ... ... зерттеудің өзектілігі, маңызы, мақсаты, объектісі, пәні,
міндеттері анықталып, жұмыстың тәжірибелік мәні ... ... ... музыкалық мәдениетін қалыптастыру,
шығармашылық қабілетін дамыту қарастырылады.
Екінші тарауында теория мен ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
1 Тарау Оқушылардың ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттыру.
1.1 Оқушылардың ... ... ... ... жас ... ... ... көзқарасын дәйекті
көзқарасының қалыптасуын тек білімге ғана негізделмейді, оған қоса ... ... ... ... ... ... қызметі қажет. Бұл
жерде өнердің алатын орны ерекше, себебі біз өнер бұлағынан сусындаған ... ... және өнер ... ... ... ғасырлар
бойы жинаған бай тәжірибесінің арнасын одан әрі ... ... ... ... ... тәжірибелік нәтижелілігі жоғары
көтерілуінің қажеттілігінің алғы-шарттары олардың ... мен ... ... ... Жастардың жеке музыкалық дамуын бақылау, олардың өнер
жолында ең жақсы дәрежеде өсуін қамтамасыз етуде мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... сын
саласында әр кезеңдерде белгілі музыка танушылары – ... ... ... ... Б.Қарақұлов және А.С.
Райымбергеновтар.
Музыканы қабылдау, әрине күрделі ... ... орай Д. ... деп ... ... деген қызығушылық музыкаға әуестену және оны
ұнату, оның ғажайып сұлулығын түсіну үшін қажетті шарт. Сонда ол ... және ... ... ... ... болады. Ал музыкаға қызықпаған,
онымен айналыспаған, оны ұнатпаған адамға білім мен тәрбие беремін деу
сәтсіздікке ... ... ... ... ... ... мәдениеті, өмірге көзқарасы,
музыкалық қабілеті бірдей болып келе бермейді. ... ... ... ... ... да ... Демек, оқытушы өзінің ... ... ... өз ... ... ... тәсілдер
қолданады. Болашақ маманның ең негізгі міндеті – таңдаған мамандығы бойынша
теориялық білім мен тәжірибелік ... ... ... болса, кәсіби
тұрғыдан қалыптасуына педагогикалық іс-тәжірибе ... зор ... ... ... ... ... ... музыкасының әсері ұлан-
ғайыр.
Музыка өнері тек ... ... ғана ... оның өзге ... ... ұлттық болмыс, мазмұн, сипат. Бұл ... орта ... осы ... да зер ... ... тәсілдеріміздің
мазмұнын байыта түсуіміз керек-ақ. Сондықтанда жастардың тәрбиесіне ықпал
ететіндей жаңаша түрін іздеу керек сияқты. Байқасақ, ... ... ... ... мәні өте зор. ... ... ... сәйкес даярлауда негізгі нысана музыка болуы керек.
Бастауыш сынып оқушыларының әсемдікті көре, түсіне, жасай білуі мен
рухани ... ... ... ... ... табиғатына деген
сүйіспеншілігін және ұлтымыздың бай қазынасы - ... ... ... ... ... ... ... мәдениетті
тәрбиелеу – бүгінгі таңда өзекті мәселе болып отыр.
Оқушының әсемдікпен әрсіздікті, жақсы мен ... ... ... ... пен қайғыны түсініп ажырата білуіне байланысты оның
эстетикалық мәдениеті мен мінез-құлық дағдылары айқындалады. ... ... сұлу ... адам жанында сұлулық сезімдерін оятады. Сондықтан
баланың сұлулық сезімдері әр түрлі ... ... ... ... сұлу суреттен, біреудің поэмадан. Тәрбиешінің ... ... ... ... ынта бар ... ... сол ынтасын, түр туғызатын
сұлулық сезімдерін өркендету», - деп А. Жұбанов айтқандай, бастауыш ... ... ... ... ... жетекшілерінің және пән
мұғалімдерінің шеберлігі мен тәрбие ... ... ... жанрларын
тиімді қолдана алуына, әдіс-тәсілдеріне байланысты.
Оқушылардың музыка өнеріне дүниетанымын ... ... ... және ол ... жас мөлшеріне тәуелді. Музыка өнеріне дүниетанымын
қалыптастыру әдістерін көрнекі және ... деп ... ... ... мен практика оқушының шығармашылық қабілетінің неғұрлым тиімді
әдістерін анықтап отыр. Олар: ... ... ... ... ... ... ... дамытуға бағытталған сендіру
әдістері:
а) қоршаған ортаны жасампаздандыруға және мінез-құлық мәдениеті
дағдыларын ... ... ... ... үйрету,
жаттықтыру әдістері;
ә) шығармашылық және ... ... ... ... сияқты әдістер жатады. Шығармашылық қабілетті
қалыптастыруда қолданатын ... ... ... оны ... әсем ... ... ғана пайдалану керек екендігі. Оқушыда
эмоциялық үн қосу өнер шығармаларымен тікелей ұшырасқанда пайда болады. ... ... ... ... әдіс деп те ... ... - ... әдісінің мәні - оқушыны тыңдай, көре бағалай
білуге және ... ... ... ... ... үйрету. Үйрету,
жаттықтыру ... көп ... ... ... және ... ... Аталған әдістерді кешенді пайдалана отырып оқушының қабылдау
белсенділігін тәрбиелеу керек. Оқушылар әдебиетті оқуға, музыканы тыңдауға
ынталы ... ... ... ... ... ... ... дұрыс түсіну үшін оқушыларды көп ... ... ... ... міндеті.
Оқушылардың шығармашылық қабілеті және ... ... ... дамиды. Сондықтан оның барлық еңбегі, демалысы
шығармашылық бағытта ... ... ол өз ... ... ... ... ... жас ұрпаққа тәрбие беру саласында көп ... ... ... ... ... ... мақсат жан-жақты дамыған
білімді тұлғаны тәрбиелеу. Өзгерістер өнер саласын да қамтыды. Тәрбиелеудің
бір құралы кең сан ... ... ... ... ... ... ... өн бойына жинақтаған ертеден қалыптасқан педагогикалық тәжірибеде,
тәлім-тәрбиеде оқу-ағарту мәселелері әлі де ... ... ... ... жан ... ұшқыр қиялы, нәзік сезімі. Қазақ халқы құлақтан
кіріп бойды алар әсем ән мен ... ... ... ... ... қобыз
жеткізеді, сыбызғы білдіреді деген сөз ... ... ... ... ... ... ... қабілетін дамытуда
музыка мұғалімінің негізгі міндеті толықтырылған кеңейтілген бағдарлама
негізінде оқу-тәрбие үрдісін және ұстаздың педагогикалық шеберлігін дамыту.
Жас ... ... ... ... ... ... мәдениетті болып өсуінде музыка әлемін түсінуде мектептегі музыка
тәрбиесінің ... орны ... Әр ... ... ... ... ... түрлі кезеңдермен көңілді ажыратуда оқушының музыкалық
шығармашылығын дамытады. Жас өспірім – ... ... ... ... ... көрсететін, түсінетін оқушы. ... ... ... ... саласының бірі ол музыка арқылы тәрбие.
Эстетика мен ... ... ... ... ... ... пен ... әсемдікті қабылдап бағалауға және түсінуге тәрбиелеп
оқыту. ... ... ... жай ғана музыкалық икемін дамытып, оған
музыка ... ғана беру ... оған ... ... байланыс керектігін
таныту арқылы оның шығармашылық белсенділігін арттыру. Музыкалық тәрбие
әдебиет бейнелеу өнері, тіл, тарих тағы ... ... ... ... біз ... ... жан дүниесі бай ой-парасаты кемелденген
білімді оқушы етіп тәрбиелей аламыз.
Музыка тіл айтып жеткізе алмайтын адамның ... ... ... ... ... ... адам ... баурап алатын, моральдық сезімдік эстетикалық
бірлігі ... ... ... ... пәні ... ... тәрбие
құралы болып есептеледі. Олардың рухани өмірі мен тәжірибенің музыка әлемін
түсініп қабылдауы. Оқушының талғампаздығы, ... ... ... жас ... ... ... ... қалыптасуына әсерін тигізеді. Музыканың қажеттілігі – ... ... ... оның ... мен ... ... түсінігін
жетілдіру, баянды меңгеруіне көмектесу. Музыкалық тәжірибелік іскерліктерін
дағдыларын қалыптастыру болып табылады. Оқушының бойында рухани ... мен ... ... ... ... ... мол. ... бойында
түсінігі, сезімдік қабілеттілігінің тұрақтылығы музыка тілінің ерекшелігін
меңгеру. Музыка сабағында, сыныптан тыс ... ... ... музыкалық тәрбие жұмысын жүргізе білуге, күнделікті өмірге
музыка өнерінің тәрбиелік мүмкіндіктерін кеңірек пайдалана білуге даярлау.
Негізгі мақсаты: ... ... ... ... аса ... ... ... мәдениетті қалыптастыру арқылы шығармашылық
қабілеттерін арттыру. Отанға, өз ... ... ... ... өз ... ... мәдени мұрасына, салт-дәстүріне сезімдерін
оятады. Әр түрлі ұлт ... ... ... ... ұлт ... ... ... оны жетілдіру. Балалардың музыка арқылы түсінігін
сезіну қабілетін музыка ерекшелігін меңгеру. Бүгінгі таңда балаларды
жастайынан ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа адамды
тәрбиелеп қалыптастыру. Сухомлинский былай ... ... ... ... ... деген құлшынысын арттырады, музыканың арқасында
адамның айналаға, өмірге, тіпті ... ... ... ... ... тәрбие беру олардың өнерге деген сезімін ояту,
таңдаулы халықтың ... және ... ... ... шығармаларын сүйіп тыңдай білуге дағдыландырып үйрету
негізінен музыка сабағында, іске асырылады.
2. Жеке ... ... ... ... рөлі.
Адам баласы материалдық және рухани өмірдің ортасында тіршілік етеді
де, өзі өмір сүріп отырған ... ... ... өзіндік ақыл-
парасатымен, жеке бастың ... тән ... ... мінез-құлық
ерекшелігімен көрінуге тырысып бағады. Қоғам мүшелерінің бәріне ортақ
біркелкі мінез-құлықтық ... ... ... ... Әр адам ... жеке ... жеке тұлға болып ... ... ... ... ... ... жетілдіру қажет.
Жеке тұлға дегеніміз адамның мінез-құлқындағы, іс-әрекетіндегі,
көзқарасындығы ерекшелігімен даралануы .
Қоғамдық ... ... ... ... ... ... өзін
қоршаған орта жөнінде әр адамның қалыптасқан ... ... ... ... өзі ... ... ... көзқарасын, ой-
пікірін білдіруі заңды құбылыс. Мәселен, біреулер айналасындағы құбылысқа
таңдана, тамашалай қараса, ал енді біреулер сын көзімен қарап ой ... ... ... ... ... табиғи ортадағы құбылыстарды қабылдап түсінуі де
әр түрлі. Ол ... жеке ... тән ... ... ... ... ... Мәселен біреулердің бір
нәрсені жасауға іскерлік ... ... ... ... оның ... ұйымдастырушылық қабілеті күшті болса, ал екінші бір адамның
ұйымдастыру ... ... ... ... бір ... білімді тез
қабылдаса, ал екінші бір адамның абстракциялық ... ... ... ... ... салуға, ән салуға бейімділігі болуы мүмкін. Жеке
бастың бұл ... ... ... ... ... ... адам ... өмірде үздіксіз тәрбие құшағында болатынын,
бұрынғы игерген білім, білік, дағдылары біртіндеп көмескіленіп, оның орнына
жаңа ... ... ... меңгерумен шұғылданатынын ескеруге де тура
келді. Жеке тұлғаның ой-санасының, білім көлемінің ... ... ... ... ... ... баға ... де өзгерістердің
болуы, оның жаңаруы мүмкін. Бұған қоса әлеуметтік ... ... ... таныстары мен достарының да белгілі
мөлшерде әсер ететінін ескерсек, жеке ... ... ... болуына
оның да ықпалы зор. Сондай-ақ басқалардың ... ... ... де ... ... ... да әр ... бір-біріне
ұқсамайтын, өзіндік ерекшелігімен дараланған тұлға дейміз.
Жеке тұлға өзін-өзі бағалауға да, өзінің іс-әрекетін, оның нәтижелерін
басқалардың іс-әрекетімен салыстырып ... ... ... ... көре, тани білуге, соған теңелсем, сондай болсам
деп ұмтылыс, іс-әрекет жасауға да қабілетті.
Жеке тұлғаға тән ...... ес, яғни олар ... ... ... ... бағалауға бейім тұрады. Сондықтан өмірді танып білу
дегеніміз миллиондаған жеке ... ... ... ... ... ... келешек өмірдегі жобасының келбеті. Яғни
адам өз бейнесін өзі жасаушы. Тұлға-жеке адамның өзін ... ... ... ғана ... оның ... іске ... Яғни ... ойын еркін іске асырудың дайындығы және оны іске ... ... ... ... ... дегеніміз сезімнің, әсердің, ішкі
күйініш-сүйініштің бойға жинақталған көрінісі. ... ... үш ... ... ... ... ... дамыту арқылы
санасын жетілдіру; екіншіден-адамзаттық өркениетті ... ... ... ... тұлғаны іс-әрекетке ендіру арқылы өзін-өзі
тәрбиелеуге белсене қатыстыру. Тұлғаны тәрбиелеп жетілдіруде осы ... ... ... ... ... тұлғасын жан-жақты дамытуды қаншалықты ерте бастау керек.
Туған күннен-ақ бастап, ... әр ... ... әсер ... Үй
тұрмысы, үлкендердің сөзі, қарапайым ... ... ... және тағы да ... әр ... ... баланың білімі мен
сезіміне жастайынан айрықша әсер етеді. Үлкендердің сөйлегендері баланың
тұлғасына тек ... әсер ... ... ... ... қол ... ... баламен қарым-қатынаста болатын адамдар оның рухани байлығы
өте төмен екенін жақсы түсінеді. Сондықтан да әрбір мектеп ... ... ... ... ... ... ... беру керек. Кейбір
кезде балалар музыкалық білімді алмай барлық пәндерден өте төмен балды алып
жүрген жағдайлар да аз ... ... өнер ... ... ... ... үлкен әсер етеді. Музыкалық тәрбиені беру үшін алдымен оның
мақсаты мен ... ... ... ... ... ең алдымен
эмоционалдық қанағаттандыруды береді. Екіншіден, музыкалық тәрбиенің негіз
- ақыл-ойды ғылымның көмегімен жетілдіру. ... - бұл ... Ең ... ... ... ескеріп, мектепте және оны
бітіргеннен кейін толық музыкалық білімді алуды қамтамасыз ету керек. ... ... ... ... ... ... жұмыстары қарайды.
Балалар музыкаға қызығып кеткеннен кейін ол туралы көбірек ... ... ... ... ... үйрену, оларды әнге ауыстыру ... ... ... ... ... бала ... ... теорияны да оқуға
талпынады. Музыкалық практика тек қана өлең айту мен ... ... ... ... әнді ... ... құрайды. Әндер жеңіл,
аспаптар–элементарлы, ал әуендер қарапайым болуы мүмкін бірақ ... мен ... ... ... олардың көркемдік сапасы жоғарғы
сатыда болуы ықтимал. Әрине ... ең ... ... ... ... ... ... Келесі сатыда балалар меңгерген білімін
музыканы тереңдетіп тануға жұмсағылары келеді. Міне, дәл осы уақытта баланы
әр ... ... ... оның ... ... таныстыру
қажет. Сондай-ақ классикалық шығармалармен қатар жаңа ... ... ... ұмытпау керек.
Тұлғаны тәрбиелеу – бұл қарым-қатынастың барлық түрлерін сатылы әрі
үздіксіз дайындау және іске ... ... сөз. ... ... ... және мектеп құндылықтарын, әлеуметтік рәсімдерді, нормаларды,
ұйымдастырушылық қабілетін және т.б. ... беру және ... ... ... ... ... қажет. Бұл жаңа ашылыстарды игеруді, өзіндік күн ... ... ... ... ... ... ... туралы
білім біздің заманымызда күннен күнге үлкен рөль атқарады.
Егерде бұндай жұмыс нәтижесінде оқушылар ... ... ... онда олар ... ... сүйіспеншілікті бүкіл өмір бойы
өткізе алады. Солардың біреулері болашақта композитор, біреулері - ... ...... ... ... ... тындарман болуы мүмкін.
Музыкалық тәрбиешілер жастарды осы екінші, ... ... ... кетулеріне
себеп болу керек.
3. Музыка мен әдебиеттің байланысы.
Бұл - музыка пәні ... ... аса ... ... тақырып ауқымының молдығына байланысты бұған өз ... ... ... жөн. ... ... ... оқулықтағы материалдарды
негізге ала отырып, мұғалімнің қосымша мына жайларға да оқушылардың көңілін
аударғаны пайдалы болмақ.
Музыка мен ... ... ... ... және ... ... ... алып, енді олардың өрісін ұлғайта
отырып, кең, ... ... ... ... туралы мұғалім алдымен оқушылардың ... ... ... ... ... ... әдебиет сабақтарында өткен халықтық және
әдеби ертегілерден, әңгімелерден, прозалық, поэзиялық көркем шығармалардың
тілдік ерекшеліктерінен, ырғағынан, ұйқасынан нені ... ... мен ... ... ... сұрап біледі. Музыка пәні сабағында
әдебиет пәні бағдарламасындағы шығармаларды ... және ... ... нығая түсуіне көмектеседі.
“Музыка және әдебиет” тақырыбында үйірме ретінде жиын өткізіп, ... ... ... ... ... ... жасап, концерт
ұйымдастырудың да маңызы зор. Әрине мұндайда музыка мен әдебиет пәндері
мұғалімдері шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың музыка мен әдебиеттің ... ... ... ... сөзсіз.
Музыка мен әдебиеттің байланысының ән ... ... ... ... олқы соғып тұратыны, бірін-бірі толықтырғанда ғана
әннің мазмұны мен мағынасы ... ... ... ... ... түсінік
орныққан соң, мұғалім біртіндеп оқушылар назарын ... ... ... ... мен ... әсіресе операда, одан соң балетте (музыка мен
либретто), ... ... ... мен кино ... жеке-жеке арнайы тоқталуы тиіс.
Мысалы, опера жанрында музыка мен сөз, яғни әдебиет бірдей ... ... ... ... өмір сүре ... дәлелдене
ұғындырылғаннан кейін мұғалім оқушылардан: «Тағы қандай музыкалық ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... әдеби жанр-балет болуы тиіс» дегенді балалардың өздері-ақ ойлап таба
алады.
Мұнда музыка ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін айқындау арқылы әдебиеттегі, спектакльдегі
либретто желісі бойынша алға қойған мақсатты орындау міндетін ... ... да ... мен ... байланысы анық байқалады.
Сондай-ақ оператта жанрында да музыка мен әдебиет ... ... ... ... ... Ал сахналарда қойылатын драмалық
спектакльдер мен кино өнерінде де музыка әдебиеттің көмекші құралы ретінде
пайдаланылады.
Мұғалім хор, ... ... ... тағы ... ... ... әдебиеттің байланысы жөнінде тоқталуына болады.
Ақырында «Музыкасыз әдебиет, әдебиетсіз музыка жанрлары қандай күйде
болар еді? ... өмір сүре алар ма ... ... сұрақ төңірегінде
қорытынды сабақ өткізген орынды. Мұны адам үшін мидың, жүректің немесе ақыл
мен сезімнің қандай рөл ... ... ... ... ... ... мен ... ажырағысыз бірлігі мен байланысын
бекіту ... мен ... әр ... ... құралдар арқылы бір-
бірін толықтыра байытып, өмір құбылыстарының күрделі әлемінің сырын ашуға,
адамдардың оған және ... ... ... мен жан ... ... ... ... бірлікте қызмет ететіндігі
жөніндегі ұғымды орнықтырудың мәні зор.
Мұғалім ... ... ... өткізу барысында бұрында ... ... ... ... ... келтіре отырып түсіндіруі
тиіс. Сонымен бірге “музыкалық сауат” ... ... ... ... негізінде лад, тоналдық, интервал, акцент сияқты
терминдеріне тиісті ... де ... ... ... ... отырған орынды.
Адам сезімін тәрбиелеу проблемасы бірқатар факторлармен шешіледі, оның
ішінде өнер ... роль ... Өнер ... адам өзінің шын мәніндегі өз
ішкі көңіл-күйін білдіреді. Олай болса, бүгінгі мектепте өнердің басты ... - ол адам ... ... ... ... ... рухани дамуы белгілі дәрежеде сұлулықты қажетсінуінің ... ... Ал, ... ... ... іске ... белсенді
араласу нәтижесінде туады. Сондықтан жаңа қоғамның азаматын тәрбиелеуде
партикалық іске қатыстырудың өзі ... ... шын ... ... деген көзқарасын қалыптастырады. Бұл жерде, себеп пен салдардың
өзара ықпал етуі ... ... ... ... ... процесс
белгілі дәрежеде практикалық әрекеттен тауып, ал практикалық әрекет өнерді
шығармашылықпен қабылдап, оның сұлулыққа деген ... ... ... жеке ... өнер арқылы тәрбиелеуде
мектептің рөліне ерекше мән береді.
Өнер табиғатының өзі адамды саяси-идеялық, адамгершілік, ... және дене ... ... рухани өсуінің үйлесімді
даму мәселелеріне комплексті тұрғыдан қарауды көздейді. Оның әсер ... ... ... ... ... ғана іске ... ... эстетикалық табиғатын ескерудің зор
тәрбиелік маңызы бар.
Өнер арқылы адамды ... ... ... оның ... ... ... психологиялық аспектілерін де ескеру керек. Өнер
– адамның айнала қоршаған ортамен көңіл-күй қатынасымен ғана ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық таным жан-
жақты дамып, субъективтік сезімталдық интеллект-парасатын ... ... ... ... ... ... біріншіден, мазмұны
терең және көркемдік формасы жоғары өнер ... ... ... өнер ... ... жоғары қабілеттің болуы арқылы
қалыптасады. Адамда мұндай қасиеттер болмаса, әсемдік ... ... ... талғамы төмен, идеялық-эмоциялық бағалауы нашар
болады. Осыған орай адамның үш типін анықтауға болады:
1) өнер шығармаларын ... ... ... ... ... ... ... дамығандар;
2) айналадағы әсемдік пен әдемілікті қабылдауы мен ... ... ... ... ... түсе қоймайтындар;
3) эстетикалық жағынан дамымаған, өнер шығармаларынан ешқандай әсер
ала алмайтындар.
Өнер арқылы тәрбие беру жүйесінде музыка мен ... ... орын ... жөнінде ертеде өткен ұлы адамдар оның үнінде адамның әрекеті
мен сезіміне әсер ететін құдіреті керемет күш ... ... ... ... ... ... да жоғары бағалаған. Халқымыздың ғасырлар бойы
қалыптасқан ... ... бұл ... жиі ... Мысалы, «Тіл
жеткізбегенді-үн жеткізеді», «Жақсы ән-жан азығы» т. б. Шынында да, ... ... ... адамның тереңде жатқан нәзік сезімінің қылын
шертеді. Атамыз Абай: ... ... ... ... әсем ән мен ... ... ... Л. Н. Толстой: «Жақсы музыка көңіл-күйдің, жан сезімінің ... ... ... ... ... ... ... сұлулықты
қабылдауға, оны жан-тәнімен сезінуге, адамды сүюге, құрметтей білуге,
рухани байытуға арналған.
Әр халықтың ... бойы ... ... ... бар. Оның ... ... ... байланысты. Қазақ халқының да ғасырлар ... ... ... ... ... пен ... ... рухани өмір байлығы болып табылатын бай тарихи өмір жолымен
тығыз ... ... ... ауыз ... ... ... ... және қоғамдық құрылысы, тұрмыс-салты, эстетикалық өз көзқарасы
бейнеленген. Яғни, қазақ ... ... ... оның көркем шығармасы
дамуына әртүрлі ықпал жасады. Осы кезеңдегі өнердің көптеген түрлерінің –
ауызша поэзияның, ... ... тағы ... да ... ... ... болды. Халқымызда ауыз әдебиетінің ішінде ең көп тарағаны -
өлең. Оның адам өміріндегі маңызы туралы ұлы Абай ... ... ... ... ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кіреді денең.
Өмірдегі қызықтың бәрі ... бос ... ... ... ақын ... өлеңге, өскелең өмірімізге тікелей қатысы бар.
Ана әлдиі, бесік жыры, қыз ұзату, келін түсіру, мереке, салтанат кештері,
ақыр соңында, ... ... ...... көз ... өтеді.
Мұның бірі - қуанышты, бірі мұңды болып келгеніне қарамастан, бәрі адамның
жүрек тебіренісі мен ... ... мен ... ... ... ... ауыл-ауыл болып жиылып, ел мақтанышы
болған ақындарды, жыршыларды, әншілерді қонақ қылып, айлап жібермей өнерін
тамашалаған. Елдің қабілдетті ... хат ... ... ... ... ... термелерді қағып алып, кейіннен өздері нақышына келтіріп
айтып жүрген. Ақын-жыраулар қабілетті жастарды ... ... ... ... ... ... келе ... өлең-жырлар мен шешендік
сөздердің, ән-күйлердің қазақ ... ... ... ... ... ... деген ерекше сүйіспеншілігінен екені белгілі. Мұндай ұлы
дәстүрді біз күй атасы Құрманғазының, Тәттімбеттің, Дәулеткерейдің, Сүгір
күйшінің, ән ... ... ... ... Ақан ... Үкілі
Ыбырайдың, Балуан Шолақтың, Естай ақынның, Жаяу ... ... ... Кененнің, Исаның, Әсеттің, Мәдидің тағы басқа қазақ халқының
ақын-компазиторларының, өнер мектебінен өткен ұлы ... ... ... ... ... көреміз.
Кезінде халық Біржанды «сал», Ақанды «сері» деп атап ... Бұл ... өнер ... аса дарынды перзенттерін халық еркелетіп, осылай деп
атауы сол кездегі дәстүрге ... десе ... асын ... ... ... өздерінің сүйікті құралы –
домбыраға үлкен мән берген. Атақты компазиторлар Құрманғазы, Дәулеткерей,
Қазанғап ел аралап, өз ... ... ... ... жұрт ... алған.
Домбыраны қастерлеп, сол арқылы өзінің шеберлігін жан-жақты ... ... ... дамытуға қазір де мол мүмкіндік жасалған.
«Оның үні арқылы замана сырларын аңғарамыз. Мысалы, Құрманғазының
«Сарыарқа» күйінен зор ... және аса ... ... - деген
еді.
Сондай-ақ, Қорқыттың күйі де бүгінгі ұрпаққа түсінікті. Ақын-күйші
Тәттімбет төрт ... ... ... ... ... ... шолақ, дертім көп баяндауға,
Қолым қысқа майданда аянбауға! -
деп өлең, кейіннен «Көкейтесті» күйін шығарған.
Халықты қараңғылықта ұстауға ... ... тап, ... тобыр
Біржанның білегін арқанға қиғызады, Құрманғазыны қуғындайды, Ақан серіні
қаңғыртады, ... дүре ... ... ... жер аудартады.
Өздері зікір салатын ишандар ән-күйге ... ... ... бәрі адам ... ... ән-күй құдіретінен қорыққандықтан еді. Сондықтан да
Сұлтанмахмұт ... ... ... ... ...... алдың,
сәнімді алдың - жанымды алдың», - деген болатын.
Сұлтанмахмұттың шағымы совет заманында шешімін тапты. Көне заманнан
бері ... ... ... мұра ... ... ... Аты өшкен
сансыз аспап аршылып, іске қосылды. Домбыраның кеудесі кеңейіп, үні ашыла
түсті. Ұлттық оркестр көбейді.
Лириканың бірнеше ... - ... ... ... ... ... сазы,
азаматтық әуен болып тарамдалғаны сияқты, күйді де шалқыма, жайылма, ілме,
ақпа, төкпе, шертпе деп ... ... Осы ... қасиеттерді меңгерген
дарынды күйшілер халқымызда көп болған. Мысалы, Тәттімбет, Құрманғазы. Ал
Сүгір шалқыма, шертпе күйдің шебері болған. ... оның ... ... ... ... аяғы «аһ» ... арманға айналады. Ықыластың
ауызданған ол тіпті қобыздың сарынын да домбыраға ... Ол осы ... ... ... - ... қамығады, бірде сағынады, бірде
төгіледі, бірде сөгіледі.
Музыканы түсінген адам оны ... тұра ... ... ... ... жасаған Перовский тұтқындағы Құрманғазыны да құтқарады.
Омбының жандаралынан көреді. ... ... ... ... аза ... ... күйінен қуаныш табады.
Абай атамыз:
«Көңілге түрлі ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй», -
деп адамның рухын көтеретін, жан ... ... ... ... ... ... ән мен ... құдіретін қалай дәл берген. Ал, қазақ
халқы- қашаннан ән мен жырдың отаны.
Туған өлкеміз бүгінде даму, өсу, түлеу, ... ... ... ... ... да инабатты ұрпақ өсіп келеді. Қазіргі жыр арқауы да
осылар болуы тиіс. ... ... әсем ... ... ... ... үні, ... ұрпақтар дауысы дабыл қағады.
Өйткені, халқымыздың тыныс-тіршілігінде, өнер ... ... ... ролі ... Мұны ... екі
жағдайдан байқауға болады:
1) қазақ халқының өнер ... ... ... ... ... ... шығарма халық өмірінің нақты бір кезеңін, дәстүрі
мен салтын, қоғамдық талғамын, халықтың сол өнерге деген көзқарасын т. ... да ... ... мен күйі түсінікті, әсерлі, тез
үйретуге болатын, жанға жақын келеді. Мысалы, халқымыз әнді, күйді ... ... ... ... кете ... ... қазақ сахарасын,
жазира даласын зерттеуге келген саяхатшылар қазақ ... бұл ... ... ... ... өлең ... жыр ... өлең айтады»,-деп
таңданған. Ол халық творчествасында халқымыздың ұлттық небір ұнамды
жақтары, ... ... ... ... ... ... еді. ... тамаша әндері мен күйлеріне еңбекші бұқараның жарқын болашаққа
ұмтылған ой-арманы, ел ... ... ... ... ... ... мөлдір махаббаты т. б. жайлар көрініс тапқан.
Мысалы:
«Жан ана, жарық күн-жанарың,
Бір сенде кеңдігі даланың,
Балаңды ... ... ... ... ... анаға деген махаббат арқылы, ананың балаға деген махаббаты арқылы бүкіл
әлемде достық ... ... ... ізгі ... ... ... ... туған жер табиғатын былай деп жырлайды:
«Сексен көл ... ... ... кесе ... ... ... жұпар иісі, -
Көкірек қанша жұтсаң, - тоясың ба?»
Ия, қандай тамаша, туған өлкенің сұлу табиғат ... көз ... тұра ... Бір ... ... жұмсаңыз, даланың ермен-жусан
аралас жұпар ... иісі ... ... ... ... өнер ... жас ... эстетикалық талғамының аясын кеңейтуде, оларға тәрбие
беруде маңызы зор.
1. ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫСТАҒЫ ... ... ... ... ... ... жұмыстар
Мектепте қажетті білім алу, тәжірибе ... ... пен ... ... ... болады? Бұларсыз
оқушылардың музыкалық шығарманы үйренуге, игеруге деген ынта-ықыласын ... ... ... ... жұмыс істеудің алуан түрлі тәжірибесі белгілі.
Жалпы білім беретін орта мектептердегі тәсілдер ұлттық аудиториямен ... ... ... ... Табиғатынан монодиялық мәдениет
жағдайында тәрбиеленген балалардың шығармашылық қабілеттерінің жан-жақты
ашылуына ықпал ете ... ... Оның сыры ... ... ... ... ... жұмыс істеу барысында
ұлттық музыкалық мәдиниетке баса назар аударғанымыз жөн. ... ... ... ... да ... тартымды, әсерлі шығармаларды пайдалану
ешқашан артық етпейді. ... ... оқу ... ... ... ... ұлттық музыка үлгілерін молынан еңгізе отырып
жасалған жаңа бағдарлама негізінде тәжірибелік жұмыс ... ... үш ... ... ... орындау, сүйемелдеу және ... ... ... Бұл ... ... ... ... оларды жеке-жеке талдамас ... ... ... ... ... деңгейін байқататын сабақ үлгілеріне
тоқталу ... ... ... ... ... ... бояуы, ауқымы (регистрі) жағынан
әр түрлі аспаптарда «Елім-ай» әнінің шағын, зарлы да әсерлі, сонымен қатар,
бейнелі әуенін ... Әнді ... ... өзге ... де ... ... Оқушылардың бір бөлігі ән салса, келесі жартысы белгілі бір
аспапта әуен-сазын ойнап, сүйемелдеуі мүмкін. Бұл ретте баян ... ... ... ... ... ... жұмыстың бастапқы кезеңі ғана. Жоғары сыныптарда біз «Елім-ай»
әнін жобалы ... ... ... де ... Ол үшін ең ... ... халық әннің шығу кезеңін анықтау міндетін қойдық. Бұл ... ... ойға ... ... ... ... алуан түрлі болжамдар мен
ұсыныстар айтты. Бүкіл сынып болып осы ойды жан-жақты талдағаннан кейін
оқытушының көмегімен ... ... XVIII ... ... ... ... ... екінші сатысында оқушылар әнді толық үйренуге көшті. Алғаш
балалар бірте-бірте жоңғарлар, артынан қайта орнына түсетін ... ... ... ... Сол негізде шығарманың құрылымы
орындаушылық еркешеліктері тұтас ... соң, ... ... ... ... ... ... көркемдеу, құбылту тәсілдері
қолданылды. Ән ... ... ... ... ... айтылып
пысықталды.
Осы жұмыс барысында оқушылар әуенді ... ... ... ... С – moll әуезіндегі алғашқы ноталарды атап та ... ... ... барысында мына дағдыларды:
а) қарапайым музыкалық шығарма сипаттарын айқындауды;
ә) басқа ... ән ... ... ... тыңдауды;
б) тыңдағанын талқылап, одан қорытынды жасауды;
в) естіген әуенін аспапта қайталауға;
г) өздері талдаған әнді есіне сақтап, ... ... ... әр кез жаңа ... игеріліп, сабақ сайын
берілген тапсырмалар күрделендіріліп отырылады. Мысалы, сабақ барысында
Тұрмағанбет ... ... ... жолдар оқылады:
Қабаға қарсы ұмтылма ер дегенге,
Сартапқа тұқым шашпа жүр дегенге…
Балалар терме жолдарының мазмұндық сипатына ... ден ... ... ... қара өлең ... сай ... ... оған
әуен шығаруға да талпынды. Осы ізбен балаларға өз бетінше терме үйрену
тапсырылды.
Ал келесі сабақта ... ... ... арта ... Орындалған әр-бір термені балалар мұқият тыңдап, бағалап отырды.
Мұның өзі олардың талғамын, көркем туындыға сын ... ... ... ... ... байқатады.
Сабақ процесінде балаларды бірін-бірін тыңдауға, бір-бірінің пікірімен
санасуға дағдыландыру ісі де жолға қойылып ... ... ... әдеп пен ... ... ... дәл осындай қызу да
қызықты сабақтар үстінде шешімін жақсы табады ... де ... Жай ... ... мән ... ... термеге шығарылған әуенді де мұқият
тыңдап қайталап айту ... ... ... ... беру ... ... етіп ... қажет. Мұндайда баланың есте сақтау, тыңдау,
жаттап алу және ... ... ... шығу қабілеті артады. Оқушылардың
бірі белгілі аймаққа тән терме үлгісін шабытпен ... ... ... жиі ... термені шама-шарқынша орындап, ортаға салды, үшіншісі
– музыкалық – эпикалық үрдістегі талдау орындаса, төртіншілері – ... ... ... ... үйрену барысында қызықты педагогтық сәттерге кез болдық.
Бір оқушы бұрын өзіне белгілі поэзиялық ... ... ... ... ... оның әуені дегеннен әсем әрі шебер шықты дей алмаймыз.
Кейде ол он бір буынды ұйқасқа жеті ... ... ... отырғанын сезбей
де қалады. Бірақ ондай кемшіліктерін көрсетіп бағыт – бағдар беріп отырдық.
Сол мақсатпен балаларға жеті және он бір ... ... ... ... Одан әрі бұл ... ... ... тигізер ықпалын түсіндіріп
көңілді мажордың мұңды ... ... ... ... назарын
аудардық. Содан соң бұыннан белгілі халық әні ... ... ... ... ... ... Көп ... балалар шығарманың поэзиялық
және композициялық нысандарын ажырата білуді меңгере бастады. Кейде ... ... ... олар ... ... ... жасап отырды.
Балаларды музыкалық аспапта орындалған әуенді сол қалпында қайталап
шығуға үйрете жүріп ... ... ... ... ... ... ... Оқушы естіген музыкалық әуенін, оның ... жеке ... ... аспаппен орындап шығуы керек.
2) Оқушыларға жеке дауыспен немесе музыкалық аспаппен сұрақ – жауаптық
жүйеге құралған терме әуенін қайталап шығу ұсынылды.
Бұдан әрі ... ... ... ... ... құрылған музыкалық ырғақты айтып үйренді. Жаңа дағдыны жете
игеруі үшін қажетті әуен-саздан құрауға ынталандыратын ... ... жеті ... жыр ... ... үйрену белгіленді. Бұл өлең
құрылымына лайық әуен сүйемелдеуі де табылды. Осылайша өлең ... алар ... ... ... ... толықтырылып отырылды.
Тәжірибелік жұмыстарға келгенде әдеби мәтінді айта отырып, оларды
белгілі бір ырғаққа бейім дегенімізді ... ... ... ... ... ... тапсырылды. Кейін олар ырғықты ... ... ... ... үй тапсырма – нақты ырғақтық
жүйеге әуен жазу ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелер оқушылар тарапынан асқан қызығушылық тудырды. Мұның
өзі олардың ашылуына себеп болды. Кейде ауызша мәтін ырғағына да, ... ... да ... аударылып, балалардың мәтінді өз еркінше
ырғақтауға мүмкіндік берілді. Осындай ... ... ... ... ... болады.
Оқушыларға әуен шығару тапсырмалары үнемі беріліп отырылды. Әрине,
қиыншылықтар да туып отырды. Себебі оқушылар ... ... ... ... қолдана алмайды. Олар өз қиялында туындаған әуенді ғана
елестете алады.
Сезіну, қабылдау қасиетін дамыту – музыкалық ... ... ... ... бірі ... ... сұрақ-жауап, әннің бір
бөлігін қайталаудың өзі музыкалық сезімді тәрбиелеу ... ... ... ең ... әдіс те осы ... сезім нышанын тәрбиелеу
болмақ.
Музыка – тыңдау, көркем ... ... ... ... пән. Бұл реттен, ең алдымен, балалардың эстетикалық талғамын
тәрбиелеу ... ... ... ... бақылау сабақтарында оқушыларға
түрлі поэзиялық мәтіндер ұсынылды. Олар әртүрлі мәтіннің ... ... ... ... ... оқушыларға берілген әр-бір тапсырма
ынтамен қабылданып отырылды. Мұндай тәсіл мынадай ... де ... ... ... қорыта білетін болды, Өлең айтып, ән шырқап, сол әнге
лайық сүйемелдеу де ойластыратын. Олар үнемі ... ... ... ... мынадай жасауға да болар еді:
1) Ән айту, бастаған істі қорытындылау ... ... ... шұғылдануға шақырды. Мұның өзі оқушылардың нақты тапсырманы шешуге,
ізденуге әкеп ... Ән ... ... ... ... ... да, ... оның терме
сазы екенін байқамай да қалатын.
Әрине, кемшіліксіз жұмыс болмайды. ... ... ... ... ... ... ... өздерінің орындаушылық мүмкіндіктеріне
сенімсіздікпен қарады. Ән салу т.б. ... қиын да баяу ... ... ... ... жеңе ... Осының бәрі арнаулы музыка мектептері ғана емес,
жалпы ... ... ... ... ... ... бұрын
халықтың ән – терме мұрасы, ұлт аспаптары қажет екенін байқатты. Оқушыларды
ән, терме айту ғана ... ... ... ... ... байланыста
баулығанда ғана елеулі нәтижелерге қол жетпек.
Халық музыкасы – рухани қазына, таусылмас тәрбие бұлағы.
Кез-келген оқу-тәрбие жұмысы сол ...... ... ... ... ... ... әсемдік әлемінің таңғажайып сырын
терең түсініп көркемдік ... ... ... одан ... ләззат
алуға, өмір жолы ой толғауға ізгілікті ... ... ... ... ... талғамын қанағаттандыра отырып, музыка жөнінде
түсінігін кеңейтуде, ой-өрісін дамытуда, жоғары сапада болуы үшін құрылған
музыка сабағының ... өте зор. ... ... ... ... ... музыка сабағы да оқушылар қабілеттеріне, икемділігіне,
қызығушылығына қарай бөлінбейді бәрі ... ... алуы ... ... ... ... пысықтау, өткен сабақтардан алған
білімін тексеру. Сабақта қолданылатын іс-әрекеттер формасының қабілеттеріне
қарамастан сабақтың ... ... ... ... ... қолданылатын іс-
әрекеттер түрлері оның мақсатына, тақырыбына қарай ... ... ... ... ... ... жағдай туғызу. Музыка
сабағының басқа сабақтан айырмашылығына, ерекшелігіне келсек негізгісі өнер
сабағыны екендігі, музыканы оқыту барысында ақыл-ой мен ... ... ... ... ... ... Келесі ерекшелігі музыканы тыңдап, қабылдау
барысында адамның психологиясына, физиологиялық процестеріне кемелді түрде
әсер етеді. Музыка ... ... мен ... ... қамтамассыз етіп
сабақтың әрбір элементі оқушының белсенділігін, қызығушылығын арттыруы
тиіс. Мұғалім шығарманың ... ... ... ... ... ... оны сапалы түрде қабылдауға тәрбиелейді. ... ... ... ... ... ... техникалық бірлігіне назар
аударған жөн. Музыка сабағы өнер сабағы болғандықтан оның әр ... ... ... Бұл тек ... ән мен тыңдалатын шығарма емес жай
ғана қарапайым жаттығулар да жатады. Өйткені әрбір ... өте ... ... ... Ол – ... ... Тағы бір ... ол ұжымды түрде
жұмыс істеу формасы. Музыканы тыңдау және орындау бір ... ... Тағы бір атап ... ерекшелігі ол тыңдаған, орындаған шығармаларды
оқыту әдістері де негізгі оқыту әдістерінен өзгеше ... ... ... ... жетелейді, ойын тұжырымдай білуге
дағдыландырады. Оқушыларды өмірден, ... ... ... ... ... ... түсуі белсенділігін арттыру, жаңа ... ... ... бекіту. Алдын шолу өткенге оралу – ол деген ... ... ... ... ... сүйене отырып
жүргізу. Мысалы: «Қос ... күйі ... бұл күй ... ... ... ... бұл күйге, әндетіп орындауға болады,
формасы рондо, соқпалы аспаптармен сүйемелдеуге болады.
Синтез және анализ – шығармалардың айырмашылығы мен ... ... оны ... Мысалы «Қос алқа» мен «Қара жорға» ұқсастығы: ... ... ... ... ... ... екпіні, сипаты, ырғағы, құрылысы тағы басқа. Сондықтан
сабақ өткізілместен бұрын алдын-ала мақсаты мен міндеті және оларды ... ... ... мен құрылысын, оқыту әдістері мен ... ... ... ... ... анықтап алған жөн.
Музыка сабағының ... қай ... ... де ... ... ... ... қандай пәндерден кейін қойылғанын да ескеру керек. Музыка
сабағында күтпеген жағдайлар болып тұрады. Электр тоғы жоқ, ... ... ... ... музыка мұғалімінің тамағы ауырып қалды тағы
сол ... ... ... жол ... ... ... ... шығу
мұғалімнен ерекше дарындылықты, тапқырлықты қажет етеді.
Мектепте жұмыс үстінде мұғалім мыңдаған ... ... Әр ... ... және ... эстетикалы тәрбиелеп өзі де қанағат, қуаныш
алады. Сабаққа кедергі болатын жұмыстар. ... ... ... де кездесетін кездейсоқ жағдайларға жауапты қарау, музыкылық тәрбие
берудің негізгі формасы ол ... ... ... да ... ... факультативтік оқулар арнайы болса да музыка сабағы өзінің мәнін
жоймайды. Сабақтың құрылысында талай іс-әрекеттер бар, ән ... ... ... ырғақ қимылдар жасау, қабылдаған музыкаға сурет салу, ой-
пікірмен ... ... ... ... ... өмірі мен
шығармашылығымен танысу, балалар шулы соқпалы аспаптармен ойнау тағы басқа.
Оның ішінде әнді ... ... ... ... ... ашу тағы басқа іс-
әрекеттер бірнеше ... ... ... ... жаңа ... ... ... жалғасын қамти отыра, өткенді қайталау. Сондықтан келесі
сабақ өткен сабақтың жалғасы. Сабақтың ... ... әр ... оны ұйымдастыра білу нәтиженің жартысы. Сабақтың мақсаты мен
міндетін ойлай отыра мазмұны мен ... ... және ... ... ... жетудің жолы, қорытындысы. Сабақтың мазмұнында әр түрлі
шығармалар бар. Олардың сипаты, көңілі болады. ... ... әр ... ... ... ... ... суреті, бір
шығармадан келесі шығармаға көшу сыныптың эмоицялық көңілін ... ... ... табу ... ... ... бірінші сыныпта
балалар «Апорт деген тәтті алма» әнін үйренсе «Күз ... атты ... күз ... ... ... ... ... құру кезінде балалардың
физикалық, физиологиялық ой-өрісіне ықпалын тигізіп, әр ... ... дер ... ... ... ол ... ... құштарлығын төмендетпейді. Сондықтан мұғалім иілмей
жағдайға байланысты өз жұмысына ... ... әр ... болады. Тәжірибелі мұғалімдер өз сабағын тұтасты сабақты
құрастырады және де бір ... ... ... ... ... ... ... белсенділігіне байланысты мұғалім аптасына бір-
екі рет кездесіп, сабақта сыныппен жұмысты жаппай ... ... ... ... байланыс жасай отыра, дәлелдеу сұрақтарын қолдану сұрақ
көзімен мақұлдау, қимылмен, мұғалімнің ымы, мимикасы әсер ... ... ... ... ... ... ... жабдықтары, балалар
аспаптары-шулы, соқпалы аспаптар, көрнекі құралдар тағы басқа. ... ... ... ... ол да ... жетістігі. Балалардың есту
қабілетін дамыту жолында нота кестелерін дауыспен айытқызу жөн. Шағын әннің
ноталары ... әнді таза ... ... ... және ... ... Сондықтан сабақты өткізу, оны ... ... ... жолы, білімінің тереңі, кәсіби тәжірибесі қажет.
Осындай сабақ оқушылардың жан-дүниесіне ... ... ... ... арттырып, музыканың керектігін, байланысын сұрайды. Музыка
сабағы өнердің бір саласы ... ... ... ... қана ... алатын білімдері арқылы тәрбие жұмысын жүзеге асырады және де оқу ... ... ... ... ... ... ... тәрбие құралы
деп есептеуге болады. Сондықтан музыка сабағы педагогикалық-психологиялық
заңдылықтарға сүйене отырып ... яғни ... ... ... ... ой-санасы, қиялы тағы басқа.
Мектептегі музыка сабағының негізгі ... ... ... ... Ол ... ... ... қалыптастыру, әрі
қарай дамыту музыкалық ой-өрісін кеңейту, талғамын тәрбиелеу, композитордың
шығармашылығымен, өмірінен мағлұмат алу. ... ... ... қолданылған мәнерлігін анықтап, шығармаға қандай көрік ... ... ... ... ... ... көзқарасын
қалыптастырады, әр шығарманың мәнерлік құралдарын ажырата алатын болады.
Сурет салу, музыка туралы өз ... айта ... ... ... ... тану, түсіну, музыка ән жанырларының түрлерін ... ... ... ... ... ... бәрі ... тәлім-
тәрбие алады. Музыка сабағының айырмашылығы, ерекшелігі оның өнер сабағы
екендігін сезеді. Ең тәуір музыкалық ... ... ... ... ... классикалық музыкамен, қазіргі музыка арқылы музыка
мәдениеттілігі ... ... әнші ... біз ... ... ... мән ... Тарихы сан ғасырлық болып келетін ... ... бір ... -ән өнері. Ұрпақтан-ұрпаққа айыз әдебиеті
арқылы тараған ән өнерінің халықтық рухани ... ... ... ... мол. ... ... ... өмірімен бірге
жасасып, адамның ақтық деміне дейін жан серігі ... анық ... ... келе ... халықтың ән-күйінің небір інжу-маржаны
сарапталып бізге ... ... ... ... зор мән ... ... күй, асыл ән арқылы бала бесігін тербетіп, ... ... ... ... ... ойлы да ... айтар ойы бар халық әндеріне көңіл бөлінеді. Сұлу ... ... ... ... ... ... орындау, оны үйрету алғашқыда
оңайға соқпайды. Халық әндерінің қыр-сырын меңгере ... ... ... айту мүмкін емес. Нағыз әншінің шеберлігі халық әндерін айту
арқылы қалыптасады десек артық кетпейміз. Дауыс - ... ... ... Ән үйрету процесінде оқушыға қажырлық пен ұстамдылық, әнге деген
сүйіспеншілік ... ... ... ән ... ... үнін тыңдап түрлі
дыбыстарды ажырата білуге үйренеді. Осы кезеңде ... ... ... ... ... тыныс алу және дыбыс аппаратының
күшеюіне көңіл бөлу қажет. Ән ... ... ... ... ... есту, ритм, эмоционалды көңіл-күйі дамиды. ... ... ... ... таза ... таза есту қабілетіне көңіл
бөлу қажет. Нотаны таза есту қабілетін дамытуда дауысты ... қоя ... Ол үшін ... әнді-дыбысты таза орындауын өзі көрсетіп, оқушыдан
қайталауын талап етеді. Оқуымен фортепьяноға қосылып айтқан әдіс те ... ... ... ... ... ... ... өзі айтқанда
дыбыстық интонациясын бақылап, сүйемелдеу аспаптарын ... ... ... ... ... ... есту қабілеті дауыстың таза
ноталар алуымен үйлеседі. Осындай кезеңде дұрыс репертуар таңдай білу керек
және де дауыстың диапазонын ... қою ... ... нотадан ең жоғарғы
нотаны алу дәрежесінде диапазон анықталып, сол дауыс мүмкіншілігіне сай
халық ... ... ... ... ... «Ағажан-Ләтипа», «Ахау Семей», «Әсет», «Әй-әй
бөпем», «Бір бала» ... кең ... ... баяу ... ... ... түсініп, әннің ішкі дүниесін ашып, айтар ойын тыңдаушыларға
жеткізуіне көңіл бөлу ... ... ... ... ... ән-үйрену кезеңінде педагог таңдалған әнге ... ... ... ... ... мәні музыкалық сипатын анықтау;
2) Әннің мәтіні, сөзі, құндылығы, ойы;
3) Әуені, әуеннің сипаты, лад, ауқымы, ритм, диапазонын анықтау;
4) ... ... ... ... ... ... осылай талдаудан өткен ән педагогқа өз ... ... ... ... ... ... ... қайталау, оған қатысты
гамма жаттықтыруларын орындау-күрделі шығармалар ... ... ... репертуарына тек қана халық әндері емес, Қазақстан композиторларының
кәсіби әндерінің бай ... да ... ... Е. ... ... Л. ... М. ... Е. Рахмадиев сынды композиторлардың
әндері, романстары оқушылардың сүйіп айтар ... ... ... кезеңі.
Құнды идеялық және көркемдік жағынан тартымды шығармаларды (әндерді)
таңдау мұғалімнің негізгі міндеті ... ... ... таңдау үшін
мұғалім оқушылардың орындау мүмкіншілігін, өсу деңгейін ... ... ... бір ... ән ... да, мұғалім оны үйретуге кіріспес бұрын
алдын - ала әнді орындауға қойылатын барлық ... ... алуы ... алу, ... ... ... ... (фразаларға) бөлу,
үйренуге қиын ырғақ өрнектері, интонациялық таза ... ... ... ... ... оны ... және анық айту ... т.б. Осындай
жан - жақты талдау жүргізу мұғалімнің өз ... әнді ... ... әдіс - тәсілдер керек екендігін анықтауға көмектеседі.
Оқушыларға әнді үйрету мына ... ... ... ... әнді
орындап көрсету, тыңдаған әнді талдау ... әнді ... ... дағдыландыру.
Қысқаша ән үйрету барысындағы іс - әрекеттерге сипаттама.
1) Кіріспе әңгіме. Әнді үйретуден бұрын мұғалім шығарманың ... ... ... ... т.б. ... әңгіме өткізеді. Мақсаты -
оқушылардың назарын ән үйретуге дайындау. Үйрету ... ең ... есту ... дамытып, есту қабілетінің ықыласын тәрбиелеу.
Композиторлар, ... ... ... ақындар, шығу тарихы, композитор өмірінен
қызықты оқиғалар жайлы қысқа да ... ... ... ... Әнді ... көрсету. Әнді алғаш рет оқушыларға таныстыра білу өте
маңызды. Мақсаты: үйренетін әнге балалардың ... ... оны ... ... ... ... ... жағымды орындап беру. Әнді мұғалім
орындап ... ол ... әрі ... ... ... ... ... еліктейді. Сондықтан, мұғалімнің әнді көрсету дайындығы маңызды
рөл атқарады.
Әнді орындап көрсетудің әр түрлі жолдары ... ... өз ... - ол ... музыка арқылы
қызығушылығын көтеру ... ... әнді ... білуі тиіс, нотасыз,
мазмұнына байланысты орындауға ... ... және өз ... ... ... - ала ... орындайтын оқушыларды дайындап, айтқызуға болады;
б) Әнді күйтабақпен, күйтаспамен тыңдауға болады. Әрине, жазылу сапасы
жоғары деңгейде болуы ... ... ... мен ... ... әсер алу ... ... ән толық
көрсетіледі.
3) Көрсетілген әнге талдау - әңгіме. Мақсаты - ... ... ... және ... ... көтеру. Әннің көркемдік құндылығын,
мәнін, ... ... ... Ән ... ... ... мазмұнын
белгілеу, композитор қолданған мәнерлік құралдарын табу және ... ... ... тілін түсіну. Қосымша көрнекілік құралдар
қолдануға бейнелеу ... ... ... байланыстыруға болады.
Мысалы:
«Заман-ай» Т.Мұхамеджанов - ядролық полигон туралы; «Елім-ай» - қазақ
халқының тарихындағы ауыр кезеңі; «Желтоқсан желі» - 1986 жылы ... ... ... Әнді ... Әнді ... ... ... жас ерекшеліктеріне,
қабылдау мүмкіндіктеріне байланысты жүргізіледі. Дегенмен де әнді үйретудің
барлық жастағы балаларға ортақ жолдары бар. ... пен ... ... ... әнді ... ... шығарманы әр бөлікке
немесе бөлімге, сөз ... ... ... алып ... үлкен
пайдасы бар. Сондықтан үйретудің жолдары: фразамен, жолмен үйретеді, сонан
соң, толық шумағын айтқызады. Қайырмасы ... дәл ... ... ... ... қиын ... ырғақтық, жылдам айтылатын сөздер
(дикция) қиыншылығы кездесетін жерлермен мұғалім өте ... ... ... ... Жоғары регистрдің дыбысына таза интонациялау үлкен
білімділікті, дауысты үнемі шынықтыруды талап етеді. Интонация жағынан ... ... ... ... ... ән құрылымының тазалығын
сақтай отырып байланыстыра орындау ... ... ... сөйлемді өзі бір рет орындап берген
соң, екінші рет оқушылармен бірігіп іштерінен қосылып ... ... рет - ... ... ... ... 1-2 ... әнді
үйреткенде, қалыптасқан рет тәртібі бар. ... ... ... ... ... ... ... көшу, сосын екі сөйлемді қосып әндету,
орындау. Дәл солай, 3-4 ... Соңы - ... бір ... ... ... ... ... салмай, талап қойып отыруы тиіс. Мысалы:
а) Мұғалімге қосылып айт;
ә) Әуеннің жүрісін қолыңмен көрсет;
б) Айқаламай, ақырын айт;
в) Жай ... ... ... Әнді ... ... ... барысы. «Құр айқай бақырған, құлаққа
ән бе екен?» - деп, ұлы Абай айтқандай, ... ... әсер ... әні ... ...... мұрасы. Халық әндері – сарқылмас қазына. Ән деген - ән
салу, көңіл көтеру емес, ... мен ... ... мен ... Ән
– табиғат суреттемесі. Ән – халықтың көркем ой – санасы, ... ... ... өмір ... ... ... ... әннің мазмұны мен көңіл – күйін,
көркем образы мен сипатын түсіне білу, сезіне және де ... ... ... қажет. Әнді жай ғана мәнерлеп орындау, оның музыкалық
интонациясын, нәзік иірімдерін дәл сезініп, оны бар ... ... ... ... ... тыңдай, қабылдай білуге тәрбиелеу әдістері
Бүгінгі таңда музыка мамандарының алдында тұрған маңызды мәселелердің
бірі - ата–бабаларымыздай ... ... ... ... оны ... ... етіп адам ... нұрландыруға ат салысатын музыкалық білімді
азамат ... Ал, оның түп ... ... – музыканы қабылдай білуде
жатыр, оны тәрбиелеу, тәрбиелеудің әдісінде. Бұл мұғалім мен ... ... әдіс ... ... бірлігі, осы әрекетте негізгі
жүктеу – арқау мұғалімдікі.
Баланы музыка тыңдауға тыңдай отырып, оны саналы түрде ... ... ... беру ... ... ... ... қабылдау музыка сабағында қолданылатын іс-әрекеттердің кез-
келген түрінің іргетасы, ... ... ... түрі ... ол музыка
таңдау, хормен ән айту, музыкалық білімдерін арттыру, нота сауаты, ырғықтық
– музыкалық қимылдар, балалар, шулы – ... ... ... ... ... ... ... қабылдау – ол жалпы білім – беретін, ... ... ... ... негізі. Музыканы дұрыс қабылдай білуге тәрбиелеу,
оның заңдылықтары музыка пәні мұғалімінің басты назарында болуы ... ...... ... ... Оған ...... бейнесін, сәулесін сезіне, ести және толғана білу.
Музыка тұтас күйінде, өзінің мәнерлік ... ... әсер ... ... – ладогармониялық қалып, бояу, қарқын, динамика, метроритм, күші,
екпіні т.б. Олар шығарманың ... ... ... ... ... өмірдегі қбұлыстармен, адамның сезімдерімен ... ... ... ... балалардың жас ерекшеліктерін – ескере
отырып, ... ... 7-8 ... балалар әдетте музыканы таңдап
отырған сияқты болып ... ... олай ... тәжірибе көрсеткендей,
көлемі ұзағырақ болса да тез екпінде орындалатын көңілді, динамикалық
белгілерге бай ... ... ... тыңдайды да, қысқа да болса
бір сарынды орындалатын шығармалардан жалығып кетеді.
Сондықтан, мұғалім тыңдау үшін репертуар таңдауда өте ... ... ... ... ... орындалып жатқан музыканы бастан-аяқ
тыңдауға және естуге үйрету негізі ... бірі ... ... әртүрлі музыканы тыңдай отырып, олардың тек жанрлық
ерекшелігін анықтап қана ... ... бір ... ... ... ... ... құралдарға жүгінгендігін әңгімелей білуі тиіс.
Мысалы: әуеннің желісі, ырғақ өрнегі, ... ... ... ... ... т.б.
Музыканы тыңдауда мынадай төрт кезеңге бөлуге болады:
1) ... ... ... ... ... туралы әңгіме – талдау;
4) Қайталап тыңдау (бекіту).
Бірақ төрт кезеңге тек шартты түрде ғана емес, әр ... ... ... ... ... ... музыка тыңдауды осы көрсетілген төрт
кезеңнің әрқайсысынан бастауы мүмкін. Қалай болғанда да ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: сұрақтар қою,
бағыттама беру, қандай іс-әрекеттер, неге ... ... ... т.с.с. Тыңдар
алдында белгілі композитордың өмірі, шығармашылығы, шығарманың шығу тарихы,
орындаушылар туралы, өмірде кездесетін ... ... ... жайлы
айтуына болады. Сонда ғана ... ... ... құндылығы,
композитордың стилі ашылады, есте сақтап сезінетін болады.
Музыканы ... ... ... ... ... сол тыңдалатын
шығарманың орындалу сапасы өте әсер етеді ... ... ... ... ... әңгіме нашар болса, сөйтіп, ... ... ... ... ... бір - ... тыңдау өз деңгейіне көтере
алмайды). ... ... ... ... ... асырыла береді.
Мұғалім сабақты жоспарлағанда жаңадан таныстырылатын шығарманы сабақтың
бірінші ... ... жөн. ... ... ... еркін отыру керек,
бұл тәсіл ... ... ... ... ... тыңдауына
мүмкіндік береді. Тыңдау кезінде сөйлеуге, сұрақ ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, балалардың музыканы
тыңдай білу мәдениетін қалыптастырады. Музыка тыңдағанда мұғалімнің жүріс-
тұрысы , өзін ... өте ... роль ... Ал, өзі ... ... - оның ... мәні бар, ... алдында үлкен абыройға ие
болып, сыйластыққа бөлінеді. Күйтабақ, аудиотаспа, ... ... ... ... ... ... күшін, сапасын тексеріп – балалармен бірге
«тыңдаушы» болады. Шығарманың сипатына орай - ... ... ... ... ... ... оның негізгі әуенін үйренуге болады.
«Қара жорға» ... ... ... ... ... көрсетілген шығармалардан басқа, өзі ыңғайлы деп
тапқан музыкалық туындыларды пайдалануына ... 3-4 ... ... 3, ... ... шығарманы тыңдай алады. 14-15 жасар бала 5-10 минутқа дейін
көлемінде орындалатын музыкалық шығармаларды тыңдай алады.
Музыканың адамға әсері, оның мәнерлік ... ... ... ... ... ... ырғағы, екпіні, динамикасы т.б. ... ... ... күйі (квинталық бұрауы) - 3 кезеңі бар, 1-ші ... ... ... 2-ші ... ішекті даралап «іліп шерту» арқылы жүрек шерін
қозғап, қаралы жанның қайғылы шағын баяндайды, 3-ші – ... ... ... - ... ... әнге жақын сарын естіліп, қос ішекте «Қайран ... қапы ... ... -деп ... ... болады. Осы күйді
тыңдар алдында әңгіме жүргізген жөн.
Мұғалім әуел бастан оқушыларды музыканы тыңдай, қабылдай ... ... ... оны ... ... адам толғанады, күледі, қайғырады,
мұңайды, ойланады. Музыканы ... тек оны ... ... ғана ... ... ... де жүзеге асырылады. Мысалы, ән ... ... ... керек, сонан соң орындау барысында интонация тазалығына,
мәнерлігіне назар аудару керек. ... ... ... ... ... би ... ... қалай өзгеретінін байқап, сол
көңіл – күйді жеткізе білсе – осының бәрі қабылдау кезеніне жатады.
Бастауыш сыныпқа арналған музыкалық ... - ... ... ... - ... ... жыры» -
Моцарт, «Елім-ай» (саз сырнай), «Полет шмеля» - Н.Римский - ... ... ... ... ... биі» - ... ... - Марштардың түрлері, «Әзіл-вальс» - Д.Шостакович, «Бөдене» -
беларус ... әні, «Үш ... - ... ... ... ... симфония - П.Чайковский, «Гәкку» - Ыбырай, т.б.
3- сынып - «Кармен»-увертюра - Ж.Бизе, «Полонез» - Ф.Шопен, ... ... ... ... - Қазанғап, «Ата-толғау» -
Н.Тлендиев т.б. 4 – сынып ... ... ... ... ... ... «Қос қарлығаш»- Е.Брусиловский, «Көш керуен» - Н.Тлендиев, 40
симфония – В.Моцорт, «Құсни-Қорлан» - Естай т.б.
Жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... 4 ... болады:
1) Кіріспе әңгіме. Бастауыш сыныпта кіріспе әңгіме өте қысқа, ең
маңыздысы, баланың сезімталдығына, ... ... ... қабылдауға қызығушылығын арттырып, алдын-ала ұйымдастыра білуін
талап етеді. Бұл ... ... ақын ... ... ... ... аты, кім ... (қандай аспап, дауыс т.с.с.), шығарманың шығу
тархы, оқиға т.б. Тыңдар алдында қойылатын сұрақтарға назар аудару (Жауапты
шығарманы тыңдағансын жауап ... ... ... ... ... ... оны қалай атар
едіңдер? Неге?
ә) қазір біз халық композиторы Қазанғаптың «Мұғалім» атты ... ... ... ... ырғақ естіледі? (марш).
б) Н. Тлендиевтың күйі «Ата толғауын» тыңдаймыз, бір әуенді ... оны неше рет ... және ... ... ... ... «Кеш» К.Қуатпаев - 3 бөлімді шығарма. Неге?
Бұл сұрақтарды, әңгімелердің арасында мұғалім музыканы түсіне білудің,
оны міндетті ... ... ... ... ... дейін тыңдауы
қажеттілігін ескеріп отырған жөн.
2) ... ... ... ... әңгіме арқылы музыкалық
шығарманы қабылдауға балалардың қызығушылығын арттыру үшін сол тыңдалатын
шығарманың орындалу сапасы өте әсер ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің шығарма туралы айтқан әңгімесі
оның мазмұнына ашық болса, бала ол ... ... ... ... беру жұмысындағы үлкенсаласының бірі - музыка тыңдау, өз деңгейіне
көтеріле алмайды. Оның ... ... ... шығарманы орындауға мұғалім дайын емес;
ә) күйтабақ, күйтаспада жазылған ... ... ... ... ... кіріспе әңгімені қабылдады, ал ... ... ... ... ... ... ... сай келмесе, көрнекілік
құралдармен жабдықталса (суреттер, табиғаттың көрінісі, ... ... ... емес ... ... өз шамасына қарай шағын шығарманы өзі ... не ... ... ... ... ... ... не
жақсы сапалы жазылған күйтабақ, күйтаспа арқылы тыңдатса дұрыс ... ... ... ... ... сөйлеуге, мұғалімге сұрақ беруге
болмайды. Еркін ... ... ... ... ... ... ... қажет. Әуел бастан оқушыларды музыканы тыңдай, қабылдай
білуге дағдыландырса, тәрбиелесе, музыка ... ... ... ... ... ... - адам ... сезімталдығы қалыптасады да
тыңдаушылық мәдиниеті өз ... ... де ... ... мен ... ... ... шығармаға талдау жасау (әңгіме құрастыру). Балалардың
музыкалық сөздік қоры шамалы болғандықтан, әңгіме ... ... ... болмасын. Сондықтан, бастауыш сынып оқушыларына мұғалім ... ... ... сұрақ қою керек, балаларды қорытындылау, салыстыру
тапсырмаларын ... ... ... Әңгіме еркі, қызықты, жанды өту
керек. Бала дұрыс жауап бере алмаса жазалауға болмайды, қайта ... ... ... ... оның ... аты ... оның сипаты мен
мәнерлік құралдары туралы әңгіме туғызу қажет. ... ... ... ... ол, ... ... талдау-әңгіме, көркем –педагогикалық
талдау. Көркем –педагогикалық талдау арқылы оқушыны ... ... ... ... ... пен бірізділік арқылы асырылады да
музыканың ... ... ... –түсінеді.
Талдау жай ғана емес, балардың елестеуін оятып, музыкалық-есту
елестеуін, өзіндік ... ... ... ... ... байланысты, жеке адам тұлғасына байланысты композитор, дәуір,
тарих, оқиға т.б. хабарламалар талдау кезінде анықтау ролін ... ... ... ... ... ... сөзі ... роль
атқарады.
4) Қайта тыңдау (бекіту). Қабылданған музыкалық шығарма қайта ... ... ... ... ... бірнеше сабақта жалғасады, ... ... ... Ол ... ... тақырыбына байланысты,
балалардың есту қабілетіне байланысты, музыкалық ... ... ... ... жаңа ... қыры, шығарманың мазмұнын,
сипатын терең түсіну үшін, жеке жаңа ... ... т.б. ... ... ... ... өте айқын.
Қайталағанда музыкалық шығарманың үзіндісі, тақырыбы, бөлімі, тіпті
толық тыңдалуы мүмкін. Ол сабақтың тақырыбына байланысты. Мысалы: ... - ... бұл ... ... халық күйі, бұл күй «бимен»
кездеседі, бұл күйді әндетіп - ... ... ... ... ... ... ,.. алты ... асыра , ақ текемет төсейік. Жеті қырға
жеткізе, жібек кілем төсейік ... ), бұл күй ... ... ... ... ... ... ... ең соңы, 4 сыныпта «Қыз
Жібек» операсынан көріністі қоюға болады т.с.с.
Қорытынды айтар ... ... ... – баланың рухани өмірі мен
адамгершілік кемелі қалыптасады.
Сондықтан, ұсынылатын бағдарламалар тоқталсақ, оқушыларды қызықтыру
керек, сабақтың тақырыбына сай ... ... ... ... ... дамыту, музыканың жайын, сұлулығын түсініп, ... ... ... ... ... ... ... музыкаға
берген құштарлықты, ынталықты дамытудың қажеттілігі. Музыканы қабылдағанда
– сапалы түрде, ... ... ... ... негізін ұғуға үйрету.
Тақырыпқа байланысты музыканы қабылдаудағы мақсаты, әдіс-тәсілдері т.б.
шаралар, нұсқаулар келтіреміз:
1-сынып. ... ... ... оның ... анықтау:
«Қарлығаш» - қазақ халық әні.
«Бесік жыры» - халық әні, бала мен ана қарым – қатынасы.
«Қамажай» - ... - ... ... - ... - ... ... еске түсіру.
«Вальс және түн ортасы» - С.Прокофьев, ... еске ... ата» - аңыз ... ... ... ... туралы айтылады.
«Ақсақ құлан» - күй-аңыз, әңгіме, елестету т.б.
1 сынып. Сырлы да сазды әуен.
Нәрестеге ... ... ... ... ... малға
арналған әндер. Қазақ аулына саяхат. Лирикалық (сазды) әндер. ... ... ... асқақ әншілері. (Біржан сал мен Ақан сері). Әнші
атаның базарлығы.
Күмбірлеген ... ... ... ... ... ... Қобызға арналған күйлер.
Қорқыт – күй атасы. Ықылас күйлері. Ән мен күйді не жақындатады? Сыбызғыға
арналған күйлер. Ұрып ... ... ... мүйіз, дабыл. Оркестр т.с.
Музыка сабағындағы іс-әрекет.
Ән орындау. Балаларды әнді орындау ережелерімен таныстыру. Әншілер
ұжымын тәрбиелеу – біркелкі ... ... ... ... ... ... Дирижердың негізгі қол қимылын түсіне білу:
зейін, тыныс алу, әннің басы, аяғы. Дыбысты таза, күш ... ... ... және ... ... ... ... дауыс диапазонын (ми-ля
1-октава) қалыптастырып, біртіндеп кеңейту. Жыл аяғында (до, ре ... ... ... ... ... дұрыс жұмыс жасау. ... ... ... орындау, әннің мазмұны мен сипатын түсіну
негізінде шығарманы мәнерлеп орындау ... ... ... ... ... ... және дауыс жаттығуларын сүйемелсіз орындауға
дағдыландыру (капелла).
Орындауға арналған әндер
«Бала уату»- Қазақтың халық әні.
«Бесік жыры» - Қазақтың ... ... ... - Қазақтың халық әні.
«Он саусақ» - Қазақтың халық әні.
«Төлдер» - Б.Ғизатов. Ж.Өмірбеков.
«Қой мен ... өсе бер» - ... ... ... төлін емізуге шақыру» - Қазақтың халық әні.
«Бөрте лақ» - Ө.Бәйділдаев. Ә.Тәжібаев.
«Әліппе» - Б.Ғизатов. Ж.Нәжімеденов.
«Менің ... - ... ... ... - ... ... сабағы» - Қ.Қуатбаев. О.Әубәкіров.
«Ән сабағы» - Қ.Қуатбаев. О.Әубәкіров.
«Зырлайды шанамыз» - Д.Мацуцин. Қ.Ыдырысов.
«Құлыншақ» - А.Еспаев. Ә.Тәжібаев.
«Домбырасыз сән ... - ... ... ... өскенде» - Б.Тайбеков.
«Болайықшы осындай» - А.Меңжанова.
«Ана» - К.Дүсекеев. Ш.Сариев.
«Наурыз» - ... ... - ... ... ... ... - ... халық әні.
«Моншақтар» - Қ.Қуатбаев. Қ.Толыбеков.
Музыка тыңдау. Музыка мазмұнының әр түрлілігі жөнінде қарапайым ұғым
беру: табиғат ... ... ... ... ... мал, ... ... халық ойындары. Музыканы сүйемелдейтін ... ... ... ... ... қобыз, фортепиано, жетіген, баян
және т.б.) музыкалық шығарманы басынан ... ... ... ... ... ... шығармалар
«Әй, әй, бөпем» - Қазақтың халық әні.
«Малдың төлдеуін былай айтады» - Қазақтың халық ... суға ... - ... ... ... қалай дауыстай біледі» - Қазақтың халық әні.
«Киіз үй» - Ж.Тұрсынбаев. Қ.Баянбаев.
«Қараторғай» - Ш.Жанболатқызы.
«Алатау» - Қазақтың халық әні.
«Аралым» - Н.Алғашбаев.
«Айтбай» - ... ... - ... сал.
«Маңмаңгер» - Ақан сері.
«Сарыарқа» - Құрманғазы.
«Балбырауын» - Құрманғазы.
«Ақсақ құлан» - Қазақтың халық аңыз күйі.
«Терісқақпай» - Әлшекей.
«Алтын көкем» - ... - ... ... - ... ... - ... - Дина.
«Бұлбұл» - Л.Хамиди.
«Домалатпай» - Қазанғап
«Учитель» - Қазанғап
«Наридірген» - Сармалаи.
«Бір бала» - Қазақтың халық әні.
«Ата толғау» - Н. ... ... ... анықтау: көңілді, көңілсіз, нәзік, жұмсақ,оинақы,жай,
т.б. Музыкалық қарапаиым көркемдеуші ... ... алу; ... ... ... ... жай); ... қозғалысы (бір қалыпты, секірмелі). Ән, күй,
би жанрларын ажырата алу. ... ... ... ән – ... ... сөйлем – фраза; күйлердің төкпе және шертпеге бөлінуі. Дыбыс
биіктігі – жоғары, орташа, төмен. ...... ... ... ... – төмен, жоғары, бір биіктікте. Ер және әйел дауыстарының дыбыс
бояуын ажырата алу. Ұғымдар: халық әні, ... әні, сал, ... ... ақын, күйші, күйші-композитор, қазақтың халық аспаптары.
2.2.1 Музыкалық тәрбие берудің маңызы мен міндеттері
Басқа өркениетті елдермен тереземіз тең болу үшін ... ... ... «Ел ... десең, бесігіңді түзе» деген мақал ... ... ... ... емес. Егеменді елдің ертеңі - оқу-біліммен өнегелі
тәрбиемен өлшенеді.
Бала болашағы - бір отбасының ғана ... ... ... ... бір ... ... ... жалғайтын алтын көпір - асыл мұрат.
Әр отбасында дүниеге келген сәби, өсіп ... жас ... ... ... туған елінің ертеңгі арқасүйер азаматы, төл ұлтынын туын көтерер
перзенті. Сондықтан жас ұрпақтың дені сау ... ... ... ... ... мен еңбекке араласып, туған Отанына қызмет етуіне ... бір ғана ... ... ... оны ... ... биік
борышы, абыройлы міндеті екені даусыз.
Бүгінде еліміздің ... ... ... ... ... ... ... өнерпаздар, әншілер, жазушылар, ақындар
қайраткерлер бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... көрсең - көзің аш» - демекші солардың бойындағы әлі ... ... ... қасиеттерін ерте бастан байқап, жақсы нышандарға қарай
баулу ең алдымен ата-ана мен ... ... ... көп ... ... міндетті орын-дау үшін бшіаның жалпы музыкалык қабілетін дамыту
керек.
Бірінші мақсат музыкалық ... ... ... естігеніне бірге куану
не күйіну, музыкалық ... ... ... ... ... толғандырады,
қабылдаушылық қабілетін оятады.
Екіншіден баланың тыңдау кабілетін арттыру, неғұрлым ... және ... ... ... баға ... ... ... өзі ең
қарапайым музыкалық дыбысты тыңдап, ести білу мәдениетін, ... ... ден ... ... ... қабілетін ояту. Мысалы ... ... ең ... ... ... мен ... ... білу), музыканың ең қарапайым құрылымын (әннің ... ... ... ... ... биязы жұмсақ
орындалатынын, қайырманың жігерлі тез) ... ... ... ... ... бар ынтасымен тыңдайтын және орындайтын сүйікті
шығармаларының коры жи-нақталады, музыкалық талғамдарының алғашкы негіздері
қаланады.
Үшіншіден бала ... ... ... ... ... ... биді көз алдына елестете отырып өзінше қабылдайды. Мы-салы,
бала салтанатты адымдап келе жатқан сарбаздарға, маң-маң басқан аюға, үркек
қоянға т.б. тән ... ... ... өзі ... баланың сезімдеріне тікелей әсер ете отырып адамгершілік бейнесін
қалыптастырады, жалпы ... ... ... балалардың музыкаға
деген әсерлі көзқарасы қалыптасып, есту қабілеті ... ... ... ... ... ... ... ықпалы кейде
үгіттеуден де, ... да ... ... ... ... ... шығармалармен таныстыра отырып, біз оларды қосыла әсерленуге
баулимыз. Мысалы, «Туған жер» туралы, ... ... ... ... ... ... туғызады. Әртүрлі халықтардың әндері мен
билері олардың әдет-ғұрыптарын білуге ... ... ... ... ... ... мінез-құлқына, мәдениетіне әсерін тигізеді.
Түрлі тапсырмаларды, іс-қимыл түрлерін (ән айту, ... ... ... ... ... ... ... балалар-дың ықылас қоюын,
тапқырлық көрсетуін тез қабылдап, тез қимыл ... ... ... ... күш ... әнді дер ... ... аяқтауды,
биде, ойындарда тезірек жүгіріп кеткісі, озып ... ... ... ... музыкаға бағынып, қимылдай білуді талап етеді. Осының
бәрі ұстамдылықты жетілдіреді, ерік жігерді тәрбиелейді. ... ... жеке ... ... қасиеттерін қалыптастыру үшін қажетті
жағдайлар туғызады, болашақ адамның жалпы мәдениетінің ... ... ... қабылдау ақыл-ой үрдісімен де тығыз байланысты, яғни балалардың
дыбыс үніне зейінді байқағыштықты, тапқырлықты талап етеді. ... ... ... ... ұқсас және өзгеше дыбыстарды салыстырып, олардың
бейнелік мәнімен танысады, көркем ... ... ... ... ... ... білуді үйренеді.
Шығарма орындалып болған соң, тәрбиешінің қойған сұрактарына жауап бергенде
бала алғашқы тұжырымдарымен салыстыруларын айта-ды. Музыкалық ... ... ... әннің сөзін музыкалық ... ... ... ... ... сезімді баға беруге алғаш ұмтылуда ақыл-
ойдың ... ... ... ... және оған ... бағыт беріп отырады. Мысалы,
Д.Ботбаевтың «Отан ортақ үйіміз» әнін тыңдағанда олар ... ... ... ... байқатады.
Баланы халықтық тәрбие және ақыл-ой тұрғысынан жетілдіре отырып, оның
қабылдау және көз ... ... ... ... ой ... кішкентай да болса шығармашылық көріністерін барынша демеп, қолдап
отыру керек.
Өнер баланың әлемді тануына, саналылыққа, халықтың мәдени мүрасы ... ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда жан-жақты адам ... ... ... ... ... ... арттырудың бірден-бір
жолы сазды әуен мен сиқырлы күй тыңдатып, әсіресе ... ... мен ... үнін ... олардың музыка сырын түсіне білуі-не ... ... - ... ... ... аса ... ... Халық
композиторларының күйлері үлы оқиғаларды, өмір шындығын суреттеген. Халық
күйшілері әр түрлі ортада, ... ... өмір ... ... деген ойы-мағынасы сан алуан. Сондыктан біздің ... де ... мен ... ... пен ... ... жүретінін,
әрқашанда шындық, әділдік жеңетінін, нағыз халық үшін жазылған музыкалық
шығарма ғана ... өмір ... ... ... мақсатымыз. Сонымен қатар
халық музыкасы балалардың ақыл-ойына, ... әсер етіп ... ... ... ... және оны ... ... күйші-композитордың емірін насихаттауға
көп көңіл бөлемін. Ол үшін күй ... ... ... ... қысқаша
мәлімет беріп, көрнекті құралдар арқылы ... ... оята ... ... күй табақтан күйді тыңдауға үйретемін. Ол ... өз ... ... мен ... ... ... сіңіре
білуге бірден бір тиек боларына күмәніміз жоқ.
Баланы қай ... ... ... сәби ... ... ... ... жылы бақшамызда алған міндеттемеміз, егеменді еліміздің ... ... Отан сүю, ... - ... ... -деген қағиданы
алға тартып, «Гүлдей жайна Қазақстан» — атты ... ... ... ... ... ... ... мен ән-
күйлеріне, халық аспаптары арқылы төл мәдениетке ерекше көңіл белдік.
Мақсатымыз ... ... ... ... ... қана ... ... қойнауында қалыптасқан педагогикалык тәлімімен
қиюластыра отырып, үлттық мәдениетіміз бен өнерімізге деген ... ... ... Тәуелсіздік дегеніміз не? - деген сүраққа желбіреген ... ... ел ... ... ән ... ... ... сана-
сезіміндегі қуаныш көңілдерін шаттыққа бөлейді.
Республикам күндей күлген шығыстан, Асыл елім, жан журекті угысцан.
Ата-бабам ... ... ... ... - ... Қазақстан - гулстан. - деп ба-
лалар ән шырқады.
Ер қанаты қос сәйгулік тыпыршып, Қазағымның өр ... ... тура ... ... ... қалай шалқымасын шаттықтан.
- деп балаларға Елтаңбамыздан нағыз ер қанаты сәйгүлік екенін, қазақ үшін
шаңырақтың қасиеттілігін көреміз деп түсіндіреміз.
Ал ... ... ... ... ... ... топтағылар
шабыттана, шалқыта айтып береді.
Кішкентай балаларымыз елтаңба мен туымызды бірден танып, ән ұранымызды
жатқа шырқап, әуенін құлағына құйып өссе, сөз жоқ, ... ... ... ... да ... қайырымды болып өсетіні даусыз. ... ... ... ... не ... ... ұғыну бір
күнде пайда бола қалатын қасиет емес. Ол адам ... ... ... ... ... аялап баптау арқылы мысқылдап жиналады ... ... одан ... ұласады.
2.2.2 Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлық мәдениетін тәрбиелеудің
негізгі шарттары
Қазақстан ... ... ... беру ... ... оқыту мен тәрбиелеудің басты принциптері: оқыту мен тәрбиенің
бірлігі, балалар мен ... ... ... отбасы мен
жұртшылықтың өзара ынтымағы; жас ұрпақты оқыту мен ... ... ... ... сипаты, ғылымның, техниканың, мәдениеттің ең
жаңа жетістіктері негізінде ұдайы ... ... ... ... ... жұмысынын, нақты мазмұны мен әдістемесі осы
принциптердің ... ... ... ... ... ... негізгі ережелері
жөнінде аса үлкен көлемдегі білімдерді ... ... ... ... әдеттенуге тиіс. Әдептілік пен мінез-құлықтың нақты ережелері ... ... ... ... бірдей таныстыру өте қиын. Өмірде балалар
бірінші рет кездесіп отырған жағдайлар жиі ұшырасып ... ... ... ... ... ... бірге, ереже рухына сай әрекет
етуге, яғни жаңа жағдай кезінде бұрыннан жақсы мәлім ережелер ... ... ... таба ... ... керек. Бұл - күрделі міндет.
Балаларды мінез-құлық ережелерін ... ... ... ... ... ... ... көп ретте адамгершілік нормаларымен тығыз
байланысты. Мәселен, ... ... ... дәлдіктің
көптеген нақты ережелерінің негізінде ... ... ... ... ... ... мен қылықтары үшін жауапкершілік
сияқты моралдық принципі жатыр. Бала ... ... ... көзқарас түрғысынан орындау қажет екендігін ... ... Әдет пен ... ... ... мінез-құлыққа ие болуға, жеке
бастың эелі ілі бір қасиеттерін ... ... ... міндетті, дәл болу дегеніміз - сыпайылық, дәлшілдік, міндеттілік
сияқты қасиеттерді игергендік деген сөз. ... өз ... ... ... ... ... келе жатқан қоғамдық пікірінің
әсерімен біртіндеп жүзеге асатын болады.
Баланы тәрбиелеу, оның жеке ... ... ... ... ... ... Сондықтан оқушынын, күнделікті өмірі мен ісінің әр
түрлі, мазмүнды болуы, жоғары ... ... ... өте маңызды.
Қиындықтары, табыстары мен сәтсіздіктері ... ... ... ... алу, ... тану ... өзі төменгі сынып ... ... ... ... ... Жолдастарымен қарым-қатынас жасау, жаңа
достар табу, ұжымдық жұмыстар мен ойындар, ... ... ... » ... пайдалы еңбекке араласу басқа еш нәрсемен салыстыруға ... ... ... ... ... ... қоғамдық мәні бар қызметпен,
оқумен тұңғыш рет айналысып, балалардың ... ... ... ... ... қоғамдык белсенділігін, дербестігін, ... ... жаңа ... ие ... тәрбиедегі сабақтастықтың педагогикалық негізі мынада:
баланың мектеп жасына дейінгі кезеңде ... ... ... ... және ... ... формалары, моральдық
білімі, қарым-қатынасы және сезімі ... ... ... ... жаңа
формалардың негізі болып табылады.
"Жақсы мінез-құлық пен ақыл күші болып, екеуі біріккенде - ... ... ... ... ... ... пен ақыл күші ... келсе, біз өз бойымыздан және өз әрекеттерімізден абзалдық ... ... және осы ... ... біз игі, игілікті және
қайырымды адам боламыз: біздің өмір бейнеміз қайырымды, ал мінез-құлқымыз
мақтаулы болады" - деп ... ... ... ... ... ... бір беттілігі,
ашушаңдығы, ұяңдығы, әдепсіздігі, ... ... ... және т.б. ... ... ерекшеленеді, мүғалім бұлармен күрес
жүргізуі қажет. Бұл сапалардың көбісі әлі ... ... тек ... ... болып табылады, бұл салалар келешекте олардың
мінез-құлқына сіңісіп кетпеуі тиіс.
Кейбір мектеп ... ... ... ... ... бір ... ... әдемілеп, мақтап сөйлейді. Мұның себебінің бірі - ойлап тапқанына
өзін сенуге мәжбүр ететін баланың күшті қиялы ... ... ... ... ... Кейде оқушы жасаған жағымсыз істердің ізін жауып, өзін
кінәлі санамай, жалған үялушылық сезімімен ғана ... ... ... ... Осындай себепке байланысты бір беттілік танытып, жан
гүкпірінде өзін ... деп ... де, өз ... ... ... ... ықпалы күшті. Балалар
мінез-құлқының ерекшеліктерінің бірі - еліктегіштік. Егер бала жақсы ... ... ... бұл ... ... ... ... оның сырт бейнесі, басқа мұғалімдермен, ата-
аналармен, ... ... ... ... ... ... ... ие. Мұғалімнің мінез-құлқы оқушы үқсауға
тырысарлық үлгі ... ... ... жүмысының тиімділігі көп ретте
педагогикалық ұжым мен жанұяның үйлесімді жұмыс істеуіне байланысты.
Мінез-құлық ... ... ... да жеке ... ... зор. ... үлкендерді, олардың тәртібін, өзара қарым-
қатынасын, сөйлеу мәнерін қадағалап жүреді. Егер ... ... ... ... бір ... болса, олардың балалары да жақсы
тәрбиелі болып ... ... ... ... үлкендер бір-бірін
сыйламаса, үйде тазалық пен тәртіп сақталмаса, бала бойында ... ... ... мен ... ... ... қиынға түседі.
Балалардың тәртіп ережелерін орындамаудың ... бір ... ... ... байланысты. Мінез-құлық мәдениетін тәрбиелейтін үлкендердің
өзі тәртібін қатал және міншілдікпен қадағалап, бапаларға үлгі болуға тиіс.
Мектептегі мұғалімдер оқушаларға қойылатын ... ... ... ... жанүяда да үлкендер де педагогикалық көзқарасқа келгенде ... ... ... талаптардың сипаты, олардың кезектесуі және мөлшері
әке мен шешеде, әже мен атада, жанұяның басқа мүшелерінде ... ... Сол ... де бала ... ... ... бермейді,
үлкендердің әр түрлі талаптарына ыңғайлана салады. Осыдан ... ... ... мектепте дөрекі немесе бүған керісінше болуы мүмкін.
Егер ... мен ... ... байланыста болса, балалардың мінез-
құлқына бірдей талап қойып ... ... ... тәрбиелеу табысты
болады.
2.3 Шығармашылық тапсырмалар.
Орындалатын музыка ырғағын және әуендік қозғалысты қолмен, сатлай
немесе қол ... ... ... және ... ... сурет
салу, жұмбақтар шешу, ертегі тыңдап, тақпақтар оқу, әннің, күйдің шығу
тарихы ... ... ... ... ... жас ... ... отырып (тұрақсыз
зейін, еріксіз есте сақтауының басым болуы, ойынға бейімділігі, т.б.)
музыка сабағында би ... ... ойын ... тақпақтар,
жұмбақтар енгізілген.
Сипатын ажыратып, қандай сезімді білдіреді, есту арқылы дыбыстарын
биіктерін ажырату, қандай көркемдік, мәнерлік құралдар «Полет ... ... ... ... («Аққу»-Н.Тілендиев және К.Сен-Санс – француз
композиторы).
2 - сынып. ... ... ... ... - 2 ... ... Музыкадағы негізгі төрт жанр - ән, би, марш, күй.
Сабақтың мақсаты: Балаларды музыкаға қызықтыру. Музыка мен өмірдің
байланысын ... ... ... ... қыры мен ... ... ... Музыканың өзі
де - өмір дегенге көз жеткізу. Музыка мен өмір ... өмір ... ... ... ... өмір ... Өз еліңнің музыкасын
сүю, кадірлеу. Өз Отанын сүю, мектебін қадірлеу.
Дамыту мақсаты: Балаларға музыканың үш саласын ... ... ... ... көрсету.
Жанрлар:
Ән.
Би.
Марш.
Күй.
Оқытудыц максаты: Терминдерді білу: композитор, орындаушы, тыңдаушы, ән,
би, марш, күй. Орындаушының, тыңдаушының дене қалпы, дыбыстың шығуы, ... ... өту ... ... ... - ... балалардың
кіруі. Түсініктеме: Әрбір жаңа оқу жылындағы ... ... ... әндер: Қазақстан Республикасының Әнұраны,
«Сүйікті мектебім», «Мектеп вальсі» - символ болып табылады.
Кіріспе: Композитор, ... ... ... - ... ... ... не ... қайдан пайда болады және оны кім ... - ... ... тек кағазда ғана жазылып қалса
өмір сүре ме?
- Музыка өмірде керек пе?
Музыканы ... ... ... кім деп ... ... әнді кім
тыңдайды?
-Сонда біздер кімдерміз?
Композитор, орындаушы, тыңдаушы болу үшін оку керек пе?
Білім алу ... ... ... төрт ... ... ... ... аркылы /.
«Марш» - Е.Брусиловский
«Қамажай» - халык ән-биі
«Қазак валсі» - Л.Хамиди
«Айттым сәлем, Қаламқас» - Абай /үзінді/
«Кеңес» - ... ... төрт ... ... алдында «Үш алып кит туралы аңызды» айту.
Содан соң жанр ... ... ... ... бастап одан кейін би, ән және күй
туралы. Сұракгар: - Бұл қандай музыка?
Бұл музыкамен не істеуге болады? /орындауға, билеуге, ән
айтуға, ... кұй ... ... ... ... композитор болу үшін не істеу
керек? /Тыңдаушы, орындаушы, ... болу үшін - ... ... Әнді ... ән сөзсіз орындалу керек. «Айтгым сәлем, Қаламқас»
- Абай - үзінді. ӘН - бұл мелодия /әуен/. (Әнді тек қана музыкалық аспапта
ғана ... ... не ... ... әнде не ... ... ... орындалған
қазақ халык күйі «Кеңес», «Би күйі» - А.Жұбанов - оркестрмен/.
Бұл кандай музыка? Қандай аспапта орындалды?
-Домбыра қай халыктың аспабы? /Бір топ ... ... оны ... дейміз /.
КҮЙ - қазақ халқына кең таралған аспаптык шығармз- Ел ішінде ... ... ... ... ... ... ... (Балапан) - И.Нүсіпбаев. Үйрену кезінде оқушылар
орындаушы ережелерімен танысады: Дыбыс шығару, бір-бірін тыңдай білу,
айкайламай және негізінен түзу тұру, отыру қалпы, ән айту ... ... ... кол ... ... ... және ... орындау «Италиян полькасы» -үзінді. С.Рахманинов.
Бұл шығарма ... ... ... /Би ырғақтылығы
аныкталады/. Қолмен шапалақтап бірге орындау.
Әңгіме: орындаудың, тыңдаудың ережелері, дене ... және ... ... ... болуы туралы қорытындылау. Сұрақгар: - Музыканы кім жазады?
Кім орындайды?
Кім тыңдайды?
Жалғыз адам орындаса, ол кім? ... ... ... Олар ... /хор, ... ... ... кім айтады? ... ... ... ... ... бір-бірін тыңдау, әнді бірге
бастап, бірге аяқтау т.б./.
-Қандай негізгі ... ... ... би, ән, ... ... апта бойы ... ... кім жазғанын,
ұнаған әннің, бидің, марштың, күйдің аттарын білу, композиторларды
тану.
Ең негізгі қойылатын талап – ... әр ... ... ... олардың бір - бірінен айырмашылығын білу. Әннің, күйдің, бидің,
марштың музыкасын анықтайды да, өздерінің ізденуін, ойлануын ... ... ... ... оқушылардың қабылдау мүмкінділігне,
жас ерекшелігіне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... жалпы танымын да әрі қарай дамытып, кеңейтуге
лайықталған. Мысалы: марш. Полька. ... Күй ... ...... ... марш – ... Күй – марш ... – «Мұғалім») т.с.с.
Тақырыптарға байланысты: билер – «Ұйқыдағы ару» вальс. Әзіл вальсі –
Д.Шестакович. ...... ... Камаринская – орыс халық биі
т.с.с. Әдер: «Елім-ай» - саз ... ... - ... ... төмен, жуан
т.с.с. Өзара ұласуы: «Әрқашан күн сөнбесін». «Көңілді ән» - К.Қуатпаев. «Би
күйі» - ... ... Нені ... ... ... – «Бөдене». «Үш
құрбы» - Д.Кобалевский. «Аққу» Тленді – табиғатты суреттеу, ұшып бара
жатқан аққудың ... ... ... ... – судың мөлдірі, аққудың
сұлулығы, жүзуі т.б. Музыка бізді ... ... ... ... -
операға. «Елім-ай» - ораторияға. «Уж как по мосту...» - операға. «Сарыарқа»
- күй - №7 симфонияға. «Вальс. Түн ортасы» - ... ... биі» күй ... ... Музыка тілі дегеніміз не? «Көңілді ән» - Б.Ғизатов, «Таң»,
«Кеш» - К.Қуатпаев, ... ... ... ... ... утрата»
Р.Шуман т.б.
3 - сынып. Ән, күй, би, марш ... ... ... музыканың
ерекше сипаты әуенділік, екпінділік, ырғақтылық, тағы да басқа ... бар. ... ... ... ... да өте әуенді,
сазды, би ырғағы, марш ... ... ... «Қазақ вальсі» Л. Хамиди, «Полонез» Ф.Шопен (кейін оқушылар
билейді), «Теміртау таңы» Ғ.Жұбанова, «Ортеке» А.Еспаева, ... ... ... ... ... не ... аспаптармен сүймелдеу
жасау). Интонация тақырыбын оқушыларға түсіндіріп, жеткізу өте қиын келеді.
Балаларға ең алғаш рет интонация ... ... марш ... ... мәнерлік, бейнелік, суреттілікті ести білуін, ажыратуын
қалыптасады. Мысалы: «Қара ... ... ... ... ... ... ... речитатив, № 5 симфония-марш интонациясы,
«Алты қаз»- би ырғағы, ... ... ... Музыканың дамуы.
Музыкалық интонацияның түрлі өзгеріске ұшырайтындығын байқады, тыңдаған
музыкадан «өмірдің даму ... ... ... ... Ондағы болып
жатқан өзгерістер. Мысалы: № 4 симфония (финал) П. ... ... ... Шуберт, «Балбырауын» Құрманғазы, «Жайдарман» , «Ата
толғауы» т.с.с.
4 - ... ... ... алған музыкалық тәрбие жұмысының
қорытындылауы. Мәдениеттілігін, талаптарын, ... ... ... көрсетіледі. Қазақстан Республикасында жалпыға бірдей білім
беретін музыка бағдарламасы қойылған міндеттерді жүйелі түрде ... 4 - ... ... ... ... ... 2 топқа
топтастыруға болады:
1) Халық өміріндегі музыканың алатын орны. Олар: халық әндерінің
жанрлары, ... ... ... ... ... мен композиторлық
музыкасы, композитор және фольклор, Отанымыздың ... ... ... ... ... ... - ... мұрасы, жаңа дәстүрлер,
жергілікті ақын- композиторлар.
2) Әртүрлі ұлттармен байланыс жасаудағы музыканың ... ... ... мен өзге ... музыкасының арасындағы шекара жоқ, ұлтаралық
бірлестігі және музыка, музыка және интерұлтаралық тәрбие, әлемдегі барлық
елдердің музыкаларының ... ... жоқ, ... ... әлем ... - адамның рухани байлығы, әлем халықтарының
шығармалары - ... ... ... ... ... туралы аңыз. Жезкиік.
Желдірме. Қос қарлығаш. Горные вершины. Көш ... ... ... ... ... ... №40 симфония. Құсни- Қорлан. Катюша.Т.б.
Өнер - ... ... ... ... ... ... құбылыстары,
адамның күйініш-сүйініші, қуанышы мен қайғысы бейнеленеді. Сөз, музыка,
қолөнер де адам ... сан ... ... алуан түрлі сыр шертеді.
Қазақ халқының басынан өткен қилы замандар, тіршілігі мен тағдыры,
салт-дәстүрі, өмір ... ... мен ... ... ... ... ұрпакка жалғасып, тарих арнасына айналды. Соның ішінде музыканың
алатын орны ерекше.
Қазак музыка өнерінің халықпен ... ... ... ... ... ... ... баян етіп келе жатқан саласы - ән мен
күйі. Халық дүниеге келген сәби қуанышынан бастап, ... ... ... ... ... ... жеткізе білген. Сондай-ақ
тірліктің бүкіл тауқыметін, ауыртпалығын көтере жүріп, ... ... да ... ... әнді ... еткен. Қыз ұзату, үйлену тойлары,
халықтық ойын-сауықтар - ... да ... ... ... карсы күресіп, мәңгілік өмірді көксеген Қорқьгт, ұлы ғұлама
ғалым әл-Фараби, бейбіт, тыныш өмірді аңсап, желмаясын желдіртіп, ... ... ... ... музыка тілімен жеткізді. Одан
бергі Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Абыл, Біржан сал, Ақан ... ... ... ... және тағы ... ... иелері халқының бастан
кешкен таукымет-тағдырларын музыкамен суреттеп өтті.
Сөйтіп, халқымыздың музыкалық рухани қазына, мол мұрасы сан ғасырлар бойы
басынан ... ... ... ... келеді. Сендер,
балалар, бүгінгі күннің ұрпақтары, сол ата-бабаларымыздан қалған асыл
мұраларды көкейге тоқып, бойға сіңіріп өссеңдер, тарих тағылымы жалғаса
бермек.
3 ЖАС ... ... ... ... ... пәні ... ... сабағында оқушыларды ұлттық тағылым
арқылы өнерге баулуындағы, кәсіптік шеберлігі
Қандай мамандық болсын өзіне тән ... бар. ... ... де жеке ... ... бар. Негізгі міндет: оқу, тәрбие
жұмысын атқарып, оқушылардың көзқарастарын сендіруі қажеттілігін, мұратын
қалыптастырады. Ол жай ғана білікті адам ... өз ... ... меңгеріп және
жоғары тұлғалы дәрежелі мұғалім болу керек. Қоғамның ... ... де ... өзгеріп, халықтың мәдениеті мен идеологиясына
байланысты. Сондықтан мұғалім жан-жақты білімділігі, жан дүниесі, ақыл-ойы,
жылы жүзді, ... ... ... ... ... ... бұл іске белсене араласуы ... ... ... ... пән ... музыка мұғалімі тағдырын шешетін негізгі тұлға
деп айтуға хақылымыз. Музыка мұғалімі өз сабағында ... ... ... ... оқу-тәрбиелік міндетін, оның мақсатын
алдын-ала бағдарлай біліп, қажетті әдіс-тәсілдерді таба білу, ... ... үшін өз ... ... ... ... ... қалыптастыратын рухани байытатын құрал ретінде қарау
мәселесін сезіне білуге дағдылануы тиіс. Дауысымен, аспаппен жақсы меңгеру,
дирижерлық ... ... ... ... ... дайындығы,
халықтың мәдениетін, тарихын, музыка тілінің заңдылықтарын, ерекшеліктерін
білу қажет. Мұғалім жұмысында ұйымдастырушылық қабілеті үлкен рөл ... ... ... ... ... ... әкету үшін
мұғалім төзе отырып, жігерлі болуы тиіс.
Мұғалім туралы қазақтың аса көрнекті қайраткері, ақын, аудармашы-ғалым
Ахмет Байтұрсыновтың «Ең әуелі ... ... ... әрі ... ... ... білетін мұғалім» - деп баға бергені бүгінгі
күнде де өз мәнін жойған жоқ.
Жас ұрпақ тәрбиесінің бір ...... ... ... баланың жан дүниесіне музыканың құдіретті сазымен әсер етіп,
музыкалық қабілет тәсілдері ... ... ... талғампаздық,
адамгершілік, патриоттық сияқты ұлы сезімдерге тәрбиелейді.
Музыка пәні мұғалімі үшін ... ... ... ұзақ ... мынадай міндет қойылады: оқушылардың музыка өнеріне
қызығушылығын ояту, ... ... ... ... қабілетін дамытуды
жүйелі түрде ұйымдастыру және халықтық мұра – орындаушылықты насихаттау.
Музыка мұғалімінің ...... ... эмоционалдық
т. б. біршене бағытта жүргізіледі.
Ұйымдастырушылық бағыт - мұғалімнің оқыту, тәрбиелеу ... және ... ... Бұл оқу материалын іріктеу, оқу және
тәрбие жұмыстарының ... ... ... ... ... ұйымдастыру т.
б. Бұл үшін мұғалім мынадай заңдылықтарды ... ... ... ... ... ... ... формаларын;
ә) ұлттық бағдарламаның мазмұнын, оның идеялық-теориялық негізін,
дидактикалық принциптері мен ... ... ... ... және ... ... оқушылардың жас ерекшеліктерін білуге;
г) оқыту-тәрбиелеу процесін ұйымдастырудың ормалары мен дістерін ... ... ... таңдай білуге;
Танымдық бағыт мұғалімнің, оқушылардың ой-қызметін басқаруына
байланысты құралады. Бұл үшін ... ... ... және ... педагогикалық
негіздерін білуге;
ә) білім мен дағдының дидактикалық принциптерінің қалыптасуын
қадағалауға;
б) танымдық процестердің ... және ... ... ... ... ... ... оқытуды анық психологиялық түсініктемелер арқылы құра білуге;
г) пәнаралық байланысты қолдана отырып жүйелі білім беруге;
ғ) өткен метериал мен ... ... ... ... ... ... сабақта оқушының шығармашылық қабілетін, музыкалық білімді алуға
өз еркімен ұмтылысын тәбиелеуге,
Эмоционалдық бағыт – ... ... ... ... ... ... оның оқушылардың әсемдікті сезіну қабілетін қалыптастыруы- на
байланысты ... үшін ... ... ... ... ... ... музыкалық тәрбие жұмысының қоғамдық тәрбиедегі рөлін;
ә) эмоционалдық тәрбиенің жеке адамның жан-жақты қалыпта- суындағы
маңызын;
б) ... ... ... ... әсер ... ... ... маманы бала бойында музыка ... ... ... ... және ... форманың ең
жетілген түрлері мен идеялық – образдық ... ... ... міндетті және музыка өнері ... ... ... ... ... материалды толық игеру үшін
сабақ барысында эмоционалдық қалыпты сақтауға, оқушылардың музыка ... ... ұшін ... ... ... байыту, кеңейту үшін жұмыс
жасауға міндетті.
Ізденушілік бағыт - мұғалімнің оқу процесін жетілдіру арқылы ... ... ... ... көрінеді.
Бұл мұғалімнің өзінің музыкалық-педагогикалық қызметін талдаумен және
озат педагогтар тәжірибесін, жаңа әдістерді педагогикалық ... ... ... зерттеулердің теориялық негізін және зерттеу жұмысын
өткізу әдістемесін білуге тиіс. ... ... ... кәсіби
шеберлігіне мына талаптар қойылады:
а) оқу процесін бақылауға және талдауға;
ә) ... ... бір ... келтіруге;
б) кез-келген педагогикалық ситуацияға ... ... ... ... ... ... ... құрылымына жаңа формалар, әдістер қолдану жолында
үнемі ізденіс ... ... ... ... ашу ... сәйкес қосымша материалдар
қолдануға;
ғ) өз ... ... ... ... ... ... даму деңгейін білуге;
е) үнемі білімін жетілдіруге, орындаушылық тәжірибесін, музыкалық
репертуарды толықтыруға, оқушылармен сөздік байланыс шеберлігін жетілдіруге
міндетті.
Өз ... ... ... ... іске ... ... ... моральдық қасиеттері болған жағдайда ғана
мұғалім бұған лайықты бола алады. Мұғалімнің оқу-тәрбие ... ... оның ... ... Ол ... келмейді.
Қайта мұғалімнің кәсіптік шеберлігін арттыруда, мәдени және саяси ой-өрісін
кеңейту жөніндегі ... және ... ... ... ... Қазіргі кезде оқу-тәрбие процесін ... ... ... ... ... тұлғалық бағдарына назар
аударыла бастады. Бір қунарлығы қазіргі балалар өте алғыр. ... ... ... ... ... болады. Тек тұтанып тұрған отты
мезгілінде үрлеп, дұрыс бағыт-бағдар беру талабын қанағаттандырып отыруда
мұғалімнің асқан ... ... ... ... ... келмейді. Ол
педагогикалық мамандығын арттыру жөніндегі мәдени және ... ... ... ... да ... жұмысының нәтижесі болып табылады.
Кәсіптік шеберлік өз пәнін терең білуді, ... мен ... ... білуді жүргізу шеберлігін ... ... ... көрсеткіші оқу-тәрбие жұмыстарын жүргізу шеберлігі мен дағдысының
болуы. Ол оқушылардың мінез-құлқын бақылау, ... және ... ... ... ... ... ... әрдайым әзір тұруды, кейбір кездескен қиын-
шылықтарды жеңуі, тез ... ... ... оқушылардың ыңғайын табуы,
ортақ тіл табысы ... ... Жеке ... ... ... дер
кезінде оларға ықпал ету, мінез-құлық жолын көрсетіп, иландыра білу, жаңаша
іздестіру жолдарын ... ... ... меңгеру, өзінің кәсіби
шеберлігін кеңестерде, жиналыстарда, ғылыми-практикалық конференцияларда
көрсетуі керек.
Қорыта келгенде, ... сан ... ... ... мамандықта
мұғалімдердің білімін арттыруда әрдайым жүйелі жұмыс қажет. Қызметін жаңа
бастаған жас мұғалім ғана ... көп ... бойы ... ... ... әр ... арттыруы қажет.
Егер мұғалім бұрын жаттап алған педагогтік ережелер мен ... ... ... ... ... табысқа жетуі қиын
болады, өмірден артта қалады, өзіне жүктеген ... ... ... кәсіптік шеберлігін, оның мамандығын артыруда әдістемелік
бірлестіктің рөлі ... ... ... ... ... қабілеті, соған
лайықты бола білу, адамның табиғатпен, әлеммен үйлесімділігіне оқу-тәрбие
процесінің халықтық дәстүрмен сабақтасып жатуына, рухани ... ... ... ... ... жаңа ... көтеруге
негізделген. Жеке тұлғаның бойындағы жалпы адамзаттық құндылықтардың
қалыптасуы да осы бағытта жүзеге ... ... ... ... ... ... қажетті шарты – ... ... ... табылады. Ол мұғалімнің ішкі және сыртқы
мәдениеті.
а) ең алдымен, жеке өзін ... оған ... әрі ... ... ... шамадан тыс қамқорсу, әкімшілік етуге жол бермейтін сенімді,
сонымен бірге ... ... ... мұғалімнің мәдениетіне оқушының ... мен ... ... ... ... ... қонымды кеңес
беруі;
в) себебін білмей, асығыс ойластырылмаған баға қоюға болмайтындығы;
г) әсіресе алғашқы әсер ықпал мен және ашу ... ... ... ... ... ... оқушымен қарым-қатынасты (ата-анамен)
нашарлатуға, беделін түсіруге әкеліп соқтырады;
д) әдепті, ... ... ... ... аса ... қимыл жасайды;
е) ол оқушы қылығы мен әрекетінің ішкі себептерін түсінуге, ... ... ... ... ... ықпал етудің белгілі бір
шараларын қолдану жатады;
ж) жеке тұлғаның, мұғалімнің оқушыға қатынасы оның жеке ... ... сый мен ... негізделуі тиіс. Сенім мен сый жоқ ... ... ... ... ... ... және ... бірге жасөспірім мен жастарға деген
сергек қамқорлықпен қарау, әрдайым адамгершілік және ... ... ... мұғалімнің мәдениетіне киім-киісі, жүріс-тұрысы, жалпы жан ... ... ... бай ... ерік-жігерін және мінезін қалыптастыруда
өзіне талап қойып, баға беруі, оқушы жүрегіне жол таба ... ... сай ... ... ... ... пен ұқыптылық, сырт
пішін жарастығы жатады.
Жеке өзін сыйлауы;
Шамадан тыс қамқорсу, әкімшілік етуге жол ... ... ... болуы;
Асығыс ойластырмаған баға қою;
Аса сақтықпен, сыпайыгершілікпен қимыл жасау оқушы қылығы мен
әрекеттірінің ішкі ... ... ... анықтау, шара қолдану;
Мұғалімде сенім мен сый жоқ ... ... ... ... ... өсуін қалыптастыру;
Мұғалімнің сөйлеу, сөз мәдениеті, киімі-киісі, жүрі-тұрысы;
Мәдениет, жан дүниесі сұлу болуы;
Эрудицияға бай болуы;
Оқушы ... жол таба ... ... сай ... ... ... сырт ... жарастығы жатады.
Қорыта келе, біз бар өмірімізді ұстаздық жолға арнаған ... да ... ... жас ... ... жақсы болғанын
қалаймыз. Ол үшін мұғалім білімді, мәдениетті, қайырымды, әдепті болуы
керек.
Осы орайда ... ... - ... сол ... ...... ... белгілі. Ахмет Байтұрсынов: «Мұғалім – қандай болса,
мектеп те сондай болмақшы», деген. Яғни, мұғалім білімді, ... ... ... да ... ... Ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин: «Маған
жақсы ... ... де ... ... ... ...... жүрегі»,
деген. Олай болса, жаңаша өмірге бет бұрып, жаңа ой ... ... ... ... ... ... саналы тәрбие, мәдениеті мен
кәсіби шеберлігі шыңдалған мұғалім – ғасыр көшін бастаушы ... ...... мамандығы сияқты ертеден келе жатқан ... Ол ... ... ... ... ұлы ... К. ... мұғалім жайлы былай дейді: «Жас жаткіншекті ... ... да, ... ... ... ... арқылы да әсер ете алмайтын
күшті мұғалімнің жеке ... оқу ... ... ... болсын, ол
тәрбиеші болмаса, жай сөз болып қала береді. Тәрбиеші ешқашан айтқанды
көзсіз орындаушы бола ... ол өз ... ... беруші, жанымен
сезінуші болғанда ғана тәрбиеші бола ... ... және ... ... Ы. ... ... мұғалім –
басты тұлға, онымен басқа ешкім теңесе алмайды» дейді. Ы. ... ... адам және оны биік ... ... ... ... айтады. Ол адамның шығармашылық күшіне сенеді. Адамның адамдық
қасиеті, өмірдегі орны еңбек арқылы көрінетіндігі айтады. ... ... ... ... даналығына сүйенеді.
Ы. Алтынсарин мұғалім оқытудың тиімді әдіс-тәсілдетір тергенде ғана
баламен дұрыс қарым-қатынас жасауға болады деп ... Бұл үшін ... ең ... ... ... ... жұмыс қажет, егер бала
білмей жатса, ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қатынас жасауда төзімді болу керек және әр ... ... ... білу де шеберліктің шыңына бастайды. Абай Құнанбаев мұғалім
бір ... ... ... ... ... оқу, өсу ... болу ... білгенін басқаға үйретуді қажеттігін ескертеді. Ең бастысы ... мол, ... ... ... болу ... Өз ... жету ... мінезі кең, ерік-жігері мол, ішкі жан дүниесі сұлу, баланы сүйе
білетін, рухани жан ... таза адам ... ... Абай адам ... жан ... мен ... арқылы анықталады дегенді айтады.
П. Подласыйдың айтуынша, педагогке тәрбиелей және басшылық ете білу,
тыңдата және тыңдай білу, оған ... ... алға ... ... ... ... жағдайда болсын шешім қабылдай білу қажетті қасиет.
Педагогтік мамандық білімділікті қажет етеді. Мұғалім - ... ... ... ... мамандық иесі. Болашақ мұғалімнің біліктілігі оқу
орнында алған білімі арқылы қалыптасады.
П. ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа
жатқызады. Бұл қасиеттер мұғалімнің ... ... ... ... «Мұғалім қалай көрінеді?» ... ... ... ... тура ... жоқ. Қазіргі күні тәрбиенің қажеттілігі,
қоғам талабы жайлы жете зерттелмегендігі ... ... ... ... оның еңбегі, тәрбие жұмысы ... ... ... ... ... орнын толтырмаса болмайды.
Біз 5-сынып оқушыларынан мұғалімнің қандай қасиетін бағалай- тындығын
сұрап көрдік. (Бұл жастағы балалар өз ойларын еш ... ашық ... Олар ... ... ... ... ... керек
кезінде қатаң талап қоя білетін, айтқан сөзінде тұратын әділетті, балаларды
өте сүйетін, бағаны әділ ... ... ... ... т. б.
ерекшеліктерін атап көрсетті. Бүдан ... ... ... ... жеке қасиетін бағалайтындығын көруге болады.
Оқушыларымен жүргізген ... ... олар ... ... мен іскерлігінен гөрі жеке қасиетін жоғары бағалайтындығын
аңғаруға болады. ... ... ... ... әлеміндегі күрделі қарым-
қатынас, өмірдегі өз орны, өзін қоршаған ортаның рөлі ... ... ... де біз ... ... бізді түсінеді. Онымен ой бөлісуге,
ақылдасуға болады дегенді айтады. Жақсы мұғалім болу үшін ең алдымен, жақсы
адам болу керектігін ... ... жаза ... ... адам ... оған ... беруші, қиын жағдайдан алып шығатын жанашыр адам болуын
қалайды. Мұғалім айғайласа, онда ол өзінің әлсіз ... ... болу ... ... жөнімен. Әзілдесе білу де мұғалімге қажет. Бір
сөзбен айтқанда, жоғары сынып оқушылары мұғалімнің адамды түсінетін, ... ... дос адам ... ... ... Бұдан мұғалімнің кәсіби
шеберлігімен қоса биік адамгершілік қасиеті болу керектігін байқаймыз.
Кәсіби шеберлікке еңбек сүйгіштік, тәртіп, мақсат қоя ... оны ... ... ... ... білу, талап қоя білу, жұмыс ... т.б. ... ... ... ... сүйіспеншілік,
педагогтік парыз, жауапкершілік, педагогтік әділеттілік, өзіңе-өзің сенімді
болу қасиеттері де кіреді.
Жас мұғалімдердің ... оң ... оның ... сондай-ақ
ұжымының әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерімен тікелей байланысты. ... ... ... ... қызығуымен, жұмысқа көп
қанағаттанғандығымен ... ... ... ... ... ... мәнділігіне, оқушылармен тез байланыс жасауға ... ... ... ... ақыға, адамдармен қарым-
қатынасқа және әкімшіліктің ... ... ... ... өзіне,
ұжымдық жолдастарымен байланысына, шығармашылық жолдың ашылуына, даму мен
өзін-өзі жетілдіру мүмкіндіктеріне т.б. байланысты.
Бейімделу ... ... ... негізгі кемшіліктер мен қиындықтардың
сипаты тұлғаның өзіне, жас ... ... оқу ... ... ... қояды. Жұмысын жаңа бастаған жас мұғалімнің тұлғалық салаларына
көп ... ... ... ... оқу орны ... ... студенттерді қысқа мерзім
ішінде педагогтік кәсіптің «сырларын», оның өнерін тез игеруге, мектепте
табысты бейімделіп кетуге мүмкіндік ... ... ... ... да тұлғалық сапалармен қаруландыру болып табылады. Педагог мектепте
жұмыс істей жүріп өз бетімен білім алуы және өз ... ... ... ... ... ... туған қиындықтардың сипаты жас мұғалім
мінезінің сапаларына, моралді-еріктік және ... ... ... ... ... да ... ... әр адам
мұғалім бола бермейді, ал мұғалім болғанымен қажетті кәсіби шеберлікті
игере ... ... ... ... ... пен ... сапалардың жеткілікті айқын құрылымы қажет.
Жас мұғалімнің ... және ... ... ... ... қажетті тұлғалық сапалар мен іскерліктерге
мыналарды ... ... ... сезімталдық, қаталдық және
мейірімділік, талапшылдық пен ... ... ... ... ... ... ... шоғырландыру іскерлігі, ылғи да
белсенді әрі сергек болу, бүкіл жұмыс уақытында көтеріңкі көңіл күй ... ... ... ... тез ... ... ... іс-әрекеттің
бір түрінен екінші түріне тез ауысу, жаңа ... ... ... ... және ... аз адамдар ортасында өзін сергек сезіну және
т. ... ... ... ... ... ... ... оның өзінің
бейімділіктері мен қабілеттеріне сәйкес педагогтік кәсіпті саналы таңдап
алуына байланысты.
Жас мұғалімнің бейімделуінің ... ...... ... ... оқу-тәрбие үрдісінің ... ... ... ... ... ... ... кәсіптік бейімделу табысты
болу үшін психологиялық-педагогикалық және әдістемелік даярлығының тұтас
жүйесі, теория мен тәжірибенің байланысы ... ... ... ... ... ... ... шығармашылықпен қолдануға даярлау
керек. Студенттердің танымдық белсенділігін дамытудың тиімді ... ... ... және енгізуді кеңейту қажет.
Сонымен бірге жас мұғалімнің ақыл-ой дамуы мен ... ... ... оның ... , ... бейімделу қарқыны және деңгейі көп
қызмет атқарады. Сондай-ақ жас ... ... ... ... мәдени сапаларының болуы да үлкен маңызға ие.
Педагогикалық еңбек тәжірибесінде әлі де ... ... ... жоқ ... жиі кездесіп қалады. Педагогикалық мәдениеті төмен,
коммуникативтік қабілеті дамымаған, өзін ... ... ... ... ... ең ... сыныпқа дауыс көтеруге жол береді. Педагогикалық
жоғары оқу орнында бұл мәселеге тиісті көңіл бөлінуі және бұл ... ... ... ... ... ... ... оқушылар психологиясын ұғыну, балалармен қарым-қатынас
орнату қабілеті, балаларға сөзбен әсер ету іскерлігі ... оқу ... ... ... ... ... келген жас педагог
алдынды өз қамқорлығындағылардың тәртіптілігін, еңбек сүйгіштігін, ... және ... ... ... ... ... тұрады. Бұл міндеттердің шешілуі мұғалімнің оқушылармен дұрыс
өзара қарым-қатынас орнату іскерлігіне тығыз ... Егер ... ... оқу ... оқушыларды зерттеудің бағдарламаларымен
және белгілі әдістерімен таныс болса, онда олар сынып ерекшеліктеріне және
оқушылардың ... ... ... ... ... жоспарының ең ыңғайлы
варианттарын таңдап алуды үйренеді, оқытудың және оқушылардың оқу ... ең ... ... мен ... ... алатын болады.
Жас мұғалімдерді бейімделуін жүзеге асырудың маңызды талаптарының бірі
– мектеп директоры және оның орынбасарлары ... ... ... Педагогикалық ұжымдағы қолайлы микроклимат, жолдастық өзара
көмек пен өзара бірін-бірі қолдау қатынастарымен сипатталады және ол ... ... ... ... ... ... етеді.
Іс-әрекеті жүйелі бақыланатын мұғалімдер оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... ... әсері ерекше.
Жас мұғалімді ұдайы кездесетін сәтсіздіктер жағдайында қалдырмау үшін ... ... ... ... ... ... ... ойластырып,
сабақ кестесін жас маманның мүмкіндіктерін есепке алып ... жөн. ... ... ... ... ... ... де тиімді.
Педагогикалық жоғары оқу орындары түлектерінің кәсіби бейімделуінің
табысты болуы педагогикалық кәсіпті сапалы таңдап алуға тікелей ... пен ... ... ... соң жоғарғы оқу орнында
жастарға педагогтік кәсіптік бағдар берудің ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінің кәсіби-педагогикалық ... ... ... жоғары тиімді болуы және ... ... (ол ... ... ... педагогикалық іс-әрекетке
бейімделу соғұрлым табысты болады); жас ... ... ... ... ... оның ... ... және
педагогикалық ұжым тарапынан жас мұғалімдерге көмек көрсету.
3.1.1 Жас ұрпақты ... ... жеке ... ... өндіргіш кұштердің ішіндегі негізгі тұлға - адам,
сондыктан адам факторына ерекше мән беру лазым. ... ... мен ... ... ... ... адамды қаншалықты дәрежеде жетілдірсе,
жетілген адам ... ... ... ... ... ... рухани байлык жасайтын адамдар, ал оларды сәби ... аға ... ... байлығын жас буынның бойына ... ... ... ... көзін ашып, көңілін оятатьш, ізгілікке,
азаматтыққа, әдемілікке баулитын ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді, ата-аналарға, отбасына
көмектеседі. Сондықтан да ... кай ... ... ... ... оның ... ... орнын жоғары бағалаған. Еңбектеген
баладан, ақ ... ... ... ... ... ... ... де тәрбиеші-педагогтардан тәлім-тәрбие, тағлым, үлгі ... ... ... бойы ... ... жасаған байлыкты жас ұрпақка
игертеді.
Тәрбиеші- ұстаздың адам ... орны ... ... ұлы ... ... педагогтары А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, ... ... ... аддыңғы катарлы ... ... ... ... ... ... ... Н.ІСКрупская, В.В.Сухомлинскаий т.б.
құнды пікірлер айтқан. Халқымыздың классик ... ... ... анық бас, ... ... далаға. Ұстаздык кылған жалыкпас,
Үйретуден балаға, - десе балалар әдебиетінщ атасы Ы.Алтынсарин: "Балалармен
қысқа, ... ... . ... ... ... бар ... ... тілмен, екі ұшты мағыналы сөздерсіз әрі ... ... ... ... - деп ... ... ... -мектептін
жүрегі" - деп аныктаған.
Қазақтың ғұлама ғалымы Әл-Фараби "Жаман мінез-құлық ... ... - ... ... "...Дәрігерден де тәрбиешінің көп болғаны артық,
дәрігер адамның денесін ... ... ... ... ... жанын сауыктырады", - деген.
Тәрбиеші ұстазға койылатын талаптар:
Тәрбиеші-ұстаз өз жеке басының үлгісімен балаларға жақсы ... ... ... етіп қоюы керек.
Жас ұрпақ бойына тәрбиенің алғашқы ... ... ... жоғары, мәдениетті, Өз ісіне сенімді, ... ... ... ... ... ... ... әдебиет пен өнердің және өзге
ғылым салаларының дамуын ... ... оны ... ... ... ... ... "Ғылым мен өнер адамның қос қанаты".
Тәрбиеші-ұстаз тұлғасына тән сапа - жоғары мәдениеттілік. Мәдениеттілік-
қоғамдық сананың бір ... ... ... Мәдениет ұғымына
адамдардын өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру ... ... ... ... ... жасауынан көрінетін қоғам мен адамның белгілі тарихи
даму дәрежесі, - деп ... ... ... ... ... мен ... ... бір-бірінен
бөлмей, сол қызметтің жемісі, - деп қараған, сондай-ақ адамның табиғатын
өзгерткен еңбек қандай ... ... ... шарты болып табыдады
деген. Екіншіден, мәдениет адамдардың және ... ... ... қолы ... ... жай ... және ... жиыны ғана емес, тарихи диалектикалық дамудан, материаддық
коғамдық жағдайлар мен қатынастардан ... ... ... белгілі
типтері мен формалары деп қараған.
Мәдениет туралы ұғым өте кең. Оған ғылым, оку-ағарту, өнер, тіл, ... ... /өз ... ... алу/, ... ... ... /экономикалық
негізіне байланысты/, т.б. яғни беті-қолды жуудан бастап, адам ... ең ... ... ... ... дамыған адамдык қатынастар, мінез-
құлық /табиғатқа, қоғамға, ұжымға, отбасына, айналаға, өнерге, адамдарға,
бір-біріне, өзіне т.б. ... ... ... ... ... ... мәдениет жатады, ол ұлттық шектеушілік, халыктың ... ... ... - ... ... жат қылыктар.
Мәдениеттілік пен адамгершілік тығыз байланысты. Моральдык ... ... ... ... ... ... ... көрінісі. Сол себептен де ежелгі ... ... ... ... мән бар, ... табиғатпен, моральмен барабар
деп санаған. Адагершілік - мәдениеттіліктің аса маңызды белгісі.
Тәрбиеші баланы мәдениеттілікке баулуды, сауаттылыққа ... әлде ... ... ... /А.С.Макаренко/. ... ... ... ... ... /үлкендерге,
балаларға/ сый кұрметиен қарауы, тіл ... ... ... ... білімділігі, ата-аналарға ілтипатпен қарауы,
мәдени-гигиеналық ... ... ... ... ... ... қоршағал ортаға лайыкты ұстай білуі, өнегелі тәртібі,
сүйкімділігі, адамдармен ... ... ... негізделген қарым-
катынасы.
Тәрбиешінің дүниеге көзқарасы табиғат пен ... даму ... ... ... болу үшін ол ... ... үнемі жетіддіріп, өзін - өзі
ұштап дамытып ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының мазмұны мен әдістерінен байкалуға тиіс.
Тәрбиеші үнемі алға талпынып, жас ұрпак тәрбиесіне белсенді ... ... ... болуға міндетті.
Тәрбиешіге педагогикалық зейін, ақыл-ой, ерік-қайрат, жігер, шыдамдылык,
ұстамдылық, шыншылдық, адалдық, ... ... ... ... ... Бұл ... адамгершілік сапаларды игерген
тәрбиеші баланың әрі ... ... ... ... ... мінез-құлкында өшпес
із қалдырады.
Тәрбиешінін жеке басынын ... - жас ... ... ең ... ... ... ... барлық жағынан еліктейді. Өйткені
еліктегіштік, тез қабылдағыштық балаға тән ерекшелік. Ол үнемі жинап, ... ... ... сөзі ... ойлы, әдемі, байыпты болуға міндетті.
А.С.Макаренко тәрбиешінін жеке басына "тәрбиеші болатын адам ... ... ... өзі ... ... тәлім-тәрбие
берерліктей болуы тиіс", -деп нақты талаптар қойған.
3.1.2 ... ... ... ... экономикапық тәуелсіздіктің дами түсуі, соған сәйкес ғаламдану
процесіне ену білім және ... ... ... ... ... ұғымына белгілі бір этностар негізінде аймақтық шекара
шеңберінде қалыптасқан ... ... мен ... өзара
әрекеттесуі мен араласуы деген анықтама береді. Философтың түжырымы қандай
да ұлттың, тіпті әрбір ... ... озып ... елді ... алуда
емес, езіндік ерекшелігін дамытып өрлеуімен құнды да артық, екендігін
дәлелдей түседі. Терең ... ... ... ... беру ... жай,
қосымша толықтырушы бөлігі емес, ол білімді түгел қамтитын, оны кеңейтетін,
рухтандыратын мазмүн. Ұлттық төлтума ... ... және ... ... жауапты міндеті болмақ.
Жеке адамды қалыптастыру, әлеуметтендіру факторларын сараптай келе пе-дагог
А.В.Мудриктің оны үш ... ... ... ... микрофакторлар. Микрофакторларға адамға тікелей әсер ететін
отбасы, құрбы-құрдас, оқу орны, жұмыс орны т.б. ... ... баса ... ... ... ... ... экономикалық
өзгерістерге бейімделу жағдайында бала ... ... ... салмақ түсіруде. Бүрын ең кем дегенде үш ұрпақ өкілінен (ата-
әже, әке-шеше, аға-апа, бала, т.б.) құралатын отбасы бүгінде ... ... ... ... ... ... ... оқушы үшін
шежіреден сыр шертетін ата-әже, баланың ... ... ... ... ... ана, ... көз ... барлайтын көрші-көлем, жанашыр қызметін
атқаруға тура келеді. Әрине, отбасының рөлін ... ... ... маман да атқара алмайтындығы баршаға анық. Өйткені, отбасы ең
алғашқы адамды тәрбиелеу ... және бала ... оның ... алдындағы
міндеті.
Ал үлан байтақ қазақ даласында емір сүретін балалардың тәрбиесі олардың ата-
аналарының ... ... мен ... ... ... ... ... жастайынан кішіпейілділікке, қайырымдылыққа,
қарапайымдылыққа, еңбек ... ... ... ... жас ... үшін ... ... және басқа да инабатты
үғымдар отбасында мінез-қүлықтың нормасына айналған. Мұндай өмірлік мәні
бар ... ... ... ... ... ... мен ... кезқа-растары нығаяды, ата-аналар мен балалар
арасындағы мейірімді қарым-қатынас бірқалыпқа ... ... ... ... ал олар ... ... ... үшін жазылмаған заң болып
қолданылады. Ғасырлар сынынан өткен ... да ... ... мен ... ... ... өзгерген сәтте осындай мүралардың бүгінгі күнгі
өзектілігін жұртшылыққа ... ... ... ... ... көріп, сандаған мақалалар жариялануда. Бұл бағытта заман ... ... ... ... ... ... мектеп қурып
жүрген Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, Ә.Табылдиев, С.Ұзақбаева, К.Қожахметова,
С.Ғаббасов сынды ... ... да ... ... о ... ... ... мұраны білім беру жүйесінің мамандары саралап ата-
аналармен жүмыс ... ... ... ... мінезін, жалпы деңгейін, ынтасын жақсы білу үшін, оның дамуына,
адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуына не нәрсе ... ... ... ... ана білуге міндетті. "Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық - ... ... ... ... даналығы. Сонда ата-ана ... ... ... ... ең ... оның ... ... білуде
екендігін түсінулері керек. Мәселен, баланың іс-әрекетін ұйымдастыруда
ұтымды күн ... қүра білу - ... ... ... мақсатты іспен
шектелген оқушы жинақылыққа, дәлдікке,мұқияттылыққа бейімделеді. Күн
ырғағын сақтау ... ... ... жарты шарының қабында шартты
рефлекстер ... ... ... Сол ... ... ... кешігуі мен
сабаққа себепсіз бармауының қаншалықты зиян-дылығын ата-ана сезінгені
абзал. ... ... ... өмір сүреді, неге қызығады, нені сүйеді, нені
қажет етпейді, ең алдымен Сіз осыны білуіңіз керек. Ол ... ... ... не ... оқығандарын қалай қабылдайты-нын білуіңіз керек.
Осының ... Сіз ... өз ... ... ... ... ... Қазіргі таңда тәрбие ісінде өзекті болып ... ... аса ... ... ... ... хабарларын көру-іде шектеу
салу, бос уақытын пайдалы іспен толықтыру, еңбекке ... " ... кез ... ... ... ... алатындығын қашаннан да
ескерткен.
Баланың жас ерекшелігі, әр жасқа тән болатын дағдарыстардың ... ... ... ... ... алып ... көмек көрсетуде
ата-анаға көмекке келетін - мұғалім. ... ... ... ... көп негізгі әрекеті - оқу. Оқу барысында ол білімге, қарым-
қатынасқа, ... ... ... ... жеке ... сезі мен ісінің сәйкестілігі, талапшылдығы отбасы тәрбиесінде баға
жетпес тәрбие құралына айналады.
Қорыта айтқанда, бала тәрбиесі - ... ... ... мен мүғалімдер
қауымының абыройлы ісі. ... ... ... ... ... ... ... болмақ. Ол ата-аналар өз міндетін жете түсінгенде,
мұғалімдермен ынтымақтастықта болған жағдайда алға басады
3.2 Тәрбие негізі-өнеге
Тәрбие - ... ... бойы ... іріктеп алған озық
тәжірибесі мен ізгі ... жас ... ... ... ... ... қарым-қатынасын, дүниетанымын, өмірге деген көзқарасын
және соған сай мінез-қүлқын ... ... ... ... ... ... мен ... көзқарасты қамтамасыз ететін тіл екеңдігі халық ... ... ... таңда қоғамның басты мақсаттарының бірі және ... ... ... ... ... ... үшін ... тілін біліп, олардың
қажетгілігіне айналдыру, сөз ... мен ... ... дарытып, еркін
қолдануына мүмкіндік туғызу. Мұндай қасиеттер ... ... Ол үшін ... ... ... ... шараларды үйымдастыру
қажет.
Қазіргі кезде тәрбие жүмыстарының бағыттары толығымен ... ... ... ... мүмкіндіктері жан-жақты
зерттеліп, көптеген ғьлыми еңбектер, ... ... ... көріп, сандаған мақалалар жариялануда. Бүл ... ... ... ... проблемаларьна ден қойған бір топ
қазақстандық этнопедагог ғалымдардың еңбектерін ... ... Атап ... ... ... Ә.Табылды, С.Ұзақбаева,
К.Қожахметова, М.Сымайлова, Қ.Бөлеев және т.б. ... Осы ... ... ... ... ... ... үлкен
бетбұрыстар кезеңінде ауадай қажет деп айтуға ... ... мен ... адам ... ... орын ... түрақты құбылыс екендігін әр кездері ғұмыр кешкен ғүламалар ерекше
атап керсеткен. ... ... - ... ... және жеке
тәжірибесінен, өмірдегі пайышауларьшан ... ... - ... ... ... ... сол арқылы тәрбиелейтін ілім-білімдер жүйесі.
Халықтық психологияның, ... ... ... ... ... ... Ал этнопсихология — әрбір хаяықтың
рухани әрекеті (миф, фольклор, тіл, дәстүр, салт, әдет-ғұрып, дін, ... сол ... ... ... ... негізгі
өлшемдердің бірі.
Ұлтгық сана деген абстракт ұғым ... ол — ұлт ... ... ... ... сол ... ... халықтың салт-дәстүрінің,
әдебиеті мен мәдениетінің, өнерінің, тұрмыс-тіршілігінің тарихын білу
дәрежесі, яғни халықтың ... жете ... ... ... сана ұлттық
дүниетанымға негізделеді. Ал ұлтгық дүниетаным дұрыс таным, түсінік ... ... ... дәстүр арқылы өз болмысын танытады.
Оқыту мен тәрбие мазмұны терең ғылыми негізде бола отырып, көп ... мен ... ... ... ... қажет. Өйткені кез-
келген халықтың мұрат тұтар түлғалары болады. Олардың бойында ұлтқа ... ... ... ой-пікірі, елдің тарихи даму барысында қалыптасқан
жақсылық пен жамандыққа қатысты көзқарасы, т.б. ... Бір ... ... ... ғылыми оқьпу мен ... ... ... мазмұнға, әдіс-тәсілдерге дәл келуі. Сондай-ақ өр адамның жас
шамасы мен даму дәрежесінен тетігін тауып қаланып түратындығында. Егемен ел
болған ... ... ... игеруді, біздің ойымызша екі ... ... ... ... ... көпшілігі ұлттық дәстүрді насихаттауға бағытталып,
олардың терең дүниетанымдық, тәрбиелік ... гөрі ... ... ... Ол түсінікті де Ұлттық мұрадан қол үзіп, алыстан кеткен
білім жүйесі төл байлықты игеруге дайын емес еді.
Халық ... ... ... ... бағыттау болмағандықтан, жас
ұрпаққа салмақты ой салатын, әсер ... ... ... ... тыс
қалған тұстары болды. Жүйесіз, сабақтастыққа негізделмеген, бір жақты ойын-
сауық деңгейдегі іс педагогикалық үдеріске кері ықпал етті.
2. Мәдени ... ... оның ... ... бөлініп, тәрбиелік,
дүниетанымдық маңызы басшылыққа алынуға бет бұрылды.
Педагогикалық мамандықтар бойынша оқылатын ... ... ... мәдени мұралармен толықтыруды сүранып тұрады.
Педагогика мен психологиядағы зертгеу әдістерін ... ... ... қазақ халқының рухани мұраларында кездесетін
батырлық, тәрбиелік, өнердегі шеберлік, мырзалық сияқты ... сай ... ... ... білім мен тәрбие берудің қалыптасуы мен дамуы
Халықтың рухани өсуі және көптеген ... ... ... ... сипаты
тән болып отырған ... ... ... ... мәдени даму
тұжырымдамасының жасалуы халықтың тарихи мұрасын тарихтың, мәдениеттің,
ұлттық дәстүр мен ... ... ... ... таным көзі
ретінде тереңірек зерттеу ерекше маңызға ие ... ... ... ұлттық ерекшелігін, оның тарихын, салт-дәстүрін
білмеу, оның өткеніне атүсті қарау ұрпақтар ... ... әсер ... ... ... тарихына тереңірек үңілсек, Павлодар аймағындагы музыкалық
білім беру мен ... ... ... ... тарихында ең алдына
зерттеу нысаны ретінде бұрың соңды зерттелмеген.
Ұлы Дала көшпенділерінің мыңдаған жылдар ... ... ... - ... сол ұлы ... ... ... күнге дейін жеткізе
алды. Енді осы мәдениетті бугінгі ұрпақтың зердесіне құю, ... ... ... ... болып табылады. Бул - мәдени-рухани сабақтастық,
ягни ұйлесімді өмір сүрудің бірден-бір кепілі. Сондықтан музыкалық-халықтық
тәрбиенің ... ... ... ... аса мән ... ... ... сонын ішінде музыкалық мәдениетінің тарихын
зерделегенде басқа ұлт өкілдері енбектері ... ... ... ... ... ... ХҮІІІ-ХХ ғасырлар аясында шет елдік тарихшылар,
әсіресе Ресей тарихшылары елеулі із қалдырды. ... ... ... П.И.Рычков, А.И.Левшин, В.В.Радлов, В.В.Бартольд, И.А.Аристов
сияқты зерттеушілер ... ... ... зор. Осы ... ... да қазақ музыкасының тарихы шолу түрінде беріледі.
Қазақтың музыкалық мәдениетіне біртұтас мәдени-рухани құбылыс ретінде оның
пайда болу жэне қалыптасу ... ... ... мәдениетті халықтың
тарихи-әлеуметтік өмірімен байланыста саралау, халықтың ... ... және оны ... ... түсіру, әсіресе,
музыкалық мұра туындатушы халық композиторларының өмірбаяндық, дерегі мен
шығармашылык ... ... ... жеке ... туындылардың
қасиетін, жеке тұлғалардың шығармашылық ... ғана ... ... тарихи
кезеңдегі мәдениеттің тел қасиеттерін саралау сияқты өзекті мәселслер ... әлі де ... ... зерттеуді кажет етстін мәселелер болып
табылады.
Зерттеуде Қазан төңкерісіне дейін қазақтың өзіндік музыкалық тәрбие ... ол ... ... мен ... ... ... ... өзіндік мектептерінде ... ... ... тарихи алғышарттары ретінде баяндалады.
Музыкалық білім беру - тұлғаға біртұтас жан-жақты әсер етеді; факторларының
бірі. Адамның жаңа ... ... және ... ... көркем шығармашылық маңызды рөл атқарады. Музыкалық тәрбие -
тұлғаны қоғамның музыкалық мәдениетіне қатыстыру үрдісі. Музыкалық тәрбие
жүйесі ... және ... ... ... әдістер кешенімен
негізделеді. Музыкалық ... - ... ... ... мақсатқа бағытталған жүйесі ... ... ... сезіміи, омың мазмұнын түсіну және терең толғану қабілетін
тәрбиелеу, халықтық ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беру
Білім беру стандарты тек белгілі бір білім деңгейін оқытса, ал ... ... оның ... ... ... жасау, сейтіп
жасөспірімдердің өзін үздіксіз жетілдіріп, қосымша білім алуын ... ... тыс ... тікелей міндетіне жатады. Алайда, ... жоқ, ... ... ... ... ... ... ісінің теріс ықпал-салдарынан ... ... ... ... ... ... рас. Сондай кезенде оқьпушы педагогтардың
табандылығының арқасында ... ... ... ... бірі — Атырау
каласывдағы М. Қойшыбаев атындағы музыка мектебі. ... ... ... мәні бар сол ... тыс мекемелерге деген көзкарас күрт
жақсарып, жүмыс жандандырылып ... ... ... авдіан айының соңында
өткен еліміздің мектептен тыс ұйымдары директорларының республикалық
үйлестірушілік ... ... осы ... ... ... ... ... балалар мен жасөспірімдерге қосымша білім беруді дамыту
бағдарламалары, мектептен тыс мекемелерінде жүзеге асырылуға тиіс тәрбие
беру ... ... мен ... ... өзекті мәселелері
талқыланды.
Шынында да қосымша білім оқыту ғана емес, тәлім - тәрбие ... ... ... ол ... ... ... дамытып терендете түседі, бос
уақыттың өнімді өрі тиімді пайдалануга үйретеді, өзінде бар ... ... ... ... ... жылдарға арналған Мемлекеттік
бағдарламасының негізгі міндеттеріне сәйкес, ... ... ... талабына
сай тәрбие мен білім беруде оқытушылардың инновациялық іс-әрекетінің ғылыми
... ... ... - ... мәселелердің бірі. "Мектептегі
оқу - тәрбие үрдісін жаңаша дамыту, яғни оның ... ... ... ... ... ... ... көркемдік білім беру мен эстетикалық тәрбиені халықгың ұлттық,
мәдени мұрасымен, яғни халық композиторлары Құрманғазы, Дәулеткерей, ... ... т.б. ... күйлерімен байланыстыра отырып жақсарту
көзделген. Әсемдік сезімін ... ... ... ... өнер
шығармаларын сүйіп, туған жерінің табиғатын, оның сол аймақга ... ... ... маңызды қызметін жүзеге асыру керектігін бағалай
білуге қабілеттерін қалыптастыру ... ... ... ... ... мен ... тәрбиелеу,
бірлесе отырып оркестрде ойнау, ән айту, ... ... ... ... есте ... ... катар, ортақ табысқа қуана
білу, эстетикалық талғам ... ... ... ... салтанатга
кештерде, мейрамдарда ұйымдастырылған мәдени-көпшілік шаралар оқушыларды
ортақ бір іске, ... ... ... ... ... ... республикамызда үш кезенді баспалдақган
тұратын музыкалық білім беру ... ... ... ... ... калыптасқан. Соның ішінде музыка мектебінде калауынша
белгілі бір ... ... оқып ... ... ... ... ... мектепте болашақга кәсіби музыкант болам деген де жөне әуесқой
өнерпаздар да өнердің калаған саласывда оқи ... ... ... ... ... да ... ... жұмыстарының негізгі бөлігі еуесқойлардың музыкалық
сауаттарын ашып, таланттардың өсуіне бағытгалып ... ... ... білім беруді дамыту екі бағытта жүреді: біріншісі
"терендетілген", яғни болашақ музыка колледжінің оқушыларын, ... ... ... тәрбиелеу; екіншіден жалпылама, кең көлемде
казақ халқының ұлттық дәстүрдегі өнер түрлерін ... ... ... өнердің шыққан түпкі тамыры бір болғандықтан, балалардың көркемөнер
шығармашылықгарының бірнеше түрін өзара байланыстыра отырып, бір шаңырақтың
астында ... ... ... ... ... бар. Ол, әрине өнер
мектептері. Оку орындарының бүвдай типтегі түрлері өткен ғасырдың 80-ші ... ... ... ... ... ... жылы ... 40 жыл толған М. Қой-шыбаев атындағы ... ... ... ... 2001 жылдарнан бастап, әр жылдарда негізгі музыка
мамандыкгарынан баска хореография, бейне-леу, ... ... ... ... айту (вокал), бас қобыз, скрипка кластары ашыла бастады.
Қазіргі уақытга мектепте 5 ... ... ... ... қобыз — сырнай,
домбыра, музыка теориясы және хореография. Ал, оларда тербиеленушілер ... ... ... ... ... ... саны 550-ге ... жылдан
- жылға өсіп келді, оларга 45 мұғалім дәріс ... ... ... ... қос мамандықга бірнеше бөлімде
оқиды. Бұл балалардың уақытын үнемдейді. Егерде, ол мамандықгарға окута-тын
оқу орны өр ... ... ... ... ... ... ... жағынан өнердің аралас түріне катысты оқушылардың ойлау кабілеті,
дүние танымы кеңейіп, музыкалық шығарманы жақсы ... ... ... ... окушылардың ішінде ән салуға "Вокал" класына түскісі келетін
талапкерлер көп. Оларға кәсіби ...... ... ... ... жөне ол өз нәтижесін беріп те келеді.
Сонымен кдтар балалардын арасында Ісазір эстрадалық өн айту модаға айналды.
Бұл ... ... ... "Жас ... ... КZ" конкурсында ән салу
мәдениетінің каншалықгы деңгейде екенін өзіміз көріп отырмыз. ... ... бала ... ... ... айналыскан болса, олардың
ырғақгы сезініп, интонацияны таза алуда көп ... ... ... еді.
Білім берудің қазіргі жаңа құрылымы жөне оқу-әдістемесі мазмүнының өзгеруі
оқытушылардың кәсіби шеберліктерін жаңартуын; ... ... етіп ... Ал бұл ... қол ... үшін мектепішілік
өдістемелік қызметгі жаңа сатыға ... ... ... Осы бағыттағы
жүмыстар музыка мектебінін, әдістемелік кеңесіне және белім меңгерушілеріне
үлкен жауапкершілік жүктейді.
Біздің мектептегі оқу - ... ... бір ... осы ... ... ... мектебіміздің "Окушылардың білім, білік
дағдыларын калыптастыра отырып ... ... ... әдістемелік құрамына 5 бөлімше меңгерушілері және 6 ... ... ... ... ... мекгептің әдістемелік
кеңесі басқарады.
Мұғалімдердің кәсіби шеберлігін арттыру және ... ... ... өдістемелік кеңес қалалық әдістемелік ... ... ... ... ... ... Н. ... атындағы Кіші
өнер академиясымен, Дина ... ... ... ... ... , ОКБА институтымен жөне Х.Досмүхамедов атындағы Атырау
мемлекеттік университетінің "Музыкалық білім ... ... ... ... бері ... ... ОКБА институтымен бірлескен облыстық
семинар, курстар өткізіп, мұғалімдер: Қ.Кицңев, АЕскалиева, ... ... іс ... ... ... ... жоғары оқу орнымен іс — тәжірибе алмасу, оркестр репертуарын
байыту мақсатында ... ... ... ... ... ... ... кафедрасын сыртгай оқып бітірушілері
"Оркестрді дирижерлау" пәні бойынша ... ... ... ... М. ... ... ... ұлт — аспаптар
оркестрімен тапсырып келеді.
Білім сапасы мұғалімдер ... ... ... бұл ... ... ... концерттерде конкурстар мен байқауларда, түрлі мәдени —
көпшілік ... ... ... ... ... нәтижесінде
оқушылар "Жас музыканттар" байкауларымен баска да түрлі конкурстарда
калалық, облыстық және ... ... ... ... ... мен ... ... шеберлігін арттыру мақсатында, мектепте
окушылардың екі ұлт — аспаптар оркестрі, қобызшылар ансамблі, екі балалар
хоры, бишілер ... ... ... ... ... ... ұлт - ... оркестрі және оқутушылардьщ
концертгік тобы жұмыс жасайды. Жылдан - жылға ... ... ... саны ... өз ... ... ... колледжіне
түсушілер саны артып келеді.
Келешекте Қазақстанның қарыштап дамуына өз үлесін қосатын бүгінгі оқушы ... ... ... оқу - ... ... ... білім сапасын
арттыру - ұстаздың басты мақсаты және міндеті.
3.2.3 Музыка пәндеріне арналған жалпы бастауыш мектеп бағдарламасының
мәні
Қазіргі ... ... ... беру ... орта ... ... ... жасалуына байланысты жаңа оқулық, оқулық құралдар оған ... ... бар. ... ... ... ... жасауымызға уақыт келді. Ақыл-кеңес, пікір-талас кезеңдерін туғызып әр
бағдарламаға тоқтаймыз. Кеңес дәуірінде біздер ... ... ... ... өнер саласына тәлім-тәрбие берді. Ол ... ... ... ... ... ... етіп,
патриоттық тәрбие болғасын барлық әндер музыкалық шығармалар осы дәуірді
мақтап ... ... ... ... ... ... мәтінін
аударып жүрдік. Музыка сабағын құрғанда кеңестік құрылысты мақтан еттік,
сол кезде ежелден қалыптасқан ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғұрпын ұмыттық, оған қазіргі
уақыт куә. Одан кейін бізге ұсынған академик Д. Кабалевскийдің музыкалық-
эстетикалық ... (1973 ... ... ) ... ... ... «Елім-ай» ... ... және ... ... ... ... ... университетінің
бағдарламасы дүниеге келді. Шығып жатқан жаңа оқулықтар, оқу құралдар, оған
қоса ... ... ... туады музыка сабағын қалай жүргізіп
жатырмыз, бастауыш сынып оқушыларына қандай ... ... ... ... ... ... сан-алуан жанрларын біле ме, бұл: ән, би,
күй, марш, сурет, домбырада ... ... ... мақал-мәтелді ұғу, өлең
жазу дегенді біле ме, соған үйрене ме, ... ме, оның ... ... ақыл-
ойы, сана-сезімі, мінез-құлқы ары қарай барсақ ұлттық-намысы оянды ма? Өз
мәдениетін, тілін білу ең ... ... ... ... ... ... Сонымен қандай бағдарламамен жұмыс істеп жүрміз, не үйретіп
жатырмыз, қандай әндер ... жүр ... ой ... ... ... ... проблемалар өнер танымдық ... ... ... ... ... оның ішінде музыкалық
мәдениетті де ... ... ... Мұның өзі сайып келгенде
метадологиялық тұрғыдан ... ... ... Осы мәселені
зерттеу мақсатымен бұрынғы өткен ойшылдарымыз Әлфарабидің, Абайдың,
Шоқанның, ... ... ... ... ... Сарыбаевтың, Бердібаевтың музыка танымдылық еңбектерімен
Жарықбаевтың педагогикалық ізденістеріне ден ... ... ... ... негізіне көз жүгірте отырып қазақтың халықтық және
кәсіби музыка өнерінің мән-маңызын ... даму ... ... нәтижесі Қазақстан жағдайында музыка мұғалімін ... ... ... ... ... қайтадан ой елегінен өткізуге
итермеледі. Бірінщі ұлттық музыка ... ... ... ... ... ... ... оның шешімін табу өнердің
педагогика саласының ғана емес ... ... ... ... ... және тағы ... ... білімдер болуды талап етеді.
Екінші музыкалық терминологияны зерттеу музыка мұғалімінің кәсіби
даярлығын арттырудың қажетті бөлімі. ... ... ... ... зор ... Ол поэтикалық образдар мен суреттерді
қалыптастыруға қатысады. ... ... ... ... ... етеді. Онсыз музыкалық тізімдік, қисындық компоненттерін
және оның дамуының тарихи процесін түйсіну мүмкін емес.
Үшіншіден музыканы дәстүрлі ... ... ... бір ... яки оның ... ... салаларымен жүйелі байланысын үзбей оқып
үйрену қажет, бұл жерде;
а) мифологияға, ертедегі әбсәнә аңыз материалдарына;
б) халық ақындардың ... өнер пір ... ... ... ... ұғыну процесін образдық, рәміздік деңгейден көркемдік-
эстетикалық деңгейге көтеру үшін оларға ... ... ... ... ... ... құстардың, табиғаттың және
басқа да рәміздік денелердің сырт ... ... ... мен ... ертедегі адамдардың дүниесі, өз бетімен танып білу ... ... ... ... ... ... жергілікті ұстаз-сазгер, тәжірибе жолдарында жүрген
адамның бірі Назымбек.Дүкенбай .Сәбитұлы көп жылдай мектеп саласында ... бере ... ... ... өзі ... ... ... мектебінің бастауыш сыныпқа арнапмузыка сабақтарына өзінің
балама-авторлық бағдарламасын жазды. Тәжірбеден өткен, министрлік көлемінде
сарапқа ... ... ... ... ғана ... ... емес,оқу-әдістемесі н жасауда.Ол деген
бағдарлама оқу құрал,оқулық,үнтаспалар т.б. Бұл ... ... ... ... ... Ш.Құлманова, А.С.Райымбергеновтар
бағдарламасының мемелекет денгейінде тәжірбеде жүрсе ,нұр ... нұр ... ... ... 90-жылдары «Сарыарқа», қазақтың кеңестік
туралы астасып жататын дала образы.
1) «Тұлпар» киелі хәм антропомофорыфтық жануар ретінде жылқы ... ... ұлы ... ... ... ... ретінде аққу
образымен аталды. Халық аңыздарда, ертегі де күйлер де аққу-құстар патшасы,
ғажайып қаһармандардың анасы, сұлулық пен қайырымдылықтың ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың мәдениетінің деңгейін сипаттайды. ... ... ... ... ... оның ... көп ... халық шығармашылықтарының синкреттік
формасы ретінде біртұтас екендігін игеруі тиіс;
4) біздің тұғырнамамыздың ең негізгі тұжырымдардың бірі - ... ... ... ... яғни ... тілі, түсі,
қозғалыстары, оюлар белгілі бір ... ... ... Бұл ... ... болуын талап етеді.
5) Біздің пайымдауымыздағы өте-мөте маңызы ретінде өлкетану аспектісін
атап өтеді;
6) музыкалық ... ... ... айтыс –тартыс т.б.
Би қимылдары әр халықтың дәстүрі әдет-ғұрпы салтын, тұрмыс тіршілігін
айнытпай таныта алатын өзіндік ерекшеліктері бар. Би ... ... ... ... мақсатымен «Елімай» бағдарламасына ендіріп отыр. Сабақ
процесінде би қымылдарын үйренгенде өнердің барлық түрлерімен байланыстыра
отырған жөн. Қазақ халқының ... ... ... ... адам ... қоршаған дүниеде алғаны ежелден мәлім. Сондықтан жалпы ... ... ... ... топтарға жіктеуге болады:
1) қазақтың таңба белгілері;
2) жануарлар әлеміне арналған ою-өрнектер, яғни малдың денесіне, ізіне
байланыстырылады;
3) ... ... ... және ... ... адам ... аталатын өрнектер;
5) жер-су, өсімдік, гүл, жапырақ, бұтақ бейнелі өрнектер;
6) қару-жарақтарға ... үй ... ... ... ... ... өрнектер.
Қазақтың ауызекі ... ... ... ... ... үлкен маңыз атқарады. Халықтың ауызекі
шығармашылығының кейбір салалары балалардың жас ерекшеліктеріне тәрбиелік
мәніне ... Олар ... ... ... ... ... ... бағдарламасы
Мақсаты: өзінің дінін, тілін, дәстүрін, әдет-ғұрпын білу халқымыздың
асыл қазынасының ... ... өз елін ... ... ата-мекенін
сүйетін азаматын тәрбиелеу.
Бағдарлама қандай педагогикалық міндетерді ... ... ... ән ... күй ... ... ... да халық аспаптарын меңгеріп, айтыс өнерімен таныстыру;
2) ... ... ... ... оқушылардың көркемдік ой жүйесін
қалыптастыру;
3)балалардың шығармашылық ынтаныс, ой-өрісін, ... ... ... арқылы қайырымдылыққа, адамгершілікке, ізгілікке
тәрбиелеп, мәдениетті жан-жақты адам етіп шығару.
Бағдарламаның ең негізгі мақсаты: балаларға ... ... ... ... ... өнеріне деген ынтасын арттыру. Бағдарлама домбыраның,
күйдің ... саз ... ... ... сияқты нотасыз үйрету
әдістемесіне негізделген. Ұжымды түрде жаңа нота әдістемесін ... ... ... ... өнер – балаларды тәрбиелеу құралы.
Халық музыкасы сезімді, көңіл-күйді оятады, ал ... ... ... ... күй адам ... ... деген белгілі
дәрежелі қатынасты бекітеді. Музыка өмір қозғалысында даму динамикасында
шындықты бейнелейді. Музыканың мазмұны ... ... ... ... ... ... сақталынып қалатындай музыканың адамдарға әсері
ерте жастан қалыптасуы тиіс. Музыкалық ... ... ... ... ... ... ... түрде музыканы қабылдауы, олардың
шығармашылық қабілеттерін білімдері мен дағдылары – осылардың барлығы да
оқушының музыкалық ... ... алғы ... Кең ... педагогика, халықтық тәрбие, халықтық музыка арқылы музыкалық
қабілетті дамыту, бұл адамның бойында ... ... ... ... ... ... тәрбиені
дамыту және тіршілік құбылыстарының эстетикалық бағасын қалыптастыру. Осы
тұрғыдағы халық музыкасын дамыту ол – адамды тәрбиелеу ... ... ... ... ... беру – бұл музыканы қабылдауда қабілеттілікті
дамыту, ол әр түрлі формадағы музыкалық іс-әрекет арқылы жүзеге ... адам ... ... ... қалыптасады. Рухани
дүниетанымын дамыту және пән әдістемесін үйрету дегеніміз ол балалармен
музыкалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... пән. Ол музыканың өмірі мен байланысын ұлттық
мәдениеттің ерекшеліктерін, әдебиет пен халық ауыз әдебиетін, бейнелеу
өнері мен ... ... сол ... ... ... мен салт-
дәстүрінің байланысын оқып үйрететін ...... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісін құратын педагогиканың бір саласы болып
табылады.
Халық музыкасы, халық әуені мен әуезі – тұлғаны оның ... ... ... ... қабілетін қалыптастырудағы
ең күшті құрал. Қазақ халқының музыкалық мәдениеті – ұлттық ерекшелік болып
саналады. XX ... ...... ... ... ... дамуы жағынан алуан түрлі екендігі бәрімізге мәлім, әрбір
мәдениеттің музыка феномені әр ... ... да, ... жағында да әр түрлі
болды. Мысалы, Еуропада ортағасырлық кезеңде тек шіркеулік музыканы қаласа,
жаңа дәуірде ... ... ... театрлық музыка таныла бастады. Жаңа
дәуірде фольклорлық мәдениетті әзәзіл қуғыннан басталды. XV-XIX ... ... ... зор болды. Алайда, фольклор бағалы
әрі ерікті сала ... тек XX ... ... ... жаулап
ерекше музыкалық құндылыққа айналды. Бұл өзгерістер жаңа, ... ... бір түрі – ... ... дамуына үлкен әсер
тигізді.
Шығыс музыкалық мәдениетінің Еуропалық ... ... бар. ... музыканың әлеуметтік орны жағынан Еуропалық
жүйеден өзгеше: көптеген шығыс ... ... ... ... ... ... концерттік формасы қалыптасқан жоқ. Бірақ
оның үні басқа формалармен ... ... ... ... музыка немесе
дін салтының бір бөлігі- құран, азан әуендері немесе ... ... ... қонақ-жайлы дәстүрінде, той-думандар да кездеседі.
Екіншіден, музыкаға ерекше жанр жүйесіне тән. Міне, осылай, ... ... ... ... ... тағы басқа болған жоқ.
Еуропадағыдай ең ... жанр ... ... ... ... ... ол симфония
сияқты дүниежүзінің құрамына, тәртібіне, жоғарғы рухани құндылықтарға
сипаттама береді.
Қазақ ...... ... ... ... ... ... жыр және айтыс.
Жалпы қорыта келе айтқанда оқушыларда музыка өнеріне дүниетанымын
қалыптастыруда, халық қазынасын, халық тағылымын ... ... ... маңызы бар. Ал балалардың қаншалықты музыканы қабылдай алу дәрежесі
мұғалімнің шеберлігіне және сабақта әдістемелерді дұрыс қолдана ... ... ... ... ... өмір мен адамның сезімін
бейнелейтін құралы ... ... ... ... М. ... тегі ... ... ҚБМБ, 1956ж.
2. Асқарбекова Ғ. Қазақстан мектебі «Айтыс өлеңдерінің тәрбиелік
мәні» 2001 ж, №2, 40-43 ... ... М.Х. ... ... - А., 2000. 178.-183 ... ... Т.К. «Орнамент Қазақстана в архитектуре». - А., Изд. ... 1957, 7-126 ... ... Ж. ... 2 бас. – А., ... 1985, 177 б.
6. Еңсепов Ж., Ысқақов Б., «Музыка ... орта ... ... ... сыныптарына арналған бағдарламалар» Алматы: РОНД, 2003.
7.Есжанов Г. «Музыка сабағының тәрбиелік ... ... ... ... №3 9-10 б.
8. Жайымов А. , Ысқақов Б., Еңсепов Ж., Сәрсенбенов Ж. «Музыка,
оқыту әдістемесі» ... ... ... ... А. ... ... Алматы, 1969, 15 б.
10.Жұмабаев М. «Педагогика». Алматы, 1992.
11. Күлманова Ш.Б. ... ... ... ... ... ... Б.Р. ... культура казакского народа. Алматы,
1973».
13.Қалиев С., Базилов Ж. «Қазақ халқының салт дәстүрлері және ... ... РБК, ... С., ... Қ. «Қазақ тәлім – тәрбиесі», Алматы, «Санат»,
1995.
15.Қалиев С, Ш.Майғаранова,Г.Насынбаева «Жеке тұлға.Оның ерекшелігі
қандай?», «Ұлағат», 200-№40-58 б.
16.Қалиұлы С. ... ... ... ... мен ... ... 2003.
17. Қалиев С. «Халық педагогикасын насихаттаудың маңызы мен мәні».
Мұрагер, 1992, том 2, 24-38 ... ... ... ... ... Автореферат.
Қ.Р. 2000., 22-26 б.
19.Л.Т. Құрманбаева мәдениетіндегі дүние суреттемелерінің рәміздік
негіздері. Автореферат А. 2004. 30-35 б.
20.М.Ш. Өмірбекова Ою-өрнек салып ... ... ... ... ... ААҚ. 2004. 2-7 ... ... тәрбие туралы. //Қазақстан мұғалімі. 1989 ж. 21
апрель.
22. . ... С. ... ... ... ... ... Нилибаев «Педагогические взгляды Абая», Халық мұғалімі, 1946.
24. Плахов В.Д. Традиции и общество, М. 1982. 64-79 ... ... А., ... С., «Мұрагер бағдарламасы»
Алматы, 1994.
26.Рувинский Л.И. Нравственное воспитание ... /М: ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақстан мәдениеті
дамуының негізгі бағдарлары мен қайшылықтары. К.Р. А. 2000, 205 б.
28. Скатеризиков В. Х. ... ... ... ... ... Ә.«Қазақ этнопедагогикасы», Алматы, «Санат», 2001.
30. Табылдиев Ә. «Халық тағылымы», Алматы, «Санат», 1992 ж.
31.Ұзақбаева С. «Тамыры терең ... ... ... ... ... С.А. Оқушыларға музыкалық-эстетикалық тәрбие беру.
Алматы, 1998.
33. Ұлт тағылымы №3. 2004. ... Ұлт ... №4. 2004. ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеңес елі мектептеріндегі тарих пәнінің оқытылуы және ондағы ұлт республикалары тарихының орны28 бет
Орта мектеп оқушыларына кәсіби бағдар беру жұмыстарын ұйымдастыру54 бет
Қазіргі кезеңде шағын жинақталған мектептердегі тәрбиелік жұмыстардың өзекті мәселелері27 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
XХ ғасырдағы батыс еуропа музыкасы48 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь