Төле би өмірбаяны

Кіріспе

1 Өмірбаяны
1.1 Балалық шағы
1.2 Тауке ханның басқару кезінде
1.3 Абылай ханның басқару кезінде
2. Ескерткіштер
Өмірбаяны

Балалық шағы
Әлібекұлы Төле би (1663-1756) — қазақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, Әз Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Шежірешілер «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен Төлеге дейін бай да, би де шықпаған. Олар «қарашоғыр» атанған қара шаруа болған» деген дерек береді.
Төле би кезінде оқыған, ірі сауатты, халқының ақындық шешендік өнерінен тәлім алған адам. Жастайынан ел арасындағы билікке араласып, әділдішімен, шешендігімен, тапқырлығымен төңірегіне кеңінен танылады.
Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы, Леңгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы жүздің бас биі, «Жеті жарғыны» жасаушылардың бірі. Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай да болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен.
Тауке ханның басқару кезінде
Тәуке ханның тұсында Төле би «Билер кеңесінің» мүшесі ретінде мемлекеттік істердің оң шешілуіне айтарлықтай үлес қосқан, жыл сайын өтетеін бүкіл халықтық жиынды ұйымдастырушылардың бірі болған. Ол Орта жүздің төбе биі Келдібекұлы Қазыбекпен, Кіші жүздің төбе биі Байбекұлы Әйтекемен бірге Тәукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп бірегей Қазақ хандығын нығайтуға, жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас қырғыз, қарақалпақ, өзбек халықтарының одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға белсене қатысады. Бұл Қазақ пен Жоңғар хандықтарының арасы шиеленісіп тұрған кез болатын.
        
        Кіріспе
1 Өмірбаяны
1.1 Балалық шағы
1.2 Тауке ханның басқару кезінде
1.3 Абылай ханның басқару кезінде
2. Ескерткіштер
Өмірбаяны
Балалық шағы
Әлібекұлы Төле би (1663-1756) — ... ... ... ... ... хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі
мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл ... Әз ... хан ... ... ... атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» ... ... ... ... ... ... тегі Ұлы ... Дулат
тайпасының Жаныс руынан. Шежірешілер «тоғыз ұлды ... ... ... бай да, би де шықпаған. Олар «қарашоғыр» атанған қара ... ... ... ... би кезінде оқыған, ірі сауатты, халқының ақындық шешендік
өнерінен тәлім алған адам. Жастайынан ел ... ... ... ... ... төңірегіне кеңінен танылады.
Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң
жайлауында ... ... 1756 жылы ... ... ... ауданының
Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам ... ... ... шешен, Ұлы жүздің бас биі, ... ... ... бірі.
Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге ... ... де, бай да ... Төле ... ... ... шаруалар екен.
Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... адам болған. 15-20
жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, ... ... ... ... ... ... ... Ол кезде қазақ пен жоңғар
хаңдықтары үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан ... ... ... ... ... жүзді басқарып отырған Төле би жоңғар басқыншыларына
біраз уақыт кіріптар ... ... ... ... ... Төле ... басқаруды өз қолына алды. Қазақтардың басын бірікгіріп, оларды жоңгар
бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл атқарды. Кейбір ... ... би ... ... ... де ... ... Төле би, Орта жүздің бас
биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші жүздің бас биі Әйтеке Байбекұлы үшеуі Әз
Тәукенің бас ... ... Төле би ... ... Түркістаңды Қазақ
хандығының астанасы қылу, үш ... бір ... ... бір ғана ... ... туыс ... қарақалпақ, қырғыз және өзбек халықтарының
жоңғар-ойрат басқыншыларына қарсы ... ... кұру ... ... ... ... ... бірге, Төле би Ұлы жүз бен ... ... ... ... көп ... сіңірді. 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған
елшілікгі Орынбор губернаторы И.И.Неплюевке ... ... ол ... ... дайын екендігін мәлімдеген. Неплюев 1749 ... ... ... ... ... ... деген ниетін кұптай отырып, екі
ел арасындаіы сауда ... ... ... ... ... ... ыдырау және жоңғарлардың басқыншылық соғысгары
кезеңінде Төле би басшыға тән ... ... ... Жоңғарлар жағдайды
пайдаланып, қазақ халқын жойып жібергісі, ал тірі ... ... ... ... Төле би ... ... жөне ... бірге біртұтас халық майданын кұрып, азаттық жолында ... ауыз ... Төле би ... ... ... аңыздар
сақталып қалған. Халық арасында Төле би айтты деген мақал-мәтелдер, ... кең ... ... ... және ... ... ... Төле би сәулетті ғимараттар салуға да белсене атсалысты. Төле би
есімі ... ... ... ... ірі ... тығыз байланысты.
Тауке ханның басқару кезінде
Тәуке ханның тұсында Төле би «Билер кеңесінің» ... ... ... оң ... ... үлес қосқан, жыл сайын өтетеін бүкіл
халықтық жиынды ұйымдастырушылардың бірі болған. Ол Орта ... төбе ... ... Кіші ... төбе биі ... ... бірге
Тәукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа
бағындыруға, сөйтіп бірегей Қазақ ... ... ... шапқыншылығына
қарсы бауырлас қырғыз, қарақалпақ, өзбек ... ... ... ... ... асыруға белсене қатысады. Бұл Қазақ пен Жоңғар
хандықтарының арасы шиеленісіп тұрған кез болатын.
Тәуке хан өлгеннен ... ... ... ... әлсіреуіне
байланысты Төле би Ұлы жүзді ... ... ... ... ... ... біраз уақыт соларға тәуелді болады. ... ... ... ... ... саяси билікті өзінше атқарып, «ақ ... ... ... қауымын біріктіріп, оларды жоңғар феодалдарының
езгісінен зат етуде аса зор ұйымдастыру жұмыстарын жүргізеді. Ол ... алым ... ... ... ... ... ... сұлтанмен,
Шақшақ Жәнібек батырмен, сондай ақ Қоқан хандығымен байланысын үзбейді. Бұл
ретте жоңғардың Жетісу жерін жаулаған қолбасшыларының бірі Сары ... ... ... өлуі де ... ... ... би Россия мен Қазақ хандығы арасындағы ... ... күш ... 1749 жылы ... ... И.И. Неплюевке
өзінің жиені Айтбай бастаған елшілік жіберіп, ... ... ... би ... ... ... тақ ... өршіте
қолдап, ежелгі жаудың іштей әлсіреуіне ықпал ... ... хан мен ... таққа таласқан жоңғар нояндарын алма кезек қолдай отырып, ақырында
Жоңғар ... ... ... ... Бұл Төле бидің Абылай ... ... сырт ... ірі ... ... ... Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталған. Оның
атымен байланысты айтылатын нақыл сөздер, мақал мәтелдер, билік ... ... ... ... ... Төле би ... тек Ұлы ... ғана емес, Орта жүз
бен Кіші жүзде де аса құрметпен аталады. Бұл оның ... ... ... қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы. ... ... ... тағдырласы Қаз дауысты Қазыбек бидің «Төле би дүниеден
өтті» деген суық ... ... « Төле өлді ... ... әділет
өлді десейші. Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен, бұл
екеуіне кім жеткен?» деп, жер ... ... жас алуы да ... ... ... ... ... болған үш асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы. Бұдан
асырып, жеріне жеткізіп, айту мүмкін де емес. ... олар ... ... бір ... ... ... жете ... алыптар ғой!
Абылай ханның басқару кезінде
1742 ж. Абылай тұтқиылдан ... ... ... ... ... оны ... босатуда Төле би белсенділік танытты. Тарихи
жырларда қазақ ... ... ... хан мен Төле бидің Орынбор
әкімшілігінен Абылайды ... ... ... ... ... үш жүзінен Төле би бастаған 90 адам елші барып, келіссөз жүргізіп,
1743 ж. 5 ... ... ... шығарып алады. Төле би ішкі және
сыртқы саясатта сара ... ... ... пен ... ... ... жаугершілікте дұшпан қолында қалған қалалар ... ... күш ... 1734 ж. ... ... Анна ... және
1749 ж. Орынбор губернаторы И.Неплюевке хат жолдап, бодандықты ... ... Бұл сол ... ... ... ... ... Ол жоңғар шапқыншылығынан титықтаған халықтың жағдайын жақсартуды
бірінші ... ... 1748 ж. орыс ... ... ... ... кінәлі
Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып, оған бұл шығынды жұрт ... 1748 ж. ... хан қаза ... оның ... ... ... ... даулап Төле биге шағымданады. Төле би Әбілқайырдың ... ... Жеті ... заңына сәйкес жеті құн төлеуі ... ... ... ... екі құн ... төрт ... кешіреді де, әкесін
өлтіруге қатысушылардың бірі Сырымбет батырды ... құн ... өз ... ... ... ... да ... Барақ сұлтанның жауапқа
тартылуын Төле биден сұрайды. Бас сауғалап қашып жүрген Барақ ... ... өзі ... ... ісі үшін ... ... сұрайды. Төле би билер
сотына қазақ билерінің ішінен, Барақ сұлтанның ұсынуы бойынша төрт ... ... би, ... би, Даба би, ... ... қатыстырады, өз
тарапынан бірнеше биді шақырады. Билер алқасында Төле би Барақ сұлтанды
ақтап алады.
Төле би ... ... ... үшін жеті ... ... ... де, Барақ
сұлтанды ақтап алғанда да, туысы Қойгелді батырға ... орыс ... ... екі мың ... ... ... шығарғанда да елдің елдігін
бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныш жағдайын, ... ... Төле ... бұл ... ... сипаттағы билігімен қатар ұлыс
ішіндегі дауларды шешкен билігінен де оның ... ... ... ... мен ... тазалығы танылады.
Төле би хан, сұлтандардың, бектер мен ... ... ... ... мен ... ... бермейтіндігін сезініп, татулықты
жақтады. Оның елге танымал “Елге бай құт емес, би құт” ... ... ... ... ... ... жеткен аңыз-әңгімелерде Төле бидің ... ... ... ... айтылады. Сондай аңыз-әңгімелердің
бірінде Төле би өз көңілін сұрай келген Қазыбек, ... ... ... ... қандай өсиет қалдырасыз деген сұрағына былай деп ... ... ... бөлінгендердің жүзі қара. Руға бөлінгендердің құруға
асыққаны. Атаға бөлінгендер адыра қалады. Көпті ... ... ... азса ... сатады. Халық азса хандыққа таласады”. Төле ... ... ... ... ... жол ... жөн-жоба сілтейтін көптеген
өсиет сөздері қалған. Оның ... ... ... ... ... ... тап ... көркем теңеулерінің дәлдігімен, тілінің өткір де
айқындылығымен ерекшеленеді. Оның Данагүл есімді ... де ... ... ... ... Ташкент
Төле би Шымкент, Түркістан және Ташкент қалаларында көпшілік ... салу ... ... араласқан. Төле би халық арасында “Қарлығаш
әулие”, “Қарлығаш би” деген атпен танымал. Оның бұлай аталуы жайлы да ... Төле би ... ... зиратына жерленген. Қабірі
Бабырдың нағашы атасы Жүніс хан мазарының қасында. Төле би ... ... ... ... ... бидің жарқын бейнесіне көптеген ақын ... ... оның ... шығармаларына арқау етіп отырды. Өткен
дәуірлерде А.Левшин, П.Маковецкий, ... ... т.б. ... өз ... Төле би ... ілтипат білдіріп, құрмет тұта
атап өтті. Әр кезде Мәшїүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... Н.Төреқұлов, т.б.
Төле биге байланысты әр тараптағы зерттеулері мен ой-қорытындыларын
жариялады. Жамбыл облысында Төле би ... ... елді ... ... ... ... бір ... Төле би есімі берілген. Жамбыл,
Оңтүстік Қазақстан облысында және ... ... Төле биге ... ... ... және ... елді мекендерде Төле би
есімімен аталатын көшелер бар.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Төлеген Айбергенов туындыларындағы лиризм66 бет
Төле би Әлібекұлы өмірі1 бет
Төле би өмірі2 бет
Төлеген Айбергенов өмірі8 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь