Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Бейнелеу және құрастыру әрекеттері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылығын дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Балалардың бейнелеу қабілеттерін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25

2
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін бейнелеу өнері арқылы дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.1 Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу қабілеттерін дамыту кезеңдері мен алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

2.2
Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық бейнелеу іс. әрекеттерінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
2.3 Ересек жастағы балалардың бейнелеу, құрастыру әрекетіндегі шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45

3 Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
3.1 Бейнелеу іс.әрекетінің түрлері және мектеп жасына дейінгі балаларды жан.жақты дамытудағы маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
3.2 Балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту әдістері мен тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
3.3 Эксперименттік тәжірибе нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
3.4 Қолданылған зерттеу әдістеріне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
Кіріспе
Баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуы сәби кезінен басталады. Ол үшін балаға барлық жағдай жасалуы керек. Өмірге келген әрбір бала бақытты болуы тиіс. Бұл-баланың басты құқығы. Балалар-еліміздің бүгіні мен ертеңі. Мемлекетіміздің басты байлығы, әрі тірегі. Сондықтан балаға тиісті дәрежеде жағдай жасап, денсаулығын жақсартып, өмірін гүлдендіріп, саналы тәрбие мен сапалы білім беру-біздің басты мақсат.
Тәрбие баланың дүниеге келген сәтінен басталады. Мектеп жасына дейінгі баланы дамытатын, өсіретін әрі тәрбиелейтін негізгі іс-әрекет-ойын. Ойын арқылы бала өзін қоршаған ортамен, табиғатпен, қоғамдық құбылысиармен, адамдардаң еңбегімен, қарым-қатынасымен танысады. Елбасымыздың Жолдауында еліміздегі барлық мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту мен тәрбиелеуді арттыру мақсатында «Балапан» бағдарламасы әзірленіп, оны іске асыру жұмыстары тапсырылғаны баршамызға мәлім. Замана алға қойған бұл міндеттерді өз мәнінде шешу үшін мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру мазмұнын түбегейлі жаңарту көзделуде. Қазіргі өмірдің өзінен туындап отырған талаптарды орындау, жаңашылдыққа жаршы болу үзіліссіз тәрбие негізінің бастау бұлағы – мектепке дейінгі ұйымдардан басталғаны орынды. Бала тәрбиесі отбасынан бастау алады десек те, ғылымға негізделген әдіс-тәсілмен берілетін тәлім-тәрбие ісі көбінесе балабақшадан басталып, мектепте жан-жақты педагогикалық өрісін табады. Әсіресе, балабақшадағы тәрбие бала табиғатына ерекше әсер етіп, оған өмір бойы өшпестей із қалдырады.
Тәрбиенің сан алуан келелі мәселесін шешетін, қарапайым дағдыларды бала санына орнықтыратын алғашқы білім баспалдағы балабақша.
Балабақшаның күн тәртібінде түрған өзекті мәселе – баланың денсаулығы, тәртіпті де ақылды бала өсіру, алғашқы білім нәріне жол ашу.Осыған орай, бүгінгі қоғам мүддесіне лайықты, жан – жақты жетілген, бойында ұлттық сана қалыптасқан парасатты азамат тәрбиелеп өсіру – отбасының, балабақшаның, барша халықтың міндеті.
Кішкентай бүлдіршіндеріміздің алғашқы даму кезеңі, білім мен тәрбие берудің алғашқы сатысы - балабақша. Балалардың білім алуға, еңбекке, қоршаған ортаға бейімі, адамдармен қарым-қатынасы, сөз қорының, ойлау қабілетінің дамуы мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады. Баланың жеке басының тұлға ретінде дамуы көптеген жағдайларға байланысты. Ол баланың өзін қоршаған ортасы, қарым-қатынасы (үлкендермен және құрбыластарымен) ойын, балабақшадағы іс-әрекеті баланың психикалық дамуына ықпал етеді. Бұл баланың айналадағы дүниеге, заттар мен құбылыстарға жауапкершілікпен қарауға деген түсініктерін дамытады.
Мектепке дейінгі балалардың бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын қалыптастару қазіргі таңда ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Ғалым-педагогтар мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу қабілетінің дамуын жан-жақты әлі де қарастыруды қажет етеді деген пікірлер айтуда.
Бала мектепке келгенде қабылдау, ойлау және есте сақтау қабілеті жоғары дәрежеде болуы тиіс. Сондықтан балаға мектепке дейін бейнелеу қабілетін дамыту маңызды. Ол үшін арнаулы дәлелденген, тәжірибе жүзінде еске асырылған нәтижелі іс-әрекеттер жасалынуда.
Осы жасқа лайықты ойлау, есте сақтау қабілеті мен ақыл-ой және ересек адамның парасатты қамқорлығынсыз баланың талабы толығымен ашылмай қалуы мүмкін. Мектепке дейінгі балалық шақта есте сақтау, бейнелеу қабілеті біршама дербестікке ие болады. Мектепке дейінгі балалардың есте сақтау қабілетін дамыту баланың ес процесінің қалыптасу өрісіне бір деңгейде көрініс бермейді, сондықтан да оны белсенді түрде ынталандыра білуіміз шарт. Мектепке дейінгі балалардың өмір сүру қалпы, оның есте сақтау және ойлай білу дәрежесімен тығыз байланысты. Сондықтан да есті дамыту – үлкен өзгеріс есті-бала алдында есте қалдыру, бейнелеу мақсатын қойып, тиісті тәсілдер қолдануды бастайтын (мысалы, есте қалдыру үшін іс-әрекетті бірнеше рет қайталайды) арнайы мнемикалық іс-
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан – 2030. – Алматы: Білім, 1997. – 265.
2. ҚР МЖМБС 1.001-2009. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту. Негізгі ережелер.
3. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарты. «1 жастан 6 жасқа дейінгі балаларды мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың жалпы білім беру бағдарламасының мазмұнының базалық минимумы». – Астана қ., 2004.
4. «Балбөбек» бағдарламасы. Ы. Алтынсарин атындағы Қазақ білім академиясының республикалық баспа бөлмесі. – Алматы қ., 1999.
5. «Біз мектепке барамыз» мектепке дейінгі ересек жастағы балаларды тәрбиелеу мен оқыту бағдарламасы.- Астана, 2009. - 106 б.
6. Өтетілеуов Е.«Балақай» - Алматы қ.: Жалын баспасы, 1986 ж.
7. Алтынсарин Ы. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 381 б.
8. Құнанбаев А. Шығармалар жинағы. – Алматы, 1988. – 151 б.
9. Познавательная традиция: философско - методологический анализ (сб. статей). – М.: Философское общ., 1989. – 203 с.
10. Платон. Законы. 1т. – Л., 1972. – 798 с.
11. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Қысқаша философия тарихы. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. – 271 б.
12. Григорьева Г.Г. Развитие дошкольника в изобразительной деятельности. - М., 2000.
13. Парамонова Л.А. Теория и методика творческого конструирования. – М.:Академия, 2001.
14. Грибовская А.А., Левченко Т:А. Народное искусство и детское творчество. Метод.пособие для воспитателей. – Алматы, Просвещение – Казахстан, 2007.
15. Венгер Л. Педагогика способностей. – М., 1973.
16. Зубарева Н.М. Дети и изобразительное искусство. –М. «Просвещение», 1973.
17. Комарова Т.С. Обучение детей технике рисования. –М. . «Просвещение», 1976.
18. Кузин В.С. Вопросы изобразительного творчества. –М. «Просвещение», 1973. 173 с.
19. Гусакова И.Л. Апплекация в детском саду. –М. . «Просвещение», 1973.
20. Балабақшадағы бейнелеу іс әрекетінің теориясы мен методикасы. «Мектеп», Алматы, 1983. –245 б.
21. Сакулина Н.П. Рисование в детском детстве.М., «Просвещение», 1965.
22. Сакулина Н.П., Комарова Т.С. Изобразительная деятельность в детском саду. М., . «Просвещение», 1973.
23. Грузенберг С.О. Введение в психологию и теорию творчества. 2-е издание. – М., 1984. – 211 с.
24. Обучение и развитие / Под ред. Л.В.Занкова. М.: Педагогика, 1975. – 345с.
25. Морозов А.В. Диагностика креативности. Монография. – М., 2001. – 510с.
26. Психология и педагогика / Под ред. В.М.Николаенко. – М.: ИНФРА. – М., Новосибирск: НГАЭ иУ, 2001. – 345c.
27. Маслоу А. Самоактивизация личности. Тексты. – М., 1982. – 45 с.
28. Эльконин Д.Б. Детская психология (развитие ребенка от рождения да семи лет). Москва, 1960. – 145с.
29. Мұқанов М.М. Бақылау және ойлау. – Алматы: Мектеп, 1959. - 87 б.
30. Қоянбаев Ж.Б. Семья және балалар мен жеткіншектер тәрбиесі. – Алматы: Рауан, 1990. – 120 б.
31. Мухина В.Е. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. Алматы -1986.
32. Жарықбаев Т. Педагогика. – Алматы: Мектеп, 1998. – 148 б.
33. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Мектеп, 1989. – 48 б.
34. Смирнов А.А. Проблемы психологи памяти. Москва, 1966.– 121 с.
35. Выготский Л.С. Собр. соч. в 6-ти т. – Т.3. – 1983. – 560 с.
36. Мұсаев С.А., Бегалиев Т.Б. Жас ерекшелік педагогикасы. Астана, 2006. –70б.
37. Блонский П.П. Теория деятельности и социальная практика , 1996. - №5. – С. 21-25.
38. Хрестоматия по истории педагогики. Т.1. – М., 1935. – 250 с.
39. Художественное творчество в детском саду. Под ред. Н.А. Ветлугиной. М.,. «Просвещение», 1974.
40. Жумабаев М. Ойлауды өркендету жолдары. – Алматы, 1972. – 85 б.
41. Обухова Л.Ф. Детская возрастная психология. Москва, 1996 г.
42. Петровский А.В. Личность. Деятельность. Коллектив. – М.: Политиздат, 1982. – 225 с.
43. Мухина В.Е. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. Алматы -1986.
44. Бабкина Н.В,Тұрғынбаева Б.А. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту. // Бастауыш мектеп №7, 1997.
45. Смаилов С.С. Дидактикалық материалдарды қолдану және балалардың танымдық белсенділігін арттыру. - Алматы, 1994. – 218 б.
46. Аверин В.А. Психология раннего детство. Спб. 2000. – 102с.
47. Венгер Л.А.Восприятие и обучение, дошкольный возраст. Москва,1969.
48. Лурия А.Р. Маленькая книжка о большой памяти. Москва,1968. – 139.
49. Драгунова Т.А. Возрастная и педагогическая психология. Москва, 1973.
методологический анализ // Педагогика и логика. – М., 1993, 82 с..
Шедровицкий Г.П. Система педагогических исследований: методологический анализ // Педагогика и логика. – М., 1993.
        
        Ф.4-51
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
С.Бәйішев атындағы Ақтөбе ... ... ... жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В010100 - ... 2013 ... ... ... балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту ......................................................................................6
1.1
Бейнелеу және құрастыру әрекеттері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылығын дамыту.........................................................6
1.2
Балалардың бейнелеу ... ... ... дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін бейнелеу өнері арқылы дамыту.....................................32
2.1
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу қабілеттерін дамыту кезеңдері мен алғышарттары........................................................32
2.2
Мектеп ... ... ... ... ... іс- ... ерекшеліктері..........................................................35
2.3
Ересек жастағы балалардың бейнелеу, құрастыру әрекетіндегі шығармашылық.........................................................................45
3
Мектеп жасына дейінгі ... ... және ... ... ... ... ... түрлері және мектеп жасына дейінгі балаларды жан-жақты дамытудағы маңызы........................................................50
3.2
Балалардың бейнелеу және ... ... ... ... мен ... тәжірибе нәтижелері.............................................59
3.4
Қолданылған зерттеу әдістеріне сипаттама .....................................64
Қорытынды......................................................................................69
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.......................................................................71
Қосымшалар............................................................................................................73
Кіріспе
Баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуы сәби ... ... Ол үшін ... барлық жағдай жасалуы керек. Өмірге келген әрбір бала бақытты болуы тиіс. Бұл-баланың басты құқығы. Балалар-еліміздің бүгіні мен ... ... ... ... әрі тірегі. Сондықтан балаға тиісті дәрежеде жағдай жасап, денсаулығын жақсартып, өмірін гүлдендіріп, саналы ... мен ... ... ... ... мақсат.
Тәрбие баланың дүниеге келген сәтінен басталады. ... ... ... ... ... ... әрі ... негізгі іс-әрекет-ойын. Ойын арқылы бала өзін қоршаған ортамен, табиғатпен, қоғамдық ... ... ... қарым-қатынасымен танысады. Елбасымыздың Жолдауында еліміздегі барлық мектеп жасына дейінгі балаларды оқыту мен ... ... ... ... әзірленіп, оны іске асыру жұмыстары тапсырылғаны баршамызға мәлім. Замана алға қойған бұл міндеттерді өз мәнінде шешу үшін мектепке ... ... мен ... беру мазмұнын түбегейлі жаңарту көзделуде. Қазіргі өмірдің өзінен туындап отырған ... ... ... ... болу үзіліссіз тәрбие негізінің бастау бұлағы - мектепке дейінгі ұйымдардан басталғаны орынды. Бала ... ... ... ... ... те, ... негізделген әдіс-тәсілмен берілетін тәлім-тәрбие ісі көбінесе балабақшадан басталып, мектепте жан-жақты педагогикалық өрісін табады. Әсіресе, балабақшадағы тәрбие бала табиғатына ерекше әсер ... оған өмір бойы ... із ... ... сан ... ... ... шешетін, қарапайым дағдыларды бала санына орнықтыратын алғашқы білім баспалдағы балабақша.
Балабақшаның күн тәртібінде түрған өзекті мәселе - ... ... ... де ... бала ... ... білім нәріне жол ашу.Осыған орай, бүгінгі қоғам мүддесіне лайықты, жан - жақты ... ... ... сана ... парасатты азамат тәрбиелеп өсіру - ... ... ... ... ... ... бүлдіршіндеріміздің алғашқы даму кезеңі, білім мен тәрбие берудің алғашқы сатысы - балабақша. Балалардың білім алуға, еңбекке, қоршаған ... ... ... қарым-қатынасы, сөз қорының, ойлау қабілетінің дамуы мектепке дейінгі кезеңде қалыптасады. Баланың жеке басының тұлға ретінде ... ... ... ... Ол ... өзін ... ... қарым-қатынасы (үлкендермен және құрбыластарымен) ойын, балабақшадағы іс-әрекеті баланың психикалық дамуына ықпал етеді. Бұл баланың айналадағы ... ... мен ... ... ... ... ... дамытады.
Мектепке дейінгі балалардың бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын қалыптастару қазіргі таңда ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Ғалым-педагогтар мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... жан-жақты әлі де қарастыруды қажет етеді деген пікірлер айтуда.
Бала мектепке келгенде қабылдау, ойлау және есте ... ... ... ... ... ... ... балаға мектепке дейін бейнелеу қабілетін дамыту маңызды. Ол үшін арнаулы дәлелденген, тәжірибе жүзінде еске асырылған нәтижелі іс-әрекеттер жасалынуда.
Осы жасқа ... ... есте ... ... мен ... және ересек адамның парасатты қамқорлығынсыз баланың талабы толығымен ашылмай қалуы мүмкін. Мектепке дейінгі балалық шақта есте ... ... ... біршама дербестікке ие болады. Мектепке дейінгі балалардың есте сақтау қабілетін ... ... ес ... ... ... бір ... ... бермейді, сондықтан да оны белсенді түрде ынталандыра білуіміз шарт. Мектепке дейінгі балалардың өмір сүру қалпы, оның есте сақтау және ... білу ... ... ... Сондықтан да есті дамыту - үлкен өзгеріс есті-бала алдында есте қалдыру, бейнелеу мақсатын қойып, тиісті тәсілдер қолдануды бастайтын ... есте ... үшін ... ... рет ... ... ... іс-әрекетің болуы дейді. Мектепке дейінгі балалардың есте сақтау, бейнелеу қабілетіне тән заңдылықтар да ... ... ... ... дейінгі балалардың бейнелеу қабілетінің рөлі, ойлау процесіне қарағанда маңызды болмаса онан кем емес.
Мектепке дейінгі балалардың бейнелеу қабілетінің ... ... ... ... қарастырды.
Балабақшада бейнелеу өнерімен шұғылдану болмысты танудың тиімді құралы болып табылады және ... ... ... ... ... ... ... елестете білу, есте сақтау, сезім және басқа психикалық процестердің дамуы мен ... ... ... ... ... ... дегеніміз - олардың қиялынан туындаған көріністердің және құлағымен естіп, қолымен ұстаған ... және тағы да ... осы ... бәрін біріктіре қалдырғанда ғана тиісті мағұлматты есте қалдыруы.
Мектеп жасына дейінгі шақ өмірдің ерекше әлемі немесе сынды кезеңі емес. Балалар ... де ... ... ... ... ... ... тіпті шешілмейтін проблемаларда қөп және олар мектеп жасына дейінгі балаларды жастайыннан ренжуге, қапалануға, қиыншылықтарды жеңе білуге, күресуге, қуануға ... ... ... баланың бейнелеуінде және қайта жаңғыртуында адамның немесе жануардың бейнесі белгілі бір атпен сақталады. Және де ... ... ... ... және ... ... жұмыстарында дайын күйінде суреттерді қою сақталған бейненің салынуы және оның тапсырманы орындай білуі ... орын ... ... тапсырмаларды шешу әдісін игеруге қөмектесетін бағдарламада өңделді. Негізгі заңдылығы тапсырма сұрақ жауап ... ... ... - ... жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамытудың тиімді жолдарын қарастыру.
Қойылған мақсатқа байланысты келесі міндеттерді шешуді көздейді:
а) ... ... және ... әрекеттерін дамытудың ерекшеліктерінің теориялық негізін ашу, қарастыру;
ә) мектепке дейінгі балаларға зерттеу жүргізіп, және құрастыру әрекеттерін дамытудың кейбір ... ... және оның ... ... ... математикалық өңдеуден алынған мәліметтерді талдау;
в) мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру ... ... ... ... мен ... ... әдіс-тәсілдерді айқындау.
Зерттеу болжамы:
Мектеп жасына дейінгі баланың бейнелеу және құрастыру әрекеттері негізінде бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын қалыптастырудың тиімді жолдары арқылы алға ... ... қол ... ... Егер де ... ... ... бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын дамыту жұмыстары ұйымдастырылса, онда олар жақсы ... қол ... ... объектісі: мектеп жасына дейінгі баланың бейнелеу және құрастыру әрекеттері негізінде бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын қалыптастыру, қолдану мүмкіндіктері.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... ... және ... ... негізінде бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын қалыптастырудың тиімді әдістерді қолдану мүмкіндіктері.
Зерттеу әдістері: Бейнелеужәне құрастыру әрекеттері негізінде бейнелеу ... мен ... даму ... ... тестермен қалыптастыруға арналған жаттығулар, философиялық, психологиялық, педагогикалық және оқу-әдістемелік әдебиеттерге талдау жасау, оқушылардан сауал-сұрақтар алу, интервью алу, әңгімелесу, педагогикалық бақылау, ... ... ... ... ... ... ... облысы, Қандыағаш қаласы.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: Кіріспе бөлімнен және бірінші тарауда бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын дамыту теориялары, ал екінші ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығын даму деңгейін анықтаушы тестермен психологиялық жаттығулардың ... ... және ... ... ... ... ... дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту
1.1
Балалардың бейнелеу және құрастыру ... ... ... ... елдердің жаһандану белесінде болып жатқан түбегейлі жаңғыруындағы басты мәселе: қоғам саласының ғаламдануы мен ... мен ... ... ... ... өзгерістерге дайындау, қалыптастыру, қамтудағы игі істер білім беру ... ... ... ... ... ... жүзеге асуының тиімділігі бала тәрбиесінің қайнар көзі бастауыш пен балабақшаға тәуелді болатыны ... ... ... ... ... берілген ізгіліктің мүмкіндіктерінің 80% -ті осы бастапқы оқу кезінде қалыптасатынын ғалымдар ... ... ... ... ... ... балалар мекемелерінің қамтылу деңгейі 36,5 пайызды құраса, бұл көрсеткіштің алдағы онжылдықта еселеп өсері сөзсіз. Сондай-ақ, алдағы ... ... мен ... жаңа ... ... асып, еліміздегі балғын бүлдіршіндердің болашағына жарқын жол ашылмақ. ... жері мен ... ... болмысы сақталып қалу үшін ұрпақты дұрыс тәрбиелеп білімнің саналы да сапалы болуын қамтамасыз ету - ... ... ... ... баланың дүниетанымы, интеллектуалдық дамуы мектеп қабырғасында қалыптасады. Заман мен қоғам тудырып жатқан өзгерістер құбылмалы да қарқынды, сол өмір ... мен ... ... еркін жүзе алатын жан-жақты қабілетті ұрпақ дайындау - ... беру ... ... дүние болғандықтан, түбегейлі өзгерістер мен жаңалықтар іске асырылуда. Мектепке дейінгі білім беру мазмұны ... мен ... ... [1,2,3]. Бағдарламалар жасалып, іс жүзінде іске асырылуды [4,5,6].
Ағартушы педагог, қазақ балалар әдебиетінің атасы Ы.Алтынсарин: деген екен [7]. ... ... ... ... ... ... ... қабелетті, дарынды педагогтардың күн санап өсе түсетіндігіне біз де кәміл сенімдіміз.
Қазіргі өмірдің өзінен туындап отырған талаптарды орындау, жаңашылдыққа жаршы болу ... ... ... ... ... - мектепке дейінгі ұйымдардан басталғаны орынды. Бала тәрбиесі отбасынан бастау алады десек те, ... ... әдіс - ... берілетін тәлім - тәрбие ісі көбінесе балабақшадан ... ... жан - ... ... өрісін табады. Әсіресе, балабақшадағы тәрбие бала табиғатына ерекше әсер етіп, оған өмір бойы өшпестей із қалдырады. Сондықтан зерттеу мәселесінің ... ... жан - ... ... ... ... ... алғашқы деңгейлері балабақшадан басталмақ. Хакім Абай: - ... ... ... Жан Жак ... ... - ... халқымыз. Жақсылыққа бастайтын жарық жұлдыз-оқу. , - деп М.Дулатов айтқандай, егеменді ... ... - ... ұрпақ [9]. Сусыз, құрғақ, таса көлеңке жерге дән ексең өнбейтіні сияқты, жас ұрпақтарымызды тәрбиелемесек өспейді, өнбейді.
Тарих көші жылжыған сайын - жаңа ... пен жаңа ... ... ... ... күн ... арта бермек. Осыдан ширек ғасыр бұрынғы бүлдіршін мен ... ... ... ... жер мен көктей айырмашылық бар. Тіпті, ширек ғасыр демей-ақ, әрбір ... жыл ... ... келіп отыратын балдырғандардың арасындағы айырмашылықтарды, олардың сан қырлы сипаттарын санамалап кете беруге ... еді. ... ... ... ... болашақты тәрбиелейтін қоғам мен заманның күнбе-күнгі өз-герісінде соншалықты шапшаңдық бар. ... ... ... құрастырылды
1-сурет. Мектепке дейінгі мекемеде "білім саласын" ұйымдастыру түрлері
Баланы сан қырлы әмбебап иесі етіп ... ... ... ... заман баласы алдындағы педагог беделінің жоғары болуын күнбе-күнгі зымыран жылдамдықпен өсіп отырған жаңа заман талап етіп ... ... мен ... ақыл мен ... оқу мен ... еңбекқорлық пен ізденімпаздықты ұштастыра қызмет етсек, жаңа заман ... ... ... ... ... ... кемімейтіндігі айқын деп есептеймін.
Баланың əрбiр толғанысы, əсерленуi мен ... ... ... уақыт (ұзақ, қысқа) сақталып, қажеттi жағдайларда қайта жаңғыртуға келетiн iздер салатыны баршаға мəлiм.
Бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын, жеке ... ... ... шығармашылық мәселесіне педагогтар, психологтар, әдіскерлердің көптеген еңбектері арналған. Көне замандағы Антик дәуірдің өзінде-ақ ойшылдар мен ... ... ... ой - ... ... оны ... үшін репродуктивті және эвристикалық әдістер мәселелеріне көңіл бөлінген.
Бүгінгі таңда бейнелеу қабілеттері мен ... ... ... ... қатысты философиялық, психологиялық, педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерде маңызды ой-пікірлер жинақталған. Бұл мәселенің түп тамыры ғасырлар ... ... ... ... ерекшеліктері жөніндегі идеялар, оның ішінде қабілеттілік туралы ойлар сонау ертедегі грек философтарының еңбектерінде, қайта өрлеу ... ... және ... ... әр ... озық ойлы ... еңбектерінде кездеседі.
Ерте дәуірде адам психикасы танымдық құбылыстың ішіндегі танып білуге, ұғынуға өте қиын мәселелердің бірі ... ... ... ... ... мен ... ерекше табиғи қабілеттіліктің болуы құдіреті күшті құдайдың жаратқаны деп есептеген. ... ... ақын ... өзінің өнерлілігі мен білімінен емес, құдайдың құдіретінен, оның белгілеуінен. Платонның еңбектерінде деп жазады. Бұл пікірді Демокрит те ... ... ... ... қабілеттілік, шығармашылық тек өнер адамдарында ғана байқалады деп ... ... ... ... адамдарға, ғалымдарға қатысты шығармашылық қабілетін жат санаған. Дегенмен, бұл ойды жоққа шығаруға әрекет ... да ... ... ... өнер ... ... іс-әрекетпен байланысты екендігінде айтады. Ұрпақтың ақыл-ой тәрбиесіне негізделген тәрбие теориясында ... ... ... ... ... ... ... етуі мен коғамға, адамдарға дұрыс карым-қатынасын қалыптастырылуын қарастырады. Бұл идеялар Платон, Аристотель, Гераклит, Гиппократ, Демокрит, Плутарх, Квинтиллан ... одан әрі дами ... ... ... ... ... іс-әрекетін арнайы басқарып отыруды қажеттілігімен қоса, оның ... тану ... ... оқыту әдісін - эвристикалық әңгімелесуді алғашқылардың бірі болып ... ... ... ... жай ғана бере ... ... көрсеткіші ретінде - сұрақ қоюды ұсынды. Эвристикалық сұрақтарды алдын-ала дайындай отырып, сұрақ қою арқылы ойлау қабілетін, қызығушылығын арттырып, өз ой ... ... ... ... ... ойшыл Плутарх жеке тұлғаны танып білуге, қабілеттілікті ашуға үлкен мән бере: - деп атап ... [11]. ... ... дейінгі балалардың бейнелеу іс-әрекеті деп баланың жеке басының жан - жақты дамуына, айналадағы ... ... ... ... ... ... әсерлерін графикалық және пластикалық формада шынайы әрі шығармашылықпен бейнелей білу қабілетін ... ... ... ... ... ... өнеріне баулуда балалар сурет салу, мүсін жасау, жапсыру, конструкциялауға үйренеді [12, 13, 14, 15].
Бейнелеу ... ... ... құралдары мен әдістерінің барлық жиынтығын бала меңгере алмайды. Әрбір өнердің әсерлі құралдарының ерекшеліктерін педагогтың білуі ... ... бала ... игеретінін және қайсысы балаға түсініксіз екенін анықтауға ... ... ... оқып ... процестерінде шығармалардың идеясына, мазмұнына, шебердің өзіндік жеке ерекшеліктеріне байланысты суретшілердің алуан түрлі бейнелеу ... ... ... ... ... ... бейнелеу өнері туралы мәліметтерге көз жүгіртсек, өнер талай сыннан өткендігі байқалады. Мәдениетіміздің, бір ... ... ... ал ... ... ... болжалуы мүмкін емес жағдайы - ... ... мен ... әсерлердің, бастан кешірген қиысулар мен түйісулердің, сонымен қатар ... мен ... ... ... көрініс беретін ұлттық сезіміміздің нәтижесі. Мүмкін соның нәтижесі болар, 90-шы ... ... ... ... ... көру ... ... қатар, сол өнердің көркемсуреттік процестерге әсерін А. Қастеев пен А. ... ... ... ... бірге келіп, ары қарай Х. Наурызбаев, М. Кенбаев, С.Мәмбеев, К.Телжанов, Г. Исмайлова, С. Айтбаев, Т. Тоғысбаев және басқа да ... ... ... ... ... ... сурет өнеріне енген рухани басымдықтар стилдік көріністердің аса бай қырларының ішінде бола отырып-ақ ... ... ... ие ... ... мен оны қоршаған орта арасындағы нәзік және рухани үйлесімділікті, қазақ ... ... - ... соның нәтижесінде әлеммен біртұтастығын, туыстығын көрсетуге бағытталған, ұмтылысын, адамның рухани және ішкі дүниесін білуге ... ... ... бір ... - қас ... ... әдемілігіне, құндылығына сүйсіну, жалпыға белгілі жүйеге ерекше жолмен ену және дүниетанымның ... да ... ... - міне ... ... ... ... байқалатын рухани әдет-ғұрыптық көріністер. Республикадағы бейнелеу өнерінің әмбебап тақырыбы, идеясы, мазмұны мен ішкі қыр-сыры, ұлттың мәдени әдет-ғұрпымен үйлескен, ... ... ... ... ... ... пен үйлесімділігін қалыптастыру және адамның шығармашылық жігерін нығайту болды.
Түрлі жағынан көріне отырып, осы дүниетанымдық принциптер дамудың бүгінгі ... ... да ... ... негізгі тірегі болып отыр және сол арқылы қазақтың бейнелеу өнерін жалпы дүниежүзілік мәдени кеңістікке үйлесімді түрде енгізуде.
Келесі жайды айта кетуіміз ... ... және ... ... өз ... техноголиясы, әлеуметтік қызметі тұрғысынан алғанда Батыстан әкелінген бейнелеу өнерінің жаңа болса да, оның ... ... ... ... ... бар ... өнерінің қуатты діңгегінің жаңа көгерген бұлағы тәрізді ... ... толы ... ... ғана ... ... ... мінез-құлқы, менталитеті, қоршаған ортаны түсіну және бейнелеу тәсілдері, тікелей немесе жанама түрде бейнелеу және ... ... ... ... тәсілдерінің арасынан көп ғасырлық көшпелілік өмірге негізделген, өзіндік ... бар ... ... ... ... ... тұруына ықпал етті. Соңғы онжылдықтардағы өнердің ерекшеліктері ұлттық сана сезімнің парасаттылық, философиялық ... ... ... ... ... ... ... өнердің рухани толысуы мен жоғарғы кәсіби деңгейінің ұштасуы болды.
Қазақстанның бүгінгі күнгі өнер туралы сөз қозғасақ, ... ... ... ... ... ... тұрмыстың мазмұндық мәселелері мен экзистенциалдылыққа тартымдылық тәрізді көріністерінің де жалғасып ... атап ... ... Кәсіби өнердің дамуының осы сәті суретшілердің осы заманғы тұтынушыға жеткізуге ұмтылатын идеялар кешенінің нақты байқалатын шоғырланушылығымен де ... ... ... бейнелеу және мүсін өнері контекстік жағынан аса толықтырылған, кей жағдайда сол ... ... ... оны ... де бермейді. Суретшілер мектебінің қалыптастырылуы сатысының алдыңғы ... ... ... күні толық түсінуіміз болашақтың ісі екенін біле отырып, ... ... ... ... ... сипатқа ие феномен бола отырып, біртұтас түрде жиналатын ... ... ... ... ... ... немесе пластика көмегімен, шығу көздері, жылдар бойы шыңдалған, әдеттегі құндылықтар мен түсінушіліктермен тығыз байланысқан, дүниенің құрылуы туралы ұлттық түсініктерді ... ... ... ... мен ... ... қалпына келтіре отырып, суретшілер небір жиынтыққа, біртұтас жүйеге, шашырап қалған элементтер мен фрагменттерді жинайды деуге болады. Осы процесс барысында шығармалардың ... ... ... да жедел қойылғанын атап өтуіміз керек. Әр ... ... ... ... ... ... ... атқаратын, сол бағыттарда тамаша туындыларды дүниеге әкелетін бейнелеушілер мен ... ... ... ... әсемдік ерекшелік факторының күшеюі немесе күнделікті эстетикалық ... ... ... арқылы қарқындандыру жүзеге асырылуда. Осы процесс ұлттық менталитетке тығыз ... жаңа ... ... ... тығыз байланысты болып отыр. Ол өзінің сыртқы стильдік көріністерінде айтарлықтай шартты, орташалау, рәміздік, метофорлік немесе тіпті ашықтан - ашық ... ... ие ... ... ... оның ... қатарлы түрлері бейнелеу мен мүсін өнерінің арақатынасын анықтау оңай ... ... ... мүмкін. Қазақстанның ХХ ғасырдағы бейнелеушілік өнері 3-ші мыңжалдыққа парасаттылық және рухани толысқан түрде аяқ басты. Онда қазақтың көшпенділік ... ... ... ... ... және ... Сол айтылған мәдениетке сай негізгі қаланған жалпы адамзаттық құндылықтардың заман ... ... ... ... және жаңа ... ... ХХ ... философия мен мәдениетіндегі ірі ағымдары арқылы өз шығармаларында ашып көрсетеді. Соның қорытындысы ретінде, инновациялар негізінде бір ғасыр бұрын ... ... ... ... ... рухани ерекшеліктерін жоғалтпау мен қатар, соған сай қайталанбас пластикалық өнер ... ... ... сол ... ... нақты көріністердің сан алуан қырға ие болуымен ... ... ... ... ... де ерекшеленеді. Олар: тұрмыстың экзистенциалдық мәселелерін қатысты мүдделер; үйлесімділіктің адам мен табиғаттың бірлесе өмір ... ... ... ... кең ... ... ... мәдени әдет-ғұрыптар, мұраларының шектеулілігі; дүниежүзілік мәдени кеңістікке ерікті түрде енуі. ХХ ғасырдың соңғы онжылдығындағы және ХХІ ... ... ... ... ... мен ... ... өмірдің табиғатпен үйлесімділігі туралы асықпай айтылатын әңгіме, адам мен ... ... ... ... ... ... ... айналуы деп түсінуге болады. Бүгінгі күн, суретшілерінің шығармаларында жұмбақтық метафоралары және мән мен толықтырылады және сол арқылы жанданады, адам ... ... ... ... күндегі адам ой - санасының жаңа ағымдарымен ... ... мен ... пайда болады, суретшінің өмірге деген махаббаты, оны түсінуге бағытталған мәңгілік ұмтылысы да қайталанбас түрде өмірге қайта келеді.
Классикалық ... ... ... ... өзіндік жылнамасын жасайды және менің ойымша, Қазақстан өнерінде ең маңызды орынға ие болды. Тарих пен мифологиялық ... ... ... ... ... ... және таулы пейзаждар генетикалық есті бейнелі түрде жаңғыртуға, болмыстың мызғымас категорияларын ... ... ... ... ... олардың мифологиялық мәні, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлер мен салттардың ... ... ... ... ... ... ... және бейнелеу өнер құралдарымен ашып беруге мүмкіндіктер береді.
Ал осы үлкен өнерге балаларды ... ... ... ... ... бейнелеу өнерімен шұғылдану болмысты танудың тиімді құралы болып табылады және сонымен бірге көзбен көріп қабылдау, қиялдау, кеңістікті елестете ... есте ... ... және ... психикалық процестердің дамуы мен қалыптасуына жәрдемдеседі.
Бейнелеу іс-әрекетінде мектеп жасына дейінгі балалар бірқатар графикалық және ... ... мен ... меңгеріп, қоршаған дүниедегі заттар мен құбылыстарды талдауға үйренеді.
Сурет салу, ... ... ... ... жеке ... ... ... ұқыптылық, еңбексүйгіштік сияқты қасиеттері қалыптасады.
Бейнелеу өнерімен шұғылдану ... ... ... ... тілінің дамуына, олардың сөздік қорының байи түсуіне жәрдемдеседі. Педагог ... ... ... бірі ... ... ... сабақтың тақырыбын хабарлайды, тапсырманың орындалу ретін әңгімелеп береді. ... ... ... сөзі ... ... процесін терең ой елегінен өткізуге көмектеседі.
Бейнелеу іс-әрекетін дамыту мәселесіне көптеген ғалым, педагогтардың зерттеулері ... ... өнер ... ... ... атты ... (1887 ж.) ... суреттерін психологиялық талдауға арналған. Балалардың көптеген суреттерін зерттей отырып, бейнелеу шығармашылығының өзіндік ерекшеліктеріне ... ... жылы ... осы ... орыс тіліне аударылды. Балалар шығармашылығына көңіл аударатын кез жеткендігін сол кездегі суретшілер айтып ... Орыс ... ... бейнелеу өнеріндегі орны туралы еңбектер жарық көре бастады (Л.Г.Оршанский, А.А.Рыбников, К.М.Лепилов, Ф.И.Шмит және т.б.) ... ... ... ... педагогикалық позициядан - балаларда байқампаздық, есте сақтау, зейін қою, эстетикалық сезімдердің даму тұрғысынан қарау орыс ... ... тән ... ... атты ... ... қызығушылық туғызды.Ол баланың субьективті дүниесіне ену және осының негізінле оның ... мен ... ... ... ... ... қорытындыны ғылыми емес деп есептеді. Ол бастапқы сызықтары мен шимайларында бала әлі ештеңені білмейді деп дұрыс қорытынды жасаған. Бала айналасынан нені ... соны ... ... ... ... ... баға беру үшін оның тұрған жағдайын анықтау ... ... [18]. ... ... ... салу ... ... қажеттігін мойындады; ересектерге саналы еліктеу, оның пікірінше, баланың ... ... де, ... ... болуына да кедергі бола алмайды.
Тарихшы, педагог А.В.Бакушинский бабалар ... ... ... ... ... болып табылады және ол айналадағыны танып білудің ықпалымен емес, ... ... ... ... ықпалымен дамиды деп дәлелдеді.
А.В.Бакушинский тектік тәжірибе ретінде балалар шығармашылығы жетілдірілген және онымен салыстарғанда ересектер шығармашылығы ... әрі ... ... деп ... ... бала ... ... үйрене алмайды деп балалар шығармашылығын жоғары бағалады.
Мұнан кейінгі жылдарда көркемөнер тәрбиесін дамытуда: балалар ... ... ... заманғы болмысты бейнелеу болып табылатынын, ал осыған байланысты баланығ қоршаған өмірмен етене араласуына қамқорлық жасау ... ... ... мақсаттардағы өнердің және балалармен жұмыс жүргізуде оны пайдаланудығ маңызын түсіну; баланың шығармашылық қабілеті тек ... ... ... ... ... ғана ... дами алады деген пікірдің орнығуы сияқты неғұрлым дұрыс тенденциялар байқалды.
Бұл мәселелерді шешуде ... ... роль ... Ол бейнелеу іс-әрекеті әдістемесінің негізін қалады. (1924ж.) жұмысында балалар шығармашылығына ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбие беру;
* байқампаздықты, түс пен ырғақ сезінуді дамыту.
Өткен ғасырдың 60-жылдардың аяғына қарай ... ... ... ересек жастағы балалардың мүсін жасаудағы шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі жөнінде (Н.Б.Халезова), балалардың мүсін жасауының сенсорлық негіздері туралы (Н.А.Курочкина, Е.А.Корзакова) арнаулы ... ... ... ... ... ... түрлеріндегі балалар шығармашылығы зерттелінді:
* сурет салудағы графикалық іскерліктің қалыптасуы туралы (Т.С.Камарова);
* мектеп жасына дейінгі ересек жастағы ... ... ... салу ... және ... басшылық жасау әдістері туралы (Р.Г. Казакова);
* мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық образдарының ықпалы туралы (Л.В.Компанцева);
* мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... - ... іс-әрекетінің қалыптасуы туралы (З.А.Богатеева);
* декоративтік аппликациялық жұмыстардың материалында балалардың бейнелеу әрекетінің сенсорлық негіздері (Е.С.Рогалева) және т.б. ... ... ... [20, 21, ... ... дейінгі балалардың бейнелеу қабілеттерін дамыту аса маңызды мәселе. Ал кез келген іс-әрекетке деген ... ... ... ... бар ... туа біткен нышандарға байланысты олардың даму дәрежесі ... ... әр ... ... ең ... ... дарынды талантты, алуан түрлі нышандар бойында қолайлы үйлескен адамдар жете ... ... ... және ... ... деп бөледі. Бейнелеу іс - әрекетіне деген қабілеттілік арнаулы қабілет қатарына жатады.
Әрбір қабілет жетекші, негізгі және ... ... ... психиканың ерекшеліктеріне тәуелді күрделі құрылымға ие.
Бейнелеу іс - ... ... ... ... ... болып табылады, қиялсыз ойдың өз көрінісін табуы мүмкін ... ... ... ... оның ... ... толық қабылдауды қамтамасыз ететін жоғарғы табиғи көру сезімталдығы; дағдыларды ... және ... ... ... қолдың ерекше іскерлігі болып табылады.
Бейнелеу іс - әрекетін ... ... және осы іс - ... фонын құрайтын қасиеттер белгілі бір эмоциялық көңіл - күй болып табылады.
Оқыту жүйесін жасаған кезде бейнелеу және ... ... ... осы ... ... ... ... қабілеттілік әр адамның бойында дамыған болуы мүмкін. Бірақ осы іс - әрекетке туа біткен жақсы нышандары бар адам өнер ... ... ... ... ... ... дейін қабілетін дамыта алады, бұл кезде қолайлы нышандары неғұрлым аз адамдар қабілетін заттарды сауатты, графикалық ... ... ... ... ... дейін ғана дамыта алады.
Бейнелеу қабілетін дамыту үшін маңызды мәні бар анатомо - ... ... ... ... келген саладағы қабілеттілікті дамытуда үлкен роль жоғары дәрежелі нерв қызметінің үлесіне тиеді. И.П.Павлов адам ... оның ... ... ... ... нерв қызметінің екі типі - көркемдік және ойшылдық (ақыл - ой ) ... ... ... - ... типте ойлау бейнелі, айқын, әсерлі болып келеді. Екінші - ойшыл типте ойлау абстракциялы, сөздік формаларға ие. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... де, абстракциялы да болып келеді.
Тиісті жағдайларда жоғары дәрежелі нерв қызметінің көркемдік типіне жататын адамдарда бейнелеу қабілетттілігі ... ... даму ... жете ... ... ... дамыту үшін көру аппараттары құрылысының да маңызы бар. ... ... ... ... ... ... ... сезе білуге әсерін тигізеді, ал түсті сезе білу суретші үшін соншалықты маңызды. Көзінің тор қабығының қолбалық ... ... ... адам ... ... ... алмаудан жапа шегеді, көбіне қызыл немесе жасыл түстерді ... ... ... ... жапа шегетін адамдар спектр түсін негізгі екі тонда - сары және көгілдір тонда қабылдайды. Мұндай адам ... ... ... ... ... оны ... ... бере алмайтыны айқын.
Көздің өткірлігі де, яғни заттарды алыс ... ... білу ... де көру ... құрылысына байланысты. Көздің белгілі бір қашықтықтан айыратын заты неғұрлым кіші ... ... оның ... де ... ... ... ... көру көздің микроқозғалыстарының көру актісіне қатысуына ... ... ... бар адам ... ... ... ... дамытудың жоғары сатысына жете алмайды, ол бар болғаны дұрыс графикалық бейнелей білуге ғана ие болуы мүмкін. Скульптура ... ... ... ... ... ... ... кемістік көп кедергі жасамайды, дегемен де толыққанды ... ... ... ... ... процесінде заттардың формасын, олардың пропорциясын, түсін көзбен көру арқылы қабылдай отырып, адам ... ... ... яғни ... ... ойлау процесі күшейе түседі.
1.2
Бейнелеу және құрастыру әрекеттері арқылы мектеп ... ... ... ... ... және ... әрекеттері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылығын дамыту өзекті мәселе.
Баланың бойындағы табиғат берген ерекше қабілетті, ... тани ... оның әрі ... ... бағыт-бағдар беру қажеттілігі әлі күнге дейін маңыздылығын жоймай отыр.
Қабілеттілік пен шығармашылық ... - Орта Азия мен ... ... да ... ... Араб сөз бостандығының негізін қалаушылар (Әл-Хорезми, Фердауси, Әл-Фараби, Ибн ... ... және т.б.) ... логика, химия, астрономия, география, медицина, психология ғылымдарымен бірге жас баларды тәрбиелеу мәселелеріне көп еңбектер арнаған.
... ... ... ... ... ... шығармашылық кез келген іс-әрекеттің нәтижесі ретінде қарастырылады. Адамның жоғары әрекетке ұмтылуын мақсат еткен Эрос туралы ілім Платон ... ... ... Шығармашылықты адам табиғатының шексіз мүмкіндіктерімен байланыстырады. Бұл дәуірде шығармашылық - көркем шығармашылық тұрғысында қарастырылады, өнер иесі мен ... өнер ... ... ... пен жеке ... ... ... болады.
И. Кант еңбектерінде шығармашылық адам еркіндігі мен субъективтілігіне тікелей қатысты адамның саналы және санадан тыс ... ... ... сипатталады.
ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы шетел философиясында механикалық-техникалық ... ... ... ... басымдыққа ие және өзара қарама-қайшылықта айқындалады. Шығармашылық тұжырымдамаларының ішіндегі ең белгілісі - интуитизм бағытында берілген А. ... ... ... - өмір ... жаңалықтың дүниеге келуі, субъективті құрастырмалы іс-әрекетке қарама-қайшы ... ... ... ... құбылыс (табиғатта-дүниеге келу, өсу, жетілу процесі, санадағы жаңа кейіп-бейненің пайда болуы).
Экзистенциализм тұсында шығармашылықтың бастауы - ... ... ... ғана ... тұлғаның әлеуметтік және табиғи әлем аясынан мақсатты түрде шығуы.
ХХ ғасырдағы прагматизм, инструментализм секілді философиялық бағыттарда шығармашылық ... ... ... ... шешу ... ізденіс нәтижесі, өнер табу болып есептелінеді.
С.О.Грузенберг шығармашылық теориясының ... ... ... ... ... ... ... негізделген) [23]. Ал бүгінгі күннің шығармашылық іс-әрекет саласындағы зерттеулер шығармашылық теориясының төртінші түрі ... ... ...
Шығармашылықтың қозғаушы күші - қарама-қайшылық, шығармашылық мазмұны - қарама-қайшылықты шешу, ал сұраныс пен қажеттіліктерді қанағаттандыру - ... ... - ... ... ... ... шығармашылық даму деңгейі - жалпы тұлғаның даму көрсеткіші бола алады. Философтар С.С.Гольдендрихт пен Л.А.Пьянова атап көрсеткендей, ... ... адам жан ... ... ... - ... ... күші арқылы өзін-өзі дамыту және өзін-өзі жетілдіру жүзеге асырылатын жаңартушы және жалпы мәдени-тарихи ... ... ... ... ... және ... ғылымдардың дамуымен шығармашылық қабілет мәселесіне көзқарастар дамып өзгеріп отырды. Түрлі психологиялық мектептер шығармашылық феноменіне, ... ... ... ... ... деген өзіндік тәсілдерін ұсынды.
Шығармашылық - өзін-өзі оң бағалауға мүмкіндік беретін және өз дамуында ... ... ... ... ететін күш. Бірақ әлеуметтік факторлар жеке тұлғаның имманентті қасиетін басып, оны қоршап, жеке тұлғаның шығармашылық тұрғыдан өзін-өзі көрсетуіне мүмкіндік бермейді. ... ... ... ... табиғатын анықтауда негізгі бағыт заттар мен идеялар саласындағы жаңа өнімдерге емес, сол ... ... оның ... ... басымдық береді. Сонда оның өлшемі болып нәтижесінің сапасы емес, шығармашылық ... ... ... мен ... ... табылады, себебі шығармашылықтың өзі - бұл ... ... ... ... ...
Ғылымдағы гуманистік бағыт адамның шығармашыл табиғатына деген үміткер ... және ... ... ... ... деген қоғамның өсіп келе жатқан сұранысы, жаңа ғылыми технологиялардың өсуі - креативтік саласындағы зерттеулерге жаңа қарқын берді. ... және ... ... ... мен ... ... шығармашыл дамуының моделін құрауда шығармашыл дарындылық ... жаңа ... ... пен ... зерттеу мәселесіне бірқатар ғалымдардың қызығушылығын (Дж. Гильфорд, Дж. Рензулле, К.Тейлор, Е.Торренс) оятты [24].
А.В.Морозов, Р.М.Голубчик т.б. ... ... ... ... ... ... ... жалпы ұстанымдарды белгіледі:
● шығармашылық - жаңа тәсілге сәйкес қажеттіліктерге бейімделу қабілеті, жаңаша бейімделу ғана даму мен өсуге ... ... ... ... үш ... бар: нәтиже, адам және процесс.
● адам бойындағы жаңарулар, жаңа нәтижеге жету процесс сипаты ретінде жаңашылдық, үйлесімділік, ... ... ... және ... қою ... ...
● шығармашылық нәтиже түрі сан алуан [23].
Е.А.Колесникова зерттеулерінде шетелдік және отандық психологтар еңбектеріндегі ұғымына берілген ... ... ... ... жасалынған [24]. Оның ішінде гуманистік бағыттағы: деп дәлелдеген ... ... пен ... ... А.Маслоу: , - деп түсіндіреді [24].
Қазіргі ғылым жетістіктері шығармашылық барлық адамдарда болуға тиісті сапа және де қабілеттің мұндай дәрежесіне ... бір ... ... ... ... ... ... болатындығы жайында көп айтылды. Өкінішке орай бұл түсінік әлі барлық адам санасынан берік орын ... жоқ. ... ... ата-аналар, тәжірибелер алдында бала шығармашылығының бастауын, қайнар көзін ашып, оның тұлғалық тұғырғы ... ... ... ... тұр. ... ... жеке ... дамытудың жағаша көзқараспен қарап, оған әлемдік ғылым мен прогресс деңгейіне ... ... мен ... беру ... ... ... мақсат - жас ұрпақтан өркениетті қоғамның еріктің өз бас бостандығын қорғай алатын, бүкіл адамзат құндылығын ... ... ... ... қалыптастан шығармашыл тұлға тәрбиелеу.
Үнемi тануға, бiлуге деген кұштарлықтың болуы адамның болмысының басты ерекшелiгi сол ұмтылысының арқасында ол ... ... жан - ... ... дами ... мен ... ... қарым-қатынасы барлық уақытта педагогиканың өзекті мәселесі болып отырған Я.А.Коменскийдің еңбегінен бастап, оқытудың ғылыми негізін іздестіру ... ... ... ... оқушының жеке мүмкіндіктері мен олардың жасының даму процесіндегі өзгерістерін дамыта оқытудың ғылыми негізін іздестіру басталған. Бұл мәселеге орыс педагогикасының ... ... К.Д. ... ... аударған. Ол өзінің атты еңбегінде, баланың түрлі жас ерекшелігі кезеңіндегі негізгі психологиялық даму ерекшеліктерін айта ... ... ... ең ... факторы оқыту мен тәрбиелеу деп жазды.
Оқыту мен тәрбиелеудің арақатынасы жөніндегі мәселе одан бергі уақытта да, өз өзектілігін жойған жоқ. Оны ... ... ... ... бірі ... ... отырып, оқыту мен дамудың арақатынасы мәселесін шешудің өзіндік тәсілдерін ұсынды:
- Оқыту мен даму ... ... екі ... ... ... ... ... оқыту мен даму процесінде пайда болатын мүмкіндіктері пайдаланады;
- Оқыту мен даму екі ... ... ... ... ... кейін жүріп отыруы мүмкін, сонымен қатар дамуды алға жылжыта отырып, оның алдында болуы да ... ... мен ... арақатынасы мәселесінің шешімін түрлі зерттеушілер әр түрлі тәсілдермен іздестіреді:
* Д.Б.Эльконин мен ... ... ... ... ... ... деп есептеді;
* Н.А.Меченская, Д.И.Богоявленская, Е.А.Кабанова-Миллер білімді, іскерлікті және дағдыны меңгеру тиімділігі ақыл-ой іс-әрекеттерінің тәсілдерін жетілдірудің көмегімен арттыруға болады деп дәлелдеді;
* ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге мән береді;
* Л.В.Занков оқытудың дамытушылық әдістеріне ең бірінші, оқыту процесінің өзін ... ... қол ... ... деп ... ... ... баланың ой-өрісінің дамуына ақыл-ой әрекеттерінің кезеңі қалыптастырудың әсерін зерттеді [25,26,27].
И.И.Подласый ұғымына ғылыми ... ... ... ... . Ал ... ... сұраққа жауап іздестірсек, одан мынаны көруге болады:
Л.С.Выготскийдің пікірінше алғашқыда оқытудың тиімділігі алынған білімнің көлемінен, сапасымен ... ... ... ... ... ... ... негізгі түрлерінің қаншалықты дамығандығымен өлшенеді. Іс-әрекеттің жекелеген түрін ойдағыдай, әрі нәтижелі етіп орындаудан ... ... - ... деп ... Қабілеттің негізгі түрінің бірі- жалпы күрделі қабілет. Жалпы күрделі қабілет-білім беру үрдісінде қалыптасқан жеке тұлғаның интеллектуалдық ұйымдастырылуы.
Баланың ... ... ... өзінің тамырын адамзат тарихының тереңінен алады. Бүкіл бір халықтың ұстазы Абай өзінің 43-ші қара сөзінде бала ... ... ... әрі ... ... ... ... ететін, сонда ғана олар пайдаға асатынын жазған. Ал назардан тыс қалған қабілеттер бара-бара ... жоқ ... ... өмірін ағарту, тәлім-тәрбие арқауы деп ойлаған үлкен жүректі ұстаз Ы.Алтынсарин арнайы психологиялық ... ... да, ... ... ... ойға толы ... ... тағдыры туысынан белгіленбейтіндігін, адамдық қасиеттердің, қабілеттердің қалыптасатын жері-өмір талқысы, әрекет ету екенін ескертеді.
Ғасыр өткен сайын ... ... ... өз жалғасын тауып келеді. Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, ... ... т.б. ... ... жас ... ... ... халқының әдет-ғұрпы салт-дәстүрі, мәдениеті арқылы тәрбиелеу керектігін өз еңбектерінде атап көрсеткен [9].
Педагогика ғылымы еш нәрсеге бейімі, қабілеті жоқ адам ... ... ... ... Сол себепті балалардың кеңінен өрістете дамытуда мектеп мақсатты түрде ықпал ете алады.
Баланың шығармашылық қабілеттерін талдау ең ... ... ... ... ... ... талап етеді.
Күнделікті ауызекі сөзде қабілет деген атауды жиі қолданамыз. Мәселен, мұғалім оқушыға мінездеме бере ... оның бір ... ... ... ... екендігін атап өтеді. Психологтардың зерттеулері бойынша, әрбір жаста шығармашылыққа баулуға өзек ... ... ... ... ... атап айтқан.
Қабілет біреуде күшті, біреуде шамалы болып келуі мүмкін. Қабілеттің өлшемі- белгілі бір ... ... ... ... ... белгілі бір әрекетті орындауға жағдай жасайтын жеке ерекшеліктері дей ... олар ... ... ... ... қалыптасып, әрі қарай дамып отыратындығын атап көрсеткен.
Қ.Жарықбаев, қабілет -белгілі бір істі үздік орындауға мүмкіндік беретін адамның әртүрлі жеке қасиеттерінің ... ... яғни адам ... ... ... ... қабілет - білім алуға қажетті адамның психологиялық ерекшелігі- деп атайды.
Ал, Т.Тәжібаев: Қабілет іс -әрекеттің белгілі бір түрін ... ... ... ... жеке қасиеті,-деп жазды [33].
Педагогика және психология түсіндірме сөздігінде, қабілет-бір іс-әрекетті орындаудағы тұлғаның жеке дара қасиеті. ... ... ... бір ... берілген уақыт ішінде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ... ... ... ... талант,-деген анықтама берілген.
Қабілеттің дамуы оны қажет ететін қызмет ... және ... ... үстінде көрінеді. Қабілеттің ойдағыдай дамуы адамда тиісті білім жүйесінің икемділік пен дағдының болуына байланысты болады.
... ... ... ... саны баршылық. Қабілеттер-деп әрекеттің талаптарын қанағаттандыратын және үлкен жетістіктерге жеткізетін адамның ... ... ... ... алғаш қабілеттер мәселесін көтерген С.Л.Рубинштейн іс-әрекеттің қабілет дамытудағы ролін нақтылады. Осыдан бастап қабілеттердің әрекетте дамитындығы жайлы теория ... бұл екі ... ... қарастырылатын болды.
Қабілеттер жайлы ой пікірлерді әрі қарай өрбіте ... ... ... тек ... ... жиынтығы ғана емес, оларды қолдана білудегі дербестік,саналылық,шығармашылық деген пікір айтады.
Баланың шығармашылық қабілетін дамыту мәселесін көтеру ... ... ... ... оқушының шығармашылық қабілеттерінің дамуы басты нысана болып алынумен байланысты түсіндіруге болады.
Халқымыздың деп ... ... ... адам табиғатының шексіз мүмкіндіктерін көрсетсе керек.
Шығармашылық - бүкіл тіршіліктің ... Адам ... ... бастаған кезінен бастап, бүгінгі күнге дейін жеткен жетістіктері шығармашылықтың нәтижесі. Бұған ... және жеке ... ... ... ... Әр жаңа ... ... дейінгі ұрпақтың қол жеткен жетістіктерін меңгеріп қана қоймай, өз іс-әрекетінде сол жетістіктерді жаңа жағдайға бейімдей, жетілдіре отырып, барлық салада ... ... қол ... бүгінгі күрделі әлеуметтік-экономикалық жаңарулар тұсында шығармашылық қабілеттер басты нысана болып, керісінше, балада шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... өмірдегі сан алуан қиыншылықтарды шешу тек шығармашыл адамдардың ғана ... ... Тек ... қана ... ... ... деңгейде болмасын адамға өмірдің мәнін түсінуге, бақытын сезінуге мүмкіндік әпереді.
Баланың ... ... ... жолдарын, құралдарын анықтау психология мен педагогика ғылымдарында өте ... ... ... ... әлемдік мәдениеттің барлық дәуіріндегі ойшылдардың назарында болғандығын жасауға деген көптеген ізденістердің болғандығынан байқауға ... Бұл ... ... ... ... ... деп айтуға болмайды. Сондықтан шығармашылық оқу тапсырмаларының ... ... күн ... ... озық ... ... жаңа сана, рухани сапа қалыптастыру және дамытуда тың жолдар мен соңғы шешімдер іздестіру ... ... ... К.Д.Ушинский, Ы.Алтынсарин А.С.Макаренконың шығармаларында қабілеттерді дамытудың жолдары қарастырылса, бала ... ... ... ең ... ... ... енгізген М.Жұмабаев болатын [34].
Кеңестік исихологтар мен ... ... ... ... ... ... Л.В.Занков, В.А.Ккрутецкий, Б.М.Тепловтың өз республикамыздағы көрнекті ... ... ... ... ... ... еңбектерін жеке тұлғаны дамытудың теориясы және практикасының алтын қоры деп ... ... ... ... ... ілім біркелкі дамып отырған жоқ. Мысалы:1930-1940 жылдардың арасында тұлғаға деген тұрпайы-социолистік көзқарас қалыптасқан кезде қабілеттер ... ... ... да, ... ... да ... тасталған болатын.
Тек, 1950 жылдардың ортасынан бастап, бұл мәселе қайта ... ... ... ... ... ... жайлы іргелі зерттеулер жасалды. Олар: музыкалық қабілеттер Б.М.Теплов, бейнелеу өнеріне деген қабілеттер В.П.Ягункова, математикалық қабілеттер ... ... ... ... ... ... [37].
Республикамызда бұл мәселеге назар аударған ғалымдар Ә.Қоңыратбаев, С.Тілешева жоғары сыныптарда шығарма ... ... ... мен ... ... ... ... шығармашылық деңгейге көтеру жолдарын қарастырса, Қ.Ә.Жаманбаеваның зерттеу жұмысының негізгі идеясы-оқушыларды сөз ... ... ... ... ... М.Мұхамедин ойын арқылы шығармашылық қабілеттерді дамыту жолдарын айқындайды. ... - ... ... табуға бағытталған қабілеттер деңгейі.
Осы саланы тереңірек зерттеген дәрігер әрі психолог А.Н.Лук әрекет ... ... ... ... ең ... ... ойлауға байланысты деген пікір айтады [21].
Шығармашылық қабілеттердің белгілері ретінде: мәселені қарастырудағы қырағылық, ... ... ... ... қол ... ... ... білуді, ақылдың икемділігін, ойдың оралымдылығын, әрекетті бағалай білуді көрсетеді.
Әрекеттің шығармашылық қабілеттерді дамытуы үшін қажетті ахуалдың ... ... және ... ... ... ... тыс сынау сияқты психологиялық кедергілермен күресу қажеттілігіне тоқталады.
Жоғарыда аталып кеткен еңбектерде шығармашылық қабілеттердің белгілерін анықтау, шарттарын айқындау, ... ... көп ... ... ... ... ... құрайды. Шығармашылық педагогикасының басты мақсаттарының бірі де осы. ... жету үшін ... оқу ... да ... өз ойын жетілдіруге, шығармашылыққа баулуға құрылуы тиіс.
Мектепке дейінгі балалардың қабілеттері екі түрлі ... ... ... ... бала оқу ... ... ... осы кезге дейінгі жинақталған тәжірибесін меңгерсе, екіншіден, ... ... ... ... арқылы өзінің ішкі мүмкіндіктерін дамытады. Оқу әрекетінен шығармашылық әрекеттің айырмашылығы-ол баланың өзін-өзі ... өз ... ... ... ... жаңа әдіс-тәсілдерді іздейді. Проблеманы өзінше, жаңаша шешуге талпыныс жасайды.
Шығармашылық әрекетте баланың іздену жұмысы басты нысанада болады да, ... ... шешу ... ... жеткізетін шығармашылық қабілеттерді дамытады.
Бүгінгі балалар кез-келгені шығармашылық тапсырмалар шешуді табыспен меңгере алады. Тек ол ... ... ... шебер ұйымдастырушылық қажет. Л.Н.Толстой Ясная Полянадағы мектебінде бала тек іс-әрекет, ойлау еркіндігі бар жағдайда ғана шығармашылық қабілеттерін дамыта ... ... ... ... ... оқу, оның ... баланың тұлға болып қалыптасуына қызмет ету керек деген бағыт ұстанады. 1862 жылы жарияланған шығарма жазғандарын келтіреді. Л.Н.Толстой егер бала ... бір ... ... ... ... ... тек ... қайталаса, еліктесе, ол үлкейгенде де өздігінен ешнәрсе шеше алмайтын адам болады деген.
Бұдан шығатын ... бала ... ... ... ұйымдастырылған шығармашылық жұмыстардың қатысушылары болғаны дұрыс. П.П. Блонский сөзімен айтқанда, [26].
Б.Тұрғынбаеваның (1999 ж.) атты оқу ... ... ... ... Бұл оқу ... ... шығармашылық қабілет жайлы теориялар, дамыта оқытуды қалыптастыру, тәжірибелер туралы сөз етеді. Әсіресе, балалар мен жүргізілетін жұмыстар, ... ... орын ... ... педагогикалық-әдістемелік баспасөз беттерінде де шығармашылық жұмыстар туралы азды-көпті материалдар беріліп жүр. Мұның бәрі қазіргі өмір ... ... ... ... таба ... ... Осы ... зерттеуші педагог- психолог ғалымдардың назарын аударған пробеламалардың бірі бұл балалардың шығармашылық қабілетін дамыту болып отыр. Мектеп жасына дейінгі балалардың ... ... ... ... келгенде ең әуелі біз зерттеу проблемамыздағы негізгі категория- ұғымының мәнін анықтауға келеміз.
Шығармашылық сөзінің төркіні, этимологиясы , , ... ... ... ... жаңа ... ойлап табу, сол арқылы жетістікке қол жеткізу деп ... ... ... ... ... деп ... ... әрекетті атаған. Шығармашылық-өте күрделі процесс. Ол іс-әрекеттің түрі болғандықтан, тек адамға ғана тән.
Ұзақ ... бойы ... ... адамның қолынан келе бермейді деп қарастырылып келсе, қазіргі ғылым жетістіктері қабілеттің мұндай дәрежесіне кез-келген баланы көтеруге болатынын көп айтуда.
Шығармашылық дегеніміз - бұл ... өмір ... ... ... ... ... Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен саналы, ... ... ... ... ... ... Адам бойындағы қабілеттерін дамытып, олардың өшуіне жол бермеу адамның рухани күшін нығайтып, өзін-өзі тануына ... ... ... ... оқу ... ... ... айтылған ойлары мен жасалған тұжырымдамалары талдай отырып: - деген тұжырымын жасайды. Ал бастауыш сынып оқушысының шығармашылығы-тек өзіне ғана ... ... ... субьективті жаңалық.
Алайда, біздің өмірімізде әр адамның жаңалық ашуы сирек кездесетін жағдай. Неге? Американдық ғалам Н.Роджерстің ойынша әр адам бала кезінен ... , , - ... ... ... көп ... Кейде тіпті жазада қолданып жатады. Адамдардың өз бойындағы шығармашылыққа қорқа қарау, - ... ... ... ... ... келе ... ... анықтамалар да өзгере бастады. Соңғы жылдары сөзімен қатар ұғымдары астарласа қолданылып жүр. Сонымен бірге шығармашылыққа мынадай ... ... ... - бұл өте ... ... ... Ол іс-әрекеттің түрі болғандықтан, тек адамға ғана тән деп көрсетіледі. Бірақ біз осы ... ... ... ... бірдей тән бе? Шығармашылық кез-келген адамның бойында кездесеме? деген сұрақтар туындайтының аңғарамыз. Ия, біз ұзақ ... бойы ... ... адамның қолынан келе бермейді - деп ... ... ... шығармашылық-әр түрлі бағытта жүретін ой түрі,- деп қарастырады.Ол шығармашылықтың төмендегідей параметрлерін белгілеген:
* проблеманы көре білуі қабілеті;
* идеяны талдай білуі қабілеті;
* ... ... ... ала білу ... оригиналдылық:
* идеяны жетілдіре білу қабілеті;
* талдай және ... білу ... ... деп ... ... көру ... ... отырып, құрамын төмендегідей сипаттайды:
1. Проблеманы шешуге жауапкершіліктің пайда болу процесі;
2. Проблеманы шешу жолдарын қарастырып, болжам жасау;
3. Тексеру, болжам дұрыстығын ... ... ... ... ... хабарлауы.
Психологтардың зерттеулері бойынша, әрбір жаста шығармашылыққа баулаға өзек ... ... ... ... ... ... ... бала-бақшадан бастап мектеп бітіргенге дейін үзбей әрі жүйелі, әрі ... ... ... ... ... ... дамытып отыруы қажет дейді. Бұл жас ой қызметіне ерекше ынтамен ұмтылып тұратын кезең, алғырлығы, шапшаңдығы, сезімталдығы басым кезең. ... ... ... қалмай, ішіне сақтап тұра алмайды, нені болса да ашық, еркін айтады. Мақтау сүйгіш, тәрбиеші жетегіне тез көнгіш - таптырмайтын тамаша ... бар ... ... қайшылығы да мол кезең. Бала бойындағы қасиеттердің бар шығармашылық үшін тиімді-тиімсіз жақтары үнемі қатар келіп, ... ... ... отырады.
Мектеп жасына дейінгі балалармен шығармашылық жұмыс кезеңіндегі тиімді жағы: дүниені қиялына қиыстыра алады, белсенділік ... ... ... еріп ... ... ... ... сенеді, сурет салуға құмар болып келеді.
Ал тиімсіз жағы: қиялы тұрақсыз, бір образды, сюжетті ұстап тұра ... ... ойын ... ... ... ісін аяқтауға шыдамсыз, балаларды өзіндік сын мүлдем жоқтың ... ... ... ... ... ... осы аталған жайттарды ескере отырып, әр сабақта балалардың шығармашылық қабілеттерін арттырып отырған дұрыс. Яғни бала әдемі, ... ... ... ... жұмыстардың қатысушылары болғаны дұрыс. П.П. Блонский сөзімен айтқанда, .
Оқыту барысында балалардың бейнелеу қабілеттері мен шығармашылығын қалыптастыру және дамыту мәселесі шығармашылық ... ... ... тұратындығын, яғни неден басталып, немен аяқталатындығын білуді талап ... ... ... математигі Адашар шығармашылық процесті 4 кезеңге бөледі. Олар: 1.Дайындық кезеңі. 2.Инкубация,ж асырын идеялар,тұйыққа тірелу кезеңі. 3.Интуицияның жарқ ... ... ... ... ... ... процесті 5 кезеңге бөледі.Олар: 1. Айқын және дұрыс ... ... 2. ... ... ... ... ... 3.Проблемадан уақытша кету. 4.Интуицияның оянуы.Инсайт. 5.Нәтижесінің дұрыстығын тексеру.
Ал Б.Тұрғынбаеваның әдістемелік оқу құралында балаларға тән шығармашылық процестің ... ... ... ... топтастырады:
1.Жаңалықпен бетпе-бет келу.
2.Шығармашылық белгісіздік, екіұштылық.
3.Шешімнің жарық ... ... ант. ... ... ... процестің әр кезеңінде бала бойында әр түрлі сапалық қасиеттер қалыптасып жатады. ... ... ... ... ... ... ... күдік, шығармашылық елес орын алады. Белгісіздік кезеңіндегі табандылық, ... ... ... қалыптастырса, еңбектің нәтижесі баланы жоғары көңіл-күйге бөлеп, жаңа істерге жігерлендіреді. Мұның барлығы Мектеп жасына дейінгі балаларында болуға тиісті қасиеттер ... ... ... ... астасып, қабысып жатуы әбден мүмкін. Оларда ... әрі ... ... отыратын сапалар да бірі анық теріліп, бірі керісінше уақытша көмескіленіп ... ... Дей ... ... ... әр баланың бойындағы табиғи, қайталанбас ерекшеліктермен ... ... ... ... көп ... шығармашыл тұлғаның таңғажайып үлгісін құрайды. Шығармашылық ... ... ... бірі де ... ... ... өнімді және шығармашылықты ойды қалыптастыратын оқыту дамытуы болып есептеледі.
Жеке ... ... ... ... И.Я.Лернер мен М.Н.Скаткин білім беру мазмұнынының теориялық тұрғыда білім іскерлік, дағды жүйесін түсіндіруде, шығармашылық іс-әрекет пен ерікті сезім тәжірибесін меңгеруді ... ... ... ... ... ... дамыту үшін баланы неге үйрету керек, қалай үйрету керек, әлде оны өз ... ала ма ... ... тууы ... Ол үшін оған ... ... дайын болуы керек. Балаларды ... ... ... ... бала ... ... балалары айналысуы үшін жағдай, мүмкіндік туғызуы керек;
-шығармашылық процеске баланы үзбей, ... ... ... ... ... ойын-тапсырмалардың мазмұнын оқушылардың жас ерекшелігіне, қызығушылығына сай тұрған ... ... ... көтермелеу керек.
Осы бір ерекшеліктерді баланың ... ... ... ... ... ... жаттықтыра отырып мақсатты түрде дамыту ... ... ... ... ... ... ұлыларын еселеуге үлес қосады. Жаңа құндылыққа ... ... бала ... ... ... ерте ... оның ... қабілеттерін тұрақты қолдап, дамытып отыруды көздейді. Ал ... ... ... ... ... екі ... әрекетте дамиды. Біріншіден кез-келген бала оқу әрекетінде адамзат баласының осы ... ... ... ... ... ... ... бала шығармашылық әрекеттер орындау арқылы өзінің ішкі мүмкіндіктерін дамытады. Оқу ... ... ... ... ол ... ... қалыптастыруын, өз идеясын жүзеге асыруына бағытталған жаңа әдіс-тәсілдерді іздейді. ... ... ... ... ... ... әрекетте балалар екі түрлі мүдделер көзделген әртүрлі мақсаттар шешеді. Мысалы: оқу ... ... бір ... ... ... ... ... орындалса, шығармашылық әрекетте баланың іздену жұмысы ... ... ... ... оқу ... баланың жалпы қабілетін дамытса, шығармашылық әрекет нақты ... шешу ... ... ... ... ... шығармашылық әрекеттерге әртүрлі ... ... ... ... ... Құнанбаев адамды қоршаған орта - табиғаттың бір бөлігі дей келе, табиғаттың адам ... ... ... сыйы - ... ... ... ... деген ұмтылысы деп есептейді. Бірақ, бала өсе келе осы қасиетті біртіндеп жоғалта береді. Ұлы ойшыл адамның ойы мен ... ... ... ... ... деп ... "Кей қасиет туа бітеді, ал кейбірі еңбек арқылы қалыптасады".
Абай "жетінші қара сөзінде" баланың ақыл-ой, қабілеттілік ... ... ... ... "Жас бала ... ... 2 ... мінезбен туады. Біреуі - ішсем, жесем, ұйықтасам деп туады. Бұлар - тәннің құмары, бұлар болмаса, тән ... ... үй бола ... һәм өзі ... ... Біреуі білсем екен деп, не көрсе соған талпынып, жалтыр-жұлтыр ... ... оған ... аузына салып дәмін тартып қарап, тамағына, бетіне басып қарап, сырнай-керней болса, дауысына ұмтылып, онан ежетіңкірегенде ит үрсе де, мал ... да тура ... "ол ... "бұл не?", деп "ол неге ... "бұл неге ... деп, көз ... құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның бәрі жан құмары, білсем ... ... ... ... екен ... ... ... үйренсем деген талабын ұштайтын, жеке ерекшелік қасиет, қабілеттерін ескере отырып оларды біліммен, ... ... ... ... ... және ... әлеуетін дамытатын тәрбиеші-ұстаздың ерекше мақсатты қызметінің қажеттілігі жоғары.
Балалар ерте кезден бастап ... бір ... ... ... ... ... ... өлең айтады, белгілі бір музыкалық құралда ойнайды, мүсін салады). Бірақ бұл қабілеттілікті қалыптастырып, жүйелі дамытып ... ол ... жас ... сайын бірте-бірте жойыла бастайды, жас жеткіншектің болашақ кәсіби өміріне бағыт-бағдар бере ... - ... жеке ... тән ... бір іс-әрекетті орындауда жетекші роль атқаратын ерекшелік, ... бір ... ... ... ... және ... ... беруі. Сонымен қатар, әркімнің қолынан жаңаны жасау мүмкіншілігі, оның ... ... ... ... ... қасиетінің ерекшелігі.
Жалпы адам баласы табиғатында қабілетсіз болмайды. Біреулердің қабілеті ... ... ... ... ... ... ... Өз қабілетіне сай маман иелері өмірде көздеген мақсаттарына қол жеткізе ... ... ... өз ... ... жасаған жұмысы көпшілік тарапынан өте жоғары, орташа немесе төмен қабылдануы мүмкін. Бірақ адам жасаған ... ... өзін ... ... деп ... болатын: [10].
Баланың өз болмысын тануға көмектесіп, қабілетін дамытып, жаңа рухани күш беру білімнің ең маңызды ... ... ... ... жалпы дамуы мен ойлау әрекетінің сапасын жақсартып, ... ... ... Л.С. ... де ашып ... Ол ... ойлау қабілетін белсендіретін және оған қажетті бағдар беретін, қажеттілігі мен қызығушылығын оятатын қозғаушы себептерге тоқталады. Ғалымның пайымдауынша, бала қабілетінің дамуы оның алға тез ... ... ал оның жас ... ... ... ... түрлерін терең меңгере алуына, білім қорына және алған әсерлеріне ... ... ... ... ... бәрі қызықтырады, ол бойындағы бар мүмкіндікті пайдалана отырып, қолынан келетін іс-әрекет түрлеріне белсене араласады, ... әрі ... ... жол ... ... ... орта және іс-әрекет түрлерімен белсенділікпен жан-жақты танысу тек қана ... ... ... ғана ... ... - тарихи-қоғамдық мәні бар, жаңашылдыққа бағытталған әрекет. Баланың бойындағы шығармашылық қабілетті дамыту, олардың өшуіне жол бермеу, оның ... ... ... өзін-өзі тануына көмектеседі. Өйткені жеке тұлға туынды ғана емес, тудырушы, жаратушы да. Адам өзін-өзі жетілдіруге де, сонымен қатар өзін-өзі ... да ... ... Шығармашылық - баланың танымдық ... ... ... ... жасау нәтижесінде туындайды.
Кез-келген бейнелеу және құрастыру әрекет негізінде шығармашылыққа жетеленеді: болжау алдын-ала ... ... ... сезу ... ... жүзеге асады. Болжап білу-адам әрекетінің мақсатты жемісі, ол ... ... ... ... ...
Баланың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту мүмкіндіктерін тиімді әдіс - тәсілдермен дамыту ... ... мен ... ... Тәрбиеші оқу мазмұнын түсіндіруде бала санасына , меңгертеді және баланы танымдық белсенділігін қалыптастырып, оларға бағыт ... ... ... керек. Қарама-қарсы нәрсені салыстыра алушылық, түсініксіз жағдайды таба білушілікпен өз бетімен жұмыс істеуге оқушы үйренеді.
Баланың бейнелеу және ... ... ... ... жетілдіруде баланың жас ерекшеліктерін есепке аламыз.
Г.С.Абрамов жастың өсуіне байланысты жаңа психикалық білімдердің қалыптасуын былай сатылап көрсетеді:
* 1-3 жаста заттық ... ... ... тіл, ... ...
* 3-6 жаста символдарды қолдану, талдап қорыту нормаларынан хабардар ету, бірлескен мотивтер, шартты-диалогтық бағыт;
* 6-10 жаста өз еркімен ... ... ... ... ... ... сынмен қарау) дүниетанымы қалыптасады.
Осы даму ерекшеліктерінің өзі бір-бірімен тығыз байланысты, бірінсіз-бірі өтпейді және ең маңыздысы ... деп ... ... Бала ... даму кезеңдері 1-кестеде көрсетілген.
Егер мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі әрекеті ойын болып келсе, оқуға ... ... оқу ... ... ... атқарады. Осыған орай баланың психикалық дамуы өзгерістерге ұшырайды. Себебі ойынға қарағанда оқу талабы бала үшін ... ... ... жаңа ... ... ... құрбыларымен қарым-қатынас жасауына психологиялық көмек қажет. Баланың ... ... әсер ету ... оқытудың қиыншылықтарын жеңуге мүмкіндік жасаймыз.
1-кесте - Бала психикалық даму кезеңдері

Балалық
кезеңдері
Жас аралығы
Кезеңдердің басты шарттары
1
Тікелей эмоционалдық қарым-қатынас жасау кезеңі
Алғашқы ... 1 ... ... ... жасау қажеттілігі, олармен психикалық ортақтығы қалыптасады.
2
Заттың манипуляторлық ... ... ... "Мен" ... ... ... ... бұл жаста сана қалыптасуы қатар жүре бастайды.
3
Ойын қызметі кезеңі
3-6 жас
Баланың қиялдауы мен ақыл-ой ... ... ... тілі ... ... ... жас
Оқу арқылы оқушылрадың теориялық санасы мен теориялық ойлауы, ... ... мен ... ... - ... Психология атты оқу құралынан алынды.
Балалардың оқу материалын жүйелі және мәніне қарай ұғынуында салыстыру ой операциясы негізгі рөлді ... ... бір ... өзге ... айырмашылығын немесе екеуінің де ұқсас жақтарын айыру болғандықтан, ой процестерінің ерекше түрі болып саналады. Оқу ... ... ой ... бірнеше түрі кездеседі. Сондықтан оны баланың оқуға деген ынтасын арттыру үшін пайдаланамыз.
Жапонияда оқыту мен тәрбиелеу негізгілерінің бірі ретінде ... ... ... ... оның ... ... ... түрде өзімен-өзін салыстырып отыру қажет дейді. Оларда: "Маратқа қара, ол тапсырманы қалай шешеді, немесе ол ... ... ... - деп айтпайды, "Кешегіге қарағанда бүгін сен тапсырманы жақсы орындадың", "сенің қабілетің жетеді" т.б. ... ... ... Бұл ... ішкі танымдық іс-әрекеттерімен сыртқы даулы жағдайларды шешуге көмектесетін оқу-тәрбие принципі. Оқыту процесінде өзіне ... ... оны ... ... ұлы ақыны Абай Құнанбаев адамның танымдық қасиеттерінің табиғаты туралы отыз ... ... ... ... ... төрт түрлі себеп бар: әуелі - көкірегі байлаулы берік болмақ керек; екінші сол нәрсені ... я ... ... ... ... ... ынтамен ұғыну керек. Үшіншіден - сол ... ... ... ... қайтарып ойланып, көңілге бекіту керек. Бұл нәрселер - ... ақыл мен ... ... ... деп ... [8].
Зерттеудің нәтижесін шығара келе, Л.С.Выготскийдің идеясы бойынша, екі даму аймағы анықталды, белсенді даму ... ... ... даму ... өту, ... жүйе ... жеке ... қалыптасуына байланысты көрінеді. Бұған жетудің қажетті шарты оқытушы мен оқушының бірлескен іс-әрекетінде болады [24].
Сонымен, ... ... ... ... бір түрі ... ... отырып, оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекеттің барысын және оның даму жолдарын анықтадық.
Академик Т.Тәжібаев: "...Балалардың психологиялық әрекетінің мазмұны және оның ... ... ... ... ... ... жұмысын ғылыми жолмен ұйымдастырып, дұрыс жолға қоюға болады. Себебі, әр жастағы ... ғана ... ... бір ... ... әрқайсысының жеке өзгешеліктерін, әсіресе психикалық әрекетінің өзгешеліктерін білмейінше, оқу-тәрбие жұмысын да ... ... ... ... ... оқытылуы, оның нәтижесі - білімдік, тәрбиелік, оқушының іскерлік дағдыларын дамыту негізінде жүргізілуін ... ... ... ... ... ықпалы отбасындағы тәрбие мен мектептегі оқыту арқылы жүргізіледі. Ұлы адамдардың өмірбаяндарының талдауына сүйенен отырып, Э.Г.Эйдемиллер ... ... ... ... ... бірдей еместігін алға тартады: . Бұдан басқа, Э.Г. ... ... мен ... ... ... ... бөліп айтады [32].
Н.С. Лейтес, ақыл-ойы дамуы ертерек өрлеген балалардың өзіне тән қиындықтарының ... атап ... ... отбасында осындай баланың ерекшелігіне жиі алаңдаушылық білдіреді. Нәтижесінде дарынды бала ... ең ... ... - ... ... түсініспеушілікке тап келеді. Көбіне-көп басқаша да болады. Баланы жанұяда мадақтау ауаны ... оның ... ... тыс ... орын ... Осы екі жағдай да сәби жүйкесіне жарақатын түсіреді. Мектепте мұндай оқушыға тағы оңай ... ... ... ... ... ... мен ... жағынан дамуында түрліше қиындықтары бар балаларға көбірек назар аударып, көмек көрсетеді. Демек, дарынды бала мектепте ... ... ... ... ... ... жасауға болады.
Бала шығармашылығын анықтау диагностикасы белгілері мен көрсеткіштерінің мәселесі әлі күнге дейін толық қарастырылып зерттелмегені ... ... ... де ... еңбектерде диагностика жүргізуді ақыл-ой мен қабілет сияқты көрсеткіштерді межеге алу керек деген ... ... ... қойылған (2-кесте).
2-кесте - Бейнелеу және құрастыру әрекеттері негізінде ... ... ... көрінісі
Ақыл-ой
Жалпы қабілетті
лік
- ерекше есте сақтау;
- ауызша түсіну және ойды ... ... ... ... мол ... қор;- ... қабілеттіліктер;
- ойлау өткірлігі (қабылдау жылдамдығы);
- қабылдау кеңдігі (объектімен кең композициялар құру);
- жүйелі ... ... ... ... ... индукция-дедукция);
- аса жоғары тұрақталған көзқарас;
- байқағыштық;
- когнетивті қабілеттілік.
Арнайы қабілетті
лік
- лингвистикалық (тілді қолдану ... ... - ... ... символдармен, белгілермен жұмыс жасау);
- кеңістік (үлгілермен, фигуралармен, суреттермен жұмыс жасау және ... ... ... ... ... жеке тұлғалық (өз сезімін басқару, ажырата білу, ... ... ... көре ... ... ұйымдастырушылық дағды);
Шығармашы
лық
Шығармашылық ойлау
- мәселені түсінушілік (олардың танылуы, табылуы);
- шапшаңдық ... ... ... ... ... ... шешу мүмкіндігіне жеңіл ауысу);
- идеал эталондарды құру мүмкіндігі.
Шығарма
шылық қабілетті
ліктер
- елестету ... ... есте ... ... ... ... шешімдерді жүзеге асыру;
-зерттеушілік белсенділік;
- эмоционалды белсенділік;
- сезіну;
-аналитикалық қабілеттіліктер (идеяларды бағалай білу дағдысы);
- өзін-өзі дамыту;
- түпнұсқалы шешімдерге жету.
Алғашқы және негізгі ... ... ... ... ... ... ... конформизмі болып табылады: . Бұл жерде осы кедергінің туындау ... ... - бұл, ... ... ... ... орын алатын түсінбестік. Екінші кедергі - ішкі тыйым. Бұл кедергі баланың өз ойларынан қорқынышын сезінген кезінде пайда ... Сол ... оның ... ... ... және ... мәселелерді шешуге тырыспауына және ең ақырында, үшінші кедергі - ригидтілік. ... ... ... ... мектептегі оқыту барысында туындайтынын ерекше бөліп көрсетеді.
Сонымен қатар шығармашыл балалар қатарына белгілі бір ... ... аса ... ... көрсете білген бүлдіршіндерді де жатқызуға болады.
Шығармашылық ... ... ... балаға қажет екендігін, әр тұлғаның қоғам дамуында өз орны бар ... біле ... ... тек ... ... ... да қызығушылығымен, іс-әрекеттердің жаңа тәсілдерін көбейтуге қабілеттерімен ерекшеленетіндігін атап өту қажет. Сонымен бірге бұл жекетұлғалық дамудың мақсаттарына да ... ... Бұл ... К.Урбан былай деп тұжырымдаған: .
моделі. Бұл зерттеу нұсқасының авторы Ю.Д.Бабаев жүргізетін ... ... ... ... ... ... бала ... мектептегі үлгерімінің, танымдық және шығармашылық белсенділігінің, сауалнама нәтижелерінің, сондай-ақ баланың мектептегі іс-әрекетін бақылау нәтижесінде алынған көрсеткіштерінің, ... ... ... және т.б. ... ...
2
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекетін бейнелеу өнері арқылы ... ... ... ... ... және ... әрекетін дамыту кезеңдері мен алғышарттары
Балалардың қабілеттерін анықтап, оларды дұрыс дамыту - аса маңызды ... ... ... Әрі ол ... ... ... дамуын, тәрбие жағдайларын және басқа факторларды ескере отырып шешілуге тиіс.
Бейнелей білу қабілетін дамыту ең ... ... ... заттар мен құбылыстардың ерекшелігін көре білуге, оларды салыстырып, ... ... ... көрсете білуге тәрбилеумен байланысты. Мұның үстіне баланың жасын ескермеуге, демек, 3 - 4 жастағы ... ... ... ... ... тым ерте басталғаннның өзінде, күрделі сюжетке құрылған суретті талап етуге болмайды. Оның ойлау қабілеті тиісті дәрежеде үйретілген мектеп жасына дейінгі ... бала оңай ... ... ... шешу үшін қажетті деңгейге әлі жете қойған жоқ.
Бірақ жастары бірдей балалардың әр түрлі даму ... ... ... ... өзі тәрбиеге, сондай - ақ баланың жалпы дамуына байланысты. Педогог мұны ... ... ... ... ... жеке ... - ... жасай білу - ойдағыдай тәрбие беру мен ... ... ... ... ... баланың дамуын жай сандық процесс ретінде емес, қоршаған дүниенің, ең ... ... мен ... ... оның ... және психикалық ерекшеліктерінің сапалық өзгерісі ретінде алып қарайды.
Қабілеттіліктің дамуындағы бейнелеуге дейінгі кезең. Балалардың көркемдік қабілетінің дамуындағы бірінші кезең баланың ... ... ... - ... ... саз, ... ... кубиктер, борлар және т.б. алғаш түскен сәттен басталады. Педогогикалық әдебиетте бұл кезең ... ... ... деп ... өйткені бұл жерде әлі заттың бейнесі жоқ және ... ... ... ... ой, ... жоқ. Бұл ... елеулі роль атқарады. Бала материалдардың қасиеттерімен танысып, бейнелеу формаларын ... үшін ... ... ... қол ... меңгереді.
Егер 5 - 6 жастағы және 2 - 3 ... ... ... ... ... рет түскен болса, онда, әрине, ересек балаларда ой шапшаң ... ... ... қоршаған дүниені танып - білудегі тәжірибесі көбірек.
Бейнелеуге ... ... ... ... онан әрі ... үшін өте маңызды.
Өздерінің шамасы келетін қимылдар мен қажетті формаларды көптеген балалар өз бетімен ... ... ... ... ... ... ... оларды шектеуге, көзбен бақылау жасауға, алуан түрлі қимыл формаларына, содан кейін жинақтаған тәжірибені ... ... ... ... ... ... пайдалануға жетектеуге тиіс.
Біртіндеп баланың бойында заттарды, ... ... ... бере отырып бейнелеу пайда болады. Мұның өзі қабілеттіліктің онан әрі дамуын ... ... ... ... ... да бір ... аса ... формалары мен сызықтардағы ұқсастықты таба білуге үйренеді.
Әдетте балалардағы ассоциация тұрақты емес: бір суреттің өзінен ол ... ... ... ... Оның санасында сурет салған кезде елестетудің, есте сақтаудың, қиялдаудың жалпы жұмысы арқылы пайда болатын ... із әлі жоқ. ... ... ... ... оған ... ... заттарды еске түсіруі мүмкін.
Ассоциация ойша жұмыс жасауға ... ... ... көшу жолдарының бірі - оның кездейсоқ жасаған формасын қайталауы болып табылады.
Сызылған ... ... да бір ... ... ... бала оны тағы да ... ... саналы түрде тағы да сурет салады. Кейде ойша алғашқы салған мұндай суреттердің, ассоциацияланған формаға қарағанда, затпен ұқсастығы шамалы болып ... ... ... ... алынғандықтан бала қолдың қандай қимылдары нәтижесінде оның пайда болғанын есте сақтамаған. Сондықтан сол затты бейнелемейтін деп ... тағы да кез - ... ... ... ... да ... екінші сурет бейнелеу қабілеттілігін дамытудағы жаңа, неғұрлым жоғары кезең екенін білдіреді, өйткені ол ойлау нәтижесінде пайда ... ... ... түгел қайталанбай, ассоциацияланған формаға қандай да бір бөлшектер: адамға - қол, мұрын, көз, ... - ... және т.б. ... ... ... тәрбиеші үлкен роль атқарады. Ол сұрақтар қоя отырып, мысалы: сен не салдың. Қандай жақсы доп, осылай етіп тағы да ... деп ... ... ... ... ... ... кезеңін сипаттасақ. Заттарды саналы түрде бейнелеудің пайда болуымен бірге қабілеттілікті дамытудағы бейнелеу кезеңі басталады. ... ... ... ие ... Бұл ... балаларды жүйелі түрде үйрету міндеттері алға қойылуы мүмкін.
Заттардың суреттегі, мүсіндегі алғашқы бейнелері өте ... ... ... ғана ... ... бірге негізгі белгілердің бір бөлігі де болмайды. Мұны жас балада аналитикалық синтетикалық ойлаудың, демек, көзбен ... ... ... ... ... жоқтығымен, қолдарының қимылдарын үйлестіруі аз дамығандығымен, техникалық дағдылардың әлі жоқ екендігімен түсіндіруге болады.
Онан әрі балалардың ... ... ... ... ... қарай олардың алдында жаңа міндет - бір түрдегі заттардың негізгі белгілерін бере отырып ерекшеліктерін бейнелеуге, мәселен, ... ... - ... ... ... ... ... бейнелегенде - жас және кәрі ағашты, діңгектердің, бұтақтардың, ағаштың ұшар басының ... ... ... бере ... ... міндетін қоюға болады.
Балалардың алғашқы жұмыстары бөлшектердің пропорциясыздығымен ерекшеленеді. Мұны ... ... ... ... ... мен ойы сол ... ол ... жатқан бөлікке ғана бағытталған, оның басқа бөліктерімен байланысы жоқ, осыдан ... ... ... ... келіп туады.
Ол әрбір бөлікті өзі үшін маңызды детальдардың бәрі бірден сиып кететіндей көлемде салады.
Пропорцияларды дұрыс беру ... ... ... - ақ ... ... ... ... көріп, олардың қайсысы үлкен екенін анықтай отырып бір бөлікті екіншісімен салыстыра білу ғана ... ... ... ... ... ... ... пропорциялық тәуелділігін есте сақтай білумен байланысты.
Үйрету мен жалпы дамудың ықпалымен балада заттардың және олардың бөліктерінің арасындағы ... ара ... ... ... бере білу ... ... ... балалар өзінің образға деген жеке қатынасын ... ... ... ... ... ... ... өзі олар бейнелеу дағдыларын үйренді, енді өз бетімен жұмыс істей алады деген сөз ... осы ... ... бұзуды творчествоға алғашкы талрыныс жасалды. Сондықтан педагог бұған назар аударуға тиіс.
Бейнелеудегі неғұрлым күрделі міндетті ... бере білу ... ... ... ... ... қимыл- әрекетін графикалық жолмен емес, ойынмен, сөзбен, ... ... ... ... ... сымбатты кейпін бейнелеу процесін жеңілдететін бөліктердің біркалыпты дұрыс пайда болады.
Бірақ шын мәнінде динамакалық образ ... ... ... ... ... алу ... әлі дами қоймаган.
Жылжып бара жаткан заттың сыртқы түрінің деформациялауын, формасын өзгертуін көріп оны қугаз бетінде немесе саз балшықпен бере білу ... ... Бұл ... ... ... ... кабілеті біртіндеп қана дамиды, қимылды берудің сөз немесе ойын ... ... ... ... ... қимыл устіндегі адамды қалай бейнелеуге тырысатынын байқап көрелік. Қимылды бейнелеудің алғашқы белгілері жекелеген дене ... ... ... өзгеруі болып табылады: аяқ табанының бір жаққа бұрылуы - адамның жүріп келе жатқанын, қолдардың көтерілуі мен бүгілуі - ... ... ... дөп ... ... білдіреді. әдетте баланың суретіндегі қолдардың орналасуында шынтақпен және иық буындарымен байланыс болмайды. Бұл баланың қабылдау ... ... ... ... ... ... де осы ... қайталанады. Баланың бұл қимылдарды өз бойынан сезінуі және қозғалып бара жаткан фигураны саналы турде бейнелей алуы үшін дене бөліктерінің ... мен ... осы ... тірі ... көре ... ... ... дамыту жөнінде үлкен жұмыс жургізу қажет. Мектеп жасына ... ... ... ... адамның күрделі емес қимылдарының бейнелеуге қабілетті болады. Мысалы, доп ойнау - ... ... ... ... ... ... аяқтарын алшақ ұстап; би билеп жатқан адам ... мен ... ... және т.б. ... ... ... ... материалдың арасында қимылды мүсін арқылы беру жеңілдік, фигураны бірден қажетті жағдайда ойластырып, бейнелеу балаға қиын болған кезде ол фигураны ... тік ... ... неғұрлым жеңіл қалпында жасап алып, содан кейін оның бөліктерін қимыл талап еткендегідей етіп майыстырады. Мүсін жасаганда қырынан бейнелеу қиындық ... ... ... ... да ... ... ... өңделеді. Мүсін жасауға үйренген алты жастағы балалар ... ... ... ... ... ... ... балалар үшін неғұрлым күрделі міндеттердің бірі - кеңістікте ... ... ... құралдарымен бере білу, мүсін жасағанда және конструкциялағанда бұл міндет бейнеленген заттарды белгілі бір алаңға жақын ... алыс ... ... ... ... салынатын суретте кеңістік ерекше тәсілдермен беріледі. Олардың шартылығын, осының нәтижесінде үлкен кеңістіктің нақты әсері пайда болатынын түсіну алғашқыда бала үшін ... ... ... ... ... бала заттардың орналасуын ойланып жатпайды. Ол заттарды қағаздың барлық кеңістігіне логиқалық өзара байланыссыз орналастырады, мұның үстіне ... ... ... ... болу үшін аударыстырылып, зат басқа заттармен салыстырғанда бүйірінен немесе төңкеріліп бейнеленуі мүмкін.
Барлық ... ... ... ... ... ала ... анықталған кезде белгілі бір орынға ие болады. Мысалы, үй, оның жанында ағаш өсіп тұр. ... ... үшін жер жеке ... ... ... болады. Бұлайша орналасу деп аталады.
Мазмұнның дамуына байланысты фриздік орналасу да күрделене түседі: қағаздың жоғарғы жағында аспанды ... ... ... болады, оған көбіне күннің суреті салынады, жер сызықтары шөппен, құммен және т.б. жабылады. Барлық заттар бір қатарға орналасады. Олардың ... ... ... ... ... бұл сатыда бала үшін затты ол шын мәнінде қалай болса, солай етіп, оның барлық бөліктерімен бейнелеу маңызды; ... ... бір ... ... ... ... әзірше бола қоймайды.
4-5 жастағы балалар суретте көптеген заттарды бәрден бейнелеуді сүйеді, сондықтан оларды жердің бір сызығы үстіне орналастыру үшін ... ... ... ... екінші сызық пайда болады (екі мәрте фриз). Бұдан басқа, заттардың фриздық орналасуын пайдалану ғана емес, сонымен бірге оларды ... ... ... неғұрлым табиғи орналастыру да олардың қолынан келеді, мысалы жасмыл түсті қағаз бетінде жайқалған шабындақ бейнеленеді. Мазмұны ... ... мен ... ... ... бұл жерде талап етілмейді.
5-6 жастағы бала кеңістікті түсінуге және неғұрлым күрделі, шындыққа сәйкес келетін тәсілдермен бере ... ... - оны жер ... ... жақын алыс орналастыра отырып кең жер алқабымен бейнелеуге қабілетті болады.
Заттарды кеңістікке орналастыру кезінде перспективалық өзгерістерді ... бере ... ... ... өзі ... ... ... меңгерумен байланысты. Кейде олар осы өзгерістерді өмірден үйреніп, оларды өз бетімен беруге тырысады. Мысалы, алыстағы заттар кішкентай болып ... Бұл үшін ... не ... ... ... жай ... немесе бейнелеу тәсілдерін білмей, кері перспективаны береді, яғни алыстағы заттарды алдыңғы планда кіші көлемде, ал жақын заттарды жоғары ірі ... ... ... ... ұзап бара ... бірқатар заттарды (поезд состав, аллея ) олар бірте-бірте кішірейту арқылы береді, бірақ олардың заттары бір тік горизанталь ... ... ... ... ... балаларға түсіндіру - өте күрделі міндет, есебі перспективалық бейнелеумен байланысты горизонт, ... ... көру ... және т.б. ... ... олар үшін ... Егер бала заттар алыстаған сайын олардың кішірейе түсетінін түсінсе, оған жерді бейнелейтін прак ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарына өзінше бір немесе > суреттер де кездесіп қалады. Бәрін де мүмкіндігінше шынайы әрі толық бейнелеуге тырыса отырып, бала ... ... ... ... ... ... тұрған барлық заттарды, автобустың ішкі жағындағы адамдарды және т.б. салады.
Бұл себептің өзі суреттегі екінші ... - ... ... ... оны көру ... көптігін тудырады. Заттың көрініп тұратын бөлшектері ғана ... ... ... сол ... көруге болмайтын бөліктерді де салынады; зат бейне бір аударыстырылып тұрғандай болады, сөйтіп оның көрініп тұрған ... ... ... бөліктері салынады: бүйірінен салынған машинаға алдынан мотордың фаралары бар алдыңғы бөлігі салынады, жүріп бара жатқан поездің ... ... бар бір ... екі ... сызығы салынады.
Мұндай ерекшеліктер кеңістік байланыстарын бейнелеуде балалар қабілеттерін дамытудағы міндетті баспалдақ емес. Үйрету дұрыс жолға қойылғанда олар ... ... ... бейнелеу бояу түстерін бере білумен байланысты.
Түсті бере білу қабілетін дамыту заттың бояумен оның байланысына тәуелсіз түстің өзін ... ... ... кейін түсті сезіне білуді дамытумен бала жалпы келгенде нақты түстермен ... ... ашық ... үйлесімдерді пайдалана отырып, заттарды бояу үшін оны ... ... ... ... ересек балалар түрлі реңктерді пайдалана отырып нақты бояу түсін беруге ұмтылады.
Сонымен, біз бейнелеу қабілеттілігін дамыту бірқатар кезеңдерден өтетінін көріп отырмыз. ... ... ... ... ... проблемасымен тығыз байланысты.
2.2
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерінің ерекшеліктері
Мектеп жасына дейінгі ересек балалар тек педагогтың ... ... қана бала ... ... ... ... және ... әрекеттерін зерттеушілер - Е.А.Флерина, Н.П.Сакулина, Т.С.Комарова, Т.Г.Казакова, Н.Б.Халезова және ... ... пен ... ... ... ... әсерлі құралдарға белгілі бір дәрежеде мектеп жасына дейінгі баланың шамасы келетінін атап айтады.
Бір өнерге деген ... ... ... тән ... ... ... мұның өзі оны жануарлар әлемінен бөліп шығарып, болмысты ... ғана ... ... ... оның ... ... де ... береді.
К.Маркс іс-әрекет деген осы қабілетті көрсете келіп, былай деп жазды: [38].
Адамның кез келген еңбек қызметі әрқашан ол қызметінің ... ... ... ... ... ... байланысты, мұның өзі іс-қимылдың әдісі мен сипатын анықтап, адамның ерік- жігерін жұмылдырады.
Балалар шығармашылығының мүмкіндіктері мен өзіндік ... ... ... ... ... өнер ... ... қандай сипаты барын, көркем образды жасау үшін суретші қандай әсерлі құралдарды пайдаланатын, оның шығармашылық қызметінің қандай кезеңдерді ... ... ... ... ... шығармашылық ерекшеліктерге тоқталсақ, біраз өзгешіліктерге тап боламыз. Суретшінің шығармашылығы - ... ... бар жаңа ... заттарды жасайтын белгілі бір қызмет. Суретшінің қызметі қоршаған өмірді бейнелейтін өнер шығармаларын жасаумен байланысты.
Бұл бейнелеу құбылысты жай ғана фотографиялау ... ... ... ... өз санасында ой елегінен өткізіп, неғұрлым елеулі, сипатты, типтік ... ... ... да ... образ жасай отырып жинақтайды.
Сонымен бірге көркем образ жеке - дара ... ... ... ... ... ... ... негізі нақты дүниені бейнелеу болып табылады. Бірақ субъективті жағы - суретшінің бейнеленетін затқа қатынасы да бар. ... ... жай ғана ... ... ... ол образға өзінің көңіл-күйін, сезімін береді, осының арқасында бұл образ басқа адамдарды да тебіренте алады.
Эмиль Золя ... ... ... ... ... ... ... .
Суретшінің шығармашылық қызметінің қажетті шарты қабілеттіліктің, ... ... ... ... ... тез ... ... сезінетіндей дәрежеде болуы болып табылады. Суретшінің тәжірибесі неғұрлым бай ... ... оның ... ... ... ... ... жетілген бола түседі.
Егер де көптеген суретшілердің шығармашылығында өмірдің нақты реалдылығына деген қызығушылық ... ... ... небір реалдылыққа деген тартымдылықпен ауыстырып отырса, біртұтас мәдени кеңістікте мүдделері мүлде қарама-қарсы екендігі айдан - анық бейнелеушілер мен ... ... ... ... ... нәзік сезімталдыққа ие, елестік кейіпкерлерге жаны тартып тұратын суретшілер (А. ... ... т.б.) ... ... ... ... қоршаған дүниеге танымды түрде адам мен кеңістік арасындағы үйлесімшілік ... ... ... ... ... ... жеткізе алды. Б.Табиевтің суреттеріңдегі орта ғасырлық қалалардың мешіттері мен тар көшелері, қоңырқай ... ... ... ... ... ... өмірін сипаттайды. Осы суретшілердің қаламдары арқылы берілген, адам және ... ... мен ... ... автор көзқарасының толғамдылық сезімділігімен, мәңгілік, тұрақты және даланың алтын көкжиегіне көгілдір аспанға ... ... ... дала ... ... келбеттерінің әдемілігімен ерекшеленеді. Авангардты түрде түсіндірілетін этнографиялық нотасы бар, өзгешелігі бар жаңа толқындар С.Смағұлов пен А.Смағұлова ары ... ... ... ... ... ... ... С.Сүлейменова, А.Меңлібаева, З.Сұлтанғазина, М.Бекеев еркін және бейнелеушілік ойын ары ... ... ... ... бейнелеу және мүсін өнері контекстік жағынан аса толықтырылған, кей жағдайда сол себепті қарапайым ... оны ... де ... ... мектебінің қалыптастырылуы сатысының алдыңғы кезеңдеріндегі тәжірибелері, бүгінгі күні толық түсінуіміз болашақтың ісі екенін біле отырып, ... ... ... ... өзіндік сипатқа ие феномен бола отырып, біртұтас түрде жиналатын сияқты болады.
Түрлі түстер, композициялар, фактура немесе пластика көмегімен, шығу ... ... бойы ... ... ... мен түсінушіліктермен тығыз байланысқан, дүниенің құрылуы туралы ұлттық түсініктерді өнерде қалыптастыра, бейнелік шығармалар мен мүсіндік ... ... ... ... суретшілер небір жиынтыққа, біртұтас жүйеге, шашырап қалған ... мен ... ... ... ... Осы ... барысында шығармалардың нысандарымен атқарылатын жұмыстар да жедел қойылғанын атап өтуіміз керек. Әр алуан түрлі стильдер, тәсілдер, қолтаңбалар ... ... ... сол ... ... ... дүниеге әкелетін бейнелеушілер мен мүсіншілердің шығармаларында нысан ролін әсемдік ерекшелік факторының күшеюі немесе ... ... ... ... ... арқылы қарқындандыру жүзеге асырылуда. Осы процесс ұлттық менталитетке тығыз ... жаңа ... ... ... ... байланысты болып отыр. Ол өзінің сыртқы стильдік ... ... ... ... ... метофорлік немесе тіпті ашықтан - ашық метафизикалық ... ие ... ... бір ... ... меңгеру шығармашылық үшін қажетті шарт болып табылады, өйткені мұнсыз суретші ойға ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін сондай-ақ еңбексүйгіштік қажет. Мұнсыз ең тамаша ойдың өзі жүзеге аспай қалуы мүмкін. Адамның барлық күш жігері алға ... ... ... ... ... ... тиіс. И.Е.Репин: - деп жазған болатын.
Әрбір суретшінің шығармашылық процесі әр түрлі. Мұның өзі ... ... ... жасаудағы ұзақ жол болуы мүмкін. Сондықтан бұл процестегі негізгі кезеңдерді ғана белгілеп өтуге болады.
Шығармашылықтың ... ... ... ойдың пайда болуы болып табылады. Алғашқыда ол айқын, нақты емес болуы, оның нақтылап, идея ... ... ... үшін ... ... ... мүмкін. Бұл ойды пісіру шығармашылық қызметтің екінші кезеңі болып табылдаы.
Үшінші кезең - ойды жүзеге асыру, мұның барысында онан әрі ... және ... ... оны ... ... ... ... процесс көркем образдың пайда болуымен аяқталады. Бұл шығарманың онан әрі өмір сүруі оның ... ... - ... ... ... олардың ойлары мен сезімдерін тәрбиелеуіне байланысты болады. ... ... ... ... ... сайын, оның қоғамдық маңызы бағалы болады.
Сонымен, көркем шығармашылық дегеніміз қоршаған болмысты тану мен образды бейнелеп ... ... ... ... ... ... шығармашылығын дамытудың өзіндік ерекшеліктері неде?
Балалар қоршаған дүниемен таныса отырып, оны өз іс-әрекетінде - ... ... ... мүсін жасағанда, әңгімелегенде және т.б. қайталауға тырысады. Бұл тұрғыдан алып қарағанда бейнелеу іс-әрекетінің мүмкіндігі бай, өйткені өзінің мәні жағынан оның ... және ... ... бар. Бұл ... бала қоршаған дүниеден алған өз әсерлерін қайталауға, қиялындағы образдарды беруге, оларды алуан түрлі материалдардың көмегімен нақты формаға көрсетіп беруге мүмкіндік ... ... үшін ... ... ... ... жасына дейінгі балалардың бейнелеу іс-әрекеті процесінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ересек балаларда қабылдау мақсатқа бағытталған сипатқа ие болады. Олардың көпшілігі көзбен көріп сезінуге негізделеді, ... ... бала ... ... ... қабылдай алады. Бірақ балада тәжірибе әлі онша үлкен болмағандықтан, тек көру арқылы толық қабылдай алмайды, сондықтан неғұрлым ... ... ... беретін сезім түйсігі және басқа түсінулерді қабылдауға кіргізу қажет.
Дүниені көре білуге баланы үйрету - ... ... ... Ал ... өзі балаларға байқампаздықты, көргенгі ой елегінен өткізе білуін дамыту, яғни балалардың ... ... ... ... талдау, қорытындылар шығару қабілетін дамыту деген сөз.
5-6 жастағы бала айналасындағы объектілерді қабылдай отырып, олардың ерекшеліктерін бөліп алуға, талдауға, ... өз ... ... ... ... әзір ... ... дәрежелі, көбіне сурет үстінде жұмыс жасауда елеулі маңызы жоқ детальдар қызықтырады. Мұның өзі олардың зат туралы түсінігінің сипатына да, ... ... ... ... де ... тигізеді.
Мектепке дейінгі ересек жасқа қарай балада барған сайын аналитикалық - ... ... ... ... ... ... ... процесі үшін маңызды мәні бар.
Іс-әрекетте қиялдай барған сайын үлкен роль ... ... ... ... дейінгі кіші жастағы балаларда қиял образдары әлі де болса тұрақсыз, үзінді түрінде болып келеді, бұл баланың ... де ... ... Жасы ... ... қиял байи ... ... өз жұмысының мазмұнын өз бетімен ойлап тауып, жаңа образдарды кіргізе алады.
Бейнелеу іс-әрекетіне ынтаның ... ... ... ... көңілі мен сезімін шоғырландыруға жәрдемдесетін, қиялдай жұмысын күшейтетін ... ... роль ... ... ... ... балалар бейнелеу іскерлігін, дағдыларын меңгере алады. 2-3 жаста бала қалам мен қылқаламды дұрыс ұстау, оларды пайдалану дағдысын жеңіл үйренеді. Алты ... ... ол ... жеткілікті қорын игеріп, оларды саналы түрде қолдануға, жаң заттарды бейнелеу кезінде қажетті тәсілдерді өз ... ... ... ... ... ... жөніндегі ғылыми зерттеулерде баланың іс-әрекетінде шығармашылық бастаманың бар ... ... ... ... атап ... - ... бұрын игерілген тәсілдерін жаңа мазмұнға қолдануда, алға ... ... ... жаңа ... ... түрлі бейнелеу құралдарының көмегімен өз сезімдерін әсерлі білдіруде белсенділік, дербестік және инициатива көрсету. Әуелі ... ... ... ... тануы шығармашылық көрініспен байланысты емес әрі материалдың қасиеттерін танып-білуде болып табылады, осының көмегімен бала әрекет жасайды: қаламдар мен ... ... ... із ... ... саз ... мүсін жасауға болады.
Мұнан әрі бейнелеу іс-әрекеті мен ... ... ... үшін бұл ... ... роль ... өйткені бала өз ойын образдар арқылы көрсетіп бере алатын материалмен танысады.
Бала қаламның қалдырған іздері әлденені білдіретінін ... өз ... ... ... ... ұсынысымен қандай да бір заттың суретін салуға ұмтыла бастағанда, оның іс-әрекеті бейнелеу сипатына ие ... ... ой, ... ... ... ... жүзеге асыруға ұмтылады.
Сөйтіп, шығармашылық процестің бірінші кезеңі - ойдың пайда болуы баланың іс-әрекетінде де болады. Бірақ егер ... ой ... ... ... оны ... мазмұны мен орындау құралдарын ойластырудың ұзақ кезеңі басталатын ... ал жас ... ... ... ... ... Бала ... жас болған сайын, ол өзінің ойлағанын тезірек орындауға кіріседі. Ол жұмыс нәтижесін және орындалу барысын әзір алдын ала болжай алмайды. ... ала ... ... жоспарлау орындау процесімен бірге жүреді. Сондықтан балалар шығармашылығында бейнелеу процесінде жұмыс мазмұнының өзгеруі, сурет ішіне образға қатысы жоқ детальдардың еніп ... жиі ... ... ... дейінгі ересек балалар мазмұнын да, орындау құралдарын да ... ала ... ... ... ... ... Ол ... таңдауы бойынша немесе берліген тақырыпқа нендей сурет салатынын немесе қандай мүсін жасайтынын, тақырыптағы басты нәрсе не ... ... ... керектігін, бейнеленетін затты қалай орналастыратынын өз бетімен шеше ... ... бұл ... оны ... ... толықтыра отырып жүзеге асырады.
Біз шығармашылық процестің барлық үш кезеңі баланың іс-әрекетінде де бар екенін, бірақ бұл кезеңдердің ара ... ... ... ... басқаша болатынын көріп отырмыз.
Балалар бейнелеу шығармашылығындағы өзіндік ерекшелікті зерттеуге кеңес ... ... ... және психологиялық зерттеулер арналды.
Балалар шығармашылығының анықтамасын алғашқылардың біріболып Е.А.Флерина берді: .
Балалар шығармашылығын онан әрі зерттеу бұл анықтаманы бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... бейнелеуге, яғни заттың суретін дұрыс сала білу қабілеті, сурет салушының оған қатынасын көрсететін образ жасау қабілеті ретінде алып ... ... ... ... өзі де ... ... бастамасының көрсеткіші болып табылады.
Балалар салған суреттердің олардың жасына қарап өзгеріп отыратындығын зерттеген В.Штерн, Г.Фольккельд, К.Бюлер, Дж.Селди, Л.Мак-Картн тағы ... ... өз ... төмендегідей шешімдерге келді:
* 5-7 жастағы балалардан өздеріне жақсы таныс зарттардың қате, көбіне барынша кеміс етіп ... ... ала ... авторлар осы суреттер балалардың барынша қате түсінігінің дәл жаңғыртылуы, яғни бейнелеу бейнелеу мен теңестіріледі деп дәлелденген.
* ... ... ... ... процесті байқай отырып, В.Штернге ілесе, балалар салған суреттер бойынша олардың түсінігінің: дүниедегі бар заттарды бейнелеудің барынша ұсақ ... ... ... және ... тән ... бастап, заттардың шын суреттеріне дейінгі даму сатыларын анықтайды, яғни бала дұрыс түсінікке өсіп жетілетіндей.
* Заттарды бейнелеудегі әрбір жаңа кезеңнің тууы және ... өмір сүру ... ... жас ... сәйкес анықталады, яғни биологиялық факторлардың әрекетіне байланысты. Үйрету баланы бейнелей білудің жоғары сатысына көтере алмайлы [40,41,42,43,44,45].
Бірақ ... ... ... ... ... мен төменгі класс оқушыларының сурет мұғалімдерінің, сондай-ақ арнайы психологиялық зерттеулердің нәтижелері кейбір психологтар қолдап, дамытып отырған бала түсінігі туралы ... ... ... ... ... шығарды. Ең алдымен мектепке дейінгі бала ойындағы зат образы ол салған сурет бейнесімен тепе-тең еместігі нанымды дәлелдеген. Тіпті 5,6 жастағы ... өзі адам ... ... ... ... етіп сала отырып, оны таңдамайды, бірақ басқаларынан гөрі өзі салған суретін, деп ... олар ... ... ... суретке сенімді түрде әділ бағаларын береді. Балалар көп қателік жібере отырып, сурет ... ... ... дайын формалардан бүтін фигураны жасайды. Осы қателерді және оларға балалардың көзқарасын талдау, қателердің ең жиі кездесетін ... ... ... ... ... мен оның бөлімдері және бүтін заттардың өзара қатынасын көре білмеуінен болатындығын дәлелдеді. Мектепке дейінгі бала өмірінің уақыты - бұл оны ... ... ... уақыты, яғни тәрбиешілердің тәрбиеленушілерге ықпал жасаудың педаогиканың арнаулы сиитемасын пайдалануға кеткен уақыты.
Әрине, заттарды қабылдай білмеуіне ... ... ... ... тән ... ... болады, сондықтан да баланың, әсіресе бұрын таныс емес зат туралы ... ... ... дәл емес және ... ... келеді.
Бала есінің үзінді түрінде болатындығы - олардың қабылдауындағы біріктірілмейтіндіктің нәтижесі. Бүтін заттың ... ... ... отырып, оның мәнді құрамдас бөліктерін қабылдамай және олардың арасында балатын өзара байланысты ерекшелемей-ақ балалар қабылдаған заттары туралы үзінді түріндегі елесін ... ... ... ... мәліметтер түсіп қалады, кейбіреуі өзіне жақсы таныс, бірақ басқа бір ... ... ... немесе алмастырылып жатады.
Есте сақтаудағы мұндай қателіктер балалр қабылдауының пісіп-жетілмегендігінің және балалардың ... бар ... ... алмауының тікелей нәтижесі.
Мағыналық есте сақтау туралы жан-жақтырақ төменде ... ... да ... есте ... ... оны сөз арқылы есте сақтаумен теңестіруге болмайтындықтан жалпыдама мәліметтер берумен ғана шектелеміз.
Адамның материалды ... ... оның ... ... ... ... қалай сақталуы және осы материалдың қайтадан қалай жаңғыртылуы байқалды.
Мектепке дейінгі балаларға жоспарды суреттердің орналасу реті бойынша жасауға болады. Мұндай ... ... ... бала ... басында және аяғында қандай суреттер салуға болатындығын ғана айтып бере алады. Қабылданған текстің жоспарын жасау жолында жүргізген осындай жұмыс оны есте ... ғана ... ... ой ... ... жолға қойып, жаттықтыруда да аса пайдалы болып шығады.
Біреулер көзбен көргенді, енді біреулер құлағымен естігендерді жақсы қалдырады. Осындай ерекшеліктер ... ... жиі ... дейінгі шақта бала, өзіндік тәжірибеге ие болады, яғни ол жүйелі түрде реттеледі: білімі жинақталады, бірінші кезекте алғашқы ... ... ... ... ... балаларда әдет, қылық та бірқалыпты дағдыланады. Барлығы көп жағдайда көп мөлшерде және белгілі бір мерзімге дейін ойда ... ... сай ... Мектепке дейінгі балалардың әрі қарай ақыл-ойы дамуының көрнекілік есте үлкен мағызы бар, яғни интенсивті түрде мектепке дейінгі жаста дамиды.
Бірінші кезекте ... ... ... мінез-құлқы, іс-қимылы жөнінде және жеміс-жидектер, ағаштар, аңдар, құстар жөнінде мағлұматтары болады және уақыт өте олар ... ... ... тұйықтық, жүйе-сөздік, қозғалу сияқты ерекшеліктер, әр түрде мектепке дейінгі іс-әрекетке тән, яғни оның есте ... ... ... оның бейнелеуі сондай болады. Көбінесе, балаларға арналған суреттерді көргенде оны қабылдайды.
Сонымен қатар балалардың жасына қарай олардың суреттері өзгере бастайды, бұл ... әр ... ... бір ... ... бақылау, теорияның туындауына мүмкіндік береді, ол келесідей негізге ие болады:
1.Мектепке дейінгі ... ... ... ... ... қарай болады. Салынған объектінің қатесі және тіпті, мысалы, адамның денесінің, жануарлардың бейнесі қанша қорқынышты болса да, бес ... бала ... ... қабылдайды.
2.Жалпы мектепке дейінгі балалардың суреті дамудың кезектескен үш сатысынан, яғни жасымен ... ... ... сатысы.
б) сызба сатысы.
в) сызбасыз сатысы.
4 жасқа дейін бала, қаламды қағаз үстіне жүргізіп, алынған каракульдан ... Оны тек сызу ... ғана ... 5 ... ... ол ... сала алады, мысалы: кішкентай адам. Бірақ оның суреті мүлдем нашар.
Сызба сатысында ... ... ... ... ... ... ... жоқ;
б) бейненің бүкіл формасы не белгілі бір бөлігінде оқыс қате жіберілген: ... ... ... ... ... ... қиық-қиық;
в) бөліктің пропорциясы бұзылған: басы үлкен, аятары қысқа, қолдары ұзын, дене-бітімі ... ... ... ... немесе қысқартылған: бір немесе үш қол, екі мұрын ... екі ... ... дене пішінде және жеке бөліктерде айтарлықтай қате бар: ауыз және мұрын бастың сыртында салынған қолдары басынан ... ... ... ... ... аяғы ... жаққа бұрылып, салынған, екі көз де бір ... ... және т. б.
е) ... ... салынғанымен, негізгі бөліктер бөлінбеген: адамның жидесінде ілгегі бар; тісінде түтікше бір темекі тартатын, бірақ ... жоқ және т. б.
ж) ... ... ... ішінен шаш көрінеді, шалбардан аяғы көрініп тұр.
3. Мектепке дейінгі баланың жасына қарай ... ... ... ... ... қарай оның өзінің ыетасына байланысты болады, оларды оқытып, сурет салу ... ... ... яғни ... ... процесін қалыптастыруға әсер ете алмайды.
4. Мектепке дейінгі бала бір нәрсенің, яғни ол ... ... ... ол ... ... ... өзінің суретінде бейнемелі түрде, ұқсастырып өзіне эмоционалды түрде қатты әсер еткен нәрсені салады. Сондықтан ... ... ... ... жоқ. Оның ... сай бір затты бейнелуін өзгерту мүмкін емес, ол табиғи құбылыс.
Заттық бейнені қолданудағы және ... ... ... ... ... қоюдың жүргізілген әдісі бойынша, мектепке дейінгі балаларда ол ... оның миға әсер ... ... ... ... ол зат ... ... емес қалмайды, ал оның қалыптасуы үшін, сонымен бірге ... ... 5 және 7 жас ... балаға міндетті түрде тәжірибелік-құрастырмалы, бейнемелі-әрекет болу керек. Мектепке дейінгі балалар әртүрлі дәрежедегі ... ... ... ... ... ... ... және одан да көп фигуралар қолданды.
Балалардың жұмыстарын қадағалау нәтижесінде келесідей көрсетті. Яғни бұл жерді 5 және 7 ... ... ...
1.Сақталған елестің қайта жаңғыруы арнайы прцесс. Сақталған бейне дайын күйінде ұшып ... ... ... ... ... құрылды.
Мұндай процесті елес деп айтуға болады. Дайын денелермен жұмыс жасай отырып, бала ... ... ... құра ... ... ... тәжірибелік әрекетке ие болады.
2. Балалардың суретінде және әсіресе оладың жұмыстарында дайын күйінде суреттерді қою әсіресе сақталған бейненің салынуы және оның ... ... ... ... орын ... жөнінде Э.И.Маствилискердің тәжірибесі негіз бола алады. Мектепке дейінгі балаларға жақсы таныс үш аң ... салу ... ... ... ... және белгілі бір бөлігі салыну керек. Алынған нәтиже ... ... ... ... алты ... бала еміс-еміс жақсы білетін: аю, ешкі, және жылқы ... ... ... салады.
2.3
Ересек жастағы балалардың бейнелеу және құрастыру әрекетіндегі шығармашылық
Соңғы ... ... ... ... ... ... іс-әрекетіндегі образды бастаманың нақты көрсеткіштерін анықтауға бағытталған. Шығармашылық іс-әрекет нәтижесінде балалар жасаған образды, ... ... ... ... бірдей алып қарауға болмайды, өйткені олар терең қорытынды жасай алмайды. Олар жасаған образдар ... және ... ... ... даму ... ... әсерлілігі көп немесе аз болады.
Балалардың образ жасаудағы әсерлі құралдарына тоқталамыз.
Шығармашылықтың ең ... ... ... ... өте ... ... кезде, бала образды жанды, нақты, әрекет етуші түрде ойлайды.
Бұл ... ... ... жеткілікті дәржеде игере алмай, ол осы іс-әрекетті дыбыстармен, ым-ишарамен, қимылмен білдіреді. - дейді бала: ... соң ... ... ... ... ... ... қозғалта бастайды.
Тіпті мектеп жасына дейінгі ересек балала, оларда қажетті дағдылар бар болғанның өзінде, кейде образдың әсерлілігін күшейту үшін ... ... ... ең ... ... ... ... образдардың негізінде нақты шындық бар екені атап көрсетіледі. Тіпті бала фантастикалық образ жасаған кездің өзінде нақтылыққа көбірек бой ... ... Тоты ... көз ... ... бейнелеу үшін оған шын мәнінде тіршілік ететін құстар туралы дұрыс түсінігі болуы, ал содан соң Тоты құстың қиял-ғажайып бейнесі әдеттегі ... ... ... ... алуы, яғни нақты белгілерді тылсымды белгілермен біріктіре отырып, біртұтас образ жасауы керек. ... ... ... ... оның жас ... ескере отырып қарау қажет. Жас бала заттың толық бейнесін

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепке психологиялық даярлық5 бет
Алдын ала тергеу мен анықтаудың ара қатынасы64 бет
Бастауыш класс оқушысының оқу іс - әрекетінің құрылысы7 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұжымдық танымының теориялық негіздері30 бет
Криминалистикалық болжаулар және тергеуді жоспарлау8 бет
Криминалистикалық болжаулар және тергеуді жоспарлау туралы9 бет
Психологтың мектепке даярлық тобындағы балалармен жүргізілетін жұмысы3 бет
Қазақ тілі сабағында ұжымдық, топтық, жұптық жұмыс түрлері24 бет
Қылмыстық процестегі айғақтар және жедел іздестіру әрекеттері60 бет
Қылмыстық процестегі жедел-іздестіру әрекеттері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь