Үй жұмысын орындауға көмек, көптеген мысалдар мен нақты ережелер (қазақ тілі)

Мазмұны
І бөлім. Грамматикалық тақырыптар
Үстеу, құрамына қарай түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
Мезгіл, мекен, сын.қимыл, мөлшер үстеулер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
Себеп.салдар, мақсат, күшейткіш үстеулер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
Етіс категориясы. Өздік, өзгелік етістер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
Ырықсыз, ортақ етістер. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
Жай сөйлемнің түрлері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
Тұрлаулы сөйлем мүшелері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
Тұрлауыз сөйлем мүшелері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Құрмалас сөйлем. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
Ыңғайлас салалас. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
Қарсылықты салалас. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
Себеп.салдар және түсіндірмелі салалас. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
Талғаулы және кезектес салалас. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
Сабақтас құрмалас сөйлем. Шартты және қимыл.сын бағыныңқылы сабақтас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
Мезгіл және қарсылықты бағыныңқылы сабақтас. ... ... ... ... ... ... ... ... .53
Себеп және мақсат бағыныңқылы сабақтас. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
Төл сөз бен төлеу сөз. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Іс қағаздары және олардың түрлері. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
Мәтін және стиль ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
ІІ бөлім. Лексикалық тақырып
Тыныс алу жүйесінің аурулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73
Баспа ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74
Тонзиллит ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74
Тұмау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
Бронхит ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..75
Түберкүлез ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
Пневмония ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .77
Жүрек, қан тамырлар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77
Жүрек ақауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .78
Жүрек демікпесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .79
Қан аздық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .79
Қанның құрамы, қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
Жүйке жүйесі аурулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .81
Эпилепсия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .82
Полиомиелит ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .83
Зәр шығару жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...84
Зәр шығару жүйесінің аурулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .84
Қызылша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...85
Қызамық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 86
Күл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .86
Теміреткі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...87
Ж. Б. Ахметжанова – Болашақ университетінің аға оқытушысы, филология ғылымының кандидаты.
Ә. Б. Насырова – Қарағанды мемлекеттік медициналық университетінің қазақ тілі кафедрасы меңгерушісі, педагогика ғылымының кандидаты.

М 36 Ж. С. Махметова, Л. Қ. Есембаева, Қазақ тілі - Медициналық колледждің 3 курс «Емдеу ісі», «Мейірбике ісі» мамандықтарының оқушыларына арнап жасалған әдістемелік талдау.– Қарағанды, 2010.– 88 б.

Әдістемелік талдау Қарағанды мемлекеттік медициналық университеті жанындағы медициналық колледждің қазақ тілі пәнінен 3 курстың «Емдеу ісі», «Мейірбике ісі» мамандықтарына арналған МЖМБС -2003 (2005 жылғы өзгерістер және толықтырулармен) талаптарына сәйкес жасалған. Әдістемелік талдаудың мақсаты: оқушыларға жаңа тақырыпты (грамматикалық ,лексикалық) барынша меңгерту, кәсіби тілді дамыту болып табылады. Сондай-ақ тапсырмалар мен жаттығу жұмыстары оқушылардың білім деңгейін бақылауға қолайлы.
Бұл нұсқауды медициналық колледждің оқытушылары мен оқушылары қолдана алады.

КБЖ 81я7

Әдістемелік талдау Қарағанды мемлекеттік медициналық университеті жанындағы медициналық колледж Әдістемелік кеңесінің отырысында қаралды және мақұлданды
28.04. 2010ж. №9 Хаттама
Оқу- әдістемелік нұсқау баспаға ҚММУ Ғылыми кеңесімен бекітілді және ұсынылды
27.05.2010ж. № 10 Хаттама

© Ж. С. Махметова, Л. Қ. Есембаева, 2010
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕНСАУЛЫҚ САҚТАУ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК МЕДИЦИНА УНИВЕРСИТЕТІ
МЕДИЦИНАЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ
Ж. С. Махметова, Л. Қ. Есембаева
ҚАЗАҚ ТІЛІ
Әдістемелік талдау
Қарағанды 2010
ӘОЖ 800
КБЖ ... ... Б. ...... ... аға оқытушысы, филология
ғылымының кандидаты.
Ә. Б. Насырова – Қарағанды мемлекеттік медициналық ... ... ... ... ... ғылымының кандидаты.
М 36 Ж. С. Махметова, Л. Қ. ... ... тілі - ... ... курс ... ісі», «Мейірбике ісі» мамандықтарының оқушыларына арнап
жасалған әдістемелік талдау.– Қарағанды, 2010.– 88 ... ... ... ... медициналық университеті
жанындағы медициналық колледждің ... тілі ... 3 ... «Емдеу ісі»,
«Мейірбике ісі» мамандықтарына арналған МЖМБС -2003 (2005 ... ... ... ... сәйкес жасалған. Әдістемелік талдаудың
мақсаты: оқушыларға жаңа тақырыпты ... ... ... ... тілді дамыту болып табылады. Сондай-ақ тапсырмалар мен
жаттығу жұмыстары ... ... ... ... ... нұсқауды медициналық колледждің оқытушылары мен оқушылары қолдана
алады.
КБЖ 81я7
Әдістемелік талдау Қарағанды мемлекеттік медициналық университеті ... ... ... ... ... қаралды және
мақұлданды
28.04. 2010ж. №9 ... ... ... ... ҚММУ Ғылыми кеңесімен бекітілді және
ұсынылды
27.05.2010ж. № 10 Хаттама
© Ж. С. ... Л. Қ. ... ... ... ... ... ... ... ... ... мекен, сын-қимыл, мөлшер ... ... ... ... ... Етіс ... Өздік, өзгелік ... ... ... ... Жай ... ... Тұрлаулы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... және кезектес ... ... ... сөйлем. Шартты және қимыл-сын бағыныңқылы
сабақтас.........................................................
.....................................................50
15. Мезгіл және ... ... ... Себеп және ... ... ... Төл сөз бен ... сөз.
.................................................................
................59
18. Іс ... және ... ... ... ... ... ... ... ... алу ... ... қан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Зәр ... Зәр ... ... ... ... ... ... қимыл, іс-әрекеттің әр түрлі белгілерін, амалын, тәсілін, ме-
кенін, мезгілін, себебін, мақсатын, сипатын, жай-күйін білдіретін, өзгер-
туге, грамматикалық ... көне ... ... ... деп атайды.
Үстеулер құрамына қарай негізгі түбір ... ... ... үстеулер және
күрделі үстеулер болып үшке бөлінеді.
Негізігі үстеулерге қазіргі кезде құрамы жағынан түбір және ... ... ... ... ... ... тез, ... ерте,
кеш, бұрын, жорта, жоғары, төмен, қазір т.б.
Негізгі үстеудің көпшілігіне сын есім шырайының -рақ, ... ... және -лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу ... жалғана алады.
Мысалы: Жылдам - жылдамырақ, жылдамдау (жүр), ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Туынды үстеулерге жұрнақтар арқылы және кейбір септік жалғауларының
түбірмен сіңісіп, көнеленуі арқылы жасалған үстеулер ... ... ... ... ... -ша/-ше: адамша (сөйледі), балаша (күлді), бұлбұлша (сайрады),
көзінше (айтты), өзінше ... ... -лай, -лей, -дай, -дей, -тай, -тей: ... ... ... осылай (жаз), ақшалай (берді) т.б.
3. -дайын, -дейін, -тайын, -тейін (бұл - -дай, -дей, -тай, -тей ... -ін ... ... құранды жұрнақ): тотыдайын (таранған),
сұңқардайын (сыланған), бұлақтайын (сарқырап), жорғадайын (шайқалып) т.б.;
4. -шама, ... (-ша +ма, -ше + ме) және ... ... (-ша +лық, ... ... ... ... (сөйледі), соншалық (қуанды), осыншалық
(жүру) т.б.;
5. -майынша, -мейінше, -байынша, -бейінше, -пайынша, ... ... ... ... ... (білмейді), тыңдамайын-ша
(түсінбейді) т.б.;
Түбірмен сіңісіп, көнелену арқылы үстеу жасаған септік жалғаулар:
1. барыс септіктің ... ... ... ... ... ... босқа (жүрме), зорға (көтерді), текке (ұрысты) т.б.;
2. жатыс ... ... ... үстеулер: баяғыда
(болыпты), аңдаусызда (сөйлеп қалды), қапыда (қалды) т.б.;
3. шығыс септіктің ... ... ... ... ... ... шетінен (біледі), тосынан (сөйледі) т.б.;
4. көмектес септіктің көнеленуімен қалыптасқан үстеулер: жөнімен (айт),
кезекпен (бар), шынымен (ойлады), ретімен (жүрді) т.б..
Күрделі ... екі я одан көп ... ... ... ... ... қосарланып тұрақтануынан жасалады:
1. Сөздің бірігуі арқылы жасалған күрделі үстеулер: жаздыгүні (жаздың+
күні), таңертең (таң+ертең), ендігәрі ... биыл (бұл+ ... ... ... ... ... мен қайталану арқылы жасалған күрделі үстеулер:
жоғары-төмен, анда-санда, жата-жастана, енді-енді, әрең-әрең, қолма-қол,
бет-бетімен, ... ... ... ... ... қалыптасқан күрделі үстеулер: күні
бүгін, ала жаздай, ертеден қара кешке дейін, қаннен-қаперсіз, күн ілгері,
күн ұзаққа, ... ... ... ... ... ... қойыңдар.
Биыл Әлімнің Жарасов мәслихаты бойынша машинаға алғаны – ... Ол ауыл ... ... ... ... (М.Ә.) ... асып
айқара, зулатты мені отарба, Жорғадайын ... (Ж.) Үй ... ... ... ... ... ... төмен түсіп барады (Ғ.М.)
Арагідік үйдегі бала-шағасын елестетіп, іші қан жылайды. (М.Ск.)
№2. Үстеулерді ... ... ... ... ... қатты жүрген молотилканың жем беруші-леріне өзі
жәрдемдесіп, өзі де ... ... ... ... ... әрең
тазартып, қырманның қорына әкеліп, үздіксіз қосып жатыр. Ағаш ... ... ... көшіріп жүрген тракторлар әлсін-әлсін келіп,
қайта оралып кетіп жатыр.
Қызу еңбекке ... ... ... ... ... ... председа-телі,
біресе агроном шақырып, түскі өнімнің алғашқы қорытындысын айт-қалы жатыр.
Ойып алған бір гектардан жүз ... аса өнім ... ... ... бір күрсінді де, нарттай ... күн ... ... ... ... ... ... қырманнан басында ондаған машина қатарын тізіп тұра-
тұра қалды. ... ... ... ... ... ... кетті. Әні-
міне дегенше, олар тиеліп те үлгерді.
Қызыл керуенді ... ... ... ... ... ... ... бара жатты.
№3. Үстеулерді тауып, сұрақ қою арқылы қандай мағына білдіріп ... ... ... ... шолғыншылар қамал іші әдетте-гіден
өзгеше жым-жырт екенін ... ... ... ... дәл сол ... ... ... орта жолда сілейіп қатып қалса керек. (М.Сқ.) Есейген
сайын көз алдым ашылып, жүрген сайын ... әрі ... кете ... Ұйықтап кетсе, біраз тыным табар еді, ... ... ... түн ... ... іліндіре алмай әлек. (Ө.Қанахин)
№4. Көшіріп жазып, үстеулерді тауып, оларды құрамы жығынан талдаңыз.
Әрі-беріден кейін ... ... ... үйдегілер елең ете қалды.
(Н.Әбут.) Шыдамы таусылған милиция: "Айтпасыма қоймадың ғой, ... ... ... ... салым жан тәсілім етті", - демесі бар ма. Осынша ... ма. ... ... дөңбекши беруге серіктерімді оятып алармын деп
тағы қысылдым. Жастығын темір керуеттің арқалығына тақай ... ... ... ... ... ... күйі ... анда-санда бір ашып ... ... ... ... ... ... ... көріп
отырғаным осы. (М.Ә.) Әнеугүні келетін ақтар әскерінің ... ... жаңа ... ... деп ... ... ... мекен, сын-қимыл, мөлшер үстеулер.
Мезгіл үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің мезгілін, мерзімін білдіреді де,
қашан? ... ... ... ... ... ... үстеуі етістікпен
тіркесіп қолданылады. Мысалы: бүгін келді, ертең барады, таңертең тұрады,
бұрын ... күні бойы ... ... ... ... келеді, т.б.
Мекен үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің болу орнын, ... ... ... деген сұрақтарға жауап береді. ... ... ... ... ... ... ... жүр, жоғары тартты, төмен
түсті, алды-артын орады, әрі-бері жүрді, жолшыбай ала кетті, т.б.
Сын-қимыл үстеуі ... ... ... ... ... ... ... қалайша? қайтіп? кімше? деген ... ... ... (бейне) негізінен етістікпен тіркесіп жұмсалады. Мысалы
ақырын жүрді, тез ... ... ... ... ... ... ... бостан-бос жүрді, т.б.
Мөлшер үстеуі қимылдың немесе сынның мөлшерін, көлемдік ... ... де, ... ... ... қаншалап? және кейде
қалай? қалайша? деген сұрақтарға жауап береді. ... ... ... ... ... ... шама-шарқын білдірсе, енді бірде
сын есімдермен тіркесіп, сынның ... ... ... онша
жараспайды, анағұрлым көбейді, недәуір ... ... ... ... ... ... ... жауап беріп, ал онша биік емес,
анағұрлым үлкен, недәуір ұзын дегенде, онша , ... ... ... биік ... ... үлкен тәрізді сын есімдерімен тіркесіп, қалай?
немесе қанша? ... ... ... ... ... мөлшерін, көлемдік
дәрежесін білдіріп ... ... ... ... үстеулері құрамы жағынан негізгі және
түбір немесе күрделі бола береді.
Жаттығулар жинағы
№1. Мезгіл үстеулерін ... ... ... ... Ал, енді ... ... тамақтан кейін біраз отырып, әңгіме
қозғаған атасы ... ... ... ... ... - ... ерте тұрып,
шөпке баруым керек.
Керім де қозғалып:
- Ата, мені де ертерек, өзіңіз тұрғанда ... - деді ... ... ... бара жатқан қандай шаруаң бар еді? - деп күлді атасы.
- Ертең мектепке барамын ... Ә, ... ... екен-ау, оның да дұрыс, - деді атасы Керімді
қоштап.
- Жарайды, оятайын.
- ... сен ... ... - деп ... ... ... ... немересінің соңынан қарады. Керім артына бұрылып, түсінік берді:
- ... ... ... ... - ... ... ... күн емес пе?!
- Ә, ... ма, ... - деп, ойға ... ... - өтіп бара ... сезбейді екенбіз-ау...
Керім үнсіз қалған әжесінің ... ... ... ... Мана ... ... ... апайға сәлемдесіп қайттым. Атам ешқашан
кешікпейді ғой. Мен де сабақтан ... ... ... атасы Керімді қапсыра құшақтап. - Қандай жұмыс
істесең де, ... ... де ... ... ... ... жөн. ... ылғи да сергек болуы керек!...(Т.Толыбаев.)
ә) Бұдан бүрын ... ... ... ... екі-үш суытып алған.
Бүгін таңертең аз ғана ас құйылған екен. Күздігүні үй ішінде ... ... етін ... ... ... де ... рет ... алған. Тау
басынан желдетіңкіреп ызғырық соғады, күн әзірше суықтау. Айналаға ... ... ... ... ... Енді ... босап кетуіне
жол жоқ. Қалың да емес, қыстың орта кезі болса да, биыл қар жұқа ... ... ... ... кешігіп келді. (Ә.Дәнекеев) Қасен менің
басыма ... ... ойды әкеп ... Былтырлар оның сауда обороты
губерниялық тұтынушылар ... асып ... ... (С.М.) ... ... ... Ұранқайда отырғанда Әбіш Сахара тіршілігінің мұңы таң
қалдырған бір жайын сөз қылды. ... ... ... ... ... ... ... Қазір Еркебұлан сол ақ отаудың төрінде жалғыз отыр. (Ғ.М.)
№2. Мекен үстеулерін тауып, сұрақ қою арқылы қандай ... ... ... ... ... ... ... үлкендерінің арасындағы бір қартаң
ұста қолы мерттіккен баланың шынтағын Ілиястың және ... топ ... ... ... ... ... салып жіберген болатын. (Ғ.Мұст).
Шпион пышағын қалтасына салып, лэм-мим демей әрі ... ... ... ... ... аң да, құс та жоқ шығар. (М.Зверев) Алеша басқышпен
төмен түсіп келе жатып, бір жас баланың ... ... ... Бұл ... тұратын көрші әйелдің қызы екен. (М.Горький) "Жаралы болдың, кейін
қайт!" Төлеген ... ... ... сол ... ... да, "әуп" деп
орнынан атып ... да, оң ... ... ала жүгірген бетімен жаңағы
офицерді қақ басына періп кеп жіберді. (М.Ғ.)
№З. ... ... ... ... ... сөйлем кұраңдар.
Кейін. Алда. Бері. Жоғары. Ілгері.Төмен.
№4. Мекен үстеулерін тауып,қалай жасалғанын айтыңдар.Сұрақ қою арқылы
тіркесіп тұрған ... ... ... ... ... ... мұздап, еті
тітіреп кетеді, ентеліп ілгері ... ... ... ... ... шаба ... ... жан-жақтағы қағушылардың бәрінің де
алдынан қарап өтеді.Көксерек артына қарап тұрып, ... ... еді. ... құлағанда, қандай қасқыр болса да, омақасып тұмсығымен шаншыла түсуші
еді. Оның бейіті ¥лытаудың бөктерінде алыста қалды. ... ... ... ... ... болатын. (М. Әуезов) Оның жан ұшырдым деген шамасы сол
болуы керек, іле зу еткен тас еңіске ... ... ... ... ... ете ... де, бір ... әрі қарай домалап кетті. (М.Қабанбаев)
№5. Сөйлемдерді көшіріп жазып, сын-бейне үстеулерінің астын сызыңдар,
олардың қалай жасалғанына ... ... ... ... да ... ... қоңын ойып алған, жағын сыдырып
алған тай болмаса, ешбірін жығып ... ... жей ... жоқ. Қараңғы
ала көлеңкеде жатқанда екі көзі қып-қызыл шамша жанады. ... ... ... етпетінен құлаған Көксерек енді атып тұрып, тап ... ... ... ... ... ... ала түсті. Қасен жуан
қамшының ... ... ... ... ... мықтап басып тұрып,
жауының тұмсығын жоғары қайырып жіберді. Аққас-қаның қан басқан тұмсығынан
Көкшолақтың тістері бір-бірлеп ... ... ... ... мен ... ... айырып алды. (М.Әуезов).
№6. Берілген сөйлемдерді көішіріп жазып, сын-бейне үстеулірінің астын
сызыңдар, тіркескен сөзімен байланыстып, оларға ... ... ... ақырын әңгімелесіп келеміз. әрең дегенде ауылдың ... ... . ... ... сөйлесіп тұр. Дереу ... ... ... үйге ... бастады. (Б.М.) Жай соққандай сарт етіп, әлденесі
сынды да, конвейер кенет тоқтап қалды. (Г.Мұст.) Сәуле ... ... ... ... ... ... ... (Ә.Ә.) Әбіш ұсынған скрипканы алған
Мұқа өзінше бір күй ... ... (М.Ә.) ... ... басыла бастады.
Бұлттың арасынан күннің көзі әрең дегенде көріне ... ... ... ... суық ... ... танытты. Қатал тағдыр мықты
қолымен қатты үстады. (М.Ә.) Бекен өксіп ... ... ... ... ... ... ... мөлшер үстеулерінің астын
сызыңдар, тіркескен сөзімен байланыстырып, оларға сұрақ қойыңдар.
Аққасқа ізді көріп, ... ... ... соң, ... ... ... жонды адырға қарай шауып жөнелді. Үнемі от шашып тұратын қып-кызыл
көз. Аққасқа тау ... ... ... не мәні ... ... ... ... сияқты. Қасымның кішкентай әлсіз басы тағдырдың бұның басына
келерлік барлық сокқысын түгелімен көріп шыкқан. Қасым аппақ болып ... ... ылғи ... ... ... ... алды. (М.Ә.) Өміртайдың
жылағаны да онша білінбейді. (CM)
№8. Берілген сөйлемдерді ... ... ... ... ... айтыңдар. Сұрақ қою арқылы қандай сөзбен тіркесіп ... ... аз ... да, қақпаны қайта ашты. Біз күткен пойыз
мезгілінен біраз кешігіп, түн ортасы ауа ... Адам ... ... төзеді деп кім ойлаған? Түн әлі де тастай қараңғы. ... ... ... ... ... жаяу тартып келемін: Қызылжарды-кімен
салыстырағанда, Омбы вокзалы едәуір үлкен де, ... ... ... ... ... ... батып еді. Әбіш азғантай қабақ шытып,
кеудесінен қолын түсірді. Абай көп іркілмей, ... ... ... ... ... ... ... күшейткіш үстеулер.
Себеп-салдар үстеуі қимылдың, іс-әрекеттің болу себебін білдіреді де,не
себепті? неге? қалай? деген сұрақтарға жауап ... ... ... құр ... ... ... шарасыздан, бекерге деген сөздер
жатады. Мысалы: босқа әуре болма, амалсыздан келіп отыр, ... ... ... ... ... ... (зазря), бекерге (зазря),
текке (зря), құр босқа (только зря), себепсіз (без ... ... ... (из ... ... ... іс-әрекеттің болу мақсатын білдіріп, қалай? не
мақсатпен? деген сұрақтарға жауап береді. ... ... сан ... ... ... әдейі, жорта, әдейілеп, қасақана т.б. сөздер жатады. Мысалы:
әдейі келдім, жорта айтты, ... ... ... ... т.б. Мақсат
үстеуі: әдейі (назло), әдейілеп ... ... ... ... көре тұра ... біле тұра ... ... үстеу сынның немесе қимылдың, іс-әрекеттің белгісін я сапасын
күшейтіп, я солғындатып көрсетеді. Күшейткіш ... ... ... ... ... ... да, ... тұтасып келіп, сын есімнің
күшейтпелі шырай түрін жасауға негіз болады. Мысалы: ең ... тым ... ... ... зор, өте жақсы т.б.
Күшейткіш үстеулердің біразы етістікпен тіркесіп, қалай? деген сұраққа
жауап ... ... ... ... я ... ... ... білмейді, әбден шаршаған, сәл жүріңкіре, керемет сөйлейді т.б.
Күшейткіш ... ... ... тым ... ең ... ылғи
(исключительно), сәл (немного), тіпті (даже), нақ (точно), ... ... ... ... ... өңкей (сплошь), аса
(очень), сәл-пәл (чуть-чуть) т.б.
Жаттығулар ... Мына ... ... орыс ... ... ... жас адамдар отыр екен. 2. Дауысы өте зор. 3. Тым ... 4. Мен үшін ең ... адам - ... 5. ... ... ... ... 6. Аса құрметті ата, сыйлы қонағымыз болыңыз. 7. Мына ... қиын ... 8. Сәл күте ... ... ... ... 9. Сабаққа ылғи
кешігесің! 10. Нақ айтып ... ... ... тауып, қандай сөзбен тіркесіп тұрғанын
анықтаңыздар.
1. Содан бері қысқы жүні жетіліп, өңі ажарланып, ... ... ... Осы ... ... ... ... барлығы да мүлдем шаршаған
болатын. 3. ... ... аса ... ... бар. Абай мен оның ... ... іні-шәкірт достары үшін ең қадірлі әбігер. (М.Ә.) 4. Тауық етінен
жасалған бұл кеспе өте ... ... ... ... Ауыл реңі ... ... Сырт ажарында тіпті тірлік белгісі жоқ. (М.Ә.)
№3. Мына сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыз.
1. Әдейі істеп отыр. 2. Біле тұра неге ... ... 3. ... көру үшін ... ... 4. Көре тұра неге үндемейсің? 5. ... ... 6. ... ... ... ... 7. Әдейілеп оған хат
жазып отырмын. 8. Мен оны қасақана істемеймін.
№4. Сұрақ қою ... ... және ... ... ... ... айырмашылығын көрсетіңіздер.
1. Жаздыгүнгідей емес, ауыл үйлері біріне-бірі әдейі ... ... 2. ... ... ... әдейілеп академик келді. (С.Е.) 3.
Мана үйде бірер әнді айтқанда Балуанның даусы зор ... емес еді, ... сол әнді ... ... ... емес, мөлдір судай кіршіксіз
дауыс. Әдемі әнді құмарта тыңдаған ... жұрт ... таң ата у-шу ... (С.М.) 4. Айлакер Дэннир түрлі айла - шарғымен уақытты жорта
оздырып, бірінші ... ... ... есін ... жиып ... келіп
жүр. (Джек Лондон)
№5. Мына сөйлемдерді оқып, орыс тіліне аударыңыз.
1. Босқа әуре болма. 2. Текке жұмыс ... тұр. 3. ... ... жатырмын. 4. Шарасыздан тоқтаймыз. 5. Бекер мұны бастап ... ... ... ... 7. Себепсіз қонақ шақырып отырмын. 8. Текке ... 9. ... ... өтіп бара ... Мына ... ... ... құраңыздар. Өңкей, тым, аса, ең,
өте, керемет, орасан, ылғи, мүлдем, нақ, сәл, ... ... ... ... ... көре ... ... себепсіз, текке, бекер, босқа, құр
босқа, шарасыздан.
№7.1. Мына сөйлемдерді орыс тіліне аударыңыз, үстелерді ... ... ... ... Біле түра неге ... ... Әдейілеп сізді көру келіп отырмын.
4. Көре түра неге ... Мына ... орыс ... аударыңыз, үстелерді көрсетіңіз
1. Жорта ешкімге айтпайық.
2. ... ... ... ... ... оган хат ... отырмын
4. Мен оны қасақана істемеймін.
№7.3. Мына үстеулерді ... ... ... ... ... екеулеп, жорта, әдейілеп, біле тұра.
4. Етіс категориясы. Өздік жэне өзгелік етіс
Етістер - етістіктің бір түрі. Етіс ... ... ... ... ... ... төрт түрі бар: өздік, өзгелік, ... етіс ... ... ... тікелей қатыстылығын анықтайды,
қимыл, іс-әрекет іс иесінің өзіне бағытталады. ... етіс -н, -ын, ... ... жасалады. Ол жұрнақ сөз соңындағы дауысты дыбыстан соң -н
(таран, сұран), дауыссыз дыбыстан соң ... ... ... ... ... ... Түніменен түйіндік. Таң ағарып атқан соң, Төңірек
жаққа қарандық. (Махамбет)
Өзгелік етіс қимылдың, іс-әрекеттің иесі, яғни ... ... ... ... ... ... иесі ... істелетінін білдіреді. Жұрнақтары:
1. -дыр, -дір, -тыр,-тір, -ыр, -ір: алдыр, тіктір;
2. -ғыз, -гіз, ... ... ... ... өткіз;
3. -т: жасат, оқыт.
Мысалы: Ол ... хат ... ... ... ... ... ... айту қимылы ойдың субъектісі ол , ... ... ... ... ... бір субъект баласы, оқушы ... ... ... Кейде бір етістік түбірге өзгелік етістің бірнеше жұрнағы
жалғана береді: ... ... ... Мына сөйлемдерді оқыңдар. Орыс тіліне аударыңдар. ... ... ... - ... ... жатқызды.
Әкем кітап жазды. - Мұғалім бізге жаттығуды жазғызды.
Қалаға әрең жеттім. - Хатты тез арада жеткіздім.
Мына орындыққа ... - ... ... ... ... ... - Балаларды ойынға қатыстырыңыз.
Жерді қаз. - Жерді ініңе қаздыр.
Тез киін. - Қызыңды тез киіндір.
Біз сені екі сағат күттік. - Сен мені ... ... ... ... - ... ұйықтаттым.
Біз далада ойнадық. - Кішкентай баланы ойнаттық.
Тісіңді ... - ... ... ... ... ... - Әсем ... қатты қуантты.
№2. Сөйлемдердің құрамынан өзгелік етісті теріп алып, олардың түбірі
мен жұрнақтары ... ... ... ... ... ... тілі сабағы болды. Мұғаліміміз өте білімді адам.Ол
бізді қазақша сөйлетеді. Кеше бізді жаңа тақырыппен ... ... жаңа ... ... ... ... ... Са-бақта
бізге көп жұмыс істетті, мәтінді оқытты, мәтінге сұрақтар қойғызды, сұрақ-
тарға ... ... ... ... ... ... қазақша
оқытып, орыс тіліне аудартты.Машаға тақтаға ... ... ... ... ... ... ... сөй-лесуге
арнады. Магнитафоннан бізге өте қызықты әңгіме тыңдатты.Сол әңгімені бізге
баяндап айтқызды, ... ... ... ... ... ... дұрыс айтуымызға көп көңіл
бөледі. Кеше қателерімізді өзімізге ... ... ... қайтадан айтқызды.Сабақтың аяғында үй ... ... өте ... ... ... ... ... Сізге мына жаттығуды кім орындатты? 2. Мұғаліміңіз жаңа ... ме? 3. ... не ... 4. ... жаңа ... ма? 5. ... кейін жолдасыңыз кіммен таныстырды? 6. Сіздер не
ұйымдастырып жүрсіздер? 7. Жолдасыңыз туған ... ... ... ... жинатты? 9.Тамақты кімге пісіртті? 10. Кірді ... ... ... сүрткізді? 12. Еденді кімге сыпырттыңыз? 13. ... ... ... ... 14. Үйге ... кіргізді? 15.Бәріңізді
кім күлдірді? 16. Ата-анасы баласын үйлендірді ме? 17. Үй иесі қонақтарына
не ... ... ... ... ... 19. Талғат тісін жұлдырды ма?
20.Шешесі баласын қашан ұйықтатты? 21. ... кім ... ... ... ... Мама ... дочь ... пыль. 2. Карим позволил ее купить шубу.
3. Гости попросили меня ... на ... 4. Мы ... ... ... Он попросил меня нарисовать портрет. 6. Ученики попросили ... о ... ... 7. ... ... меня ... ... 8. Мы
заставили выпить Санию лекарство. 9. Мы доставили письмо в ... ... ... ... 11. Отец ... сына прочесть сына статью. 12. Мы
встретили Жомарта на выставке. 13. Познакомь меня со своей ... ... ... и ... его на ... 15. Кого ты ... в дом? 16. Бабушка
попросила внучку налить чай. 17. Учитель дал студентам ... ... Ты ... мен ... тебя 2 ... 19. ... ребенка. 20. Я заказала
сшить себе красивое вечернее платье.
№5. Қажетті жұрнақтарды жалғап, берілген сөздерден өздік етіс ... ... ... көр, сез, ... ... ... тазала, сүрт, ки, сал, гүлде, бу,
біл, байла, арқала, күй, түй.
№6. Көшіріп жазып, өздік етістің ... ... қарт ... Сен бесікте жатқанда, бала болып жыламадың. Омырауы
жұпарлы, он саусағы қыналы анаң ... ... ... ... ... ... ... тыныштығы үшін егемен күн кешкен әкең сүйінді! Қызыл-
жасыл киініп, беліңді қынап-буынып, қызыл балықтай асыр салдың ... ... ... ... ... мүшел үлкен жігітпен балуанға түстің.
Ағайын-туғаның сүйінді!
№7. Өлеңді оқып, өздік етістерінің қалай ... ... ... ... ... ... ... Кезенген |Таң ағарып атқан соң, ... кез ... ... ... ... ... ... төсектен безінбей, ... ... ... ... әскер бүлінді... |Темір ... ... ... ... ... көбе ... ... ... ... |Қу ... ... ... атқанша тарандық, |Бір Аллаға сыйынып, ... ... ... түс ... ... ісі ... ме?! ... Берілген сөздерден қажетті жұрнақ арқылы өзгелік етіс жасап, орыс
тіліне аударыңдар.
Көбей, ... оқы, ... ... ... ал, ... ... ... жап,
түсір, сын, күй, от, ақта, апар, әкел, жет, күл, бас, ойна, жаз, айт.
№9. Сөйлемдердің құрамынан ... ... ... ... ... ... жұрнақтарын дефис арқылы ажыратып жазыңдар.
1. Ызғарлы аяз жан иесінің бәрін жауратып, ... ... жылы ... ... қар жүрісіне бөгет болып, қозғалысын өндір-мейді.
өмір бойында Абайдың ең алғаш рет ... ... ... ... ... жолы осы еді. ... Абай мен Ерболға бір-бір кесе қымыз ішкізді ... ... ... ... үйге ... ... жауып қойды. (М.Әуезов.) 2.
Біз келгенде ойын жаңа басталған ... ... ... ... ... Жай әзілмен көп уақыт оздырдық. Домбыра алды-рып, Әбдірахман ән
салды. Өлеңді түйдектетіп ... ... ...... ... ... бір оқыттырып, орысша-қазақша хат танытып келем. (Б.Майлин.) ... ... ... пайдаланып, сөз тіркес-терін құраңдар.
Айтқыз. Түсірт. Көрсеткіз. Оқыттыр. Алдырт. Өсірт. Асырт. Жинаттыр.
Тазалатқыз. Өндірткіз.
5. Ырықсыз, ортақ етістер
Іс-әрекеттің ... иесі ... ... кімнің істелгендігі көрсе-
тілмей, не істелгендігі көрсетілген етістіктің түрі ырықсыз етіс ... ... шөп ... шөп ... хат ... ... ... де, істетуші де жоқ, қимылға түсетін зат қана аталаған.
Ырықсыз етіс -л, -ыл, -іл ... ... ... ... -н, -ын, -ін
(бөлме тазаланды) жұрнақтары арқылы сабақты етістіктен ғана жасалады және
өзі жалғанған сабақты ... салт ... ... сөз ... ... шарт ... үй ... қамал ал-ын-ды, үй сал-ын-
ды т.б.
Қимыл, іс-әрекеттің орындаушысы біреу емес, ... ... -ыс, ... ... ... ... етістің түрі ортақ етіс деп аталады. Мысалы,
төгісті, алысты, санасты, күресті; Омар мен Оспан хат ... Қыз ... ... Ол бізге үй сал-ыс-ты деген сөйлемдердегі жазу, сөйлеу,
салу қимылдары бір ғана субъект (іс иесі) тарапынан емес, ... ... мен ... қыз бен ... ол мен біз) арқылы іске асатынын көрсетеді.
Ырықсыз етіс пен ... етіс ... ... ... ... ... етістікке айналдырады: әңгімені айтты - әңгіме айтылды, ... ... сөз ... ... жуды - қол жуылды т.б. Өзгелік етіс жұрнағы ... ... салт ... ... ... ... шам ... шамды сөндірді, оқушы орындыққа отырды - оқушыны орындыққа ... ... - ... ... т. б. Ал ортақ етіс жұрнағында ондай қызмет
жоқ: (хат) жазысты - сабақты етістік, ... - салт ... ... ... ... ... бірі ... та жалғана береді:
сөйле-с-іл-ді, жүр-гіз-дір-іл-ді, айт-ыс-тыр-ды т.б.
Ортақ етістің мағынасы өзінің субъектісімен бірге ... ... ... ... ... ... ортақ етістің жұрнағы зат есім
тудыратын (-с, -ыс, -іс) ... ... ... ... керек.
Етіс жұрнақтары бірінің үстіне бірі ... ... ... ... ... ... жинағы.
1-жаттығу. Берілген етістіктерге жұрнақ жалғап, ортақ етіс жасаңдар.
Түбір мен қосымшаның арасын дефис ... ... ... ... ... Бөге. Тасы. Тік. Бақ. Тазала. Жу. Айт. Қой, ... ... ... ... ... ... Сал. Бітір. Тұрғыз. Сөйле. Іл. Ақта. Көтер. Жек. ... ... ... ... ... ... ... тұрға-нын
байқаңдар. Оларға тұлғалық талдау жасаңдар.
Үлгі: Ортақ етіс - дуылдасып. Түбірі – дуыл, -да -бұйрық рай ... -с - ... етіс ... ... -ып - ... ... Ел ішін ... дақпырты алып барады. Оның келе жатқан хабарына
уанып, дуылдасып жатыр. Тәңірберген ағасымен оңаша сөйлескісі кеп ... ... ... ... оқыған, студент тұрмысының ащы-тұщысын бірге татысқан
жолдастар шетінен ыстық көрінеді. Соларды бір ... ... ... деп ... ... мың сан ... жымыңдасып, гауһар
тастай жалт-жұлт етеді. Мадияр мен ... ... ... ... ... ... ... күлісіп, мәз болып тұр екен. Екеуі ... ... ... ... деген оймен қыздардың қасына барды. (С.
Омаров. ... ... ... ... ... ... қарай ажыратып, тұлғалық талдау жасаңдар.
1. Жолаушыларды Ахмет басқарды. Адам тізбегі он ... ... Он ... бір ... Әр ... жер ... берілген. Жолшылар
электршілермен ғана емес, өзара да ... ... ... ... ... ... үндері тұтасып, тынымсыз күшті гуіл естіліп тұр. Әр қилы
адамдар көрінді. (F. Мұстафин.)
2. Жаз бойы күнде қанат серпісіп, ... ... ... ... екі ... ... жерге арқа тіресіп қонып жатқандары жай емес
сияқты. (F. Мүсірепов. )
4-жаттығу. Етістіктердің ... мен ... ... арқылы ажыратып
жазыңдар.
Үлгі: жина-л -ма -ды,...
Жиналмады. Ашылды. Аттандырылды. ... ... ... ... ... ... Орылды. Көрсетілмеді. Салынды.
Алмастырылды. Бергізілді. Жинақталды. Тазартылды. Қаланды.
5-жаттығу. Мына ырықсыз етістерді қолданып сөйлем ... ... ... ... жаңа ... ... ... салынды, отырғызылды, кешіктірілмеді, шақырылды,өсірілді.
6-жаттығу. Сөйлемдерді көшіріп жазыңдар. Ырықсыз етістерді ... ... ... жасалып тұрғанын айтыңдар.
Бұның бәрі "Құнанбай ауылы" деп ... Жер ... ... ... ... ... ... көкшіл мұнардай тарайды. Үлкен үй мен
күншығыс жаққа ... ... ... екі ... бір топ жан тұр ... ... ... ауылдың үлкендері жан-жақтан ағылып келіп жатыр. Қысылып қалған
бала шешесінің салқын сабырының ... ұқты да, ... ... ... ... ... үлкен үйге кірген Абай ымырт жабылғанша осында
болды. (М. Әуезов.)
6. Жай сөйлемнің түрлері
Біршама аяқталған ойды білдіретін жеке сөзді немесе сөз ... ... ... ... қарай екі түрге бөлінеді:
1. Жай сөйлем
2. Құрмалас сөйлем .
Жай сөйлемнің түрлері:
Хабарлы сөйлем. Бір ... не бір ... ... ... ... айтылған сөйлемді хабарлы сөйлем дейміз.
Бұйрықты сөйлем деп біреуге бұйыру, не бірдеңені талап ету ... ... ... ... ... ... іске қосу, өтіну,
жалыну, кеңес беру, тілек ету магыналарында да айтылады. Мұндайда ... ... ... жазуда сөйлемнің соңына нүкте қойылады. Ал сөйлем
шын ... ... ... ... ету ... көтеріңкі дауыспен
айтылғанда, соңына леп белгісі қойылады. Мысалы: Көрсетпе көз жасыңды! ... ... ... ... ... ағаңа айтушы болма!
"Сестренка, брату такую неправду не говори!"(Ә.Ә.).
Бұйрықты сөйлем ... ... ... ... ... ... ... 2-
жақтың жекеше, көпше түрімен бірге, 3-жагында да айтылады. ... ... ... ... қосылып айтылады. Мысалы: - Жігіттер,
қимылдасаңыздар-шы!
(Ребята, пошевеливайтесь-ка!) Тыңда, ... ... ... ... Жұмаш, бері кел! "Жүмаш, иди сюда!"
Лепті сөйлем адамның әр ... ... ... ... ... ... керемет! Бүгін тамаша күн! Қап, әттеген-ай, ... ... Не ... ... ... ... ... айтылған сөйлемді сұраулы сөйлем дейміз.
Мысалы: Кімдер таратып,насихаттайды?
Толымды және ... ... ... ... ... ... ... түгел қатысып,
тыңдаушыны толық қанағаттандырады, іс- оқиға ... ... ... ... Мен сол күні кеште Сейдәзімов Мейірқұлмен ұзақ отырдым. Жер жыртқан
тракторлар гүрілі алыстан құлаққа шалынады (С.Сарғ.)
Айтылуға тиісті мүшелері ... ... жай ... ... ... ... ... негізгі белгісі:
1) айтылуға тиісті мүшелері түгел қатысады
2) басқа сөйлемге ... ... ... ... береді, тиісті бір мүше,
не бірнеше мүше бұрын тұрған сөйлемнен ... ... ... ... қалады.
Жай сөйлемдердің кейбіруінде айтылуға тиісті бір мүше не бірнеше мү-ше
бұрын тұрған сөйлемнен ... ... ... ... ... ... ... жүйрік қой. Былай қарасаң, қас қаққанша өте шығатын
сияқты. ... ... ... ... сөйлемде айтылуға тиісті мүше
(уақыт) ... ... бұл ... ... ... тұр. -
Командириріңіз қайда? - Алда кетіп ... ... ... ... ... бастауыш айтылмай қалып тұр.
Айтылуға тиісті тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... жасалу жолы екі түрлі:
1) дара желілес сөйлем тобынан.
Агроном қаулай шыққан жас ... ... ... сүйсіне
сөйледі.
(не?) Біркелкі жақсы өсіпті. Май айының жаңбыры да (неменеге?) болысып
жіберді.(кім? неге?). Кеш ексек те, (не?) ... ... ... ... ... бұл ... ... адам жоқ . Сол себепті де мына
салтанатқа шақырылып отыр.(3. Иманб.). Соңғы ... ... ... ... қалған -толымсыз сөйлем.
2) Диалог (екі және бірнеше адамның сөйлесуі) ... ... сен ... ... ... [кім? ... ... [қайда?] барғанмын.
Қазақстанның болашағы зор [не?]. Еліміздегі шексіз қазыналы өлке. ... ... ... ... бе?
Білемін. (С. Сарғ.) Мұнда да соңғы сөйлем (білемін) толымсыз сөйлем
болып тұр: айтылуға тиісті бастауышы (мен) және ... ... ... ... ... мен жайылма сөйлем
Тек тұрлаулы мүшелерден тұратын сөйлемді жалаң сөйлем деп атайды.
Мысалы: Рақмет кулді (С. Е.). Түн қараңгы (Б. ... ... ... ... ... ... ... сөйлемніңқ түрін жайылма сөйлем деп атайды.
Тұрлаулы мүшелерден (бастауыш пен баяндауыштан) басқа бір ... ... ... сол сөйлемнің жайылма аталуы үшін жеткілікті ... ... ... ... ... (С. М.). ... ... үйінде
атақты галым Семеновпен кездесіп, ... ... ... ... да құштарлана түсті (С. Б.).
Жақты сөйлем мен жақсыз сөйлем
Тұрлаулы мүшелері, ... ... бар және ... ... ... ... жай сөйлем түрін жақты сөйлем деп атайды.
Мысалы: Мен елдің жіберген елшісімін (М. Ә.).
Кей жағдайларда ... ... ... ... ... сөйлем
ішінде болмауы да мүмкін. Мұндайда ... ... ... ... ... есімдігін қойса, солай етуге ... ... ... де ... ... деп ... ... Желбегей, жел гуілдеп
қолтыеымнан, ... кете ... ... ... (Ғ. ... ... құрамында тек баяндауыш қана бар және баяндауыштық
тұлғасына қарап бастауышты табуға болмайтын жай сөйлемді жақсыз сөйлем ... ... ... бәрін тәртіпсіздіктің, бюрокра-тизм мен
былықтырушылықтың немқұрайлылық пен қырсыздықтың қандай да болса ... ... ... ... Қазақстан" газетінен).
Жақсыз сөйлемнің баяндауыштары күрделі болып келеді және ... ... ... ... -кі, -ғы/ -гі ... ... ... етістік пен көмекші етістіктің
тіркесінен жасалады: Менің көрсеткім келмейді (С. М.)
Барыс ... жай ... ... ... пен бол, ... тура, кел
сөздерінің тіркесінен жасалады: Қашқын болуымның басы: бір ... тура ... (Ғ. ... не ... тұйық етістік пен керек, қажет, мүмкін, тиіс сөздерінің
тіркесінен жасалады: Дәл осы арада он ... ... он ... ... ... (Б. ... -in, -п ... етістіктің көсемше түрі мен бол ... ... ... ... ... кімнің кетіп жатқанын тіпті біліп
болмайды.
Құрамында бастауыш ... сөзі бар ... ... ... шашы тік ... ... көзі ... екі езуі екі құлағында т. б.): ... ... ... ... ... ... көзі ... (С. Б.)
Атаулы сөйлем
Кейбір жай сөйлемдерде іс-оқиғаны баяндамайды, тек зат-құбылыстың,
мезгілдің, ... ... ғана ... Түн. Қыс. ... Ыш-қынған долы дауыл. ... ... ... Егер ... ... арқылы беріліп тұрған ойды басқа
сөйлеммен білдіргіңіз ... ... ... ... ... боран болды.Долы дауыл ышқына соқты. - Бүл сөйлемдер
атауды емес, оқиға жайында баяндауды білдіреді.
Іс-оқиға жайында баяндамай, тек ... ... ... ... т. б) атап көрсететін жай сөйлемнің түрін атаулы сөйлем дейміз.
Атаулы сөйлем негізінен зат есімнен болады.Мысалы: Күз. ... ... тұр. ... ... атаулы сөйлем жеке бір сөзден де, екі ... одан да ... ... де бола ... ... ... ... жел бар(Н. Ғабд.).
Түн орталаған шақ.. Шығыста бүк түсіп ... тауы ... ... ... ... ... мезгілді, мекенді, жағдайды және басқа
да әр-түрлі заттың атын білдіреді. Маусым. ... дала ... ... ... ... ... ... Құба жо.Мұнара. Мұнара бойы
тұтасқан бұрғылау ісі қызып ... ... ... ... ... ... мені танимысың?
Өзіне әкелік мейірмен қарап тұрған бейтаныс кісіге ол да бар назарын
аударып еді. ... ... ... ... кім ... қай ... есіне түспей тұр.
Леня сонау ¥лы Отан соғысы кезіндегі жайларды, ... ... ... ... ... ... ... көрші.
Картаузов бейтаныс адамның қалынан үстай алды. Сіз сондағы Миша ағай
емессіз бе?
Иә, Леня, таныдың. Сондағы Миша ... ... ... мен сізді қалай ұмытамын? Мені тура келген ажал
аузынан ... ... сіз ... бе? Ол ... толқып Михаил Сергеевичті
қүшақтай алды.("Армысың, ардақты адам")
2-жаттығу. Берілген сөздерді бастауыш етіп ... ... ... ... құрастырыңдар.
Сіздер, әркім, бұл, өзім, екеуіміз, аспан, Нұрәлі, келгендер.
Бастауыш - ... ... сын ... зат есім
- сан есім
3-жаттығу. Оқып шығып, жақсыз сөйлемдердің қандай жолмен жасалып
тұрғанына ... ... ... ... ... ... келді. (Б.Соқп.) 2. Бізге уақытты
ұту керек. (Х.Ес.) 3. Жәрдемшіге ... ... ... 4. ... ... қайырып өтуге тура келді. 5. Туыстарына жетудің сәті түсе
қалды. 6. ... тіл ... ... 7. Бұл сөзді Сырбайдың әрі
қарай созғысы келмеді.(С.М.) 8. Меніңше, Молдабаев жолдастың осы ... ... (Т.А.) 9. ... ... кейін жұрт аяғы басылды. (М.И.) 10.
Бурабайдың табиғатын ауызбен айтып болмайды. 11. Абайдың да ішек - ... ... ... ... ... ... және жақсыз екендігін
ажыратыңдар.
- Уа, ... ... ба? ... тани ... ... Елебаев екен.
Құшақтаса көрісіп жатырмыз. Сол ... мен оны ... пен ... Бұл ... - ... композитор. Сіз әскер қызметіне ша-қыры
лудан босатылғандардың қатарындасыз. Маған ондай жеңілдіктің қажеті жоқ.
Денім сау. ... ... Өз ... ... ... ... дивизиясына жіберуіңізді өтінемін.Одан басқа дивизияға
барғыңыз ... ме? ... ... ... бәрі бірдей. Фашис-терді қырғым
келеді? -Жақсы. Өтінішіңізді военкомға айтайын. Ертең келіңіз. (М.Ғабд.)
5-жаттығу. Оқып шығып, жай ... ... ... ... ... ... де, себебін түсіндіріңдер.
Әнсары тысқа шықты. Аспан ашық. Күн жадырай жайнап тұр. Ауа ... қана ... ... бар. Әнсары кешікпей колхоз басқармасының үйіне келіп
кірді. Ұзын бойлы, ат жақты сары жігіт бір қағазға бірдемені жа-зып ... ... ... ... Осы бітірген бойым. Көруіңізге болады. Әнсары оқи бастады. Кей жеріне
қызыл қарындашпен белгі соға отырды. Қай жерін ... ... ... ... айта ... ... сауатты құрастыруға көңіл бөлген жон. Әр сөйлемде пікір, ой
жатсын. Ал ... ... бос ... көп. ... ... кейін тағы
көремін. (С.Алд.)
6-жаттығу. Мәтінмен танысып, ... ... ... ... ... ... ... жөнелді. Біз бақылау пунктіне бара жатырмыз. Зор
денелі біреу ... ... ... ... ... ... Оның қасында
қысық көзді біреу телефонмен бірдеңені былдырлап айтып жатыр. (Б. М.)
7-жаттығу. ... ... ... ... ... іші тына қалған еді. Біз барамыз. Дауыстар ... ... ... Біз ... Оқушылар қарай қалып еді. Ол бұғып ... ... ... ... ... дауылпаздарынан»)
8-жаттығу. Оқып шығып толымды және толымсыз сөйлемдерді табыңдар.
Толымсыз ... қай мүше ... ... ... ол ... ... тұрамыз. Дәуімбай деп аталады. Аудан орта-лығынан
қашық емес. Екі арада темір жол ... ... ... ... ... сол ... ... Қандай алаңсыз еді, шіркін! Ертеңнен кешке шейін асыр ... ... ... ... жылқыларды қуып келеміз. Әжем бие саууға
шығады. ... екі ... ... қақ ... кішкене өзен ағады. Содан балық аулаймыз. Суына
шомыламыз(Ө.К.)
Жақсы білетін бір шопаның бар ма? Бар ... еді ... Қай ... ... ... Социалистік Еңбек Ері Балғабай Оспановты ... ... ... ... білем. Жаз жайлауын, күз күзеуін, қыс қыстауын көргем. Ойбай-ay,
очерк жазып берсеңші сол кісі туралы!
Ендеше Балғанбайдың өз ... ... ... тыңда. («Дала
дауылпаздарынан»)
9-жаттығу. Көшіріп жазып, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемге айналдырыңдар.
Жөндеу шеберханасының сырт көрінісі жақсы. [ ] жаңа үлгі ... [ ] ... да ... ... ... ... ... алып жүру қиын. [ ] ... ... ... [ ] ... ... ... ... директор болғанына бір жылдан асып барады. [ ] ... бас ... ... Жас ... бұл ескерту оңай соққан жоқ. [
] Құлағына дейін қызарып кетті. [ ] ... ... ... алаңға келді.
- Сіздерде егін орағы басталған ба?
- [ ] Басталды.[ ] Екінші ... ... орып ... Онда ... ... ... [ ] Он бір [ ] .("Армысың, ардақты адам")
10-жаттығу. Берілген сөйлемдерді ... жэне ... ... және ... және ... түрлеріне талдаңдар.
Үлгі: Біз көпір жанында аттан түстік. (Б.М.)
Таңдау: Бұл-жақты сөйлем, ... ... ... ... (көпір жанында) пен жанама толықтауыш (аттан) ... ... ... ... ... ... түгел қатысқан, әрі ... ... ... бұл сөйлем-жақты, жайылма, толымды.
Ол төсегінен аунап кете жаздады. Бұны ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Әлі біраз күн емделесіз. Поезд зулап
келеді. Есейдің көңілі одан да жүрдек. Биыл шабындықтың қалың боларын ... ... еді. ... дала ... де соны танытады қырдың таза ауасында
денсаулығын әлі де бекіндіріп алғысы келді (Т.Т.)
7. Тұрлаулы сөйлем мүшелері
Тұрлаулы сөйлем мүшелерінің екі түрі ... ... ... Айша енді ... қай жақ, ... қай жақ ... ат та енді денесін бекітіп алды.Қара түн жұқа, ... ... ... Бұл ... ... ... Айша ... Ат бекітіп алды.Түн
айналды.Бастауыштары - Айша, ат, түн. ... ... ... іс - оқиғаның
иесін білдіреді. Бастауыштың грамматикалық - ... ... атау ... ... тұрады;
2. іс - оқиғаның иесін білдіреді;
З. кім? не? деген сұраққа жауап ... ... жақ ... ... ... ... қиыса байланысады.
Сөйлемде атау септігінде тұрып, іс - оқиғаның иесін білдіретін тұрлаулы
мүшені ... ... ... әр ... Әңгіменің басталуы қиын, - өрбуі оңай. (С.
Сарғ)
Баяндауыш.
Ержан оқушыларына сенеді. ... Мен ... ... ... Күн ... Ауада дымқыл иіс бар. Тау бөктерінде шөп қылтиып
өсіп келеді.
(Б. Тоғысбаев)
|Сөз табы ... ... ... есім |Кез ... ... ... қатты ұнатқан жүзбен |
| |зат ... ... ... (М.Ә) ... жаңа Қарағанды-ның|
| | |бір биік ... ... ... (Ғ.М) ... |Зат есім ... ... көп нәрсе үйрет- тіңіздер. |
|Жіктеу, сілтеу,|ор-нына |(М.И) Бұл ... ... ... ... ... ... екенсіз ғой?! (С.О) Бәрі де осы |
|жалпы-лау, т.б.|ны ... ден ... ... Әркімдер |
| | ...... ... ... |
|Сын есім |Заттану ... бала ... ... ... |
| | |(М.Ә) ... - ... ... (Мақал) |
|Сан есім |Заттану ... суыт ... ... ... ... |
| | ... ... |Заттану |Оқыған ... әр ... ... ... ... ... | ... қиын, - өрбуі оңай. (С. Сарғ) |
|түрі | | ... ... ... ... ... ... Мен ... Күн
бұлыңғыр. Иіс бар. Шөп өсіп келеді. Баяндауыштары - сенеді, қастерлеймін,
бұлыңғыр, бар, өсіп ... ... ... жай-күйін, оқиғаның қай шақта болғанын
білдіріп, онымен (бастауышпен) жақ жағынан үйлесе байланысады. ... ... ... жай - ... ... қай ... болғанын білдіріп, сөйлемді
тиянақтап тұратын тұрлаулы мүшені баяндауыш дейміз. Баяндауыштың негізгі
белгілері:
1. бастауыштың ... ... ... ... қай ... болғанын көрсетеді;
3. жіктік жалғауын жалғап, бастауышпен қиыса байланысады;
4. ... ... ... ... ... ... ұйытқы болады;
6. өзіне тән арнаулы сұрауы жоқ.. Қай сөз табынан болса, сол сөз ... ... ... ... ... - Қайттім? Тау биігінен тік асып ай қалықтап
барады.
- Қайтеді? Сансыз ... ... - ... ...... шегіртке үні. - Не? Түн жұмбақ сырға толы. - Қандай? (С.Шайн.)
Баяндауыштың жасалуы:
1. Баяндауыш көбінесе етістіктен ... ... ... ... жарқырайды. (Б. Дәул.) Біз ұшқыш болуға уәделесіп қойған-быз. (Қ.Тол.)
Жәке, тоқтай тұрыңыз. (Ғ.М.) Жаңа техникамен ... ... ... ... ең ... ... - жақсы оқу.(Қ.Тол.)
2. Баяндауыш есім сөздерден де болады:
Зат есім. ... - ... ... (Е.Иманб.) Сананы тұрмыс билейді.
(К.Маркс)
Сын есім. Біздің қатарымыз болаттай берік. Күн шайдай ашық. Тау жақтан
ескен самалдың лебі салқын (Қ.Тол.)
Сан есім. ... үй ... ... он бес ... ... ... әне. Нағыз теңіз романтикасы ... ... ... бабы қалай? ("Тербеледі тың дала")
Әр тарап сөздер. Ол кезде қазіргідей шеберхана жоқ-ты. (С.Сарғ.) Қазір
ол үйде кітапхана бар. ... пен ... ... ... пен ... екі түрлі жолмен байланысады.
І. Жіктік жалғаулары арқылы және жіктелу ... жақ ... ... ... қиыса байланысады.
Мен балалық, жастық шағымды осы далада өткізгенмін. (С.О) 1- жақ ,
жекеше түрде қиыса ... ... ... ... ... ... (З. Иманб.) - 1- жақ, көпше түрде
қиыса байланысып түр.
Сендер Мекеттің үйіне барып түсе ... (С. ... - 2- жақ, ... ... қиыса байланысып тұр.
Ол ашық сөйлеседі. (Ғ.Мұст.) - 3- жақ, жекеше түрде қиыса байланысып
тұр.
2. Интонация арқылы байланысады. Бастауыштан ... сәл ... ... иесі ... - Күй иесі деген бастауыштан кейін кідіріс
жасалады. Бұлтты күні ұшу - ... Бұл - аса ... ... ... "бұл" ... бастауыштан кейін кідіріс жасалады.
Бастауыш пен баяндауыштың қай сөз табынан болатынына қарай жақ жағынан
қиысу әр түрлі ... ... ... ... ... есімдігінен болған
бастауыштар өз баяндауыштарымен үш жақта жекеше, ... ... ... арқылы немесежіктелу ретімен қиыса байланысады.
|Жақ |Жекеше ... |
| ... ... ... ... |
|I |Мен ... ...... |
| ... - ... ... - ... ... |Сен - ... ...... |
| ... - ... |Өздерің - оқушы\ лар\ сыңдар |
| |Сіз - ... ...... |
| ... - ... ... - ... |
|III |Ол – ... ...... |
| |Өзі - ... ...... ... ... және ... ... болған бастауыштар қосақтала
айтылып, баяндауыштарымен бір жақта жекеше, ... ... ... ... өзім келемін. Біз өзіміз келеміз.
Мен өзім Абай сөзінен оқудың жақсы екеніне ден ... ... ... ... ... ... жалғаулы жалпылау, белгісіздік, болымсыздық ... ... сан ... ... бастауыштар өз баяндауыштарымен ... тек ... ... ... ... жақ.. ... ... ... ... жақ . ... ... ... } ... ... үйренесіздер Екеуіңіз жастысыздар
3 жақ . Бәрі ... ... ... да ... ... ... ... береді. Біз бәріміз
үйренеміз. Біз екеуміз жастымыз.Біз екеуміз бір ... ... өз ... тиісті сабақ алғандай болдық.(М.И.)
3. Баяндауыш етістіктің бұйрық райынан өз бастауышымен II жэне III
жақта жекеше, көпше ... ... ... ... үш ... ... көпше
түрде қиыса байланысады.
Бұйрық рай
|Жекеше ... ... Сен кел. ... ... ... ... ... келіңіздер. ... Ол ... ... ... ... жұмысы:
№1. Қарамен жазылған сөздердің қайсысы бастауыш, қасысы басқа мүше
екенін ... Ол енді ... ... ... айтты.(М.Ә.) 2. Ол машинаның
тетігін кез ... жан біле ... 3. Бұл ... ... Бұл ... ... көптен таныс.(С.Бақт.) 5. Қара сақал - белгілі Уэли деген шопан.6.
Ертең машина жіберіледі. 7. ... ... ... ... ... ... етіп , ... құраңдар.
Абай, "Ботагөз" романы, оқиға, ақыл, біз, ... ... ... ... ... Құрманғазы, уһ, спорт.
№3. Көшіріп жазып тұрлаулы мүшелердің астын сызыңдар да, баяндауыштың
қай сөз табынан екендігін тиісті ... қоя ... ... ... ұйқыда. Бір- екі әйел сиыр, уақ малдарын өріске ... Тау ... ... ... құлаққа анық жетіп тұр. Таудан ескен
жаңғы жел ызғарлы- ақ . Алыстан мотор үні талып ... Дала ... енді ... тұр. ... ... мақал- мәтелдердің баяндауыштарын өздерің ойлап табыңдар
да, қай сөз табынан жасалғанын көрсетіңдер.
1. Ердің сыншысы- ... .2. Ерді намыс ... . 3. ... ... ... ... ... , ... ... . 5. Өнерлі өрге ... . 6. Өнерлінің өрісі ... . ... сөз - ... . 8. ... сәні - ... ... ... ... ... ... ... тауып, олардың қай жақта, қай түрде (жекеше және
көпше түрде) байланысқанын анықтаңдар.
1. Мен ... ән ... ... білу үшін әлгі сөзді әдейі айтқан
едім. Ән мен жырды қадірлеушілердің бірі өзіңнің балдыңыз.Сол айтқан ... ... ... ... ... 2: ... ... жақсы екен!
Нақышына келтіріп айтады екенсіз. Сіз мұны ... деп ... ... да өз ... өзі ... ете ... жүретіні болады. Мен
сіздің тап басқаныңызға риза болып ... Әнші ... да рас. ... ... ету - біз ... ... жұмыс. З. Сіздер оқуды жаңа ғана
бітіріп келген жас мамансыздар. 4. Біз ... ... 5 ... ... өзім ... Ол ... ... кездесті.
Құсбеков өзі де сонда бара жатыр екен. Енді екеуі бірге жүрді (А.Ханг.)
8. Тұрлаусыз ... ... ... үш түрі бар. ... ... ... - ... мүшелердің бір түрі. Ол сөйлемде іс - ... ... ... Мен бұл ... білемін. Мұнымен сәске кезінде танысқан-мын.
(Ә.Көшім.) Алғашқы сөйлемде баланы деген табыс септік жалғаулы сөз ... ... ... мағына жағынан сипаттаса, екінші сөйлемде мұнымен
деген көмектес септік жалғаулы сөз ... ... ... ... ... ... тұрғанын кімді білесің? кіммен танысқансың? ... ... ... ... ... негізгі (түрлері) белгілері:
1. Тұлға жағынан: а) барыс, табыс, жатыс ... және ... ... ... сөздер болады; ә) толық мағыналы сөзден
кейін туралы, жөнінде, жайында ... ... ... бірі ... жасалуы
|Сөз табы ... ... ... есім |Кез ... |Әлияның балалық шағы жақсылыққа |
| |з.е. ... ... ... ... бардың |
| | ... ... бар. ... ... |Зат есім ... ... ... ... |
| ... ... ... сендірген жоқсың ба? |
| ... ... есім ... ... ... ... ... |
|Сан есім | ... |Он - ... ... ... ... |Заттану |Білгенге жол бос. (Абай) ... түрі | | ... ... ... |Сөз ... КС-3 комбайны жай-ында |
|Туралы, жө-нінде | ... ... (С. ... ... |
|шылаулары | ... ... әр ... ... (С. |
| | ... |
2. ... ... жоғарыда айтқанымыздай, заттық мағынаға ие болады.
3. Негізгі сұраулары аталған септіктердің кім? не? ... ... ... түрі - ... және ... іс - ... ... мағына жағынан сипаттайтын тұрлаусыз
мүшені толықтауыш ... ... - ... ... бір түрі .Ол ... іс - ... асуындағы алуан түрлі жағдайын білдіреді. Мысалы: Абай Қарашоқыға
түс ауа жетті. (М.Ә.) Бір топ киік ... ... ... ... орғи -
орғи секіреді (К.Жүнісова). Бұл ... ... ... сөз ... ... ... ... іс - оқиғаның мекенін білдірсе, түс ауа деген
сөздер қашан? ... ... ... ... оның мезгілін, ал орғи - орғи
деген қос сөз қалай? ... ... ... ... қимылдың сынын білдіріп
тұр.
Сөйлемде іс - ... ... ... сын- ... ... ... жағынан
сипаттайтын тұрлаусыз мүшені пасықтауыш дейміз.
Пысықтауыштың негізгі белгілері:
1. Іс - оқиғаның жүзеге асуындағы алуан ... ... ... ... ... ... қалай? неге? не үшін? т.б. сұрауларға жауап
береді.
3. ... ... ... ... және қабысу ,
4. Соған сәйкес жасалу жолдары да алуан түрлі болады.
Пысықтауыштың жасалу жолдары:
1. ... ... ... ... үстеу атқарады. Біз
ілгері (мекен үс.) жүріп кеттік. ("Тербеледі тың дала"). ... ... екі өзен ... екі ... ... келіп қона қалды. .("Өрлеу").
Елена біраз ... үс.) ... ... ... ... ... жатыс, шығыс және көмектес септіктерінде тұрған сөздер
мекен, бет алыс бағыт, мезгіл сын- ... ... ... пысықтауыш
болады. Мен, міне, ауылға (мекен- бағыт) беттеп келемін. ... ... ... ... ... (С. Шайм.) Алтай мен Сайлау іске(сын -
қимыл) кірісті. ... тың ... Біз ... ... ... малшылардың аудандық слетінде(мекен) көргенбіз (З. Иманб.)
3. Мезгіл мәнді зат есімдер ыңғайына қарай пысықтауыш ... ... ... түні бойы ... ... ұйықтай алмады. ("Дала
дауылпаздары").
4. ... ... есім ... ... болады. Күні бүгінге
шейін бұл ... жаз ... - ... да, қыс қыстауы - Сыр бойы. (С.
Шайм.).Абай халық үшін, халық Абай үшін ... ... ... ... ... түрінен болады.Шешесі баласының
бетінен мейірлене ... ... ... ... ... Бұл ... ... кеңк- кеңк
күлді.(С.Сарғ)
7. Сын есімнен болады. Айнала жұрт сөзге қатты (қалай?) сүйсінді.
(М.Ә) Біз ... ... ... ... .("Уақыттан озғандар").
8. Кейде сан есімнен болады. Жанбота туды екі (қанша?) ... ... ... болады. Шай әлдеқашан (қашан?) жиналған (С.Сарғ.)
Тұрлаусыз мүшелердің ... бір түрі - ... Ол ... ... ... ... сын, сапа, сан - мөлшер, иелік жағынан сипат-
тайды.
Мысалы: Абайдың бұл мінезіне үйдің іші тегіс ... Бұл ... ... ... Абайдың, бұл деген екі анықтауыш сипаттап тұр;
кімнің мінезіне? - Абайдың мінезіне. Затқа иелік ... ... ... - бұл ... ... ... жағынан сипаттаған: қай мінезіне?
- бұл мінезіне; затты нақтылау ... ... ... ... көрік өң береді. Көркем шығармадағы
табиғат көрінісін, адам келбетін, мінез-құлқын суреттеуде анықтауыш ... ... ... Қыс бойы ... ... ... ... елсіз
Итжон ақ көрпесін серпіп тастап, көк ... ... ... ... ... жанды жадыратқан. Диқаншы жұрт сонау алыстағы көк белдерді
кестелеп жүр. Әр тұста әдемі сағым ойнайды. Анда - ... ... жел ... ... ... .Зат есімнен болған мүшені сындық, сандық, иелік жағынан сипаттайды.
Соған сәйкес негізгі сұраулары: қандай? кай? қанша ? ... ... ... Өзі анықтайтын мүшесімен қабыса, матаса байланысады.
Сөйлемде зат есімнен не заттанған ... сөз ... ... ... сандық, иелік, қатыстық жағынан сипаттайтын тұрлаусыз мүшені
анықтауыш дейміз Анықтауыштың жасалу жолдары:
1. Сын ... ... ... жапырағындағы мөлдір шықты байқады.
Былтырғы жарыста Қайролла басым түсті. ... тың ... ... газетте де жарияланды.("Өрлеу").
2. Зат есім. Құрылысшы қыз ... ... ... Сан есім . Қазір зәулім ... алты жүз бала ... Бұл ... ... ... ... ... Есімдік. Сіздің бар шығармаңыз осы ... ... Қай ... қай ... ... де, бір жаңа ... ... боласың
("Тербеледі тың дала").
5. Етістіктің есімше түрі. Екі ... ... ... ... Тоштай ұшқыштар жаққа бір қарап алды да, үзілген әңгімесін
қайтадан жалғады.
б. Ілік ... ... ... ... ... ... Оның ... ешкім жауап қатпады. Екеуінің әңгімесі Жамалға сабақ
болды (Ғ.Муст)
Жаттығу жұмысы:
№1. Тиісті сұрау қою ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын анықтаңдар .
1. Мектептің алдында ... ... ... көз ... шырқалған ән қүлаққа саңқылдап анық естіледі. 3. Сәлкен де
қартпен ... қол ... ... 4. ... адал ... ... ... Сәлкен, мен саған бір шаруамен келіп тұрмын. 6.
Шаруаңызды ... Мені сиыр ... ... Сиыр ... ... ... алдым. 9. Жылқы күзетіне басқа біреуді
қоямыз. 10. Мен енді көшудің қамына кірісейін(А.Байт.)
№2. Көп ... ... ... ... ... ... ... көшіріп жазыңдар да, олардың мазмұнына көңіл ... ... ... ... ... ... ... толықтауыштың астын сызыңдар.
1. Тілің... жүгірме, білім... жүгір. 2. Аузы... әзілі жоқтың, қолы...
қол шоқпары бар. З. ... сөз ағып ... су... тең; ... сөз ... ... ... 4. ... табыс мол. 5. Қорқақ
көлеңкесі... де ... 6. Су... шым ... ... шын ... Мына ... ... беріңдер де, толықтауыштың қай септікте
тұрғанын айтыңдар.
1. Нені арман етесің? 2. ... ... ... 3. Немен шұғылдана-сың?
4. Кімге ұқсағың келеді? 5. Неге (неменеге) әуессің? 6. ... жери ... ... үлгі ... 8. ... не ... ... 9. Кіммен
жолдассың?
№4. Көп нүктенің орнына толықтауышты қойып, сөйлемді көшіріп жазыңдар.
Ол үшін толықтауышты ... етіп ... ... ... ... Ол ... қарай берді. - Кімге?(неге?) қарай берді? - ... ... ... ... . Біз ... риза болдық. Ол ... сыйлы. Төлеген ...
қуанар. Мен ... оқып шықтым. Олар ... ... ... іс ... ... ... танымай қалдыңдар. Барлық үйлердің төбесі ... жабылған. Оқушылар
көмектесті. Еңбек ардагерінің сөзі ... ... жер ... Оқып ... ... табыңдар да, қай сөз табынан ... ... өзі ... ... ... қоса ... жазыңдар.
Үлгі: Тау жақтан баяу жел еседі.- ... баяу жел.
Әлдеқайдан бір үйір кезбе бұлт көшіп келеді. Мен жағадағы тастақ төбеге
шықтым. Кәрі ... ... ... Су ... ... толқындар ойнайды. Кей
жерде толқындар үлкен-үлкен қой ... ... ... ... ... ... жатады. Жас кезімізде дөңкиіп жатқан тастардың үстіне ... ... Сол ... әлгі ... ... - ... қытықтай
беруші еді. Сонда біз, батыс аспанын қызыл ... бояу ... Көп ... ... ... ... қойып, көшіріп жазыңдар.
Анықтауыштың астын сызыңдар.
... жерге қақ тұрар, ... ерге бақ тұрар. Жігіттің ... ... ... ісін ... ... сөз жан ... еңбек -ырыс қазығы. ... наны тәтті, ...
жаны тәтті. ... ... ... ... ... ... ... ... таудың, еңбектің, жалқаудың, жақсы, қатты,
қайратты, жұмсаған, бітірген.
№7. Төменде берілген сөздерді анықтауыш етіп, сөйлем кұраңдар.
Сары ала, ақ ... ... ... ... ... бесінші, оның,
ұжымның, барудың, ормандағы.
№8. Көшіріп жазып, сөйлем мүшесіне талдаңдар. Пысықтауышқа сұрау қойып
, тиісті ... ... ... өзен ... жүрдік. Жолдың екі жағы- биік ағаш. Торғайлар теректен-
терекке ұшып- қонып жүр. Мен қарттың жүзіне бағдарлай ... Анау ... ... ... ... ... болып қатарласа жарысып жатыр.
Өзен жақтан самал еседі. Ауылға ... ... ... дарбазалы үйдің
алдында қарт атын доғарды. ("Дала дауылпаздары")
№9. Қарамен жазылған сөздердің қайсысы ... ... ... ... анықтаңдар.
Тамаша табыс өздігінен келмейді. Бисеп Әбішев оны жылы ... ... ... ... жоқ. ... ... таптым .("Уақыттан озғандар").
Бақтыбай мен Зейнел ... ... ... Бәрі де ... ... ... Жас ... алыс жолға дайындал-ды. Актив жиналысы ертеңіне
дәл уақытында басталды. Ойдан- ... адам көп ... ... ... ... сырт ... - ақ айқын анғарылады. Зейнел былайғы
жұрттан бұрынырақ келді. ("Өрлеу").
№10. ... ... ... да, жасалу жолдарына қарай талдаңдар.
Бұл түні хатшы жөнді үйықтаған жоқ. Ол барлық ... ... ... шықты.Шалғайдағы фермалардың кейбірімен рация арқы-лы хабарласты.
Енді бір сәтте шопандар туралы ойлады. Олардың көбінің дидарын көз ... ... бес ... ... қой ... бар. ... ... қай жерде
отырғаны да Ысматулланың көңілінде сайрап түр. ("Дала дауылпаздары")
№11. Берілген сөздерді пысықтауыш ... ... ... ... ... ілгері, қалыңдап, өткен түнді,
сеніммен, асыға, телефон арқылы, жақсы, жалт, кенет.
9. ... ... ... қарай жай сөйлем, құрмалас сөйлем ... ... ... ... пен ... ... (кейде тек
баяндауыштың өзінен) құралып, бір ғана ойды білдірсе, ... ... екі жай ... ... ... ойды білдіреді. Мысалы: Қоңырау
соғылды. Шу ... ... ... ... ... Сыныпқа мұғалім мен
директор кірді.(М.И.)
Бірінші сөйлемде қоңыраудың соғылуы туралы бір ғана ой ...... ... - баяндауыш); үшінші сөйлемде де мұғалім мен
директордың сыныпқа кіргендігі жайында бір ғана ой ... тұр ... ...... бастауыштар да, кірді-баяндауыш); демек, бұл екі сөйлем
– құрылысына ... жай ... ... ... шудың сиреуі және залда
тыныштықтың орнағандығы жөнінде екі ой ... ... ... – шу, ... сиреп, екінші жай сөйлемнің бастауышы ... ... ... Олай ... бұл сөйлем – құрылысына қарай
құрмалас сөйлем, оның ... екі жай ... ... ... мен ... ... құрылысы жағынан айырмашылығын
сызбамен былай ... ... ... ... ... ... |Мағынасына қарай ... ... | ... ... |Бір ғана ой ... ... ... ... ой ... |
| ... | ... ... ... жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін
сөйлемді құрмалас сөйлем дейміз.
Құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдер өзара мынадай жолдармен
байланысады:
1. Ұласпалы ... ... ... ... ... ... жігіт ұйым басшысының тапсыруымен бес бума
кітап алып шыққан екен, қойшылар оларды қуана-қуана алып алды. (Б. ... ... ... жай сөйлемнен кейін дауыс ырғағы бәсеңдемей, көтеріңкі
айтылады да, соңынан басқа бір сөйлемнің келуін тілейді. Дауыс ... ... ... ... тиянақсызды-ғын көрсетсе,
бірінші жай ... ... ... (пауза) уақытының онша ... ... ... екі жай ... ... біріктіруші қызмет атқарып тұрғандығын көрсетеді.
2. Жалғаулық шылаулар арқылы байланысады.
Мысалы:Дәметкеннің жүрегі бұл кезде ерекше ... ... ... ... осы тоқтаған тракторда немересі Құтжан болуға тиісті. (С. М.) ... екі жай ... ... интонациямен қатар өйткені деген
жалғаулық шылау байланыстырып тұр.
З. Құрмаластың құрамындағы алғашқы жай ... ... ... ... ... соңындағы сөйлеммен құрмаласа байланысады.
Мысалы: Тыңдаушы ықыласты болса, сөйлеуші шешен болады. (С. Бакб.)
Мұнда бірінші жай ... ... ... ... ... рай ... ... жай сөйлеммен байланыстырып тұр.
Құрмалас сөйлемдер байланысу тәсілдері мен құрамына ... ... ... құрмалас және аралас кұрмалас болып үш түрге бөлінеді.
Салалас құрмаластағы жай ... ... тең ... ... ... әрқайсысының баяндауыштары тиянақты болады. Мысалы:
Шешесі қызын күні-түні ... ... Дина ... ... (С. Бакб.)
Кештете барып едік, сонда да үй іші ... ... (Ғ. С.) Бұл ... ... ... жай сөйлемдердің құрылымы дербес айтылатын
жай сөйлемдермен өте ... ... ... ... жай ... ... бағына байла-
нысады, яғни алғашқы жай сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз болады.
Мысалы: Шәрбала далаға шықса, аула толы балалар оқуға жиналып ... ... ... ... ... ... бақташылар сиырларды өргізіп
жатыр екен. (С. Сарғасқаев.) Сырбай қанша бастырма-латқанмен, Дәулет ... ... (С.М.) Бұл ... ... ... жай
сөйлемдерін екіншілерінен бөліп, өз алдына дербес айтуға келмейді, ... ... рай), ... (көсемше), бастыр-малатқанмен (көмектес септік
тұлғасындағы есімше) деген баяндауыш-тары тиянақсыз.
Аралас құрмалас сөйлемнің құрамында кемінде үш жай ... ... ... ... та, ... та ... Біз оларға таяна бергенде, әскери әдетпен Миша орнынан тұрып
еді, басқалары да көтерілді. (А. Лек.) Мұнда бірінші жай ... ... ... ... ... жай ... салаласа байланысқан.
Сондықтан бұл аралас қүрмалас сөйлем. Сағит ... ... жүр ... ... кездескен соң, екеуі дереу пәтер үйіне қайтты. (С. ... ... жай ... ... ... сөйлемдерге бағынбай,салаластағы
сияқты, тиянақты айтылған; ал екінші сөйлем өзінен кейінгі ... ... тұр. ... бұл ... да аралас құрмаласқа жатады.
Жаттығулар жинағы.
1-жаттығу. Берілген сөйлемдерді құрылысына қарай талдап, қайсысы жай
сөйлем, қайсысы құрмалас ... ... ... Әр ... ... ... ... шартты белгілермен сызып отырыңдар.
Үлгі: Абай ұзақ тыңдады. Әйгерім әнін үзгенше, Абай қыбыр етпестен
мүлгіп ... (М. ... ... Абай ұзақ ... ... Әйгерім әнін үзгенше, Абай қыбыр етпестен ... ... ... ... ... ... 2. Қарт ... ол
клубта бір топ еңбеккерлердің ортасында кездестірді. 3. Есік тарс ашылды
да, отырғандар түгел жалт ... 4. Қарт ... ... күлісіп алғаннан
кейін, Керей жұмыс жайлы әңгімеге көшті. 5. ... ... ... сізден бастағымыз келіп отыр. Ұжым шаруашылығын оқушы-ларға кең
көлемде таныстыруға ауылдың барлық зиялылары ... 6. ... ... ... ... ... әлемі бұрынғысынан да тұнжырап, ... жел ... ... (М. ... ... ... ... |Мысалы |
| ... | | ... ... екі |өзара тең дәрежеде байла|Өз жігіттеріме көзім |
|құрмалас |жай ... ... ... еді, ... |
| ... ... ... |жүзінен де |
| ... | ... ... |
| | | |(А. Лек.) ... ... екі ... ... бағына |Олар үйге жеткен соң |
|Сабақтас |жай |ды; ... ... ... де ... ... |сөйлем-нен |баяндауышы тиянақсыз |(М.Ә.) |
| ... ... | ... ... үш ... ... та, ... жонның жотасы |
|Аралас |жай ... та ... ... ... ... ... |байланысады ... ... елге |
| ... | ... бір ... |
| | | ... сыртында қарап|
| | | |тұр ... ... ... ... ... ... топтап жазыңдар да
бөліну себептерін түсіндіріңдер.
Үлгі:
І. Салалас құрмалас сөйлемдер
1. Теректер мен қайыңдардың шық басқан су ... ... ... ... ... ... тьқыры сезілмейді. (Ә. Көшімов.)
II. Сабақтас құрмалас сөйлемдер.
1. Жел үрлеген сайын, сапырылысып түскен сары ... жер ... ... (А. Лек.)
III. Аралас құрмалас сөйлемдер
1. Үсен манағы пышақтың сыртымен тасқа қатты ұрып еді, от ... ... (Ы. ... Ал енді ... та ... біз де ... 2. ... жайлаған
елдің жігіттеріне еліктеп көкпаршы болғым келгенмен, ебім жетпейді, ... ... ... ...... күресуі, үйде болатын
сауықта өлең айту. (С. М.) 3. ... ... ғана ... жел ... ... күннің лебі денеге жібек торғындай жұмсақ тиеді. (С. С.) 4.
Тұманның қалыңдығы сонша – түк те ... (X. ... 5. ... ... ... ... хабарланып та болды. (Ғ. ... ... іле ... бола ... соң, ол ... жоқ. (С. ... 7. Бұл
кезде Базаралының үйіне жаңағы орыстар ғана емес, ауылдың еркектері де
жиналған: Дәркембай, ... ... ... ... да осында. (М. Ә.) 8.
Кешке таман аудиториялар босасымен, түрліше үйірмелер іске ... ... хор, енді бір ... би, домбыра үйірмелерінің жұмыстары жүргізіледі.
(3. Қабд.) 9. ... ылғи ұзақ ... ... ... ... ... ... тақпақ, тартыс, билік, даулар айтылады. (М. Ә.)
3-жаттығу. Берілген жай сөйлемдерді мағыналарының жақындығына қарай
өзара байланыстырып, құрмалас сөйлемге ... ... ... сызып отырыңдар.
1. Пойыз ырғалып келіп вокзалға тоқтады. 2. Тыстан Лида кіріп, Дәмештің
құлағына бірдеме деп ... еді. 3. ... ... жұрт ... жөңкіле сыртқа ұмтылды. 4. Ол қуана секіріп, тысқа атылды. 5.
Қайыр үйде болмады. 6. Өткінші жауын ... құя ... 7. Ол ... 8. Музыканы мен жасымнан жақсы көрдім. 9. Көше сел. ... ... ... ... 11. ... күй, ән әрдайым көз алдыма
жастығымды елестетеді. 12. Жазық далада орнап жаткан жас қаланың о шеті ... ... көз ... 13. Сөз ... үзіліп қалды. 14. Жер де, аспан
да көкпеңбек түтін, қардай жауған оқ. 15. Машина кеңсенің алдына кеп ... 16. ... от ... ... қабат үйлер ұшы-қиыры жоқ,
қаз-қатар тізіліп кете береді. (3. Шашкиннен.)
4-жаттығу. Тексті оқып шығып, олардың жай я құрмалас сөйлем ... жай ... мен ... ... ... ... ... аударыңыздар
1. Совхоздың асханасын аяқтау керек болды да, күні-түні құрылыс ба-
сынан аттап ... Әр ... ... ... ... ... Үй
салудың да сондай қызықтары болады, әсіресе іргесі көтеріліп, бөлме-бөлмеге
бөлініп, ... ... келе ... көргенде, кұрылыс-шы қуан-бай
тұра алмайды. Оның жауапкершілігі де, өз жұмысына деген ықыласы да ... өз ... ... сыны да, ... міні де күшейе бастайды. Кей-де
мен өз өнерімді суретшілікке ұқсатамын. Суретші бір ... ... үшін ... ... көрінісімен қатар көлемін де, бояуын да – бәрін
де ойлап есепке алады. Бұл үшін ... бар ... ... ... Үй іші ... ... Егер бір кірпіш орнын таппаса, яки сәл ... ... ... ... ... ... Ең аяғы ... сырланбаса да, сыланбаса да
әдемілік қашады. ... да ... ... ... ... ... қолына алмай тұрып ойлайды. (М. И.).
5-жаттығу. Қүрмалас сөйлемдерді түр-түріне царай (салалас, сабацтас я
аралас) ажыратыңыздар
Аты шулы ... ... ең тар, ... жері де – осы ... тұсы. Көлдің ені төрт километр болса, тауға дейін төрт ... ашық жер. Осы ... жол ... Қақпаның ең қысылшаң жері ... да, ... мен ... ... ең ... ... осы ... (С. Бақб.). 2. Таудағы шөп шабыс науқанының аяғы қусырылды, шөп
машинадан түгелдей жығылды. ... ... ... бір ... ... ... көрмеген түкпір-түкпірі түгел шабылып, ... мал ... (Б. ... 3. Шаршаған Инеш өзі қазған ... ... ... ... ... ... қарап еді, екі арада үйілген үлкен кесек бал-шық
оларды асырып тасалай берді (С. Шайм.). 4. Манадан бері ... ... ... ала жөнелді де, әрқашан да ... ... ... ... ... бар бала шуы, ... ұмыттырып жіберді. (М. И.).
10. Ыңғайлас салалас
Салаластың құрамындағы бөліктер бір-бірімен жалғаулықтар ... ... да ... ... ... ... бір-бірімен
мағыналық қатынастарына қарай салалас құрмалас сөйлем мынадай алты түрге
бөлінеді:
1. Ыңғайлас ... ... ... ... ... салалас.
4. Себеп-салдар салалас.
5. Талғаулы салалас.
6. Кезектес салалас.
Ыңғайлас салалас
Құрамындағы бөліктерінің баяндауыштары тұлғалас ... ... бір ... ... ... ... ... түрін
ыңғайлас салалас деп атайды.
Мысалы: Қайсыбірі бұралаңдап жүріп атқы-лайды, екіншісі танктің артын
тасаланады (Т. ... Оның ... ... ... ... да, ... ... теріс айналып кетті (3. Қабд.). Бірінші мысалдың ... ... ... ... ... береді. Енді бір
реттерде ыңғайлас ... ... ... ... ... Ол ... -да, -де, -та, -те, ... әрі. Мұны екінші
мысалдан байқауға ... ... ... ... та, ... да, де, әрі ... жалғаулық
шылаулары арқылы да байланысады. Бес минут өткен жоқ, әскери адам енді.
Денесі тіп-тік, өңі ... (Ғ. ... ... әкем де ... еді, мен де
агрономмын (С. М.). Ыңғайлас салаластың ара жігіне көбінесе үтір қойылып,
тек және ... ... ... ... ... белгісі қойыл-майды.
Мысалы: Кузнецовтың бригадасы тек кірпіш құйып қана қоймай, ол үй де ... М.). ...... жігіт және жұрттың көзінде ең шебер етікші сол (С.
М.). Ыңғайлас салаластың ... ... ... ... ... ... түрінің ара жігіне сызықша қойылады: Шытырлап тұрған
қурай лап етті – тез ара түтін бұрқ етті (F. Мұст.).
Жаттығулар жинағы
1-жаттығу. ... ... ... ... түсіп қалған
сөйлемдерге қандай жалғаулықтардың керек екенін ойластырыңыздар.
1 .Түлей боран бұрқырады, аппақ қар екпіндеп, ұйтқи ... (С. С-). ... ... аяқ ... ... ... біреу келді... Асылбекке
төне түсті (Б. М-). 3. Осыны ... ... деп ... ... де ... ... (М. Ә.). 4. Осы ... көп емес... хабары да анық, толық
дәлелді емес. (М. Ә.). 5. Төлеутай әскерге кетті... ... ... ... Ж.). 6. ... ... ... революциядан бұрын жұмысшы табы
болды... олардың алдыңғы қатардағы отряды сол ... және ... ... ... ... (С. ... Текстен жалғаулық шылаулардың қайсысы ыңғайлас салаласта,
қайсысы бірыңғай мүшелі жай ... ... ... ... Тың көтеруде де, егін жннауда да олар совхоз бойынша алда болды. 2.
Кабинетке Нұржамал мен Баймұрат кірді де, ... ... ... ауды (М.
И.). 3. Жазғы таң ұйқыдан әрі тез, әрі сергек оянды. 4. Молынан алуға елдің
бұрын күші де ... ... де ... (Ғ.С.). 5. Жердің ойлы-қырлы
бедеріне қарай және кеннің жатыс ыңғайына, формасына қарай тау қазбаларының
түрі де әр түрлі келеді. 6. Кей ... ... өте аз және таза ... сирек. (А.Маш.).
3-жаттығу. Көшіріп жазып, тиісті тыныс белгісін қойыңыздар.
І. Жұқа ерінді ақшыл жүзіне қызыл шабдар ... лып ете ... да қыз ... бір үлбіреген қырдың қызғалдағына ұқсап кетті. Шайы көйлек оны одан
да сүйріктендіргендей белін қынай түскен. 2. Байқағаның ... және өзің ... ... ... келіп қалғаны жақсы көрініп тұр. З. Гүлжиһанның бұл
ішінен өзіне ғана айтқан сөзі еріксіз қатты шығып кетті ... ... ... ... ... 4. Меңдіқыз Хакімге қарады да Әлібек
Мендіқыздың бетіне қарады. Екеуінің ... де ... ... ... (Х.Ес) 5. Аулымыз қашық емес қазір-ақ ... ... ... б. ... ... күші де ... ептілігі де бар (А. Байт.}. 7.
Жаңа табысқан ... көзі ... де сол еді ... ... ... (М. ... 8. ... айтқанша болған жоқ жаңағы жүк
машинаға да келді. 9. Олардың түйеші қарт Әкімжаннан басқасының бәрі ... де ... 10 ... ... әрі ... әрі ... ... төніп тұрған
қауіп — жоқ .(Ә.Ә)
4-жаттығу. Ыңғайлас салаластың ... жай ... ... ... ... я ... шылаулар арқылы) анықтаңыздар.
1. Манағы бір кезде алыстан шумағы қалың бір шаң көрініп еді, сол шаң
жақындап келеді. 2. ... ... ... ... ... ... өткізген оның
талай қызықты әңгімелері бар екен және дәмдендіріп айтады. 3. ... ... мың қой бар, оның тең ...... 4. Үй ... ... ... қойылған екен, әрқайсысына бес-бес шелектен сүт кетеді (С.
М.). 5. ... ... ... ... ... да, ... ... де
тына қалды (М. И.). 6. Жұрт босағадан аттап та ... – жас ... ете ... даусы казарманы басына көтерді (Ә. С). 7. Қорғасын
балқытудың қарт ... ... оған көп ... өзінің барлық тэжірибесін
Оспан мен оның қасындағы жастарға берді (С. Бакб.). 8. Жер де мәңгі, ел ... 9. ... ... бір кезең бір күндік жолдай, жалыққан Жамалға
бір күн жылдай (Г. ... ... жай ... ... ... қарай
жалғаулық шылаулармен өзара ... ... ... От ... үш кісі ... Жантайып және біреу жатыр. 2. Еңбек адамды
көрікті етпек. Ол тынысты тазартады. 3. ... ... ... үшеуі
қызметте. Басқасы - әжетке жарамаған жас балалар. 4. ... ... ... ... ... Ол кідірмей кәдімгі қызыл желге айналды.
6-жаттығу. Мына төмендегі жай сөйлемдердің әрқайсысына ойларың-нан
сөйлем қосып, ыңғайлас салалас ... ... ... тағы да ... ... ... 2. ... та басталып кетті,...
3. Әрі әсем сыбызғы үнді нәзік ән қүлақка келеді, әрі... 4. Қайырбек те ... шыға ... ... та ... 5. ... және кітабы ... ... ... тау жақта ұлардың шулаған үні құлаққа келеді, кекіліктер де ...
(Ғ. Сланов.)
7-жаттығу. ... ... ... ... ... ... жай ... қайсысы құрмалас сөйлем екенін ажыратып, жай сөйлемді
бір ... ... ... бір бөлек топтап жазыңыз-дар.
1. Сәндену де, бой ... де әлі ... (Б. ... 2. Әйел ... ... аю да ... кыз ... киімін киіп шықкан ірілі-ұсақты иттер де
биледі. (С. Ш.) 3. Көшелері әрі кең, әрі ... ... ... 4. ... ... көп ... және оны өзі ... орындайды. (М. Қар.) 5.
Гүлнарды Самарқан атына мінгізді де, өзі ... жаяу ... ... аса жайлы және ұтымды аяң жорғасы бар екен. 6. Осындай қатты қимылдың
үстінде бір адамның жүріс-тұрысы да, даусы да ... ... бөле ... ... ... ... ... әлдеқайда шапшаң және әлдеқайда
нығырақ. Сырбай жас күштің ... кәрі ... тізе ... мойындайды,
әрі өз келінінің каруы өзінен басым шығуына аса сүйсінеді. 8. Меніңше, таза
жүректі болу еркі адамның өзінде ғой ... және ... де ... ... өзім ... (С. ... Қарсылықты салалас
Құрамындағы жай сөйлемдері бір-біріне қарама-қарсы мәнде айтылғандықты
білдіретін ... ... ... ... дейміз.
Ән басылып қалды, бірақ гитара сазы тоқталған жоқ-ты. (Ғ, С.) ... ... ... шықпақ ойы бар еді, – жұмыстан қолы тимеді. (Н. Ғабд.)
Алғашқы салаластың бірінші жай ... ... ... ... туралы
ой айтылса, екінші жай сөйлемінде гитара сазының тоқталмағандығы жайында ... ... ... ... тұр; бұл жай сөйлемдердегі ойдың
қарама-қарсы мәнде айтылып тұрғандығын, бірақ деген жалғаулық шылаудың
қатысуынан да ... ... ... ... ... жай ... мәнде айтылған: бірінші жай сөйлемде істің жүзеге асуы туралы
ой айтылса, екінші жай сөйлемде оның орындалмай қалғандығы баяндалады.
Қарсылықты ... ... жай ... ... ... тұрып та,
жалғаулық шылаулар арқылы да байланыса береді. ... ... ... ... қарсылықты салалас және жалғау-лықты қарсылықты
салалас деп екіге бөлеміз.
Жалғаулықсыз ... ... ... ... ... ... ... қарама-қарсы мәнде айтылуынан біле-тін бол-сақ,
екіншіден, баяндауыштарының қарсы мәндес ... ... ... ... болымсыз тұлғалы болып келетінінен айырамыз.
Мысалы:
1. Бас болмақ оңай, – бастамақ ... ... 2. Күн ... ...... ... болған жоқ. (Ә. Ә.)
Жалғаулықты қарсылықты салалас бірақ, сонда да, дегенмен, алайда, әйтсе
де, сөйтсе де деген қарсылық мәнді жалғаулық ... ... ... Бұл ... әрқашан да салалас ... ... ... ... және ... жай ... арасында
қайталанбай, бір-ақ рет келіп тұрады.
Мысалы:
1. Каюткиннің жүзінде ... сау жер жоқ, ... де беті ... ... Ф.) 2. ... ... ... салынған сумкамнан басқа жүгім ... ... жаяу ... ... денесі өзіне ауыр жүк екені белгілі.
(Ә. Ә.). 3. Күн сайын бір ... ... ... бұл жаңалық ананы
бұрынғыдай онша мазасыздандырмайды. (М. Г.)
Жаттығулар жинағы.
1-жатгығу. Қарсылықты салалас ... оқып ... ... бір ... ... шылаулар арқылы байланысқан-дарын бір
бөлек топтап жазыңдар. Тұрлаулы мүшелердің астын сызып, қарсылық мағынаны
білдірудегі баяндауыштарының қатысын түсіндіріңіз-дер.
1. Мұзданып ... ... ... ... ... ... Қол ... тоңды ою оңай да болған жоқ, дегенмен ... 2. Жел ...... әлі де ... 3. Жау ... бар құралдың бәрін де
жұмсайды, сонда да қорғанған батыр ғана беріспейді. 4. Ең ... су ... – оны ... керек, табу керек. 5. Жау ... ... ... ... – оңай болып па ол? (С. М.) 6. ... ... ... еш
нәрсе көрінбейді. (Ғ. М.)
2-жаттығу. Берілген сөйлемдердің қайсысы қарсылықты салалас қайсысы
ыңғайлас салалас ... ... ... ... ... топтап
жазыңыздар, әрбір салаластың жасалу жолын түсіндіріңіздер.
1. Бұл ел Мүқитты бұрын да қадірлеуші еді ғой, ... ... ... дәрежеде емес-ті, (Р. С.) 2. Кабинетінің кілті Естайдың қалтасында
екен, сонымен ол есігін ашты. 3. Тау ... ... ... ... алыс
емес екен, – машина бара алмайды екен. 4. Айбарша ол жолы да Мәскеуге түнде
жеткен еді, бірақ ол жолы ... маңы да, өзі де ... ... 5. Оған
қалай жетуді мен әлі ойланған да жоқпын және оған ... ... да ... (С. М.) 6. ... шаң ... ... трактордың қызуы әлі басылған
жоқ, ыстық леп бетке ... 7. ... ... ... ... ... ... екен.
3-жатгығу. Берілген сөйлемдердің қайсысы қарсылықты ... ... ... ... ... ... қарай жеке-жеке топтап
жазыңыздар, әрбір салаластың жасалу жолын түсіндіріңіздер. 1. Итбайға мен
айтып едім, енді сіз ... ... Мен де алға ... ... ... ... (А. Лек.). 3. Мінген атының мінезі шәлкестеу
еді]және түйеден үркетін еді (С. М.) 4. ... аяғы да ... жас ... та ... (f. М,). 8 ... ... біз ... күннен бері
әзірленгенбіз, алайда ұшар алдындағы соңғы сағат соншалық қиын екен(Х.
Досп). 9. Әлгі ... ... ... келгендей көзімді жұмып едім,-
үйқым келмеді (А. Лек) 10. ... ... да жоқ, ... те жоқ, – ... бар (F. М.). 11. ... айтуынша, жүз-он үйлі колхоздың
қарамағында 70-80 мың ... жер бар, ... ... ... мал ... ... жер өте аз және ара-тұра таулардың бұлақты бауларында ғана
бес-он гектардан ойдым-ойдым боп қана ... (С. ... ... ... ... ... тыныс белгісін қойыңыздар.
1 Әлібек тамағын кенеп қойды әйел онда да мойны бұрмады (X. Ес.)., ... ауыр ... еді ... біз әрбір тапсырманы жан аямай орындап жүрдік.
(Т.Досп.). З.Сейіт пен ... елес ... ... бейне жаққа үңіле-үңіле
қарасып еді еш нәрсе көре ... ... ... пен ... ... енді қайтып ешқандай оқиғаға душар бола қойған жоқ әйткенмен өлердей
шаршап келіп ... 5. ... алыс еді ... ... ... ол ... сияқты. 6. Тың тыңдап едім жаңбырдың тысырынан басқа ешқандай дыбыс
білінбеді. 7. Кеше кешке жақын баласы мен келініне бір ... ... ... оған ... да көнген жоқ (Ә. Ә).
5-жаттығу. Қарсылықты салаластарды тауып, көп ... ... ... ... мен ... ... ... 1. Студент тағы да оның бет-
жүзіне таңырқай қарап ... тұра беруге аяз шыдатар емес (И. Бун). ... ... ... ... ... көп және ... кім
екендігін кісінің түрінен тани кететін "сиқыры" да бар еді ... берілген
жауынгерлік ... ... ... өте ... еді (Ғ. М.). ... тағы ... ... шолып шықты... ешкімді де кездестіре алмады (М. F.).
4. Басқалары білместіктен ... ... не ... (Ә. Н.). 5. Онда ... бір дүлей қорқыныш деген мағынада ғана аңғаратынмын... Жарқын
ағайдың "романтикалық қызығы" менің алғашқы ... ... ... ... (Ә. С). 6. Аты ... жалт ете ... да, ... жерге жалп
еткізді... ұзын шынжыр арқанды үзіп кете алмай, ат осқырынып тұрып қалды
(А. Т.).
6-жаттығу. Мына жай ... ... ... ... .Көктем келді. Күн әлі суық.
2. Мен ағамның үйіне келдім. Үйде ешкім жоқ екен.
З. Ернар киноға кетті. Билет болған жоқ.
4. Мен ... хат ... Сен ... ... ... ... .
5. Қар ... түр. Күн суық емес .
б. Жолдасым ауырып қалды. Дәрігерді шақыртпады.
7. Мен сіңліме ойыншық алдым. Ол онымен ойнамады.
8. Менің ... ... Мен ... ... ... Дүкеннен азық-түлік сатып алайын деп едім. Дүкен ашық емес .
10. Қайрат сағатын жөндетуге ... ... үйде ... ... - ... жэне ... салалас
Құрамындағы бөліктері бір-біріне себеп-салдар, ... ... ... ... ... деп ... Әні ұзақка созылды. Жұрттың бәрі қорқа бастады: төрт тараудың
біреуінен ғана ... ... ... болса, қалғаны қашан бітеді. (P. Ғ.).
Басқа үйге жиналмай, Сегізбай үйіне ... ... ... ... ... ... бар. (Б. С).
Себеп-салаластар жалғаулықсыз да (бірінші мысал), жалғаулықты да
(екінші ... ... ... ... ... ... ... өйткені, себебі,
неге десең, сондықтан, сол себепті т. б.
Себеп-салдар салалас ... ... ... ... қос ... ... Алда ... кездесулер, сый-құрмет
көп болар деген жақсы ой, ... үміт ... көп ... ... ... ... жол азабын, алыс-жақынын онша сезбеген (С. Бақб.).
Себеп-салдар салаластың бөліктері жалғаулық арқылы ... ... үтір ... ... ... өкініш те, күйініш те жоқ
еді, сондықтан жұрт соған таң қалды (Ғ. М.).
Түсіндірмелі салалас.
Құрамындағы бөліктердің біреуі басқаларының мазмұнын ... ... ... ... ... мазмұнын ашып тұратын салалас-тардың
түрін түсіндірмелі салалас деп ... ... ... ... ... ... тай тұяғындай бақыр жамбыны атып түсірген мергенге
түлкі ... ... ... атып ... ... ... терісі, алтын
жамбыны атып түсіргенге құндыз берілуі керек екен (Ғ. М.).
Түсіндірмелі салаластың қүрамы әр ... ... ... ... ... екі ... ... сыңарлардан тұрған салалас түрінде де, ... ... ... ... де ... ... Дегенмен, бір немесе
бірнеше бөліктегі ... ойды ... ... немесе түсіндіру мазмұны
байқалса, түсіндірмелі салалас деген ... ... бұл ... ... ... деп ... келсе, енді олай емес, анық өзінің
ауызға, ойға да алғаны қас дұшпаны, ...... өз ... ... (М. Ә.).
Түсіндірмелі салалас басым көпшілігінде жалғаулықсыз ... ... ... ғана ... ... ... сондай деген сөздерге
аяқталып отырады.
Мысалы: Барақ, қуанғаны сонша – ... ... ... ... ... ... аяғын айтып, әр нәрсені сөз қылып самбырлап келеді
(С.М.) Түсіндірмелі сөйлемнің ... ... ... ... соншалық сөздері болмаса) қос нүкте қойылады: Құс атаулы аспанда ... жүр: ... ... ... ... ... деймісің – бәрі де бар (Р.
Г.). Түсіндірілуші бөлік ... ... ... ... ... аяқталса, олардан кейін сызықша қойылады: ... ... ... бала мен ... ... ... белгілі екені
соншалық – ол туралы екінің бірі аңыз айтады (Қ. Қ.).
Жаттығулар жинағы
1-жатгығу. Көп нүкте қойылған ... ... ... ... ... ... ... Үйдегі жұрт бізден бұрын шайға қанып алған сияқты... алдарына қойған
шәшкелеріндегі суық ... ... ... (С. М.). 2. ... ... ... ұсақтығынан. Енді ірілендіреді. Жақында жағдай жақсарады... Ілені
жіберіп отыр (Ш. А.). 3. Сақманшы кемпір бір жолы қойларды қораға тал ... ... ... ... етем десе ... (Ш. А.). 4. ... бір осал жері болу керек... өлең туралы сөйлеген ... ... ... ... (І.Е). ... отырсаңыз, мынау Ұлы жеңіс — барша
халықтың, яғни әрбір кеңес адамының ... ... ... ... ... ... ... жолда тындырған ұлан-ғайыр істері
біздің жадымызда мәңгі сақталатын дастандай жалғаса береді ("Арулар отты
жылдарда" жинағынан).
2-жаттығу. Мына жай ... ... ... ... ... Сәдірдің қосы деген төрт қараша үй. 2. Ат баптарлар, қысыр сауар-
лар, бүркіт баптайтындар – бәрі ... (F. М.). 3. ... тобы ... қара ... болып, бұлдырап қозғалақтап, арасындағы қы-лаңдары ... ... ... ... 4. ... ... көз ұшы-нан жоғалып кетті.
5. Түн құшағына батты (М. Ә.). 6. ... бір ... ... із ... 7. Бірі ... бойлап ілгері кетті. 8. Екіншісі тө-мен қарай
түскен (С. М). 9. Ол екі балық, бір ... жуық көк ... бес ... ... 10. Оларды нәшіне келтіріп, баппен шайнағаны сонша. 11. Қасында
қас боп ... ... ... ... ... (И. ... 12. Бағып
жүрген сиырларым күнде кешке аман-сау ауылға келеді. 13. Есебінен сиырлар
да жаңылмайды. 14. Мен де ... ... ... он ... 16. ... он үш. 17. Қарасы тоғыз. 18. Құбақаны бесеу деген секілді, түр-
түрімен есептеліп қойылған (Ғ. ... ... ... ... ... ... жай ... құрамындағы қай сөздік мағынасымен байланысты тү-сіндірмелі
қатынаста тұрғанын табыңдар да, сол ... ... ... Екі салт атты кең өлкені тұтас жапқан жасыл егіннің тың ... ... ... келе ... ...... ... – Самарқан. 2.
Мал етінін асылдануы сондай – майы аузына ... 3. ... ... ... тоқтады: бірі – жеміс отырғызу мәселесі, бірі – ағаш тілу
мәселесі. 4. Бірінщі мәселе туралы көпшілік күтпеген бір ... кеп ... ... ... ... ісін Тартоғайдағы балалар үйінің
қызметкерлері алыпты. 5. Олардың сырт көріністері де балапан-дарға ұқсайды:
бәрінде де сарғылт ... ... ... ... де ... жылы ақ берет.
6. Қойнына салған хаттың оған ыстықтығы сонша – төс қалтасында қағаз ... ... ... тұрған жүрегі сияқты. 7. Бұған жалғыз-ақ құрал бар: ол
– жаңа жоспар жасау. (С. М.) 8. ... ашып ... сол: мен ... ... ... Берілген салалас құрмаластарды (ыңғайлас, ... ... ... Жас ... үй иесі ... ... ... өзгелері
қонақтармен кеңеске кірісті. 2. Бүл жөнінде көп қызық мәліметтер жазуға
болар еді, – оның бұл ... ... жоқ қой ... 3. Ақан өрт ... жанған
жүректен шыққан жалынды өлеңдер жазады, бірақ Жамал Ақан-ның жанын қайдан
үға алсын? 4. Кім ... баға ... де ... ... ... асқан
адаммен қалай өмірін қоса алсын? 5. Ақын – жел, ... ... ... ... – от, ... ... аспанға өрлей. (Мағжан Жұма-баев.) 6. Жанына батыра
бірдеңе айтып салғысы келіп еді, – қапелімде аузына ... ... сөз ... ... 7. ... ... екі нәр-сесі барды: біріншісі – көгершін
ұшыру да, екіншісі – көл бетінде қайық-пен жүзу ... (М. ... Көп ... ... ... ... жай сөйлем ойлап тауып,
себеп-салдар салаласқа айналдырып жазыңыздар.
1. Ол ауданға жетуге асық, өйткені... 2. ... себебі ауыл онша алыс ... 3. ... енді біз ... ... ... 4. Одан әрі олар ... жоқ:
... 5. ... жаңа туған баланың атын Сәтжан қойды. 6. ... ... ... ... ... 7. ... сондықтан шаршап келе жатқан Жанай
қуанып кетті. (С. Бегалин.)
6-жаттығу. Оқып ... ... ... ... құрмаласып
тұрғандығын ажыратыңыздар, содан соң көшіріп жазып, жалғаулық ... ... ... ... ... ... жас ... қорада ұстау
керек. 2. Анновка мен Жаманшұбарда тамырлар коп болатын, сондықтан ... да коп ... 3. ... мен ... ... ... барлық көркем суретімен жарқырай қалды, бұл жайлаудың
тыңы көтерілмеуге мүмкін емес. 4. Бұл екі ... де ... ... келмейді:
олар Жаманшұбарға мені тым алыс орағытып апарады. 5. ... ... ... ызың ... ... естімейсің, олар онда жоқ. 6. Бұл араның жері
үнемі дымқос боп жатады, шөбі еш уақытта тақырланып ... 7. ... ... да, ... да ... жел ... ұйтқыған боран кездеспейді.
8. Бұл араның малы қыс жұтауға ... ... ... ... ... ... шалғын өседі. (С. М.).
ІІ. Алматыда немесе сол сияқты күнгейлік ... алма ... жоқ, ... ол көп те, ... да. 2. Бұл ... біз ... емеспіз:
оны азды-көпті көрдік. 3. Біздің жерге егін ... ... ... ойдағыдай қолданамыз. 4. Ол кісінің өзін кенші деуге ... ... ... ... өте жақсы біледі. (А. Маш.)5.Не шөп, не егін
жинаудың түк ... жоқ: бұл ... не ... не үйілген егін, шөп
жоқ. 6. Жеке ... ... ... ісін ... ... бұл пікірден қайтуыңды өтінемін. (С. М.)
7-жаттығу. Салаластарды түр-түріне (ыңғайлас, қарсылықты түсін-дір-
мелі, себеп-салдар) ажыратыңыздар, әр түрін өз ... ... ... Мен ағын судан қыс бойы күнелтіп жүрген тағы да екі түрлі кішкентай
құсқа кездестім. Бұлардың бірі - ... ... ... ... ... ... қайқы, мұның да жүні қара қоңыр. Өзінің ширақтығында шек жоқ: ... ... ... ... келіп кетеді. 2. Арқа жүні будыраған жануар
ұша алатын емес, ... ... ... 3. ... ... селтиіп
жұдырықтай сұр тас тұр. А, тас емес, сұқсыр екен ол! Бұған оқ ... ... ... ... ... не ... еті жоқ. 4. Ия, одан бері ... өтті, бірақ тосыннан кездескен қара сұр қыран менің есімнен шықпай
қойған еді. 5. Құм қайрақ болып ... ... жол ... жақсы: машина
бір қалыпты жедел сырғиды! (Ә. Көшімов.) 6. Сырдарияда дәуіт ... ... ... ... ... ... де ... түсі көгілдір.
7. Кітап мені терең теңіздей тартып ала ... ... ... ... ... өйткені оқиғасы өте қызық екен. Құмартуым сондай -бас
ала алмадым. 8. Орақшылар ... күн ... ... ... оруды ең
құрметті кісі бастауға тиіс, сондықтан көпшілік бұл ... ... ... (С. ... ... ... тиісті тыныс белгісін қойыңыздар да, себебін
түсіндіріңіздер.
1. Таңқыбай ... де ... жан бойы ... он ... алты ... бала
жігіттің бойындай-ақ денесі де тап ... ... ... ... ... (X. Ес). 2. Сенен бір тілегім ат үсті асығыс қорытынды
жасай көрме (М. К,ар). 3. ... ... ... ішке ... ... (Г.С). 4. Өмір оны тағы да ... ... әкеп ... шахтер Жүсіп Жанбосынов, оның сүйікті әйелі Құралай, революцияға
шейінгі тілектес Прохор Иванович Холмецкий, қырдың сұлу қызы ... ... таза ... ... ... 5. Қаракөз қателеспеген екен фельд-шер
шын сенімді дос боларлық кісі екен (М. К,ар.). б.Сіздерге де ... ... ... ... ... 7. Оның қорыққандығы сондай не айтып, не
қойғанын білген жоқ. 8. Мен енді ғана ... ... ... ... ... ... жел ... деп атайтын «виллис» тұр екен. (Ә. Ә).
9-жаттығу. Себеп-салдарлы салаластарды тауып, құрамындағы сөйлемдердің
байланысу жолына, себеп мәнді мен ... ... ... ... ... ... Тереңге балық уылдырық шаша алмайды, неге десең, онда уылдырық
оралатын не балдыр, не шел, не ... жоқ. (С. М.). 2. Біз ... ол – ... ... үшін ... бір ... ... (X.
Досп.). 3. Ауыл шымыр-шымыр қайнайды: өрістен мал қайтты, көшеде ойнаған
бала, жүгірген ит-құс (Т. Мүст.). 4. Жаны ... кете ... ... ... ... ыдыс сау қайтқан емес (Б. М.). 5. ... де ... ... ... әйтпесе соғыста жүре береді екен (С. М.).
6. Сізді ... ... жоқ, ... сіз ... (Ә. Ә.). 7. Қайыққа
байланысты мәселе әзірше осымен тынды да, әңгіме басқа жұмыс ... ... И.). 8. ... ... әрі ... ... келмеді, әңгіме желісін
бұрып жіберді (3. Ш.).
10-жаттығу. Көп нүктенің орнына себеп-салдар мәнді ... ... одан ... ... орнын ауыстырып көріңіздер, соған
байланысты қандай өзгеріс болғандығын түсіндіріңіздер.
1. Төмендегі ... ... ... ... самолет бағытын қиналмай-ақ
біліп отырмын. (X. Досп.). 2. Олар менен ересектеу еді ... әр ... ... ... 3. ... ... алдында ұяла қойғаным жоқ ...
«өте жақсы» деген бағамен аттестат алып шықтым. 4. Жел шығыс ... ... ... ... ... естілмейді. 5. Мейрам контордан бірін
таппады ... бәрі жер ... екен (Ғ. ... 6. ... кешкіріп кетті ...
амалсыз қонуға тура келді (С. М.). 7. Ахметшенің пәтерін ... ... ... ... ... ... ... болды (X. Ес). 8. Мен жылқыға ... ... ... ... ... ... сен танкіге үйренген адам едің ... ... ... (М. ... ... ... тиісті тыныс белгісін қойыңыздар. 1. Кейін
қайта алмаймыз ... ... ... жоқ (X. ... 2. Үйде көп ... ... ... алып кетті. 3. Үйі жақын сондықтан бұлар көп
сөйлесе алған жоқ. 4. Делегацияны ... бару ... ... ... ... қазақ, орыс тілін жақсы біледі (М. Қар.). 5. Кейін соның
бәріне де қуанасың өйткені болашақ сен ... ашық ... адал ... Ә.) ... та ... қалып еді келгенің жақсы болды. 7. Сырекеңді ала
кетейік өйткені жер мөлшерін со кісі ғана ... ... 8. Оны ... барып таныды. Самарқан екен. Алғаш тани алмауына Тәрбие айыпты да
емес еді. ... ... ... ... ... ... өсіп кетіпті. 9.
Сұр жорға кешікпей табылды ... ... ... ... ... ... қалып қойыпты. 10. Айбаршаның бүгін аса көңілді жүруіне
себеп Дәулеттен кеше хат ... ... 11. ... ... ... үшін ... одан масаның тұмсығы өтпейді (СМ.).
13. Талғаулы салалас
Құрамындағы жай сөйлемдерінің тек біреуіндегі іс ... ... ... ... білдіретін салаластың түрін талғаулы салалас
дейміз.
Мысалы: Бұл істің ... не ... ... айтар, немесе құлағымен
естіген айтар. (Ә. Ә.) Бұл жерде я сен тұрарсың, я мен ... (X. ... ... не, ... я, яки, ... ... не ... я
болмаса, әлде деген шылаулардың қатысуы ... ... Бұл ... ... не ... я болмаса дегендерінен басқалары) ... ... ... не ... ... бір ... тұра ... талғаулы салаластың құрамында үш жай сөйлем ... ... ... ма, ме ... ... болып, өзара талғаулы шылау арқылы
байланысады да, соңғысы сол болжал, тұспал ... ... ... ... ... ... ... ма, әлде бұған дейін дағдыланғандары бар ма, –
балташылар да, арашылар да, сүргішілер де сол ... ... ... Құлазыған көңілі баланы жұбаныш, қуаныш еткісі келе ме, әлде жоқ
іздеген көңілдің көп ... бірі ме, ... бұл ... Шәкенге ауыр
тиді. (F. Мұст.)
Кезектес салалас
Құрамындағы жай сөйлемдері арқылы берілген істің, оқиғаның кезек-тесіп
келуін ... ... ... ... ... салалас дейміз.
Мысалы:
Клубта кейде кино болады, кейде қызықты баяндамалар тыңдалады. Машина
жүрісін ... ... ... ... ... ... біресе
ұзын мойнын жоғары көтереді, біресе төмен созып күрк-күрк етеді. (Ғ. ... ... ... ... ... ... ... мәнді жалғаулық
шылаулардың қатысуы арқылы жасалады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... біресе бұлбұл
нақысты, көп ырғақты «Жиырма бесті» созады, біресе назды қоқыр, кең ... ... (М. ... Мәтіннен талғаулы салаластарды теріп жазыңыздар да, қалай
құрмаласып тұрғандығын түсіндіріңіздер.
1. Кезек-кезек шелекті не ... ... ... не ... ... шығарады. (С. С.) 2. Биғайша селк ете ... ... ... тырысты. (X. Ес.) 3. Сапар бұл сөзін қаншама нық
айтам десе де, даусы сәл ... ... ... Я ... ... ... я ... жаңа бір үрей тұрды. (М. И.) 4. ... ... ... ... ... да ... қозғалады. 5. Биғайша ерінің ел
қамын жейтінін, игі істер істеп жүретінін іштей мықтап ... ... ... ... сөзден қызғыштай қоритын. (X. Ес.) Қашан шықтың
ауылдан? Тура келесің бе, әлде жолдағы ауылдарға соқтың ба? (X. Ес.) ... ... оның ... нені ... ... ... түсіндім, әйтсе де
оған барғым келді. (М. Г.) 8. ... бұл ең бері ... ... ... ... ... ... осыдан дындай академик шығады. (С. М.) 9.
Күндіз ылғи ұзақ. жырлар ... ... ... ... ... тақпақ, тартыс, билік, даулар ... (М. Ә.) 10. Біз ... ... Бұл ... ... да, ... тиюге де болады, алайда
арамыздан аластауға болмайды. Ол да өзіміздей ұжымның мүшесі, жолдасымыз,
жақынымыз. Сен ... ... ... ... оны ... қосып
қорғауың керек. (М. И.).
2-жаттығу. Талғаулы ... ... ... ... да, ... енді ... ... айналғанын түсіндіріңіздер.
1. Не мына Әбдіні қолымызға шығарып бер, не ... ... бол. ... ... не ... қызық күтеді, не бір мінезінен әлдеқандай
қызық күтеді. 3. Қалада ... ... ... бе, болмаса дәрігердің
рұқсатымен елге қайтам ба, – ақылыңыз керек боп ... 4. ... ... ... басын, селдір қамысты талшық етеді немесе анда-санда кездесетін
тікенді шеңгелді, қарағанның басын түйелер ... ... ... ... кәрі бие, ... ат, арық кұнан, байталдар не шөге ... ... ... ... (М. Ә.) 6. Ол ... мен ... ... жақсы көруші ем, я болмаса шапқан аттай шаңдатқан сөздерді ... ем. (Ғ. М.) 1. ... бура я ... я жетпес еді. 8. Бетіне іркістеле
құм байланған ... ... ... ... жүре ... ма, әлде ... ... пе – киіктер үзақ уакыт шалдырмады. (С. М.)
3-жаттығу. Мәтіннен кезектес салаластарды тауып жазыңыздар, салаласу
жолдарын түсіндіріңіздер.
І. Қазан аспаның ... от ... ... ... қызып жанып
лапылдайды. (М. Ә.) 2. Құлыншақ – бірде көл ... ... шөл ... 3. ... тұла бойы бір ... бір ... ... қатты соғып, есінен
біресе адасады, біресе қалпына қайта келеді. (Р. ... 4. ... ... ... тартқан қуқыл бетіне біресе болмашы ... ... ... ... ... ... (С. О.) 5. ... біресе оң жағына ойысқандай болып отырды, біресе сол ... ... ... 6. Баяу ескен жел бірде басылады, бірде толқып
жасыл шөптердің бастарын акырын ғана ырғайды. 7. 0ның қара кер көзі ... ... ... мұнарланып жасаурады, кейде тұнжырап терең ойға
батты, кейде гауһарша жалтылдап от ... (С. ... ... жай ... ... қарай топтасты-рып,
кезектес салалас етіп құраңыздар.
1. Сейтжан оны қыста таудағы мұз ... ... 2. ... ... ... (Р. Райымқұлов.) 3. Қызыл бұйра тобылғылы, жасыл ... ... ... таулар қалып жатыр. 4. Желбіреген ақ ... ... ... (С. С.) 5. Ойы шарқ ұрады. б.Қабағын тұнжыратады. 7.
Шырайы күлім қағады. 8. ... ... ... 9. Ол ... да ... Екеуі апалақтап олай жүгіреді. 11. Бұлай да ... ... ... ... ... ... ... шығады. 13. Солдан жүгіріп шығады.
14. Қалқай қағазға қарайды. 15. Ол ... ... 16. ... ... 17. Сол ... белбеуін ұстайды. 18. Бүйірін таянып келе жатқан
адамның түріне келеді. 19. Балақаз ашулы арыстанға ұқсайды. 20. Ол ... долы ... ... (М. И.) 21. ... ... ... ... 22. Ол - дауыстар тұтасып кетеді. (Ғ.С.)
5-жаттығу. Көшіріп салаластардың түр-түріне қарай ажыратыңдар да, әрбір
жалғаулықтың мәнін түсіндіріңіздер.
1.1. Сәуле ... ... ... ... ... ... макетімен
шұғылданды. (Ә.Ә.) 2. Мен де шат, менде және халқым да шат. (Ж. Ж.) 3. ... ... деп ... ... ешкім келмеді. (М. Г.) II. 1. Асқар онша
әнші жігіт емес еді және оның ... да ... ... ... ... 2. Жүріп келе жатып сөйлеу қиын ғой, сондықтан бұлар үндемей келеді. З.
Ол бұрынғы ... ... ... ащы ... оны ... есінен
тандырған. 4. Генри үлкен қып отты жақты, өйткені ол өз ... ... ... арасына от қана кедергі болатынын біледі. (Дж Л.) ... ... ... екі ... тұр, ... да ... ... кірісулеріңіз керек.
6-жаттығу. Сөйлемдердің ішінен жалғаулы салаластарды тауып, олардың
басқа салаластардан айырмашылығын көрсетіңіздер. 1. Осы бірер минутта ... ... ... Я ... ... ең ... ... көкке
шырқаймын, я мынау шіріген орындықтай қайысып, шөгіп ... (М. И.). ... да ... еді, – пеш ... тұрған Күлзипа-ның тесіле қарағандығы
ұстап қалды (Ғ. М.). 3. ... не ... ... айтқан, не Мырқалдың
қоңырсытып жүрген ... ... Егер ... ... ... болса,
жасырмай-ақ айта беріңіз. 4. Біздің бұл кеңесіміз ұзақ-қа созылуы мүмкін,
сондықтан тезірек бастайық (Ә. Ә.). 5. Өзен – ағаш ... да, ... ... ... ... (С. М.). 6. Бұл біздің қойшы баланың әні. Байқайсыз
ба, ән сазында не жалғыздық көңіл-күйінің уайым ұйтқыған ... сазы жоқ, ... еске ... ... ... ... (А. ... 7. Сапар бұл
сөзін қаншама нық айттым десе де, даусы сәл ... ... ... ... ... ашу ... я көңілде жаңа бір үрей тұрды. (М. И.). 8. ... ... ... ... ... еді, әлгі ... шыққан жақтан төрт
адамның қарасы көрінді (А. Лек.). 9. Түбінде бұл ең бері салғанда, ғылымның
бір ... ... ... көрерсің, осыдан дыңдай академик шығады (С. М.).
7-жаттығу. Талғау мәнді жалғаулықтардың ... ... ... ... ... ... ... ажыратып, олардың
арасындағы айырмашылығын түсіндіріңіздер.
1. Сіздің не аңшы екеніңіз өтірік, не қорқып келе жатқаныңыз ... ... 2. ... басқа не бір дыбыс, не қозғалыс, не бір сөзбен сыр ... (М. Ә.) 3. Бұл ... ... де я ... я ... көзінше
ешкім айтқан емес. (Б. М.). 4. Ара-тұра ... да не бір тұщы көл, не ... ... я өзен ... кең ... 5. ... кісі ... деген
сөз бе екен. Не Самарқан бола салар, болмаса Анатолий ... ... (Ж. М). 6. Әлде ... әлде ... екенін түсіне алмаған Дана
бір қызарып, бір ... не ... не ... ... ... ... 7. Сенің алдыңда екі-ақ жағдай бар: не ... ... ... не ... ... ауылға кетуің керек. (С. Шайм.)
8-жаттығу. Көшіріп жазып, тиісті тыныс белгісін қойыңыздар.
I. Ала көлеңде су беті ... бір қара ... ... ... ... ... не жан иесі жоқ шөп ... шайқаған не бір жел де жоқ.. 2.
Құрманның кекесінін түсінбей қалды ма әлде өз ... тез ... ... ме
әйтеуір оны әлдебір жаққа шақыра түсті (X. Ес). Қылығы сонша тәтгі ... ... ... ... ... сөйлетеді. 4. Кепедегілерге
хабар айта кетті ме әлде жылынғысы келді ме ... ... ... ... ма
қарауыл жоғала қалды (С. М.). 5. Олар біреудің қараңғы бөлмесінде немесе
бақшадағы алма ... ... ... ... бойы ... ... ... немесе өзеннің жағасында сайдағы ағаштардың көлеңкесінде отырады.
6. Олар ... ... түк те ... жоқ ... басқа бірдеңе айтуға да
үлгере алған жоқ. Топтары өзінен-өзі ажырай ... ... ... үйлеріне қарай жүгірді ал Майя, Саша – үшеуі тас жолды көлденең
кесіп өтетін сүрлеудің бойымен ... ... ... жөнелді. (А.
Ф.).
9-жаттығу. Кезектес салалас сөйлемдерді тауып, өзіндік ерекшелігіне
сипаттама беріңіздер.
1. Перде біресе ... ... боп Абай оқып ... ... бетін
жасыра бүркеп қалады, біресе желпи қағып кітаптың жазуларын сыпырып ұшыруға
тырысқандай болады. (М Ә ). 2. Жастар бір ... ... отыр ... мен ... ... (Б. М.) 3. Қарсы алдан қаһарлана ... ... ... жібергісі келмегендей кейде шегін тартып ысқырынады, кейде долданып
самолётті шайқап-шайқап жібереді (Ә. Ә ). 4. Кей ... ... ... бір ... – түбі ... ... ... құз, бір жағың
– аспанмен таласқан шың; жолы тар әрі ирек. (С. М.) 5. ... ол ... ... ... көрінеді, бірде салқын тартып алыстап кетеді (Т.
Ахт.)
10-жаттығу. Кезектес мәнді жалғаулықтардың қайсысы кезектес салаласты,
қайсысы ... ... ... ... ажыратыңыздар.
1. Әшейінде ықшам, оңтайлы жас дәл керекті жерде ордаңдап, қыз қасына
жанаса ... келе ... ... бір адым озып ... ... ... қалып
қояды (Ғ. М.). 2. Баян бәйбіше бір жапырақ қағазды ... ... ... ... ... ... ... да, біресе оған мейірі ... ... (Ә. Ә.) 3. ... ... жатқан бұлт керуені – кейде
Мақтааралдың мақтасындай шудаланған майда ақ бұлттар, кейде Қара-ғандының
көміріндей қою қара ... ... (Ә. Ә.) 4. ... ... ... көзі ... ... бері шығады, біресе қозғалмай кішірейіп терең
арнасының түбіне кетеді (Ғ. Мүст.). 5. Толқын кейде қозы ... ... ... ... ... ... ... бура өркешіндей сопая шапшиды;
кейде кенеттен бұрқ ете қалған өрттің түтін ... ... ... 6. ... оң ... кейде сол жағынан қар ... ... ... (Ә. Н.). 7. ... командирлері бірде маған,
бірде штабқа ... мен ... ... ... ... ... (F. Сафиуллин).
11-жаттығу. Көшіріп жазып, тиісті тыныс белгісін қойыңыздар.
1. Қиял құсы біресе қанаты буылғандай төмен кұлдилайды ... ... ... ... ... құстай жоғары шырқайды. Кейде көзіңнен
тасалауға ... ... ... ... ... мен ... бауыр,
бағылан ағалардың артта қалып бара жатқанына налисың кейде солардың көкке
көтерілген даңқына шаттанасың.2.Кейін ... біз ... ... негізгі бір күйдің пернесі екен. 3. – Рас, ... ... ... ... ... дей ... ... ойға түстім. Біресе жаудан
тартып алған самолётпен елге қарай ұшып келе ... ... ... ... келе ... үрейленемін. Кейде жайдары ашық күні ... ... ... бораны бар түнерген түнек ойда келе жатып, күннің кеш
кіргенін де сезбей ... (Ә Ә.). 4. Оның түсе ... ... ... ... ... жұлдыздай ағып өте шықты. 5. Сенің бір жаман мінезің
бар Бүркітбай кісіге сенбейсің. (С М). 6. ... ... үйді ... ... ... ... ... әйелді нұсқайды (F. М.). 7. Қаланың басқа
аудандарынан ... бір ғана ... ... ... ... ... ... сақталған, бұл әркімнің жеке меншігіндегі, әркімнің
өз қалауынша салынған әр түрлі үйлер еді (А. Ф.)
12-жаттығу. Көшіріп жазыңыздар да, ... қай ... ... ... ... ... белгісін қойыңыздар.
1. Асқар екі нәрсені қолына берік ұстады ... төрт ... ... ... алған жоғарғы манифест екіншісі винтовка.2. Қалғып кеттің
болды тыңайып сала бересің. (С. М.) 3. ... соны ... мұң ... ... Олжай қолын ала жүгірді. 4. Ә, екеуіңіз жақсы отыр ... ... бір ... жай бар (Ә. Ә.). 5. Егер сен ... шыққан
екенсің ендеше кәне дұрыстап сөйле (Ә. Нұрш ). 6. ... ... ... ... жоқ ол тек мына ... жағдайдан қалай құтылудың амалын
іздестіріп тұр еді. (А. Ф.). 7. Сол ұрыны қазір ұстап бермеді бар ғой ... ... осы ... хабарымды қайтып тірі пенде естімейтін болады
(М. Қар ). 8. ... ... ... ұшып ... ... көзі
түседі (А. Байт.).
13-жаттығу. Мына салаластардың мағыналық және тұлғалық ерекшелігін
ажыратыңыздар.
1. Сол ... ... ... гитар, мандолиннен құрылған оркестр ... ... хор мен ән де ... ... ... ... те жатыр (С. М.)
2. Адалдық дегенім сол – адалдық бар жерде ... бар, ... ... ... бар. (С ... 3. Осы бала ... Кәрден бұрын бір
жерде көргені бар, бірақ есіне түсіре алмады (3. Ш.) 4. Әдемі, ұсақ ... ... ... толы ... ... үшке ... ... бітіре алмады
(Ғ. Мұст.) 5. Әркім өз ісімен өзі ... ... мен ... дәл ... Катя самолётті дұрыс басқаруға тырысады (X.Досп.). 6 Жұмыс көп
қой, жеңгей... жеңгей демейінші, замандас Менен үлкен ... және ... ... ... шал ... 7. Ол – Шитовпен көбіне-көп ... ... бұл – ... ... ... ... туып ... егінші шаруаның баласы – орысша сөйлеген қазақты жаратпай қалатын
еді де, қате ... ... ... ... ... оның ... ... мақал-мәтелдерімен сөзін өрнектеп, сөйлеуге құмар болатын (X. Ес.)
14-жаттығу. Салалас құрмаластарды түр-түріне ажыратып, ... ... ... Мектеп бітіруімізге бірталай уақыт бар сонда да болса әрқайсымыз-дың
неге икем екеніміз байқалып қалған-ды (X.Досп.). 2 ... ... ... ... асып ... және бір ғажабы – тоң кей ... ... ... ... ... ... (С. М.).3. Не мен түк ... не осылар
түк түсінбейді.(Ә. Ә.) 4.Жоқ бәрі де үрей болып ... ... өз ... өз жүрегі (Г. С). 5. Майданда өткен бірнеше ай ... ... ... ... ... ... оның жоқ кезі ... ... (X. ... 6. Оның ... ... ... ... бетіне ажар, осы Сыр
бойында ғана бітеді. Сырдан айырдың солдырдың оны. 7. ... ... ... жер қазу ... ... дем алу. ... оған ... қайда
жұмыс бастан асып жатыр. (С. М ) 8. Мыркал өзінің неліктен мұнша шошитынын
айтпақшы ... еді ... ... келіп қалды да үлгере алған жоқ
(Ә. Ә.). 9 Дәркембайдың ендігі сөздеріне кейде ызалы ... ... ... да бір ... салқын сабырмен айтады. (М. Ә.)
15-жаттығу. Салалас құрмаластарды әуелі түр-түріне ажыратыңыз-дар,
содан кейін жалғаулық шылауларын алып ... ... ... ... ... ... да жетпейтін жеріне
тыныс белгісін қойыңыздар.
I. Әлі қалыңдап қар түскен жоқ, бірақ келте ... боп ... ... не жұқалаң-қырбық қар, не қылау күн сайын болады (М. Д.), 2. Дес
бергенде, ошарылған сен тез қозғалып ... де, ... су ... ... 3. Хаттың ендігі жерін аттамалатып жазам, өйткені мен жазатын
повесть аяқталып қалды (С. М.). 4. Өзен суы әрі мол, әрі ... ... ... 5. ... терезені ашып, сыртқа қарады. Көз жанары терезе алдындағы ақ
қайыңға түскенде, оған ... да ... ... Нәзік бұтақтарына
тізбектеле өскен жас жапырақтары кейде бір әсем ... ... ... ... ... ... кейде сол ... ... ... сыр ... ... ... (А. ... 6.
Алмастан қатты тас жоқ, сондықтан оның бетіне таңба салу аса қиын еді ... ... ... ... және ... ... тұратын құрмалас сөйлемнің түрін
сабақтас кұрмалас сөйлем деп ... Бұл ... тағы да ... ... ... ... ... (3. Қабд.).
Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалуы дегенде, негізінен, ... ... ... ... тұлғасы ескеріледі. Атап айтқанда:
1. Бағыныңқының баяндауышы көсемшеден жасалады: Теңіз жағасы-на ... сары ... ... ... өрісіне аңсары ауады да тұрады (Ә.
Н.).
2. Бағыныңқы сыңардың баяндауышы септік ... ... ... орнымыздан тұра бергенімізде, Есімбектің ауылы жағынан жүгіре басып
келе ... ... да ... (Ғ. ... Бағыныңқының баяндауышы есімше мен септеуліктің тіркесінен жасалады:
Отауға жеткен соң, шешесі мен Шынар арбадан түсе сала, ... ... ... ... (F. ... ... ... шартты рай тұлғалы етістіктен жасала-ды:
Қонағы домбыра тартса, ол әнімен ... (Ү. Б.). ... ... ... ... ... мағынасы бағыныңқы ... ... ... ... өзі әр түрлі болады. Құрамындағы бағыныңқы
сыңарлардың мағыналық ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... ... Шарт ... сабақтас.
2. Қарсы бағыныңқылы сабақтас.
3. Себеп бағыныңқылы сабақтас.
4. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас.
5. Амал (қимыл-сын) бағыныңқылы сабақтас.
6. Мақсат бағыныңқылы сабақтас.
Бағыныңқы сыңары басыңқы сыңардағы ой, ... ... асу ... ... ... сөйлемнің түрін шартты бағыныңқы-лы сабақтас
деп атайды.
Шартты бағыныңқылы сабақтастың бағыныңқы сыңары әр ... ... ... шартты рай тұлғасы: Қаранардың мен кедейлігін, аты-жөнін,
фамилиясын пайдаланып жүрген болсам, сен оның өзін, қара күшін ... ... ... ... ... оның ... ... жұрнағы қоса
жалғанады: Жаман айтпай, жақсы жоқ (мақал). Қыс бойы ... ... ... ... ... ... жолға қоймайынша, жұмыс өрістемейді
(М. X.).
3. Жатыс септігіндегі өткен шақтық есімше: Осы көлдің көзін ашып, ... мен ... ... ... қарағым, бұл Сабындыкөл емес,
Сасықкөл боп кетейін деп тұр. (3. ... ... ... ... ... ... бір-бірінен үтір
арқылы ажыратылады.
Шарт бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы сыңары қайтсе?
не етсе? қайткенде? не еткенде? ... не ... ... ... деген сұрақтарға жауап береді.
Қимыл-сын бағыныңқы сабақтас.
Бағыныңқы сыңары басыңқы сыңарда айтылған іс-әрекеттің, ... ... ... ... ... ... ... түрін
қимылсын бағыныңқылы сабақтас сөйлем деп атайды. Қимылсын бағыныңқы
сабақтастың бағыныңқы сыңары ... ... не ... ... ... ... сөйлемнің бүл түрінің ... ... ... -а, -е, -й ... ... түрінде келеді: Орынның
нөмірін есекере ... ... кез ... бос ... ... ... (Ж.Жұм.).
2. -дай/-дей, -лай/-лей, -тай/-тей жұрнақтарына аяқталған ... ... ... ... ол ... жеделірек басып келеді. (Ұ.Б.)
Сабақтас құрмалас сөйлемнің жасалу жолдары туралы түсінік.
Құрамындағы жай сөйлемдерінің алғашқысы ... ... ... ... ... ... түрін сабақтас құрмалас ... ... ... ауа енді мұнартып кең даланы сұлу сағым
басты. (Т. ... ... ... ... тура үш сағатта барып
қаламыз. (Н. Ғабд.) Хамиттер ерте ... ... ... ... ... ... өзге әңгіме қозғалмады. (А. Ханг.)
Бұл құрмалас сөйлемдердің бірінші жай ... өз ... ... ... өйткені олар тиянақсыз. Таңертеңгі тұнық ауа енді
мұнартып..., машина ... ... ... ерте ... ... ... Құрмалас сөйлемнің құрамындағы мұндай тиянақсыз жай
сөйлемдерді ... ... ... ... сөйлемдердің екінші жай
сөйлемдері тиянақты. Олар ... ... ... да береді. Кең даланы
сұлу сағым басты. Тура үш ... ... ... Жаңағы жай-күй айтысудан
өзге әңгіме қозғалмады. Құрмаластың құрамындағы мұндай жай ... ... ... ... ... ... ... басыңқы
Сабақтас құрмаластың ... ... ... жай ... ... ... ... баяндауышы етістіктің көсемше түрінен болады. Мысалы:
Бір кезде ... ... ... соқты. (Н. Ғабд.) Сауран ... бірі бола ... әлі ... ... ұзын ... әсіресе
мынау еңістікте, сырғанап көрген емес. (К. Баялиев.)
Бағыныңқының баяндауышы шартты райлы ... ... ... ... ... бола ... ... артық қандай абырой бар.(Ш. Ғабд.)
2. Бағыныңқының баяндауышы есімшеден болады:
а) есімшеге -ша-/ше, -дай/-дей жұрнақтары немесе жатыс, ... ... ... -дықтан/-діктен қосымшасы жалғану арқылы жасалады.
Мысалы: Хамит пен Кенжебектің ... ... ... мен ... ... Осы ... өзі ... арқау болғандай, келушілер кө-ңілденіп
тарасты. (А. Ханг.) Ауыл шетіне іліге бергенде, жолаушылардың ал-дынан ... бала ... ... (Н. Ғабд.) Ай әлі тумағанмен самсаған-жұлдыз-дың
жарығы жақын тұрған қара-қараны анық ... (А. ... ... ... ескі үй ... оған ... кірген жоқ. (Н. Ғ абд.)
ә) есімшеден кейін, сайын, соң, бері, шейін, бұрын шылаулары ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Мысалы: Көкшетау
облысына келгеннен кейін, маған Айыртау ауданындағы жаңадан қүрылатын ... ... ... берілді. (Н. Ғабд.) Бұлар тау ішіне сүңгіген
сайын, Бүркіт жатағының қойнаулары ... ... ... үрпиісе
қалыпты. (К.0.) Енді Ұлжан мен Зейнептің екеуі бірдей қостаған ... ... тез ... ... (Б. М.) ... бәрі ... кезде, ол орнында қозғалмастан тұрып қалды. (Т. Ахт.)
Сабақтастың құрамындағы бағыныңқы сөйлемнің бастауышы ... ... ... ... ... қиыса байланыспайды, басқаша
айтқанда, бастауышы әр түрлі жақта ... да, ... ... ... Мысалы:
Бағыныңқы сөйлем ... ... ... ... кітап оқып отыр екен.
Сендер
Сіздер
Олар
Бағыңыңқы сөйлемнің шартты райдан болған ... ғана ... ... жекеше, көпше түрде қиыса байланысады.
Бағыныңқы сөйлемдер: Мен келсем,... Сен келсең,... Сіз келсеңіз.... ... ... ... ... келсеңдер,... Сіздер келсеңіздер,. ... ... ... ... ... ... бұрын тұрады.
Тек төл сөзді сөйлемде, өлеңде олардың орны ауыса береді. ... - ... ... қалдың ба?- деді әлгі кісі, ол да өзін танытайын дегендей,
даусын анығырақ шығара. (А. Ханг.) Қайнайды ... ... ... ... ... ... ... автор сөзі ол да өзін танытайын дегендей,
даусын анығырақ шығара деген бағыныңқы сөйлеммен ... ... ... ... ... көргенде деген бағыныңқы сөйлеммен аяқталған.
15. Мезгіл бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқыдағы сыңары басыңқыда айтылған істің, әрекеттің, оқиғаның
орындалу ... ... ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлем деп атайды.
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің бағыныңқы сыңары қашан? қашанға
дейін? қашаннан бері? қай кезде ?деген сұрақтарға ... ... ... ... жасалу жолдары төмендегідей:
1. Есімшеден жасалады: Жүргіншілер аршалы тастақ белге шыққанда, ұзын
өлке бойында қалың ... кең ... ... ... ... ... көрді
(М. Ә.). Қайыққа көкжал толқын соққан сайын, Мальфа бір жоғары көтеріліп,
бір төмен түсіп ... (М. Г.). Бас ... ... ... ... ... балықшылар аулы бұрынғыдан бетер басылып қалды (Ә. Н.).
2. Өткен шақтағы есімшеге -ша, -ше жұрнағы ... ... ... дегенімше, Бәтес жылжып ала жөнелді. (С. М.).
3. Шартты рай тұлғадағы етістіктен жасалады: Кенет ... ... ... ... жалт ... ... екен (Қ. И.).
4. Көсемшенің -ғалы/-гелі, -қалы/-келі тұлғалары арқылы жасалады: Бұлар
жеке үй болғалы, қонақ шақырып, жеке ... түсе ... еді (А. ... ... ... -ісімен қосымшасы жалғанған түрінен жасала-ды:
Дәрмен сол сапарынан оралысымен, жас ... деп ... ... ... еді (А. Б.).
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтас
Құрамындағы бағыныңқы сыңар мен басыңқы сыңар бір-біріне қарсы мағынада
қолданылған ... ... ... түрін қарсылықты бағыныңқылы
сабақтас сөйлем деп аталады.
Қарсылықты бағыныңқылы сабақтастың бағыныңқы сыңары қайтсе де? не ... ... не ... деген сұрақтарға жауап береді.
Сабақтастың бұл түрінің бағыныңқылы сыңарының баяндаушы:
1. Шартты райлы етістікке -да-де ... ... ... ... ... себебі екі түрлі болса да, Стоян мен Николай беймәлім
кісіні аңдуға кірісті (Т.Т.).
2. Өткен шақтағы ... ... ... түрі ... жасалады:Түн
қараңғы болғанмен, разъездің іші жарық . (А. Ж.).
3. Есімшеге –ша, -ше ... ... ... ... ... ... сен үйіңнің қасында тұрған тракторға ие болсаң етті. (С. М.).
4. Көсемше арқылы ... ... ... әлі ... ... олардың
қашаннан таныс екендіктерін сөздерімен ести отыра, мән берген жоқ . ... Мына ... ... ... ... ... койылатын сүрауды жақша ішінде көрсетіңіз. Орыс тіліне аударыңыз.
Үлгі: Баласы алтыға келгенде (қашан?), әкесі оны оқуға ... ... ... ... лет, отец ... его учиться».
1. Баласы алтыға келгенде, әкесі оны оқуға берді. 2. Шешесі ... ... қызы ... пісіріп қойды. 3. Күз болғанда, құстар ... ... 4. Сен ... мен ... оқып отыр едім. 5. Мен ... ағам ... ... ... 6. Мен ... бітірген соң, ағам
екеуміз ауылға барып жұмыс істейміз. 7. Ол шетелге кеткелі, екі жыл ... ... ... соң, ... кино көруге кеттік. 9. Ол институтқа ... ... ... 10. Біз ... ... ... әлі басталмапты.
11. Мен дүкенге келген кезде, адам көп болды. 12. Сұрақтарға ... ... ... ... Мына ... ... 1. ... жауғанда, ... . 2. Жаңа жыл келгенде, ... . 3. Сәрсен
ауылға кеткелі, ... 4. Орта ... ... соң, ... . 5. ... ... . 6. Біз ... ... ... . 7. ... біткен соң, ... .
8. Астанаға келген кезде, ... . 9. ... ... ... . 10. ... соң, ... . 11. Сені ... ... ... 1. ..., ... үйлеріне кетеді. 2. ..., сауда орталығына
барамыз. 3. ..., екі жыл ... 4. ..., ... ... ... 5. ... ... ... 6. ..., емтиханды жақсы тапсырды. 7. ... ... 8. ..., күн ... 9. ..., ... ... 10. ...,
адам көп екен.
4-жаттығу. Сұрақтарға жауап беріңіз.
1. Күн жылы болғанда, Сіз не істейсіз? 2. Тамақ піскен кезде, кім ... ... ... көп болды ма? 4. Сіз қашаннан бері ... ... 5. ... шейін оқисыз? 6. Сабақ біткен соң, не ... ... ... ... не ... 8. Күз келгенше, не істеуіңіз керек?
9. Мұғалім келген кезде, Сіз не істеп отырдыңыз? 10. Мектепті бітіргелі ... ... ... ... ... В то ... когда ты читаешь текст, Арман пишет предложение на
доске. 2. ... идет ... дети ... 3. ... мы были в лесу, пошел
дождь. 4. Когда наступит лето, мы поедем в деревню. 5. Когда ты ... ... 6. ... Болат закончит среднюю школу, поступит в институт. 7.
Когда наступила ... ... на ... пожелтели. 8. Когда преподава-
тель ... ... ... 9. ... уже два года не была ... Когда я позвонил тебе, дома никого не было. 11. Пока не закончу работу,
никуда не пойду.
2-жаттыгу. Мына ... ... ... ... бағыныңқыға
қаратып қойылатын сұрауды жақша ішінде көрсетіңіз. Орыс тіліне аударыңыз.
Үлгі: Күн салқын болғанмен (қайткенмен?), жатақхана жылы. – День хоть ... но в ... ... Күн салқын болғанмен, жатақхана жылы. 2. Бұлт ... да, ... жоқ. Бұл күні ... ... құнанбайлық құрымапты (М. Әуезов). 3.
Оқу қиын болса да, өте жақсы оқитын ... көп. 4. ... ... ойым піскен жоқ (С. Мұқанов). 5. Туысқан бола тұра, екеуі "жат
адамдар секілді. 6. ... ... бола ... ... Байжанды үйіне
түсірмеді (С. ... 7. ... ... ... ... ... адам болатын. 8. Менің бос емес екенімді біле ... ... 9. Ол ... біздің үйде болғанмен, үйімізді әрең тапты. 10.
Қымбат болса да, мына тонды ал. 11. ... ... да, ... ... ... Мына сөйлемдерді толықтырыңыз.
I. 1. Ауа райы нашар бола тұрса да, .... 2. Күн батса да, .... 3. ... ... ... да, .... 4. ... ... .... 5. ... ... .... 6. Мені таныстырса да, .... 7. Бұл ... ... ... .... 8. ... да, .... 9. Ерте ... .... 10. Мен ... .... 11. Жаңбыр жауса да, ....
II. 1..., мен оның үйіне қонаққа бармадым. 2. ..., біз оның үйіне
барып жүрміз. 3. ..., ... ... 4. ..., ... ... ... ... олар ... бармады. 6. ..., емтиханды жақсы тапсырды. 7. ... ... 8. ... , ... ... 9. ..., ет ... 10. ...,
жұмысты бітірді.
4-жаттығу. Сұрақтарға жауап беріңіз.
1. Ақшасы бола тұра, Марат ештеме алмады ма? 2. Үйіме неше ... ... ... 3. Күн суық болса да, далаға шықтың ба? 4. ... де, ... бе? 5. ... ... көп бола тұра, ештеме таңдап алмадың ба?
6. Әжесі баяу жүрсе де, ... ... ме? 7. Мына ... ... болса да,
аласың ба? 8. Алматыда көп уақыт тұрсаңыз да, адасып қалдыңыз ба? 9. ... суық ... да, ... ... ба? 10. ... ... ... тұрасыз ба?
5-жаттығу. Қазақ тіліне аударыңыз.
1. Хоть у Наташи и был ... она не ... 2. Хоть мы ... много, но еще плохо говорим по-казахски. 3. Хоть я и болею, но ... идти не ... 4. Хоть ... и ... ... но урок ... 5. Хоть и холодно на улице, хорошо. 6. Хоть у меня и есть ... на ... я не ... 7. Хоть он и ... рано ... на ... ... Хоть он и хороший ученик, но ленивый. 9. Хоть у Мурата и были деньги, он
ничего не купил. 10. Хоть мы и ... ... но ... их дом не смогли.
16. Себеп бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы сыңары басыңқыдағы қимыл-әрекеттің істің себебін білдіретін
сабақтас ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас
сөйлем деп атайды.
Себеп бағыныңқылы сабақтастың бағыныңқы сыңары неліктен? не себепті?
неге? не деп? ... ... ... ... себеп бағыныңқылы сыңары:
1. Есімшенің өткен шақтағы түріне жалғанған – дықтан/-діктен ... ... ... ... ... Бер жағы ... ағаш болғандықтан,
жолаушыға көрінген жоқ (Н. Ғ.).
2. Себеп бағыныңқылы ... ... ... мен соң септеулігінің
тіркесіне аяқталады; Отқа қарап отырып шыққан соң, көз ... ... ғой (С. ... ... ... ... жерден жел тұрып, сұрапыл дауыл
соғады; қалың ... ... ... ... суы ... келер тайыз жыра
өткел бермес долы өзенге айналады (І. Е.).
Себеп бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдегі бағыныңқы мен ... ... үтір ... бағыныңқылы сабақтас
Бағыныңқы сыңары басыңқы сыңарда айтылған ісәрекетің, қимылдың мақсатын
білдіретін сабақтас ... ... ... мақсат бағының-қылы сабақтас
сөйлем деп атайды.
Мақсат ... ... ... бағыныңқы сыңары неге? не үшін?
не етпек болды? қандай мақсатпне? Деген сұрақтарға жауап береді.
Сабақтас ... ... бұл ... ... ... ... мақсатты келер шақ тұлғасы мен болып көмекші етістігінің
тіркесіне аяқталады: Іргештің осы жаман әдетін қойғызбақ болып, ... ... ... еді (Б. Соқп.).
2. Бол көмекші етістігі мен үшін септеулігінің тіркесіне аяқталады: Қар
қалың түскендіктен, мал ... ... тасу ... жеткізу сияқты
жұмыстардың ауыр салмағы тракторларға түседі (Ұ. Б.). 3.Деп ... ... ... ... ... деп, ... қалдым
(А. Байт.).
Мақсат бағыныңқылы сабақтастың басыңқы сыңары мен ... ... үтіп ... ... Мына сөйлемдерді көшіріп жазып, басыңқыдан бағының-қыға
қаратып ... ... ... ... ... Орыс ... ... Басым ауырған соң (неге?), ... ... ... ... с ... так как у меня болела голова».
1. Басым ауырған соң, жиналыстан сұранып кеттім. 2. Кеш ... біз әрі ... ... 3. ... уақытында болмаған соң,
біз қатты ренжідік. 4. Биыл жаңбыр көп ... ... ... ... 5. ... ... ... себепті, оның баласын ... ... 6. ... жылы киім болмағандықтан, тоңып қалды. 7.
Жұмысы көп болған себепті, демалыста ол елге бара ... 8. ... ... ... соң, ... тез ... ... 9. Мен қатты ауырған соң,
сабаққа бармадым. 10. Үйіне қонақ келіп қалған соң, ешқайда бармады.
3-жаттығу. Мына ... ... 1. Үйде ... біткен соң, ... . 2. Денсаулығы болмаған себепті,
... . 3. Күні бойы ... көп ... ... . 4. ... ... ... ... . 5. Арман озат оқушы болған себепті, ... . 6. ... кеш ... ... . 7. ... ... ... .8. ... ... ... .
9. Емтиханға әзірленбеген соң, ... .10. Жаңбыр жауған соң, ... . 11. ... ... ... .12. ... аз болған соң, ... .
II. 1. ..., қонақтар далада ұйыктады. 2. ..., ... ... ... ..., ... келмеді. 4. ..., институтта оқи алмады. 5. ..., үйіне
сәлемдеме ... ... ..., ... ... 7. ..., біз Сізді ... ..., ... ... 9. ..., мен ... ... ... 10.
..., із қуандык. П. ..., тауға бармаймыз. 12. ..., ерте ... ... ... ... Сіз неліктен сабаққа келмедіңіз? 2. Балалар неге қуанып жатыр? ... неге ... ... 4. Сіз неге ерте ... 5. ... ... кірмеді? 6. Әкесі баласына неге ұрысты? 7. Әмина неге жылады? 8.
Жолдасыңыз неге ... ... ... 9. ... неге ... 10.
Туыстарыңыз неге келді?
5-жаттығу. Қазақ тіліне аударыңыз.
1. Вы говорите неправильно, потому что не учите слова. 2. Вы не ... ... ... что не ... к школе. 3. Вы не понимаете, потому что
не слушаете. 4. Я иду на ... ... что дома ... ... 5.
Его никто не слышит, потому что он говорит тихо. 6. Он позвал ... ... шел ... ... 7. Мы ... стояли на перроне, потому что ... 8. Я ... ... ... что к ней приехало много гостей. 9. Я
не понимаю текст, потому что плохо знаю слова. 10. Я ... не ... что у меня ... ... 11. Вода в реке ... ... потому
что шли сильные дожди. 12. Мы сели в такси, потому что опаздывали.
6-жаттығу. Мына ... ... ... басыңқыдан бағының-қыға қара-
тып қойылатын сұрауды жақша ішінде көрсетіңіз. Орыс ... ... ... ... деп ... ол далага шығып кетті. «Он вышел
на улицу, чтобы гости отдохнули».
1. Қонақтар демалсын деп, ол далаға шығып кетті. 2. ... ... ... біз жатақханадан ерте шықтық. 3. «Қыз Жібектің» 528 ... ... біз ... және ... ... ... 4. ... ішсін деп,
баласын жайлауға жіберді. 5. Баласы шетел тілін үйренсін деп, ол баласын
лингвистикалық ... ... 6. ... тілін тез үйрену үшін,
қазақтармен казақша көбірек сөйлесу керек. 7. Алматыны ... ... ... 8. Астанаға барайын деп, пойызға билет алдым. 9. Дүкеннен нан алсын
деп, ақша ... 10. ... ... деп, ... алып барды.
7-жаттығу. Мына сөйлемдерді толықтырыңыз.
I. 1. Жақсы оқу үшін, ... . 2. ... ... ... алсын деп, ... . 3.
Адам тез жазылу үшін, ... . 4. Баласы білімді болсын деп, ... . 5. ... ... ... . 6. ... тез ... деп, ... . 7. ... бітсін деп, ...
. 8. Шай ішейік деп, ... . 9. ... риза ... деп, ... . 10. ... ... . 11. ... үшін, ....
II. 1...., мен сабағымды орындап қойдым. 2. ..., жұмысын бітірді. 3.
..., қазақ ... ... ... 4. ..., ... ... ... 5.
..., көп дайындалдым. 6. ..., маған телефон соқты. 7. ..., ерте жаттық. 8.
..., үйді ... 9. ..., ... ... 10. ... сөйледі. 11. ...,
аяғына жаңа етік сатып алды.
8-жаттығу. Сұрақтарға жауап беріңіз.
1. Азық-түлік алсын деп, шешесі қанша ақша ... 2. Үйге ... ... не ... ... 3. ... ... үшін, қайда бару ке-рек? 4.
Сіз қазақ тілін неге үйреніп жүрсіз? 5. Институтты жақсы ... ... ... ... 6. Ана ... білу ... не ... керек? 7. Дос-тарың
көп болу үшін, не істеу керек? 8. Сіз мына ... неге ... ... ... ... ... не істеу керек? 10. Сіз теміржол бекетіне не үшін
келдіңіз?
9-жаттығу. ... ... ... Я ... в ... чтобы пообедать. 2. Для того, чтобы выздо-
роветь, ты должен лечиться. 3. Вы ... из дому ... ... не ... на
поезд. 4. Для того, чтобы быть ... я ... ... 5. Моя ... меня на ... ... ... и фрукты. 6. Для того, чтобы не
заболеть, он ... ... 7. Мы ... в ... ... посмотреть
интересный фильм. 8. Абай ... ... ... ... познакомиться с
русской культурой, литературой и историей. 9. ... ... ... с ... 10. Я ... ... чтобы вовремя закончить работу.
17. Төл сөз бен төлеу сөз
Сөйлеуші тек қана өзі сөйлей бермей, өз сөзінің ... ... ... айтқанын, сөйлегенін келтіреді.
Мысалы: Балаларға онша нанбай, ... ... ... ... ... ... келе ... Байсал:
- Жақа, біздің балалар қолға аласа, іс ... тез ... - деді ... ... мақтанба», - дейді Абай. Алғашқы ... ... ... ... Байсалдың Жақаңа айтқан сөзін келтірсе (Жақа, біздің балалар
қолға алса, іс ... тез ... ... ... Абайдың айтқан ақыл сөзін
(Fылым таппай мақтанба) келтірген.
Біреудің сөзі екі ... ... ... ... дәл сол ... ... біреудің сөзінің мұндай жолмен берілуін төл ... ... ... екі ... да ... сөзі төл сөз ... тұр; ә) сөйлеуші тарапынан өзгеріске ұшырап, біреудің сөзінің тек
мазмұнын ғана ... ... ... ... Байсал айтқан сөзді мына
түрде де жеткізуге болады... Байсал Жақаңа ... ... ... ... ... тез ... ... Абайдың ақыл сөзін былайша жеткізуге
болады: Абай ғылым ... ... ... ... ... ... ... төлеу сөз дейді.
Төл сөзді болсын, төлеу сөзді болсын жеткізуде оларға жанама ... ... өз ... ... сөзі дейді. Жоғарыда келтірілген
мысалдардағы балаларға онша нанбай, қарттың сұрағыштай ... ... ... ... келе ... Байсал: ...- деді ол; дейді Абай
дегендер - автор сөздері.
Ауызекі сөйлегенде төл сөз автор ... ... ... арқылы бөлініп
тұрса, жазуда олардың арасы тыныс белгісі арқылы ажыратылады. Ал төлеу сөз
ауызекі сөйлегенде болсын, ... ... ... ... ажыратылмай,
біртұтас сөйлем құрамына енеді.Мысалы:
Төл сөз. Төлеу сөз
- Бұл бала - менің қарындасым, - деді ... ... ... ... Бұл үйдің жаны нешеу? - деді Итбай, сөз ... үшін ... ... ... ... біліп, бұл бала өзінің қарындасы екенін айтты.
Итбай сөз бастау үшін, бұл ... ... ... ... ... ... төл сөздер: Бұл бала-менің қарындасым, бұл үйдің жаны ... ... бұл ... ... ... ... бұл ... жанының
нешеу екендігі. Төл сөздегі ... ... ... ... ... ... ... ... айтты; Итбай сөз бастау үшін ... сұрады.
Алғашқы мысалда төл сөз бен ... сөзі үтір және ... ... ... ... ... белгісі мен сызықша арқылы бөлініп тұр. Төлеу сөз бен
автор сөзінің арасында ешқандайда тыныс белгілері жоқ, ... олар ... ... ... өз ... ... ... айтқан сөзін өзгеріссіз,
айтылған түрінде беруін төл сөз дейді.
Мысалы: Дина бір сөзінде Асанға: «Талабың бар екен, ... ... - ... ... - ... ... (С.Бақб.) Осы мысалдағы: Талабың бар екен,
бірақ талап - әлі өнер емес ... сөз - ... өз ... шыққан төл сөзі;
мұны сөйлеуші сол айтылған күйінде жеткізіп отыр. Төл ... ... ... өз ... ... сөзі ... ... айтылған мысалдағы
Дина бір сөзінде Асанға ... деген болатын деген сөз -автор ... ... төл ... кім айтқаны (Дина) және кімге қаратып айтқаны ... ... ... сөз бен ... сөзі де ... ... арқылы байланысады, ол үнемі
автор сөзінің құрамында болады және деді, дейді, деп, ... ... ... дей жаздады, дегендей. т.б. тұлғада тұрып қолданылады. Мысалы:
1. - ... ... ... ... ... ... - деп сұрады әкем,
ақырын сөйлеп. 2. - Мен дәрігер ... әке, ... ... - ... ... ... 3. М.Жұмабаев: «Сылдыр-сылдыр сылдырлап, Бірінің
сырын бірі ұрлап,
Толқынды толқын қуады», - деп, ... жан ... ... ... ... ... ... ыңғайына қарай біреудің айтқан сөзі
ғана емес, оның ойлаған ойы, ... ... сөзі де ... ... ... жақта күн қандай салқын! Алматы қазір күйіп тұрған ... - ... ... ... ... Жақыпбек терезеден тысқа көз жібере
отырып. (М.И.) Бұл мысалда Жақыпбектің айтқан сөзі емес, ... ойы ... ... ... ... не қып ... - деп қала ... Айбала
аузына келіп қалған сөзді ернімен бөгей ... (С.М.) ... ... ... ... ... сөзі берілген, солай бола тұрса да, бұл да
төл ... ... ... ... төл сөз ... ... ... тыныс белгілері арқылы бөлінеді.
Төл сөздің тыныс белгілері автор сөзі мен төл сөздің орын тэртібіне ... ... ... хабарлы, сұраулы және лепті болуына қарай әр түрлі
қойылады.
1. Төл сөз ... ... ... ... төл сөз ... не оның ... сызықша қойылады да, төл сөз бас
әріптен басталып жазылады, төл сөздің соңына, егер ... ... ... ... сұраулы сөйлем болса, сұрау
белгісі, лепті сөйлем болса, леп белгісі қойылады да, одан
кейін автор сөзінің ... ... ... ... ... біле ... - деді ... Қүдайбердіұлы. 2) -
Сүтті көп алудың шарасы туралы сөз ... ... - деп, ... ... ... қалыпқа көшіп, асыға
жариялады. (М.И.) 3) - Осы apaға ... ба? - ... (C.M.) 4) - ... ... ... қуанған ақ
ботам! - деп, ... ... өз ... көз жасымен
білдірді. (Ғ.Мұст.)
2. Төл сөз автор сөзінен кейін тұрса, автор сөзінен кейін қос ... одан ... төл сөз ... ... не ... ... Мысалы:
1) Шәкәрім Құдайбердіұлы былай деді: «Білмегенді біле бер». 2) Міржақып
Дулатұлы былай ... - ... ... қор ... ... ... (М. ... Төл сөз автор сөзінің арасына орналасса, бірінші және екінші
пункттерде ... ... ... ... ... ... 1) ... казақ тілі туралы: «Таза, терең, өткір, күшті, кең тілім», -
деді. ... ... ай ... ... жол жорғасымен жүріп отырып,
Абай: - Шыңғыстың бөктері тегіс көктепті-ау! - деп ... көз ... ... ... сөзі төл сөздің арасына келіп орналасса, ... ... ... белгілері былай қойылады: а) автор сөзінің ... ... да үтір және ... қойылады, мұндайда төл сөздің екінші бөлігі
кіші әріппен басталып жазылады. Мысалы: «Ғылымды пайдаланып отырса да,-деді
Ахмет ... - ... сол ... надандар бар ».
- Апа, - деді Асқар, - саған не болған? Кенжетайды үйге апарайық.
(С.М.); ә) төл ... ... ... ... ... ... бас әріптен
басталып жазылса, автор сөзінің алдынан үтір мен сызықша (сұрау не ... мен ... ... автор сөзінен кейін нүкте мен сызықша
қойылады. Мысалы: - ... ... мен ... жолдасты қолдап,
көмектесуге әзірмін, -деді Деев. – Сәтпаев мәселені кең ... ... ... ... (М.Қар.)
5. Төл сөздің көп құрамды түріне жоғарыда көрсетілген түрлерінің
тыныс белгілері, ... ... сөзі - төл сөз - ... сөзі және төл сөз ... сөзі – төл сөз орын тәртіптеріне байланысты тыныс белгілері қойылады;
төл сөз ортасындағы автор сөзі ... ... одан ... төл сөз ... ... ... автор сөзінен кейін қос нүкте қойылады. Мысалы:
- Бұл вальс қой өзі? - деп, Әбіш тағы ... ... да: ... ... ... орыннан естілген күй сияқты ғой, - деп, Мұқанның жүзіне күле
қарады. - ... ... (М.Ә.) Бұл ... деп, Әбіш тағы ... да ... автор сөзінен кейін қос нүкте қойылған, өйткені бұл автор
сөзі тиянақсыз және одан кейінгі төл сөз бас ... ... ... Бір төл ... ... ... төл сөз айтылса, алғашқысының
алдынан ... ... да, ... ... ... ... Кейде әжем
маған:
-«Ақыл арымайды, алтын шірімейді» деген, ақылды бол, балам, - ... ... ... сызықша төл сөздің бәріне қатысты болса, тырнақша тек
мақалға ғана қатысты.
7. ... ... сөзі мен ... ойы немесе айтқан сөзі мен
айтылмақшы сөзі қатар келсе, айтқан төл сөзінің алдына ... ... ... ойы не айтылмақшы болған төл сөзі ... ... ... менің өзімді де танып тұрган қу ғой! Барлық ауылдың атын білгенде,
мені де талай көрген ... - деп ... да, ... ... - ... Мен ... ауылынікімін, - деді. (Х.Есен.)
Төл сөзді төлеу сөзге айналдыру жолдары
Біреудің ... ... ... ... ұшырап берілуін төлеу сөз
дейді. Біреудің сөзі төлеу сөз ... ... ... ... ... автор сөзімен тұтасып айтылады. Мысалы: ... ... ... Киев ... ... ... ауданының «Бірлік»
колхозында тұратын комбайншы ағасына ... келе ... ... Бұл ... ... сөз - Украинаның астанасы Киев қаласынан
шығып, Рузаев ауданының «Бірлік» ... ... ... ... келе ... ... сөзі - ... бала ... айтты. Егер төлеу
сөзді төл сөзге айналдырсақ, былай болар еді: ... ... ... Киев ... ... ... ... «Бірлік» колхозында тұратын
комбайншы ағама қонаққа келе ... - ... ... ... сөзбен
салыстырғанда мынадай өзгерістер бар: 1) төл сөз - ... ... ... 2) оның ... ... ... 3 жағында тұр; 3) төлеу
сөзде ағасында ... ... III ... ... төл ... ... барып
тәуелдіктің I жағында айтылып тұр; 4) автор сөзінде «айтты» дегеннің орнына
деді қолданған
Төл ... ... ... ... ... ... төл ... сөйлем мүшелерінде болады; екіншіден, бір жақтың орнына екінші бір
жақ ... ... ... ... де ... ... айт, ... бұйыр деген сияқты етістіктердің бірі айтылады.
1. Төл сөздің баяндауышы етістіктің ашық райынан болса, төлеу сөзде ол
сәйкес ... ... ... оған ... ... ... жалғауы
және табыс септігі жалғанады да, толықтауыш болады. Мысалы:
Колхозшылардың жалпы жиналысы болады, ... ... ... - болады (ауыспалы келер шақ). Биыл ... ... ... рационализаторлық ұсынысы өндіріске енгізілді,- деді ... ... ... ... ... ... газ.) Баяндауышы -
енгізілді (жедел өткен шақ). ... ... ... жиналысы
болатындығын айтты. Болатындыгын -толықтауыш (ауыспалы шақ).
Рашида Байғарина, ... ... ... биыл ... ... жұмысшының рационализаторлық ұсынысы өндіріске енгізілгенін ... - ... ... ... ... ... Берілген мысалдардан төл сөзді өз алдына, төлеу сөзді өз
алдына топтап жазыңдар да, төл сөз бен ... ... ... түзу ... ... ... ирек сызықпен сызып, олардың жігін көрсетіңіздер.
1. Көкбай, ... да ... көз ... осы ... Абай ... естеріне алып, Дәрменнің дастанын тыңдамаққа бейімделді.
Абай Дәрменді барлап қарап отырып:
Бітірмесең де, бастағаның мақұл екен. Аздап айтып көресің бе? - ... ... ... көргенін айтты. Оның өнеріне жұрт сүйсінгенін,
әсіресе Абай ден қойып отырғанын айтты. 3. ... ... ... ... ... ... ... артынан өлең жазса, мысқылсыз жаза
алмайтынын біледі. Дәрменге күбірлеп:
- ... Абай ... ... Дәл осы жолы ... ... ... жоқ па? - ... 4. Абай баласының мұншалық ішкі жасырын үйлесімдерге
қалайша ... ... ... ... 5. Әбіш бұл ... ... ... Ереминнен естігенін айтты. (М.Ә.) 6. Аз күнге ауыр ... ... ... жерлесім Миша жер үйден шыққанда, отыра алмадым. Ол
үнсіз төс қалтасына қол салып, мұқият оралып бүктелген документтерін ... ... ... ... анамның адресі бар. Егер... - деп күмілжіп, - хат
жазарсыз, -деді.
- ... сен ... ... ... соң, батырлығыңды айтып
жазармыз, -дедім. Ауыр минутта анасын есіне алғаны мені де ... ... бала үшін ... ... сенен қымбат кім бар?» - дедім ішімнен.
(А.Лек.)
2-жаттығу. ... төл ... ... ... ... ... басқа ересек адам бар ма? - деп, сұрады ол менен.
-Бар, - дедім мен, басымды изеп. 2. Анам ән естілген ... ... ... Бұл - ... қойшы баланың әні, - деді анам бір кезде маған қарап. 3.
Осы кезде Саттардың: «Адамның өзі ... ... асы ... ... ... ... ... тағы іштей қайталадым. 4.- Сендердің өздерің де ... аз да ... ... шырымын алыңдар. Мен түтін шықпайтын
қубұтақ жинап, ас әзірлейін, - деді Николай атай, бізге қамқорси ... ... ... ... ... -Аз күнде қалай өзгергенсің? Саған да
демалу керек екен, - деді. (А.Лек.)
3-жаттығу. Көшіріп жазып, төл сөзге байланысты тиісті ... ... да, ... ... себебін түсіндіріңіздер.
1. Бауыржан қазір қатты толқыған кеудесін керіп тұрып, аязды суық ауаны
соншалық ұзақ бір жұтты... Жұтты да аяз не ... ... еді деп ... ... сөз сөйледі сөз емес, іс керек. Құрысын надандық деп сөзін
бітірді. (Ж.Айм.) Сал, сал бар ... ойды ... деп, ... іштен тағы
ширығып алды. (М.Ә.) 4. ... ... ... ... болғаны
дұрыстау болар еді, бірақ мына әжімі құрғыр ертерек түсіп қалған ба, қалай
деп, бетін сипай ... ... бе ... ... деді ... 5.
Әжімнің әр қатпарында өмірдің ізі ғана емес, сырлары да жатыр ғой ... 6. ... ... телу ... ... теріс әдіс екенін тұрмыс өзі
көрсетті дейді Бану. 7. Озық ... ... рас деді ... ... ... ... ... Жарқын тым өзімшіл, мақтаншақ ... ... ... оқып шығып, төлеу сөз бен ... ... ... ... ... жазып, төлеу сөздің астын түзу ... ... ... ирек сызықпен сызыңыздар.
1. Қария, жөн сұрасқаннан кейін, осында ширек ғасырдан артық еңбек
етіп, зейнетке ... ... ... ... ... ... ... әсіресе жастармен әңгімелесіп тұруды өзіне ғанибет санай-
тындығын айтты. ... 2. ... ... оқитын жоғары сынып-
тағы балалардың бәрінің өмір сұлулығын, өмір қызығын сүйетіндігін, осы
мәселе ... көп ... қоя ... ... 3. Полковник Файнберг
ертең кешке дейін осында болатындығымызды, мүмкін, мүлде осы қалада қалып
қоятынымызды ... 4. Ұзақ ... ... біліскен соң,
редактор оған әзірше хат бөліміне ... ... ... ұсынды. 5. Сәбит
Мұқанұлы бір кітапты бітіріп, екіншісін бастағанда, дем ... ... ... ...... және ... түрлері
Іскерлік іс қағаздары: резюме, мінездеме, визит карточкалары; қызметтік
хаттар: өтініш хат, ... хат, ... хат, ... хат, ... ... хат, ақпарат хат, циркуляр хат, жеделхат, телефонхат; ә) ... ... ... ... ... ... Бланктік іс
қағаздары: еңбек келісімі, тізімдік, аванстық есеп, мәлімдеу, өтініш; б) іс-
сапар куәлігі, реестр, ішкі тізімдеме, ... ... ... ... в)
сенімхат, демалыс билеті, кету қағазы, анықтама, ... г) ... ... ... ... сауал-сұрақ түрі, акт, хаттама; ғ) іс ... ... ... куәлігі, есеп;
Түйіндеме(резюме)
Түйіндеме - белгілі бір тұлғаның өмірбаяны, білімі, мамандығы, кәсіптік
шеберлігі, біліктілігі, икемділігі жайлы, нақты, қысқа ... ... ... бір ... ... Сіз ... толық мәлімет беру үшін керек, онда
Сіздің біліміңіз, біліктілігіңіз, жеткен жетістігіңіз, ... ... ... ... бар ... ... ... Түйіндеме Сіздің кең
көлемдегі визит карточкаңыз сияқты. Түйіндеме ... ... ... - ... бен ... мамандығыңызды, икемділі-гіңізді
ұтымды көрсете білу. Осы арқылы ойлаған жұмыс орнына кол жеткізу.
Алдымен қазір істеп ... ... ... әрі ... ретпен жазылады. Соңғы орнында Сіздің бірінші жұмыс орныңыз,
не бірінші аяқтаған оқу орны ... Егер ... ... ... ... алдымен кәсіптік жолыңызды көрсеткеніңіз дұрыс, ал оқу орнын жаңа
аяқ-таған, қызметі жаңа ғана басталғалы ... ... ... оқу ... алған
мамандығы жайлы мәселені басты ... ... ... ... ... ... жеке басы ... мәлімет (аты-жөні, туған күні, жылы,
туған жері);
2. Ізденушінің мекен-жайы, телефоны
3. ... ... ... ... ... ... ... орны мен оқыған оқу орны атқарған қызметі, мамандығы
көрсетілген негізгі мәтін;
5. Қоғамдық, кәсіптік т.б. жұмыстары туралы қосымша мәлімет;
6. ... ... ... (шет ... ... ... ... білетіндігі т.б.)
7. Ғылыми дәрежесі, марапаттары туралы мәлімет (бұл жөнінде жазу
міндетті емес)
8. Үміттенген вакансияға ... ... жеке бас ... ... бөлімде міндетті емес)
9. Қосымша ақпарат (Ізденуші қалауынша жазылады);
10. Кепілдеме
11. Түйіндеменің жазылған күні;
12. Ізденуші қолы
Кей ... ... ... сөз ... ... жазылмайды. Оның
орнына үлкен шрифтімен ізденушінің аты-жөні, ... күні мен ... ... ... ... ... ... салыстырғанда
негізгі рөл ойнамайтындықтан ол қағаз бетінің оң жағына жазылады.
Мінездеме - мекемеде, ұйымда, кәсіпорында ... ... адам ... немесе қоғамдық ұйым тарапынан берілетін, жеке адамның
іскерлігін, ... ... ... ... ... ... ... объективті, дәл және толық болуы керек. Мінездеме басқа
мекеме /сот, прокуратура/ сұраган жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... біліктілігін көтеру
мақсатында беріледі. Мінездеме қызметтік, аттестациялық және жеке мінездеме
болып бөлінеді. Мінездеме құрылымы:
тақырыбы;
мінездеме берілетін адам ... ... ... ... талап етуші ұйымның аты;
мінездеме берілген күн, ай, жыл;
мінездеме берушінің аты-жөні, қолы;
қосымша (егер бар болса).
Мінездемеде көрсетілетін негізгі мәліметтер:
1. Жеке адам ... ... ... ... ... ... ... туған жері;
- білімі;
- лауазымы;
- ... ... ... ... орны, қызмет атқарған жылдары.
3. Жеке басының касиеттері. Өз міндетіне, қоғамдық тапсырмаларға қарым-
қатысы.
4. Мінездеме ... ... ... басшының қолы. Мінездеме берілген
мерзім ,мекеменің мөрі.
Өмірбаян (сұқбат)
Сіздің аты-жөніңіз кім?
Менің аты-жөнім - Иванова Татьяна ... қай жылы ... 1988 (бір мың ... жүз сексен сегізінші) жылы тудым.
Сіздің ұлтыңыз кім?
Менің ұлтым - орыс (қазақ, неміс, татар, украин).
Сіз қайда ... ... ... ... ... кандай?
Менің мекен-жайым: Қазыбек би ауданы, Абай көшесі, №15 үй.
Мектепті қай жылы бітірдіңіз?
Мектепті 1990 жылы бітірдім.
Қазір не істейсіз?
Қазір №55 отра ... бас ... ... жұмыс істеймін
Отбасым үлкен емес. Мен тұрмыстамын. Отбасымызда жолдасым, екі ... және ... Ағам ... ... тұрады. Сіңлім, інім жоқ..
Өтініш
Сөздік:
өтініш- заявление
өтінемін, сұраймын -прошу
тұратын -проживающий
прилагается - тіркелген
жіберу - отпустить
мырза- господин
ханым - госпожа
төраға- ... - ... ету ... - ... ... -трудовой стаж
жұмысқа қабылдау (алу)- принять на работу
жұмыстан босату -освободить от работы
басқа жұмысқа ауыстыру- ... на ... ... тыс ... -внеочередной отпуск
материалдық көмек туралы- о материальной помощи
бала бақшада орын бөлу- ... ... в ... ... көтеру туралы- о повышении зарплаты
бірлесе жұмыс істеу - совместная работа
бір орынды беру -выделить одно место
емтиханды қайта тапсыру- повторная ... ... ... ақша - ... ... на ... ... демалысы - очередной отпуск
күнтізбелік күн - календарный день
оқуыма байланысты демалыс - уебный отпуск
жалақысы сақталмайтын - без ... ... ... - по ... ... беруші - податель заявления
өтінішті жазу – писать заявление
өтініш айту - сделать заявление(заявить)
өтініш тапсыру -подать заявление
өтінішті қарау - рассмотреть ... ... - ... (по) заявлению, в соответствии с заявлением
өтінішті қанағаттандыру - удовлетворить заявление
өтініштің мазмұны -содержание заявления
Сөздік:
бұйрық - приказ
жеке құрам ... ... - по ... ... беру - ... ... ... - издавать приказ
бұйрықпен танысу - ознакомиться с приказом
бұйрыққа бағыну - подчиниться приказу
тағайындалсын - назначить
қабылдансын - ... - ... - ... ... - временно возглавить/возглавлять
жүктелсін - возложить
бұрыштама - виза
басқа жұмысқа ауысуына — переходом на ... ... ... в связи с/со здоровьем
зейнеткерлікке шығуына - уходом на пенсию
* Қазақ тіліне аударыңыз
1. Подписать приказ, приказываю, ... ... о ... на ... с ... ... в связи с уходом на ... ... ... на ... ... ... особые условия
труда, процентная надбавка.
2. Разрешить, разрешаю, ходатайствую, проверить, создать, комиссию,
рассмотреть, подготовить ... ... ... ... до ...
числа этого года, согласовать с ...
Өтініш үлгілерімен танысыңыз.
Құқықтану академиясы "Әділет " Жоғары құқық мектебінің ректоры ... ... I курс ... А.Асановтан
Өтініш
Сізден академияның жатақханасынан бір орын беруіңізді өтінемін. Отбасы
жағдайым пәтерде тұруымды көтермейді.
2004 жылғы қыркүйектің 14-і А.Асанов
Құқықтану ... ... " ... құқық мектебінің ректоры А.А.
Матюхии мырзаға II курс студенті А.Асановтан
Өтініш
Сізден "Философия" пәні бойынша емтихан ... ... ... себебіне байланысты емтиханды қайта тапсыруға рұқсат ... ... 2005ж. ... ... №42 бала ... ... Ә.Қ. ... "Жолбарыс"
тобының тәрбиешісі Ж.С.Әбілғазинадан
Өтініш
Маған 2005 жылдың "1" маусымынан бастап 38 ... ... ... ... ... ж. ... - протокол
ұжым - коллектив
ұйым - организация
жиналыс - собрание
мәжіліс - ... ... - ... ... - ... ... - ... себеппен - по уважительной причине
дәлелсіз себеппен - по неуважительной причине
баяндама - доклад
баяндамашы - ... - ... - ... - ... - ... - ... - список
сөйлеу, сөз сөйлеу - выступить
сұрақ беру - задать вопрос
қаулы ету - постановить
назар аудару - ... ... - ... ... - ... ... ... - подготовить
талдау - обсудить
шешім қабылдау - принять решение
макұлдау - поддержать
қалыс қалу - воздержаться
қол қою - подписать
дауыс беру – ... - ... ... ... ... ... ... қабылдау фактісін белгілейтін құжат. Коммерциялық
кәсіпорындарда директорлар ... ... ... ... ... ... ... түгелдей комиссия
отырысының және т.б. хаттамасы жасалады.
Хаттама кәсіпорынның жалпы бланкісінің нысанында таза параққа, негізгі
деректемелерді:
- ... ... ... ... атауын
- кұжат түрінің атын ... ... ... ... ... нөмірін
- отырыстың орнын
- мәтінге тақырыпты
- ... ... ... ... ... рәсімдейді.
Хаттама
05.02.06. №65
Қарағанды каласы
Ш.Ш.Уәлиханов атындағы КМУ-нің қазақ тілі кафедрасының кезекті отырысы
Төрайымы: каф.меңг.Б.К.Омарова
Хатшысы: оқытушы Б.Г.Шағырбаева
Қатысқандар: 16 оқытушы (тізімі келтірілді)
Күн ... ... ... ... және ... ... шаралар
2. I семестрде жүктеменің орындалуы
Тыңдалды:
Кафедра меңгерушісі Б.К.Омарова- Жалпы және арнаулы
19. Мәтін және стиль
Әдеби ... өмір ... ... ... ... ... жазба
әдебиетпен байланысты. Әдеби тілдің әр түрлі қасиеттерін, ... ... ... ... ... қызметтерінің алуан түрлі екендігін
танып-білу үшін ... ... әр ... мысалдар келтіріп отырыла-ды.
Ол мысалдар жеке ... ғана ... ... үзінділер болып та
келеді. Әдетте ондай үзінділер мәтін деп аталады. Мәтін - ... бір ... ... ... ... не ... қағазға түскен немесе ауызша айтылған ... ... ... ... сөйлемнен тұрады да, олардағы ойлар жинақталып ... ... ... ... және т.б.) белгілі пікірін,
көзқарасын ... Ол ... ... да, ... шығарма да,
ғылыми әдебиет те болуы мүмкін. ... ... әр ... ... саласына,
мысалы, биология, астрономия, экономика, медицина, химия, математика, ... ... ... физика, техника және т.б. қатысты болып ... ... ... ... ... ... ... ой болады.
Кейде мәтінде жалғасып келе жатқан ойға жаңа мән, ерекше мағына немесе
біреудің сөзі ... та ... Бір ... ... ... ой ... бір
абзац арқылы көрінеді. Кейде мәтінде негізгі ой ... ... ... ой ... ... қосымша ой қосылады. Осының бәрі де жаңа
абзацпен беріледі.
Абзац екі түрлі ... ... Бірі ... жаңа ... бастап
жазғанда, оңға қарай жасалған шегініс. Ол - азат жол деп те ... - бір азат ... ... азат жол ... ... ... - ... сөзі, қазақ тіліне аударғанда жазу құралы деген мағына
береді. ... ... ... ... сөзі ... ... ... мағынада
қолданылатын болды. Стиль - белгілі бір ... ... ... ... ... ... ойды ... мәнерінің көрінісі.
Қазіргі қазақ тілінің мынадай стильдік тармақтары ... ... іс ... ... ... ... ғылыми стиль
- көркем әдебиет стилі
- ... ... ... ... - ... ... ... Бұл стильдің пайда болуы ғы-лым мен
техниканың дамуымен тікелей байланысты. Бұған қазақ тілінде әр ... ... ... ... ... ... ... объектісі болатын
зат не құбылыс ғылыми негізде сипатталып, дәлелдеуді қажет етеді. Ал ... ... үшін ... ... ... яғни ... ойлау заңына
сүйену қажет. Сондықтан, ғылыми стильде логиканың маңызы ... ... ... ... ... ... ... стильдің
лексикасындағы ерекшелік - сөз тек өзінің негізгі мағынасында жұмсалады.
Көп ... ... ... ... аз ... ... салалардың
ерекшеліктеріне қарай әр саланың ... ... ... ... Сонымен
бірге белгілі бір ғылымның саласында қолдану аясына байланысты жалпылама
лексиканың кейбір сөздері ... ... ... ... ... ... ... Ғылымның дамуымен бірге жаңа ұғымдар туып отырады.
Ғылыми стильде жалпы жазу тіліне тән ... ... ... ... ... ... ... ой күрделі баяндалып, ... және ... ... ... ... әрбір ғылым
саласының ерекшелігіне қарай баяндау тәсілінде кейбір ... ... ... ... тіл ... және ... қолданылады.
Публицистикалық стиль. Публицистика - көпшілік, әлеумет мағына-сын
беретін латын ... ... ... ... үшін маңызды мәселелерді талқылау
деген үғымда жұмсалады. Публицистикалық стильге газет-журнал тілінің, ... ... ... ... ... ... ... стилі жатады.
Қазіргі әдеби тіл жүйесінде ... ... ... тән дербестік,
ерекшеліктерімен қалыптасып, дамып келеді. Бұл - ... ... ... ... қоғамдық санасының өскендігінің ... ... ... тығыз байланысты-лығы оған үгіт-насихаттық
сипат береді. Публицистиканың жанры әр алуан. Сол ... ... ... оның тіл ... ... (бас ... ... очерк, халықаралық шолу, памфлет, радио мен теледидардан беретін
хабарлар т.б.). Публицистикалық стильде көркем ... ... ... қағаздар тілдеріне тән стильдік элементтер ... ... оның ... ... сөз ... да, ... да анық байқалады.
Көркем әдебиет тілінің стилі. Тіліміздегі басқа ... ... сөз аясы кең. ... барлық стильдердің элементтері кездеседі. Тілдік
тәсілдер көркемдік мақсатта жұмсалады. Образды сөздер жиі қолданылады. Әр
жазушының өзінің талғамына қарай тіл ... ... ... ... Ол
ерекшеліктерінің бәрі бір-бірімен ара қатыста ... ... ... ... стильдерінде қайталанбайтын, айрықша жүйесін жасайды. Көркем
әдебиет стилі немесе көркем сөз - ойды және ... ... ... ... ... Тіл ... шығармада ерекше эстетикалық қызмет
атқарады. Көркем ... ... ... ... стильдік мақсатта
қолданылады.
Ауызекі сөйлеу тілінің стилі. Сөйлеу стилі белгілі бір ... ... ... ... ол ... ауызша формасымен тығыз
байланысты. Ауызша сөйлеуде ... ... ... ... ... ... бар. Оған ... сөздер: 1) адамның күнделікті тікелей
қарым-қатынасы кезінде, емін-еркін сұхбат, әңгіме ... ... ... сұрыпталмай, сөйлеу үстінде әңгіменің желісіне қарай туып оты-
рады, 3) тақырыптың аясы өте кең, яғни ... ... шек ... табиғат, адам өмірінің барлық жағын да қамтуы мүмкін. ... ... ... ... ... да, ... де,
әдеби сөйлеу лексикасына тән сөздер де болады. Адамдардың күнделікті қарым-
қатынасы ... ... ... ғана бола ... ... әр ... ... Осыған орай сөйлеу лексикасында әдеби сөз де ... ... ... ... ... ... ой-өрісінің
кеңдігіне, инабатты, салиқалы, салауаттылығына ... ... , ... ... ... ... ... әдеби тілдің
нормалық белгілерін сақтап, тұрпайы, дөрекі, былапыт ... ... өз ойын ... ... ... ... ... Ауызша әдеби
сөйлеу адамдардың әр түрлі тақырыпта ... ... ... ... ... ... бергенде, теледидардан сөйлегенде қоладаны-лады.
Ауызша әдеби сөйлеу лексикасының қолданылу реті оның жазба ... ... ... ... ... сөйлегеннің өзінде ауыз-ша тілге
тән ерекшеліктер (адамның бет, қол ... ... ... ... құбылып отыруы, үзіліс, кідіріс (пауза) жасалып отыруы ... ... ... тілде жазба әдеби тілде көп кездесетін абстракт
сөздер мен арнаулы ... аз ... ... өз ойын ... күрделендірмей, ұғымды, түсінікті жеткізуге тырысады. ... ... ... орын алуы ... ... тұр-пайы, дөрекі сөздер
қолданылмауға тиіс. Үшіншіден, ауызша сөйлегенде сөздердің орын ... ... ... сақтала бермейді. Баяндауышы бастауышынан бұрын,
анықтауышы ... ... ... т.б. келе ... мүмкін. Сөйлемнің
толық айтыл-май қысқарып, ықшамдалып, толым-сыз ... ... ... қағаздар стилі. Ресми-іс қағаздар стилі ... ... ... ... іс ... стилі деп те айтыла ... ... ... ... онда ... дәл көрсетіліп, бір ізбен, жүйелі жазуға
айрықша мән беріледі. ... іс ... да, ... ... да ... ... ... құралы болып саналады. Бұл стиль ел билеу, мемлекет
жұмыстарын жүргізумен ... ... ... ... ... ... ... басым келеді. Ресми стильге
жататын мемлекеттік құжаттар жанр және ... ... әр ... ... ... барлығына ортақ жалпы сипаты болады: белгілі бір
қалыптасқан үлгіде,баяндау тәсілімен жазылады; ... ... ... ... ... ... жүйелілігін сақтау мақсатымен сөйлем
күрделі құралады. Іс қағаздары бейтарап тонмен, ресми түрде жазылуы ... де ... іс ... ... эмоционалды бояуы бар
тілдік құралдар да қолданылады. Мәселен, ... ... мен ... ... ... қайраткерлерінің мүшел тойына арналған
құттықтаулар. Құттықтау мәтіндерінің қайсысы болса да ... ... ... ... ... жылы ... ... Сондықтан да ... ... ... қолданылуы заңды құбылыс.
Көптеген сөздер белгілі бір стильге телулі болады да, қолданылу жағынан
шектеліп отырады. Мысалы, тағайындалсын, ... осы ... ... ... ... жариялау, сөгіс жариялау, түсініктеме сияқты
сөздер мен сөз тіркестері ... ... ... тән. ... ... ... ... дайын тілдік бірлік ретінде жұмсалып, іс
қағаз үлгілеріне ресми сипат та береді. ... ... ... бір
заттың, я ұғымның атауы қолданылу орнына қарай әр түрлі аталады.
Мысалы, адам деген сөз ресми құжаттарда - ... үйде - ... ... ... - заказ беруші, шаштаразда - клиент,
ауруханада - науқас, емделуші, санаторийде - ... ... ... - ... ... - ... ... орнында - тұтынушы, қызмет
орнында - маман, қызметкер, т.б. болып айтылады. ... кез ... ... ... ... бір ... рөлді атқарады. Қарым-қатынас
жағдайына қарай бір рөлден екіншісіне көшіп ... ... ... бір ... бойынша жазылады. Ол форманың түрлі
үлгілері болады. Іс ... ... ... ... ... ... ... қатынас қағазы, акт, мәлімдеме, хат-
тама, ... ... ... ... т.б. ... Қатынас құралының бұл
түрлері де күнделікті өмір қажеттілігінен туып , өз алдына орныққан бөлек
жүйе ... ... Іс ... әр ... ... ... сөздері мен сөз тіркестері, сөйлем үлгілері болады. Іс қағаздары
көбінесе сол үлгі ... ... Іс ... ... жаттығу, дағ-дылану
арқылы меңгеріледі. Сөйлем баяндауышы ашық райда (пайдала-нылады, қаралады,
қолдануда, жүріп жатыр, ескертілді), я бұйрык ... ... ... ... ... шара ... іске қосылсын)
тұрады. Көнерген сөздер, диалект ... ... ... тілінде ескіріп,
айналымнан шыққан тіркестер қолданылмайды.
ІІ бөлім. Лексикалық тақырыптар
1. Тыныс алу жүйесінің аурулары
Өкпе арқылы 1 ... ... 9000 ... ... ауа ... Ауа құ-
рамындағы шаң- тозаңдар, микроорганизмдер ... ... ... ... ... ... шығарылып отырылады. Осылайша тыныс алу
жолдарының ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Өкпе сырқаттарын әр түрлі ... ... ... ... саңырауқұлақтар және т.б. инфекциялар қоздыра алады. Қазіргі
кезеңде өкпе патологиясының, әсіресе, ... ... ... ... ... ... орнындағы зиянды факторлар-дың, әр
түрлі аллергендердің маңызы ерекше екендігі белгілі. Тыныс алу ... жиі ... ... ... ... тонзиллит, пневмо-ния, бронхит,
өкпе түберкүлезі т.б. жатады.
Сөздік:
Тәулік – ... ...... ... ... – выводить наружу
тазартылу – очищать
жергілікті – местный
қорғау – защитный
сырқат – заболевания
ластану – загрязняться
2. баспа – Ангина
Баспа - гректің ... қысу ... ... ... бадамша безінің
қабынуы.
Бұл ауру аяқтан суық өтсе, не өте салқын сусындарды ішкенде ... ... ... ... ағза әлсіреп, бадамша безіндегі микробтар ауруды
қоздырады. ... ... ... ... кетеді. Жұтын-ғанда тамағы
ауырып, мойын бездері ісіп кетеді. Ауру қайталай берсе, инфекция қан арқылы
бүйрегіне, бауырына, жүрегіне ... ... ... ... науқас адам
дер кезінде дәрігерге көрініп емделгені дұрыс.
Сөздік:
Әлсіреу – слабеть
Ісy – отекать, ... без – ... – при ... – давить
Қоздыру – возбуждать (возбуждать болезнь)
Салқын тиген кезде – во время простуды
Зақым келтіру – ... ... ... ... ...... бадамшасының қабынуы. Тонзиллиттің жедел және
созылмалы ... бар. ... түрі ... 12-15%, ал ... ... ... кездеседі.
Клиникасы: Созылмалы тонзилиттің негізгі белгісі болып сырқаттардағы
жиі кездесетін ... ... ... Оның ... ... жағымсыз иістің
болуы, жұтынғанда ыңғайсыздық пен тамақта құрғақтық, шаншу т.б. байқалады.
Емі: Созылмалы ... емі оның ... ... ... ... терапиядан бастайды, ал егер оның 3-4 курстан
кейін әсері болмаса, онда ... алып ... ... ... ... ... ... байқауда болу
керек. Созылмалы тонзилитті консервативті ... ...... әсер мен ... ... ... емнің түрлері: бадамша үңгірлерін шаю (әр түрлі
антисептикалық ерітінділер – ... ... т.б. сығу ... ... ... – небные миндалины
Сыртартқы – анамнез
Жағымсыз – неприятный
Ыңғайсыздық – неловкость
Өзге зат – инародное тело
Сезіну – ощущение
Шаншу – покалывание
Алып ......... – местный
Нығайту – укреплять
Үңгір – логуна
Сығу – выдавливать
Ерітінді – раствор
4. Тұмау – ... - бұл ... алу ... ... ... ... түсу кезінде
пайда болатын жедел жұқпалы ауру.
Тұмаудың вирусы адамның ағзасына тыныс алу жолдары арқылы түседі. ... алу ... ... да ... ... ... науқастың дене қызуы көтеріледі, тыныс алу
жолдары мен тамағы ... және ... ... ... дем алуы ... ... ... үшін қауіпті. Егер дәрігердің белгілеген емдерін
дұрыс қолданбаса, күтпеген асқынулар болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... Оған жеке ыдыс-аяқты, сүлгі, тағы басқа
нәрселерді бөліп беру керек. Бөлмені ... ... ... ... ... - ... 2. орган зақымдайды - поражает
алғашқы кезең - начальная стадия ... - ... - ... ... - хрипнет
бөліп беру - выделить қауіпті - опасно, опасный
дауыс - голос ... - ... - ... қайнату-кипятить
оңашаланған бөлме - отдельная комната (изолятор)
тыныс алу жолдары - дыхательные пути
кілегей ... - ... ... ... ... - бұл өкпенің, ең жиі кездесетін жедел инфекциялық
зақымдануының кең ... ... ... ... күн ... ... ... мазалайтын
ұстамалы құрғақ жөтел, кейін шырышты, шырышты-іріңді ... қан ... ... ... ... ... ... өкпе үстінен жөтелгенде
жойылмайтын әр түрлі сипатты құрғақ сырылдар естіледі. Науқастың бүкіл ... ... ... одан сәл ... ... қызуы байқалады. Кейін 1
апта өткен соң ... Жіті ... ... ... ... ... ұзартады. Бұл жағ-дайда жасалып жатқан емге антибиотик
препараттарын қосуды қажет етеді.
Сөздік
Мазалау – ......... бойы – в течении
Жойылу – исчезание
6. Түберкүлез
Түберкүлез созылмалы жұқпалы сырқат, ол өкпеде және басқа ағза-ларда
өзіне тән ... бір ... ... ... ... - латын тілінен «tubercula» - «томпақ, бұдыр» деген ма-ғынаны
білдіреді. Осы аурумен сырқаттанған кісілерді жарып көргенде ... ... ... ... қазіргі күнге дейін кең тараған жұқпалы аурулардың бірі
болып ... Оның ... үшін ... өте зор. БДҰ ... ... ... ... ... саны 15-20 ... қайнар көзі - науқас адам. Ауру негізінен тыныс жолдары ... ... ... да ... ... (Мысалы, ауру малдар-дың сүтін
ішкенде немесе етін жақсы пісірмей жегенде). ... ... ... түберкүлез ағзаға жарақаттанған тері арқылы өтеді.
Түберкүлезбен ауырған науқастар түберкүлездің өзінен емес, осы ауру
нәтижесінде өрістейтін, ... емес ... ... ... ... ... және т.б.) ... көбіне кездесетін белгілері: түнде тершеңдік, жөтел,
тәбеттің төмендеуі, жүдеп-арықтау, бет-келбеттің бозғылттануы.
Түберкүлездің бастапқы кезеңдерінде ауруды ... ... ... ... ... ... емін ... орындау қажет.
Сөздік:
өзгеріс – изменение
томпақ, бұдыр – бугорок, неровный
жарақат – рана
өрістетейтін – развивающийся
жүдеп-арықтау - ... - ...... ... - өкпенің қабынуы. Пневмонияның үш түрі бар: жіті, вирусты,
бактериалды.
Жіті пневмонияның өзі 2 түрге бөлінеді: ошақты және крупозды.
Егер қабыну ... ... ... ... ... бұны ... деп ... Пневмонияны ошақтың көлеміне қарап оның: ацинусты,
бөлікті, сегментті, көпсегментті түрлерін ... ... ... және ... ... деп ... бөледі. Біріншілік пневмония
бұдан бұрын дені сау адамда немесе жіті респираторлы вирусты ... ... ... ... ... ... (аурухана ішіндегі) пневмо-ния
организмнің жалпы, әсіресе, ... ... ... ... өте ауыр ... соң, ауыр ... немесе
жарақаттанғаннан кейін өте әлсіреуі салдарынан дамитын патология.
Крупозды пневмония - ... бір ... ... ... және
плевраның жіті фибринозды қабынуы. Крупозды лобарлы немесе ... те ... - ...... - если проходит
Ажыратады – различают
Біріншілік – первичный
Екіншілік - вторичный
Бұрын – .................. ЖҮРЕК. ҚАН ТАМЫРЛАР ЖҮЙЕСІ
Қан тамырларына күре тамырлар, көк тамырлар, қыл тамырлар жатады. Күре
тамырлар мен көк ... ... қыл ... бар. ... ... ... қан тамырлармен ағады. Жүрек жиырылғанда қанды тамырларға
үлкен қысыммен ... Ең ... күре ... ... деп ... Күре тамыр
жүректің сол құлақшасынан басталады. Онда қан жоғары қысыммен ағады. Күре
тамырдың қабырғасы қалың, мықты және ... ... Күре ... ... батыңқырап орналасады да, тарамдалып қыл тамырларға бөлінеді, ... ... зат ... ... ... Адам ағзасында 150 млд-тай
қылтамыр бар.
Қыл тамырлар қабырғасы арқылы оттегін ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан қанның құрамында оттегі
азаяды да, көмір қышқыл газы көбейеді. ... түсі ... көк ... қа-
нына айналады. Қан қыл тамырдан көк тамырға өтеді де, одан соң жүректің оң
жақ құлақшасына келіп ... Көк ... қан ... ... болады.
Күре тамыр - жүректен шыққан қанды денеге тарататын тамыр. Денедегі
қанды жүрекке қуатын тамыр - көк ... бұл ... ... ... ... ... газы көп. Ал қыл тамырлар - зат алмасу ... өте ... Қыл ...... қосқанда жалпы ұзындығы 100 000 шақырымға
дейін жетеді.
Сөздік
Күре тамыр – ... ...... ......... – алый, румяный
Қолқа – аорта
Қысым – давление
Ағу – протекать
Тарамдалу – разветвение
Шамамен – приблизительно, примерно
Серпімді – упругий
Шақырым – километр
9. Жүрек ... ... деп – ... анатомиялық құрылысының және қызметінің
тұрақты өзгерістерін айтады. Жүрек ақаулары туа ... және жүре ... деп екі ... ... Жүре ... болған ақаулар қазіргі таңда жиі
кездеседі. Туа біткен ақаулар ... ... ... және ... ... ... ... соң қан айналымы
құрсақтағыдай қалыпта ... ... Қан ... ... ... мен қарыншалар аралықтарында ақаулар, қан тамырлардың орналасуында
неше түрлі өзгерістер болады.
Өмірде жүре пайда болған ақау ... ... ... ... ... ... ... болады.
Жүрек ақауларының бәріне тән белгілер: ентігу, жүрек ... ... ... ... болатын ауру сезімі, әлсіздік, естен тану сияқтылар
болады.
Жүрек ақауларының алдын алу үшін дене ... ... ... де ... ... ғана тамақтану қажет. Көбіне ... ... ... арқылы емдейді.
Сөздік:
Өзгеріс – изменение
Қызмет – работа,функция
Туа біткен – врожденный
Жүре пайда болған – приобретенный
Құрсақ – утроба
Ентігу – ... ...... тану – ... – в области
10. Жүрек демікпесі
Жүрек демікпесі – адамды кенет тұншықтыратын ұстамалы ауру. Ол жү-рек
күре тамырының ... ... ... ... ... қысымы
артқанда, жүрек ақауларында және басқаларында жиі ... ... тыс ауыр ... ... ... ... ... да себеп
болады. Жүрек демікпесі адамның қатты ұйқыдағы кезінде алқынтып, тыны-сын
тарылтады, тұншықтырып оятады, денесін суық тер ... ... тез ... ... ... 1-2 ... ... демікпесінің беті бері қарайды,
науқастың ... ... ... ... беті ... ... қатал басталса, өкпе ісінеді,келесі түннің бірінде ол ... ... басу үшін ... ... және наркотикалық
(пантопан,морфин)дәрілерін ет пен тері арасына, ал күре ... ... ... ... ... ... ... адам үнемі дәрігердің байқауында болуға тиіс.Дәрігер
болмаған жағдайда оның ... ... ... оның ... бөлмесін тазартқан
жөн.
Сөздік:
Жүрек демікпесі- сердечная астма
жүрек бұлшық етінің іруі – ... ............ – задушить;приглушить; удушение
қалыптан тыс – сверх нормы, атипичный
ұстама – пароксизм, приступ
ұстамалы ауру – ... ... ... болу – ... под ... врача
11. Қан аздық
Қан аздық немесе анемия (anaemiae) – қанның белгілі көлемде ... ... ... ... ... ... ер адамдарда 130 г/л-
ден, әйел адамдарда 120 г/л-ден төмен, ал жүкті әйелдерде – 110 г/л-ден аз
болуын ... ... ... ... ...... ... жетіспеуі.
Оған әр түрлі жағдайлар: қан жоғалту, ... ... ... ... ... ... т.б. ... болады.
Қан аздықпен ауырған науқастардың шағымдары: тәбеттің нашар-лауы,
ауызында ... ... ... ... ... ... ауыруы. Анемияның
ауыр түрінде қатты және құрғақ тамақты жұту өте қиындай-ды. Ауру адамды
қарағанда ... ... ... ... ... ... ... шаштың ерте ағаруы, көптеп түсуі, езудің жарылуы кездеседі.
Жүрек жағынан ... тән ... шуыл ... ... ... ... мен ... деңгейі төмендейді. Қанның сары суындағы темір
мөлшері 1,5-2,5 есе, ... одан да ... ... Емдік ша-ралары:
біріншіден, құрамында темірі бар ... ... және ... ... көп тамақтармен (бауыр, сиыр еті, ... ... ... ... Екіншіден, себепші ауруларды емдеу.
Сөздік
Темір тапшылықты қаназдық – ... ...... ......... ... фонд
Кекірік – отрыжка
Шуыл – шум
Жарылу – трескаться, треск
Қуқыл – бледный
12. Қан ... ... ... маңызы орасан зор. Қан тамырмен бойлай ағып, көптеген
қызмет атқарады. Ол ... ... ... ... оның орнына көмір
қышқыл газын тыныс алу мүшелеріне жеткізеді. Сөйтіп, тыныс алу қызметін
атқарады. Ac ... ... ... ... ... ... ... Бұл – қоректендіру қызметі жасушалардағы пайда болған, ... ... ... зәр шығару жүйесіне жеткізеді. Қан, сондай-
ақ, су мен минералды заттардың көлемін және дене ... бір ... ... Қан денені жұқпалы аурулардан қорғайды, мүшелерді өзара
байланыстырады. Ол 23 секунд ішінде денені бір рет ... ... ... ... ... атқарып үлгереді. Қан мен қан айналымының
адам өмірін сақтауда, оның ... де ... ... ... ... ... және оның ішінде қалқып ... ... ... ... ... ... 4,5-5 л қан ... Мұның 22-60%-ы плазма және 40-45%-ы қан
жасушалары. Плазманың құрамында 90-92% су, 8-10% ... және ... бар. ... ... ... 1% ... калий, кальций, магний,
темір және хлор, күкірт, йод, ... ... ...... носить
Жеткізу – доставлять, доставить
Тарату – распространить
Көлем – объем
Көмір қышқыл газ - углекислый газ
Күкірт – ...... ... ... ... аурулары
Жүйке жүйесі мүшелердің жұмысын реттеп ... және ... ... етеді. Жүйке жүйесі ... адам ... ... ... ... ... және өзгертуге белсене араласып
отырады.
Жүйке жүйесі ... және ... ... ... ... ортаның әр ... ... ... ... ... ... ... тұқым қуалау арқылы,
жұқпалы және жұқпалы ... ... және ... және ... себептердің әсерінен эмбриогенез үрдісінде бас
сүйектің омыртқа ... және ... жүйе ... ... ... болуы мүмкін. Бұл кемістіктердің пайда болуына тұқым қуалай-тын
ауытқулар, ішкі бездерінің ... ... ... ... ... ұрыққа әсер етуі, радиация және т.б. факторлар ықпалын
тигізеді. Жүйке жүйесі құрамдарының қабыну ... ... ... менингит – ми мен жұлын қабықтарының ... ... – ми ... ... ... – жұлынның қабынуы; энцефало- немесе
миелорадикулит – жұлынның тор қабық асты ... ... ... неврит – жекелеген нервтердің (жүйкенің) зақымдануы; полиневрит –
көптеген нервтердің зақымдануы т.б.
Сөздік:
Біртұтас – ... ... ... – регулировать
Аймақтық – периферический
Айналадағы орта – окружающая среда
Тану – познание, узнать, признать
Зерттеу – изучать, исследовать
Жүйке түйіндері – нервные узлы
Жұлын – ... ... ...... ... –проток, ствол
Мишық – мозжечок
Сопақша ми – продолговатый мозг
Меңгеру – управлять
Өз еркімен – произвольно, самостоятельно
Бағынбау – не подчиняться
14. Қояншық (Эпилепсия)
Эпилепсия – ... ... ... ... беретін мидың
құрыспалы ұстамалы созылмалы ауруы. Эпилепсияны бұдан 3000 жыл ... ... ... Египет перғауыны Эхпатон алғаш рет суреттеген.
Аурудың клиникасында мынадай белгілер болады: селқостық, сырылдап дем
алу, үдемелі цианоз, еріксіз огония ... ... бет ... ... ... ... жағымсыз иіс байқалады, көз қарашықтары кеңейеді.
Таралымды эпилепсиялық ұстамаға ... тану тән. ... ... ... ... ... ... эпилепсиялық ұстама түрін-де білінеді.
Аурудың бұл түрінде көз алмалары бағытынан ... ... ... ... еттері шектен тыс жиырылу жағдайында бола-ды. Құрыспалы ұстаманың
клиникалық кезеңінде ауру тілін тістеп алуы және ... қан ... ... ... 1-2 ... кейде одан да азға созылып, ұйқыға ауысатын
кома түрінде аяқталады.
Емі: Эпилепсияны ... ... ... ... және ұзақ жүргізі-луі
керек. Белгілі дәрежеде жалпы және тамақтану тәртібін ... ... ... адам ... керек, ұйқыға жеткілікті уақыт бөлінуі
тиіс, жазда күннің ыстығынан сақтанған жөн. ... ... ... тыйым салынады. Ащы тұздалған тағамдарды ... ... ... ... ... ... ... ұстау, ауыз
қуысына қасық салу), жүрек қызметін реттейтін дәрілер ... ... ... жағдайдан шыққаннан кейін сүт, жеміс-жидектер,
көмірсутегілер, тұздар шектеледі.
Сөздік:
құрыспалы ...... ... – равнодушно, безразличие
сырылдап дем алу – хриплое дыхание
үдемелі – ускоряющееся
сүйірленуі – ... соғу – ... ... ... – зрачки глаз
таралымды – распростроненный
жиырылу – сокращаться
дербес – индивидуальный
жағдайдан шығу – выход из состояния
15. Полиомиелит
Полиомиелит – гректің ... - сұр, ... ... ... Бұл ... ... сұр ... қабынуы. Полиомиелитті кейде
балалардың эпидемиялық параличы немесе Гейне-Медин ауруы деп те атайды. Ол
орталық нерв жүйесін ... ... ... ... ... ... ... жолдары.
Полиомиелит вирусы – тіршілік ететін ауру тудырғыш агенттердің ішін-
дегі ең ұсағына ... Оны ... 10-12 мм, мұны 80-100 мың есе ... ... ... ... ғана ... болады. Полиомиелит
қоздырғышы сыртқы орта әсеріне төзімді келеді, ол суда өзінің ауру тудыр-
ғыш қасиетін 100 ... аса, сүт ... 3 айға ... ал нәжісте 6
айға дейін сақтай алады. Бірақ күн сәулесінің жоғарғы қызуын көтере ... ... бұл ... ... ... калий, ментол, сутегінің
асқынған қышқылы, ... ... ... ... ... шарларын-да көп
тіршілік ете алмайды. Негізінде полиомиелитпен адам ғана ауырады. Бұл кесел
хайуанаттарда кездеспейді. Вирус адамнан адамға кеңсірік ... ... ... ... ... мен ... ... абортивтік, параличтік т.б. түрлері бар.
Параличтік полиомиелиттің 4 кезеңі болады: 1) ... ... ... инфекциялық кезі. 2) Параличтің басымдау кезі; 3) Қалпына келуі,
жазыла бастау кезі; 4) ... ... ... Оның ... ... кекжитіп, аяқтарын ішіне бүгіп, бір қырына жатады.
Полиомиелитті емдеу. Ісікке қарсы прозерин деген дәрі қолданылады. Нерв
клеткаларының ... ... ... үшін ... амин қышқылы,
витаминдер, глютаминдер, галатамин, дибазол секурин және т.б. береді.
Полиомиелиттен сақтану ... ... ... ... ... мына ... ... сақтанған жөн:
1. Ауруды тез анықтап, дереу ауруханаға жеткізу.
2. Карантин ... ... ... ... ... Ауру ... ... қарым-қатынастан сақтану.
4. Тазалық сақтау жағдайларына абай болу.
Сөздік:
спинной мозг – жұлын
қасиеттері – ... ...... заболевание
кеңсірік сілекейі – выделения из носовой полости
дәрет нәжісі – моча
басымдау кезі – период наступления
басын кекжиту – запрокидавать голову
қалпына келу – ... в ... ... – остаточные явления
ішіне бүгу – собирать ноги к животу
бір қырынан жату – лежать на боку
16. зәр шығару жүйесі
Зәр шығару ... ... ... қуық және ... шығаратын өзек
жатады.
Бүйрек – жұп мүше, бұршақ пішінді, қошқыл қоңыр түсті. Бүйректер бел
омыртқаның екі ... ... Оң жақ ... сол жақ ... 2-3 ... тұрады. Ересек адам бүйрегінің ұзындығы 10-12 см, ені 5-6 ... 120-200 ... ... ... ... ... ... Әр минут сайын бүйрек арқылы ағзадағы қанның 1/5 ... ... қан ... ... ... Ағзаның тіршілігіне қажетсіз ... улы ... ... су, ... ... ... ... шығары-лып,
бүйрек арқылы сүзіледі. Тазартылған қан төменгі көк тамырға қайтып келеді.
Сонымен, ... зәр ... ... ол несепағар арқылы қуыққа ағады.
Несепағар қуықпен жалғасқан. Оның ұзындығы 30 ... жуық ... 4-7 мм. ... ... ... 1,5 л зәр түзіледі.
Қуықта несеп жиналып, одан ... ... ... ... өзек ... шығарылады. Қуық пішіні толуына қарай өзгермелі болады. Оның орташа
сыйымдылығы 500-700 мл.
Сөздік:
Несепағар – ...... ... ... өзек – ... канал
Қошқыл – темный
Ені – ширина
Сүзгіш – фильтр
Улы – ядовитый
Түзілу – ...... Зәр ... ... аурулары
Бүйрек пен несеп жолдары ауыратын науқастардың негізгі шағымдары:
а. Бүйректің немесе белдің ауыруы;
ә. Зәр ... ... ... ... Зәр ... өзгеруі;
в. Ісіктің пайда болуы.
Қосымша шағымдарға: бас ... бас ... ... ... ... тәбеттің төмендеуі, лоқсу, құсу, ыстығы көтерілу жатады.
Бүйрек ... ... ... зақымданғанда ауру бел, несеп жолдары, қуық
тұсында болады.
Бүйректің әр түрлі ауруларында пайда болатын ісік ... ... не ... ... ... тез дамиды, сипағанда өтe жұмсақ сезіледі. Iсік
үстінің терісі түсі қуқыл ... Зәр ... ... бірнеше түрлері
бар.
Анурия – несеп бөлудің тоқтауы.
Дизурия – ... ... ... ... сыздап ауыруы. Бұл – цис-титте,
уретритте, простатаның гипертрофиясында байқалады. Полиурия – ... ... көп ... Көбіне бұл жағдай бүйректегі ісік ... ... ... ...... 600 ... аз ... Көбіне жедел нефритте, қызу
көтерілгенде, қатты терлегенде, іш өткенде байқалады.
Зәр түсінің өзгеруі. Қалыпты жағдайда зәр ақшыл сары, ...... ... ... ... қан араласқанда оның түсі ет ... ... ал ірің ... ... ... түске енеді.
Сөздік:
Ісік – опухоль
Лоқсу – тошнота
Қамту – захватить; охватить
Қуқыл – бледноватый
Қалыпты – нормальный
Лай – мутный; грязь; глина
18. Қызылша
Қызылша - ... ... ... ... ... ... ... сипатталатын, жіті жұқпалы ауру. Адамға ауа-тамшылы жолмен
жұғады. Қызылшамен ... ... ... ... ... ... тұрақты иммуни-тет қалыпта-сады. Қызылша 2 жасқа дейінгі балалар
үшін қауіпті.
Аурудың ағымы. Дене ... ... ... ... ... ... және таңдайында қызыл дақтар байқалады. Ауру жиі ЖРА
(ОРЗ) сияқты өтеді. Ұрттың ішкі жағында өте нәзік ақ ... ... ... ... Дене ... 40°С-ге дейін жоғарылайды, бөртпелер шыға
бастайды. Бірінші күні - ... ... ... және ... шығады; екінші
күні - денеге, қолға жә-не санға; ... күні - ... және ... ал беттегі бөртпелер ағара бастайды. Төртінші күні ... ... ... қалады. Ерте жастағы балаларда ... ... өте ... дене қызуы мен бөртпелердің пайда болуымен сипатта-
лады. Бөртпелер бет пен ... бір ... ... ... дер ... ол ... бронхит, өкпенің және ... ... ... ... және ас ... ... өзгерістерді тудырып асқынуы
мүмкін. Қызылшаны сырқаттың ауыр-лығына қарай емдейді.
Сөздік:
қызылша - корь
сипатталу - характеризоваться
ауа-тамшылы - воздушно-капельный
қауіпті - ... - ... - ... - ... - ... ... ... - пигмент ^----^
асқыну - осложнение, отягощение
18. Қызамық(Краснуха)
Қызамық – бөртпе шығатын, жедел жұқпалы ... ... ауа – ... яғни ... ... ... ... тұ-рақсыз, ол зат арқылы
және бөгде адамдар арқылы жұқпайды. Қыза-мықты ... ... ... алуы ... ... ... 2 ... 10 жас аралығындағы
балалар жиі ауырады.
Белгілері: Жасырын түрі 12 күннен 24 күнге дейін ... ... дене ... ... ... тұмау, азда-ған құрғақ жөтел,
конъюктиавит. 1 күннен кейін, не 2-3 күннен кейін нау-қастың бетінде бөртпе
пайда болады. 15-20 сағат ішінде ... ... ... 2-3 күннен кейін
бөртпе ізсіз жойылады. ... ... ... ... ... лимфалық
түйіндері де ұлғаяды.
Емі: Қызамықпен ауырған науқастар арнайы емді қажет етпейді. Міндетті
түрде төсекте жату ... ... ... ... дәрі-дәрмектерді
қабылдайды.Бөртпе шыққан күннен бастап 5 күнге науқас-ты оқшау ұстау қажет.
Жүкті әйелдер үшін қауіпті, өйткені ол балаға кері ... ... ... 4 ... ... ... адаммен қаты-наста болған
жүкті әйелге, баланы зақымдайтын әсерін алу үшін гам-маглабинді ......... ............ – вводить
19. Күл
Күл – жұқпаның енген жерінде ... ... ... және ауыр уланумен
сипатталатын жұқпалы сырқат. Көбіне жас балаларда кездеседі. Ол қыс, күз
кезінде жиі кездеседі. ... ... ... қоздырғышы (микробы) болады.
Ол енген жер тез қабынып, іседі, ағзаны уландырады. 4-5 күннен соң ... ... ... ... Ауру ... көмекейден ірің ағады, өңі
қашып, құсады. Іші өтеді, денесі мұздайды. Бала өліп ... де ... ... үшін 5-12 жас аралығында арнаулы екпені жасату қажет.
Сөздік:
Уландырады – отравляет
Нашарлайды – ухудшается
Асқынса – при осложнении
Ұлғаяды – увеличивается
Мұздайды – ... ... ... тері ауруларының бір түрі. Оның жиі кездесетін түрлері –
қабыршақты теміреткі ... және ... ... ... ... ... созылмалы ауруы, теріде созылмалы қабынған белгілері бар іріңді
өсінділердің шығуымен сипатталады. Қабыршақты теміреткінің ... ... ... ... элементі – іріңді өсінді (папула) – тез ... ақ ... ... ... Оларды қырып түсіргенде қабыршақтар түсіп
және ісіңкі қызыл түсті тері көрінеді. Псориазды ... ... ... ... күн ... ... ... етеді.
Қызыл тегіс теміреткі де – терінің созылмалы ауруы, қабынуы байқал-
майтын шоғырланған бөртпелердің пайда ... ... ... қатар
олар үнемі қышымалы болады. Бұл ауру аяқ-қолдың бүгілетін жері-нің үстінен
бөртпелердің шығуымен басталады.
Теміреткіні көбінесе дәрі-дәрмекпен ... мен ... Ал ... ... ... бен тобылғы майын жағу арқылы
емдейді.
Сөздік:
қабыршақты – чешуйчатый
тегіс – плоский
іріңді өсінді – гнойная папула
ақ ...... ...... ... – узелковая сыпь
қышымалы – зуд (зудящий)
тобылғы майы – масло таволги
04.06 2010ж. басуға қол қойылды
Көлемі 5.5 ... ... ... ... ... ... ... көшесі, 40

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 101 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Автоматты жүйелерді жобалау пәнінен электронды оқулық жасау74 бет
Сызбаларды түзетуге арналған құралдар6 бет
6М070100 «Биотехнология »мамандығының «Тағам өнімдерінің биотехнологиясы» пәнінің тәжірибелік сабақтары бойынша ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР12 бет
Turbo Pascal тілінің сипаттамасы4 бет
Ерік туралы түсінік6 бет
Еңбектің өнімділігі және еңбек қызметінің қарқындылығы3 бет
Жұмыс орны және оны жабдықтау. Жұмыс орнына қызмет көрсету,түрлері,ұйымдастыру әдістері. Жұмыс уақыты шығындарын жіктеу9 бет
Экспериментальдық есептердің қойылуы мен шығару әдістемелерін талдау36 бет
Ұйымды басқару жүйесі11 бет
"резерфорд тәжірибелері. ритцтің комбинациялық принципі. бор-зоммерфольдтің квантталу ережелері. "12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь