Қазақ халық прозасындағы әпсана-хикаят жанры

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
Қазақ халық прозасының зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
Қазақ халық прозасының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
Қазақ мифтерінің жиналуы мен зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 21
Әпсана.хикаят жанрының шығу тегі мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
Қазақ фольклорындағы әпсана.хикаяттардың жанрлық ерекшеліктері.. 42
Әпсана.хикаят жанрының тақырыптық және сюжеттік жіктелісі ... ... ... 48
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 62
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64
Кіріспе

Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ халқының фольклоры зерттеудің үлкен айналымына түскен ғылым саласы екендігі мәлім. Бүгінгі таңда фольклордың мәселелерін арнайы қарастырудың нәтижелері де баршылық. Әсіресе, жанрлық тұрғыдан зерделеуде біраз игі істер атқарылды. Дипломдық жұмыстың негізгі өзегіне айналып отырған қазақ халық прозасы ауыз әдебиетінде кейінірек қолға алынғанымен, арнаулы зерттеу еңбектер жазылды. Бұл мәселеде фольклортанушы ғалым С.Қасқабасовтың «Қазақтың халық прозасы» [1] атты монографиясының маңызы зор. «Халық прозасы» деген ұғым әлемдік фольклортану ғылымында 1950-60 жылдардан, яғни «Халық прозасын зерттеушілердің халықаралық қоғамы» құрылғаннан кейін қолданыла бастады. Дүние жүзі фольклортануында қалыптасқан түсінік бойынша, халық прозасына ауыз әдебиетінің қара сөзбен айтылатын барлық түрі кіреді. Олар екі үлкен топқа бөлінеді. Бірі – ертегілердің барлық жанры, ал екіншісі – ертегіге жатпайтын барлық прозалық шығармалар.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ фольклортану ғылымында да халық ауыз әдебиетінің құрамында прозалық жанрлар бар екені, олар іштей жіктелетіні айтылып келеді. Мәселен, М.Әуезов пен Е.Ысмайылов оларды «Фольклордың қарасөзбен айтылатын бір түрі» [2] - деп атайды. Демек, басқа халықтардың фольклоры сияқты, қазақ ауыз әдебиеті де прозалық үлгіге бай. Сондықтан қазақ фольклорының прозалық жанрлары жеке бір жүйе құрайды деуге және оны «халық прозасы» деп атауға әбден болады. Оның құрамында ертегіден басқа да біршама прозалық жанрлардың үлгісі бар. Мысалы: аспандағы көптеген жұлдыздар, күн мен ай туралы мифтер, жеке-жеке тау, тас, көл, мекен аттарының бір шығуын бір тарихи оқиғаға байланысты баяндайтын аңыздар, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, әр түрлі үббе, күлдіргіш, албастылар жайындағы хикаялар, Лұхман, Сүлеймен, Ескендір хақындағы әпсана-хикаяттар ертегіге жатпайды. Тақырыптың өзектілігі осыдан аңғарылатынын ескере келе, біз бұл мәселені өзекті мәселеге айналдыруды негізгі нысана еттік.
Тақырыптың зерттелуі. Біздің ұлттық фольклортануымызда халық прозасының ертегілер тобы көбірек зерттелген. Ертегіге жатпайтын прозалық фольклор біраз уақытқа дейін жүйелі зерттелмеді. Бұл топ көбінесе ертегілермен бірге қарастырылып келді. Тек М.Әуезов пен Е.Ысмайылов бір топ прозалық шығарманың ертегі жанрына жатпайтынын анықтап, оларды «аңыз ертегілер» деп атаған [3]. Бұл топқа олар қысқаша шолу жасаған. Осы бастаманы әрі қарай жалғастыруда С. Қасқабасов зор үлес қосып, жоғарыда аталған монографиясында халық прозасының ертегіден басқа жанрларын (аңыздық проза) арнайы қарастырып жүйелейді. Фольклор жанрларының теориясына сәйкес халық прозасын бір жүйемен зерттеп шығу, оның жанрлық құрамын ашу, әрбір ішкі жанрдың шығу, даму процесін көрсету, халық прозасының өмір шындығына қатысын анықтау және оның поэтикасын талдау автордың негізгі мақсатына айналған.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Біз бұл шағын жұмысымызда қазақ фольклорындағы халық прозасын, нақтырақ айтсақ, аңыздық прозада қарастырылатын әпсана-хикаят жанрын объектіге ала отырып, өзіндік табиғатын таразылауды мақсат еттік.
Бүгінде тәуелсіздік тұғырына қонып, азат ел болған халқымыздың рухани өмірінде жаңа бетбұрыстар болып жатыр. Солақай саясаттан жапа шеккен халық мұрасының қыр-сырына үңіліп, бүге-шігісіне дейін зерттеп тану мүмкіндігіне ие болдық. Бұл ұлтымыздың рухани көкжиегін кеңейтуде, ұлттық болмысымызды танытуда ерекше маңызға ие.
Дипломдық жұмыстың зерттеу арналары мен негізгі тірегі – халық ауыз әдебиеті мұраларын танып-білуге қатысты, сондай-ақ, фольклордың теориялық мәселелеріне байланысты отандық және әлем ғалымдарының байыпты ой-пікірлерін темірқазық етіп ұстандық.
Дипломдық жұмыс зерттеу мақсатына қарай кіріспеден, екі бөлімнен және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген. Кіріспеде дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі, зерттеу мақсаттары мен міндеттерін айқындап, теориялық мәселелердің қойылуына үңілдік. Бірінші бөлімде қазақ халық прозасы туралы түсінік беріліп, оның зерттелу мәселелері сөз болады. Екінші бөлімде әпсана-хикаят жанрының пайда болу заңдылықтарын, жанрлық ерекшеліктерін зерделеп, олардың тақырыптық жіктелісіне назар аудардық. Қорытындыда жұмыстың екі бөліміндегі ғылыми тұжырымдар мен талдауларға түйін жасалды.
Дипломдық жұмыс жаңалығы. «Қазақ фольклорындағы әпсана-хикаят жанры» атты тақырыптың негізгі арқауы халықтың ықылым замандағы көне түсінігі мен танымын көрсетеді. Адамды періште, пәк, ақ адал тазылықтың үлгі-өнегесі ету мен адамзатқа жауыздық жасаушы жамандықтың өкілдері арасындағы күрес әпсана-хикаят жанрынан танылады. Ең басты мәселе оның сыры мен сипатын ашудан танылады. Негізінен әпсана-хикаяттан өмірде болған айтулы өнер адамының бейнесін көрсек, оның бірте-бірте ертегілік сипатқа ауысып бара жатқандығын танимыз. Бұл сөзсіз ғылыми пайымдауды, белгілі бір түйіндемелер жасауға алып келеді. Жұмыстың ғылыми жаңалығы осыдан көрінеді.
Дипломдық жұмыстағы қолданылған әдіс-тәсілдер. Жұмыс жазу барысында қажетіне қарай тарихи-генетикалық, салыстырмалы әдіс-тәсілдер қолданылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. - Алматы: Ғылым, 1984.-272 б.
2. Әуезов М., Ысмайылов Е. Қазақ ертегілері. –Алматы: Жазушы, 1957, 1-т. -420 б.
3. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. –Алматы: Жазушы, 1962. -485 б.
4. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. –Алматы: Жазушы, 1982. -390 б.
5. Баймырадов А. Түркмен фольклор прозасының тарихи эволюциясы. Ашгабат, 1982.
6. Дербісәлиев Ә. Араб әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1983. -410 б.
7. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы: Жазушы, 1974. -380 б.
8. Әуезұлы М. Әдебиет тарихы. -Қызылорда; Ташкент, 1927.
9. Әуезов М. Ертегілер. –Алматы: Жазушы, 1957. -260 б.
10. Елеукенов Ш. К вопросу о жанровом своеобразии казахского романа. - Простор, 1983, №1, с. 178-189.
11. Қорқыт туралы аңыз. // Қазақ ертегілері. -Алматы, 1964, 3-т. 373-6.
12. Қасқабасов С. Ескендір туралы қазақ ертегілері және Абайдың «Ескендір» поэмасы. - Қазақстан мектебі, 1968, №2, 68-70-6.
13. Ескендір Зұлқарнайын өзінің дүшпандарын неменен жеңгені. // Дала уалаятының газеті, 1895, №5.
14. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі: «Диуани лугат ит-турк». -Алматы: Ана тілі, 1993. 192-6.
15. Тәкаппар әскер басы турасынан. // Дала уалаятының газеті, 1895, №3.
16. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. -Алматы, 1959.
17. Асан қайғы. // Дала уалаятының газеті, 1901, №13.
18. Жабаев Ж. Екі томдың шығармалар жинағы, 1-т, -Алматы: Жазушы. 1991.- 410 б.
19. Ыбыраев Ш. Қазақтың мифтік әңгімелері. Жұлдыз журналы. 2000, №7.
20. Садырбаев Қазақ фольклорының эстетикасы. –Алматы: Жалын, -360 б.
21. Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті. -Алматы, 1964, 6 том, 444-б.
22. .Мыңжанұлы Н. Қазақтың мифтік аңыздары. -Үрімші, 1996. -340 б.
23. Ыбыраев Ш., Әуесбаева П. Қазақтың мифтік әңгімелері. -Алматы, 2001. -380 б.
24. Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. -Алматы 1974, -320 б.
25. Қасқабасов С. О жанровом составе казахской устной народной прозы. КазССР, 1980, -С 260.
26. Әуесбаева П. Қазақ фольклорындағы әңгіме. -Алматы, 2001. -420 б.
27. Саѓындыќ±лы С. Ѓаламныњ ѓажайып сырлары. -Алматы, 1997. -260 б.
28. Әбішев Х. Аспан сыры. -Алматы, 1966. -380 б.
29. Ыбыраев Ш. Ќазаќтыњ мифтері мен мифтік ањыздары туралы. Кітапта: Ќазаќтыњ мифтік єњгімелері. -Алматы, “Ѓылым” баспа орталыѓы”, 2002. -450 б.
30. Қаба Ә. Мыңнан бір мезет. –Алматы: Жалын, 1995. -190 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..........................................................................................................
6
1
Қазақ халық прозасының зерттелу тарихы.................................................
9
1.1
Қазақ халық прозасының түрлері................................................................
9
1.2
Қазақ мифтерінің жиналуы мен зерттелуі..................................................
21
2
Әпсана-хикаят жанрының шығу тегі мен ... ... ... ... ерекшеліктері..
42
2.2
Әпсана-хикаят жанрының тақырыптық және сюжеттік жіктелісі............
48
Қорытынды.................................................................................................
62
Пайдаланған әдебиеттер тізімі....................................................................
64
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ халқының фольклоры зерттеудің үлкен ... ... ... ... ... ... ... таңда фольклордың мәселелерін арнайы қарастырудың нәтижелері де баршылық. Әсіресе, жанрлық тұрғыдан зерделеуде біраз игі істер атқарылды. ... ... ... өзегіне айналып отырған қазақ халық прозасы ауыз әдебиетінде кейінірек ... ... ... ... ... ... Бұл ... фольклортанушы ғалым С.Қасқабасовтың [1] атты монографиясының маңызы зор. деген ұғым әлемдік фольклортану ғылымында 1950-60 жылдардан, яғни ... ... ... ... Дүние жүзі фольклортануында қалыптасқан түсінік бойынша, халық прозасына ауыз әдебиетінің қара ... ... ... түрі ... Олар екі үлкен топқа бөлінеді. Бірі - ертегілердің барлық жанры, ал екіншісі - ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ фольклортану ғылымында да халық ауыз әдебиетінің құрамында прозалық ... бар ... олар ... ... ... ... ... М.Әуезов пен Е.Ысмайылов оларды [2] - деп атайды. ... ... ... фольклоры сияқты, қазақ ауыз әдебиеті де прозалық үлгіге бай. Сондықтан қазақ фольклорының прозалық жанрлары жеке бір жүйе құрайды деуге және оны деп ... ... ... Оның ... ... ... да біршама прозалық жанрлардың үлгісі бар. Мысалы: аспандағы көптеген жұлдыздар, күн мен ай ... ... ... тау, тас, көл, ... аттарының бір шығуын бір тарихи оқиғаға байланысты баяндайтын аңыздар, жезтырнақ, жалғыз көзді дәу, әр түрлі үббе, күлдіргіш, албастылар жайындағы хикаялар, ... ... ... ... ... ... ... Тақырыптың өзектілігі осыдан аңғарылатынын ескере келе, біз бұл мәселені өзекті мәселеге айналдыруды негізгі нысана еттік.
Тақырыптың зерттелуі. Біздің ұлттық ... ... ... ... тобы ... зерттелген. Ертегіге жатпайтын прозалық фольклор біраз уақытқа ... ... ... Бұл топ ... ... ... ... келді. Тек М.Әуезов пен Е.Ысмайылов бір топ прозалық шығарманың ертегі ... ... ... оларды деп атаған [3]. Бұл топқа олар қысқаша шолу жасаған. Осы бастаманы әрі қарай жалғастыруда С. Қасқабасов зор үлес ... ... ... монографиясында халық прозасының ертегіден басқа жанрларын (аңыздық проза) арнайы қарастырып жүйелейді. Фольклор жанрларының теориясына сәйкес халық прозасын бір жүйемен зерттеп ... оның ... ... ашу, ... ішкі жанрдың шығу, даму процесін көрсету, халық прозасының өмір шындығына қатысын анықтау және оның ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Біз бұл шағын жұмысымызда қазақ фольклорындағы халық прозасын, нақтырақ айтсақ, аңыздық прозада қарастырылатын әпсана-хикаят жанрын ... ала ... ... ... ... ... еттік.
Бүгінде тәуелсіздік тұғырына қонып, азат ел болған халқымыздың рухани өмірінде жаңа бетбұрыстар болып жатыр. Солақай ... жапа ... ... ... ... ... ... дейін зерттеп тану мүмкіндігіне ие болдық. Бұл ұлтымыздың рухани көкжиегін кеңейтуде, ұлттық болмысымызды танытуда ... ... ... ... ... арналары мен негізгі тірегі - халық ауыз әдебиеті мұраларын танып-білуге ... ... ... ... мәселелеріне байланысты отандық және әлем ғалымдарының байыпты ой-пікірлерін темірқазық етіп ұстандық.
Дипломдық жұмыс зерттеу мақсатына қарай кіріспеден, екі бөлімнен және ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген. Кіріспеде дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігі, зерттеу мақсаттары мен міндеттерін айқындап, теориялық мәселелердің қойылуына ... ... ... ... ... ... туралы түсінік беріліп, оның зерттелу мәселелері сөз болады. Екінші бөлімде әпсана-хикаят жанрының пайда болу заңдылықтарын, жанрлық ерекшеліктерін зерделеп, олардың ... ... ... ... ... ... екі бөліміндегі ғылыми тұжырымдар мен талдауларға түйін жасалды.
Дипломдық жұмыс жаңалығы. атты ... ... ... ... ықылым замандағы көне түсінігі мен танымын көрсетеді. ... ... пәк, ақ адал ... ... ету мен ... ... ... жамандықтың өкілдері арасындағы күрес әпсана-хикаят жанрынан танылады. Ең ... ... оның сыры мен ... ... ... ... ... өмірде болған айтулы өнер адамының бейнесін көрсек, оның бірте-бірте ... ... ... бара жатқандығын танимыз. Бұл сөзсіз ғылыми пайымдауды, белгілі бір түйіндемелер жасауға алып келеді. Жұмыстың ... ... ... көрінеді.
Дипломдық жұмыстағы қолданылған әдіс-тәсілдер. Жұмыс жазу барысында ... ... ... ... ... қолданылады.
Дипломдық жұмыстың практикалық маңызы. Дипломдық жұмыстың тақырыбының өзектілігі және ғылыми маңызы еңбегіміздің ... ... ... алады деген ойдамыз. Жұмыстың нәтижелерін студенттердің практикалық ... мен ... ... ... болады деген пікірдемін.
Жұмыс нәтижесіне байланысты төмендегі мәселелерді қорғауға ұсынуға ... ... ... ... - бір саласы болып табылады.
- Әпсана-хикаятта ... бір ... ... ... ... оның ... ойдан шығарылып, мейілінше қиялдың үстемелей қосылынуынан баяндалатын ұзақ әңгімені түсінеміз. Асан қайғы т.б. ... ... аңыз ... ... ... ауызша таралу негізінде әпсана-хикаятқа айналып үлгерген.
- Әпсана-хикаят жанры тақырыбына ... ... ... ... ... ... байланысты әпсаналар;
- Діни әпсаналар
- Утопиялық әпсаналар және т.б. болып жіктеледі.
Бұның бәріде әпсана-хикаят ... ... ... көрсете алады.
Дипломдық жұмыс құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе және екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... прозасының зерттелу тарихы
+ Қазақ халық прозасының түрлері
Егер қазақ халық прозасын оның бұрынғы заманда атқарған қызметіне қарап ... ... онда ол ... екі ... ... Бірі - айқын көрінетін эстетикалық және ғибраттык функция ... ... ... бар ... ... ... кей ... Бұлар көркемделген проза. Екіншісі эстетикалықтан басқа қызмет атқаратын ... ... ... ... ... миф). Ал бұл ... ... қарапайым проза. Әдетте, айтушы мен тыңдаушылардың өздері де бұларды көркем шығарма деп қабылдамайды. Айтылмыш жанрлардың басты мақсаты - тыңдаушыларға ... ... діни т.б. ... ... ... ... Сол ... оларда шығарма мазмұнын көркемдей, әсірелей баяндау мақсат тұтылмайды. ... олар ... және ... ... ... және ... кәдімгі жай сұхбат-әңгімеге жақындайды.
Жалпы фольклор жанрларының өмірге қатынасына байланысты атқаратын қызметін сөз қылғанда, өте маңызды ... - ... ... ... ... ... фольклордың басты мақсаты танымдық. Бұған халық прозасының ертегіге жатпайтын тобы кіреді, атап ... ... ... хикая, аңыз, шежіре, миф, әпсана-хикаят. Бұлардың міндеті - жас ... ... ... ... табиғат, елдің өткен кеткен өмірі жайлы "білім" беру, тыңдаушыларды ел тарихынан хабардар ету. Сол себепті бұл жанрларда асыра ... ... ... өте аз ... Сөз ... ... ... айналған фольклор жанрларының басты функциясы - эстетикалық, тәрбиелік болып келеді. Ол жанрлар шығармаларында ... ... ... ... ... көздемейді, керісінше, адамды иландыру, сол арқылы тыңдаушыға үлкен әсер ету мақсатын көздейді. Оны ләззатқа бөлеуге тырысады. Қазақ халық прозасының ... ... ... ... ... атқарады. Көркем фольклор ретінде ертегі өмірді, болмысты танып-білу ниетімен айтылмайды.
Фольклорды зерттегенде, оның танымдық түрін де, көркем түрін де жан-жақты қарастыру ... ... ... жанрлар теориясын жасау мүмкін емес, көркем түрлердің даму зандылықтарын да ашу қиын. Мысалы, көркемдігінен гөрі танымдық ... ... ... жанрлардың осы күнге дейін қазақ фольклортануында зерттелмей келуі - жоғарыда айтқан ... ... ... Соның нәтижесінде бізде әлі күнге дейін қазақ халық прозасы жанрлық тұрғыдан зерттелмей келді, жанрлар ғылыми саралауға ... жоқ, ... ішкі даму ... мен ... ... айқындалған жоқ. Ал, белгілі бір жанрдың табиғатын, ерекшелігі мен ... ... ол ... жататын шығарманы объективті түрде және дұрыс бағалау ... ... ... ... болса да бір нәрсенің ерекшелігі, жалқылық қасиеті тек жалпымен, ортақтықпен байланысқанда ғана ... ... ... ... жатпайтын жанрлары баяндалып отырған оқиғаны негұрлым шындыққа жақын, өмірде болған етіп көрсетуге тырысады. Бұл ... ... пен ... ... ... аңыз бен ... ... болады. Олар көркем сөз бола тұрса да ел үшін ең алдымен тарихи және праволық қызмет атқарады. Шешендік сөз бен ... ... ... ... ... ... ... ол жанрларда ешқандай қиял-ғажайып қоспа болған жоқ. Сол себепті бұл жанрлардың шығармалары айтушының оқиғаға тікелей қатысуын керек ... да ... шын ... жағдайды баяндайды деп есептелінген. Ондағы оқиғалар ешбір күдік туғызбаған, тыңдаушы оған күмәнданбаған.
Рас, бұл шығармалардың айтылу мәнері ... пен ... ... ... ... көркем жанрлары сияқты, айтушы оқиғаны сырт баяндайды, шығармадағы іс-әрекеттер өзінен-өзі болып жатқан секілді ... ... ... ... ... яғни ... ... баяндау дейді.
Ғылымға қиынырақ тиетін мәселе - фольклорлық прозаны күнделікті жай әңгімеден, жай сөзден ажырату, яғни фольклорлық прозаға не жатады, екі-үш ... ... ... ... ... (не ... - міне, осыны анықтау қиын. Басқа сөзбен айтқанда, жай әңгіме де ... ... ... бірақ ол фольклор болып есептеле ме, жоқ па - мәселе осында. Бұл жөнінде ғалым С.Қасқабасов мынадай пікір айтады: "...жай сұхбат ... ... ... ... ... тұрақтаған сюжет құрамаса, фольклор болып саналмайды" [1, 32].
Фольклорлық проза шығармаларын айтылу мақсатына ... ... да) ... үш ... ... болады. Бірінші топты танымдық (познавательный) мақсат көздейтін шығармалар құрайды. ... ... ... ... ... ... адамды қоршаған нәрселердің және неше түрлі жан-жануарлардың пайда болуын, олардың мінез-құлқын түсіндіреді (мифтің барлық түрі, кейбір аңыздар). Екінші ... ... ... мақсатпен айтылатын шығармалар жатады. Бұл шығармалар көбінесе екі-үш адамның сұхбаты, әңгімесі түрінде болып келеді. Мұнда көп жағдайда айтушы өз басында ... ... ... ... ... хикаясын әңгімелейді (хикая, меморат-әңгіме). Үшінші топтың шығармалары көркемдік-тәрбиелік (эстетическо-воспитательный) мақсатпен айтылады. Бұл шығармалардың көркемдігі жоғары, сюжеті дамыған болып ... ... ... ... барлық түрі кіреді.
Бұл сараланған проза жанрларының арасында қатып қалған шекара жоқ. Олар өзара ... ... ... ... ... ... ... жағдаяттар кәдімгі ауызекі әңгімеде де кездесіп жатады, немесе таңғажайып оқиғалармен қатар бір ... ... ... ... де ұшырасады.
Оның үстіне оқиға желісінің дамуына байланысты прозалық жанрлар бір түрден екінші түрге ауысып та жатады, Мысалы, тіршілікте жиі ... бір ғана ... жай ... ... да ... ал осы ... көркемделіп, сюжеттік дамуға түссе, ол аңызға немесе ертегіге айналып та кетеді.
Жанрлардың ... ... және ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жасаған тәжірибесінен туғандықтан айтарлықтай тұрақты. Сол себепті фольклорлық проза жанрларының әрқайсысының (айталық, ертегінің, аңыздың, хикаят-әпсананың т.б.) композициялық және ... ... ... бір мөлшерде анықтауға, білуге болады. Белгілі зерттеуші М.Каган ... ... ... ... ... пен ... ... көптеп ұшыратуға болады. Бірақ олар жанрды анықтауда критерий бола ... Біз ... ... бірнеше шартқа сүйенуіміз қажет. Айталық, шығармадағы басым ... ... ... ... ... ... ... қақтығыс қандай, ол қандай көркемдікпен, құрылыспен бейнеленген; шығармада баяндалған оқиғаға ... жұрт пен ... ... қарайды, сене ме жоқ па?
Егер баяндалған оқиғаға ел сенсе, оны құрмет тұтса, онда ол ... ... ... ... яғни ... ... болып есептеледі; ал баяндалып отырған оқиғаға тыңдаушы жұрт пен орындаушы сенбесе, одан бір эстетикалық ләззат алса, көңілі ... ол ... ... ... ... ... ... табиғатқа табынушылықтың салдарынан да пайда болады. Ондай әңгімелер мен мифтердің алғашқы мақсаты - адамға қас табиғат күштеріне ... ... ... ... ... - адам ... ғажайып мақұлықтармен кездесіп, қақтығысуы, солармен соғысуы болып келеді.
Бірте-бірте фольклорлық проза ... ... ... ... ... ... арылады, ол енді көркем жанрға айнала бастайды. Сөйтіп оу бастағы қарапайым миф, әңгіме енді көркем шығарма бола ... [5, ... [1, ... ... ... ма, иланбай ма деген шартты сұрақ бүкіл ... ... екі ... топқа бөледі. Бұл ең басты белгі. Оны екі топ жанрларының поэтикасы да, эстетикасы да дәлелдейді.
Фольклорлық прозаны ертегілік және ... деп ... ... отырып, белгілі фольклорист В.Е.Гусев осы жіктеудің критерийі дұрыс емес деп ... Ол ... деп ... ... ... бұл жерде бір нәрсені ескермей отыр. Тапсыз қоғамдағы миф - көркем шығарма емес. ... ... ... ол ... ... - тек қана ... ... мифте қиял көркемдік қызмет атқармайды. Мұндағы қиял мифті шығарушылардың, айтушы мен тыңдаушылардың дүниетанымын, түсінік-пайымын дәлелдеуге арналған. Сол себепті ... ... ... ... ... ... қиял деп қабылдау кейінгі замандарда пайда болған. Мысалы, құл иеленуші мемлекеттік формацияда алғашқы қауымның мифі ... ... ... ... ... ... Көне Греция, Рим, Египет, Қытай мемлекеттерінде осындай процестің арқасында алғашқы қауымның жекелеген ... ... ... ... - ... айналған. Бұл мифологияда қиял ұрпақ кана емес, көркемдік қызмет атқара бастайды. Сонда да ол дәуірдің кісілері мифологиядағы ... ... ... қиял ... ... ала бастайды. Енді ол қиялдан (вымысел) ғажайыпқа (фантазия) ауыса бастайды. Бірте-бірте, ... ... ... миф ... ... ... ... ада болып, көркем сөз ретінде қабылданады. Бұл кезде бүкіл қоғамдық, экономикалық ... ... ... да ... ... Бұрынғы қоғамдағы діни нанымдар жоққа шығарылады, олар басқа сипат қабылдап, басқаша түсіндіріледі. Миф те сондай ... ... ... ... ол ... ... ... прозасының белгілі зерттеушісі К.В.Чистов фольклордың прозалық жанрларын атқаратын қызметіне қарай бес топқа бөледі:
Бірінші ... ... ... (фольклорно-речевой) жанрлары. Бұған кәдімгі ел арасындағы жай әңгіме, сұхбат жатады. Олардың басты функциясы - ... ... ... ... ... ... ... жанрлары жатады. Олар сөйлеу жанрлары мен баяндау жанрларының екі аралығында, біріншіден екіншіге ауысудың көпірі ... Сол ... бұл ... ... ... біріншіден гөрі басымырақ.
Үшінші топқа ғалым салт пен ғұрыптан қол ... ... ... ... ... ... Бұл топтың ішінде проза үлгісіндегі жұмбақтар бар.
Төртінші топты құрайтын жанрлар ... ... ... ... ... ... бұл топқа аңыздық прозаның барлық түрі кіреді: миф, хикая, аңыз, әпсана-хикаят. Автор бұл топтағы жанрларды ертегі ... тыс ... ... ... ... ... характера) деп атайды.
Бесінші топты эстетикалық функция басым жанрлар құрайды. Бұған ертегінің барлық түрі, анекдот, өтірік өлең, мисал мен мысал кіреді ... бұл ... ... ... ... да, ... да ... да бар. Біздіңше, фольклорлық прозаны осынша ұсақтатып бөлшектеу айтарлықтай ұтымды емес, әсіресе, күнделікті әңгіме-сұхбат пен әр түрлі лақап-әңгімелерді ... ... и ... яғни тура қазақшалағанда - "өсек-аяң") фольклорлық жанрға жатқызудың ... ... ... өзі ... ... бір ... яки ... болмасын тұрақты бір қалыпқа түсіп, дәстүрлі сюжетке айналмаса, сөйтіп вариант туғызбаса, ол фольклор бола алмайды ғой.
Бірақ, жанрларды жүйелеп, жіктеп, ... үшін ... ... ... ... - ... атқаратын функциясына қарай саралау - толық мақұлдауды қажет етеді.
Қазақ халық прозасын жанрлық классификациялауға байланысты фольклортанушы ғалым С.Қасқабасов мынадай шарттарын атап ... ... ... Бұл шарт ... ... фольклорының прозалық жанрлары танымдық (позновательный), мағлұматтық (информативный), ғибраттық (воспитательный), тамашалық (развлекательный), эстетикалық болып бөлінеді.
Шындыққа қатысы. Бұл критерийге сәйкес қазақ халық ... ... ... бар ... ... ... жоқ ... деп жіктеледі.
Прозалық шығармалардың көркемдік сипаты. Аталмыш принцип бойынша қазақ халық прозасы қарапайым және көркем проза болып ... ... ... ... мен ... ... Бұл шарт ... фольклорлық прозаны ел сенетін, сенбейтін деп саралауға болады.
Прозалық жанрлардың шығу мерзімі. Аталмыш шарт бойынша баяғыда пайда болып, ... ... бар және ... да, қазір де туатын жанрлар бар [1, 57].
Міне, осының бәрі ескеріліп, фольклортану ғылымының фольклорлық жанрлар теориясын зерттеудегі табыстарына сүйене ... ... ... ... екі ... топқа бөлуге болады. Бірі - аңыздық проза, екіншісі -ертегілік проза. ... ... ішкі ... ... Аңыздық проза миф, хикая (быличка), аңыз (предание), әпсана-хикаят (легенда) ... ... ... ... жануарлар жайындағы, қиял-ғажайып, батырлық, новеллалық және сатиралық ертегілер жатады.
Қазақ халық прозасының осылайша жіктеліп, топтастырылуы келешекте әр жанрды жеке-жеке ... ... ... ие.
Қай халықтың фольклорында болсын прозалық жанры жеке бір үлкен топ құрайтыны, бірақ оның айтарлықтай зерттелмей келе ... ... ... ... жаза ... ... ... ғалымдарынан А.Иолесс, К.Сидов, А.Весельский, А.Никифоровтардың халық прозасын жүйелеп, саралауға ... ... ... ... [8]. Осы ... және орыс халық прозасына, оның ішінде ертегіге жатпайтын тобына арналған зерттеулерді ... ... ... 1964 жылы былай деп жазды:
"Фольклортану ғылымында халық прозасының жанрлары әлі ... ... ... ... ... ... халықаралық дәрежеде жүйелеңбеген... Ертегіден басқа жанрлардың сюжеттік құрамы ойдағыдай анықталмаған, әрі есепке алынбаған, әпсана-хикаяттардың, әңгімелердің көптеген циклдері ... ... 1934 жылы ... ... ... ... прозасының ертегіден тыс жанрларын айтылуына қарай хабар (Сһroniknotizen), естелік (Меmorat) және әңгіме (Ғаbulat) деп үшке ... деп ... [1, ... терминдер халықаралық фольклортану ғылымында кең қолданылып кетті де оларға жанрлық ұғым берілді.
Швейцар оқымыстысы М.Люти мен чех ... ... ... ... ... және аңыздық деп бөлгенде, айтушы мен тыңдаушылардың шығармаға сенетіні, сенбейтіні негізге алынбау керек деген пікір айтады. Олардың ұсынған ... ... ... ... ... прозаны адам мен о дүниенің арасындағы қатынас негізінде жіктеу керек, ал ертегіні саралауға кейіпкердің даралануы, аластануы, ("индивидуализм", "изоляция" персонажа) ескерілуі ... [6, ... ... ... ... жағынан дәлелсіз.
Кеңестік кезеңдегі фольклортануда халық прозасының ертегіге жатпайтын жанрларын зерттеу ісі ... ... ... ... Бұл ... ... Л.Е.Элиасовтың, Л.И.Емельяновтың, С.Н.Азбелевтің, В.П.Аникиннің, Н.И.Кравцовтың, К.В.Чистовтың т.б. еңбектерін атауға болады [9]. Бұл зерттеулер жалпы фольклортану ғылымы ... ... ... ... да, белгілі бір заңдылықтарды ашып, әр прозалық жанрды кешенді жүйеде зерттеу қажеттігін көрсетті. Аталған ... ... ... еніп, халық прозасының әр жанры жеке қарастырылатын ... ... ... ... ... ... ... екі үлкен салаға бөледі: ертегі және мазмұнына ел сенетін әңгімелер [11, 46-82]. Ол ертегілерді түр деп ... да, оның ішкі ... жанр деп ... Сонда ертегі мынадай жанрларға бөлінеді: қиял-ғажайып, тізбекті (кумулятивтік), хайуанаттар жайында, адамдар туралы (бытовая), өтірік және ... ... ... тыс ... ... мынадай жанрлар бар дейді: себепті (этиологиялық) мифтер, хикая (были), әпсана-хикаят (легенды), тарихи аңыз (исторические предания), жай әңгіме (сказы).
Жанрларды саралаудың басты ... деп ... ... ... (құрылымдың) белгілерін атайды.
Халық прозасын көп уақыт бойы арнайы зерттеген ғалым К.В.Чистов ... ... ... ... негізгі принципі - әлеуметтік-тұрмыстық (социально-бытовая) функция деп есептейді. Осы ... ол кісі ... ... прозасын екі түрге бөледі: а) эстетикалық функциясы айқын жанрлар (ертегінің барлық түрі, мисал, өтірік, анекдот); ә) эстетикадан басқа қызмет ... ... ... ... ... ... [8, ... прозалық жанрларын зерттеген ғалымдардың бірі С.Н.Азбелев халық прозасын көркем (художественный) және қарапайым (нехудожественный) деп екіге бөледі. Оның ... ... ... ... - әр ... ... шындыққа қатынасы [12, 11-25].
Фольклорды эстетикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... саралағанда, үш түрлі негізгі критерийді ұстану керек деп есептейді. Біріншісі - ... ... ... ... саласы, екіншісі - бейнеленген шындықтың қабылдануы және осымен байланысты сол шындықтың бейнелену түрі, ал үшіншісі - ... ... ... [6, ... ... бұл ... ... келгенде, үш емес, екі принцип бар дейді. Ол жанрлардың шындыққа қатынасы және атқаратын қызметі. ... ... ... ... болмысты, шындықты қалай бейнелейді және ол қандай мақсатпен ... - ... осы екі ... ... ... ... ... ғасырдың 70-80-жылдарынан бастап түркі фольклортануында да фольклордың прозалық ... ... ... зерттеулер шыға бастады. Башқұрт, татар ғалымдары халық прозасы шығармаларын бірнеше том етіп шығарып, оларға ... ... мен ... ... [13]. ... ... ... батырлық ертегіге, аңыз бен әпсана-хикаятқа жеке-жеке том арнағанын атап өту қажет ... ... ... ... ертегіден басқа жанрларының арнайы қамтылып, біршама зерттелгені ... ... ... ... ... ... аңыз бен әпсана-хикаятқа арналған томға жазған кіріспесінде башқұрт халқының ... ... ... ... ... ... ... біраз сипаттаған [15, 6-36). Автор жанрлық саралауға критерий етіп шығарманың тақырыбы мен мазмұнын, оған елдің сенетіндігін алған.
Ол ... ... ... ... ... ... ... легендалар, башқұрттардың шығу тарихына байланысты легендалар, жер-су, тау-тас т.б. ... ... ... ... ... ... риүәйәттар, тұрмыс-күнкөріс риүәйәттары.
Ф.Надршина сондай-ақ башқұрт фольклорында хикая ... ... бар ... де ... оны ... ... деп атайды.
Терминдік атау жағына келгенде, автор орыс фольклортану ... ... ... сөзін алады. Біз оны әпсана-хикаят деп атаймыз.
Прозалық ... ... ... ... да ... ... ... Олар ертегімен қатар аңыз, әпсана-хикаятты да жеке жанрлар есебінде қарастырды [16]. ... ... ... ... ... ... ва ... латифа ва лофлар жатқызылған. Ал Имомов К. өзінің монографиясында фольклорлық ... ... ... ... ... ... (хаелий воқеа кақрамонлар хақидаги афсоналар, тарихий воқеа ва тарихий шахслар хақидаги афсоналар, қадимий ... ... ... ривоятлар (топоним афсонава риваятлар).
Көріп отырғанымыз: екі кітаптағы классификацияда онша алшақтық жоқ. Тек коллективтік еңбекте сатиралық ертегінің анекдот ... ... ... және ... деп ... тыс жанр ... бөлген. Ал, К.Имомов бұны жеке жанр деп ... Ол ... ... эртак-матал деп притчаны (мисал) қосқан.
Екі еңбекте де жанрлық классификациялаудың басты шарты - шығарма мазмұнының шындығы. Басқа сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ба, әлде ... ... ба? Әрине, ғылыми саралауға бұл әлі жеткіліксіз. Бұл принциптен де маңыздырақ критерийлер бар екені белгілі.
Тағы бір айтатын ... - екі ... де ... ... ... шығу тегі ескерілмеген, даму жолдары көрсетілмеген, сондықтан алдымен көркем жанрлар, содан соң ... ... ... ... бірі - ... атаулардың молдығы. Бірақ "афсона" парсы тілінде "ертек" деген сөз. Сондықтан оны "легенданың" орнына осы ... ... бұл ... ... ... тұр. Сол себепті "легенда" ұғымын беру үшін "әпсана-хикаят" ... ... ... ... ... ... ... термині арқылы беру ұйғыр фольклортануында да орын алған [17, 153-169]. Ұйғыр фольклорындағы прозалық жанрларды түгел қамтып зерттеу аталған ... ... рет ... алынған. Мұнда ұйғыр халық прозасы мына жанрларға ... ... ... ... ... түрмуш-һаят), ривайәт, әпсанә, болмишлар.
Терминдік жағынан келгенде, "болмыш" деген атау орыстың "быличка" ұғымына сәйкестендіру үшін алынған. Бірақ бұл - ... ... ... Бұл жанрды біз бұрыннан қалыптасқан, дәстүрлі болып кеткен "хикая" деген терминмен атаған дұрыс деп ... ... ... ... ... де ... алды. 1982 жылы А.Баймырадовтың "Түркмен фольклор прозасының тарихы эволюциясы" деп аталатын еңбегі жарық көрді [18]. Бұл зерттеудің бір ұтымды жері - ... ... миф ... бар ... ... оған арнайы тарау беруінде. Негізінде бұл еңбек ертегіге жатпайтын прозаға арналған. Автор бұл ... ... ... ... ... деп ... оны миф, ... хикаят және ревоят деген жанрларға саралайды.
Бұдан терминдік атаулардың біркелкі емес екендігін аңғаруға ... бір ... ... ... - прозалық жанрларды атау. Оларға ат қойып, ... ... ... ... өз ... ... тума ... басқа тілден қабылданып, сіңісіп келген сөздерді алуы керек. Айталық, ... ... ... ... ... тілдерінде бұрыннан белгілі бір ұғым ретінде орныққан болса, соны пайдалану керек. Ал, ... ... ... ... ... ... Олардың орнына бізде хикая, хикаят, қисса, рисале сөздері қолданылған. Сондықтан қазақ халық прозасындағы ертегіден аңыздан басқа жанрларды атау үшін осы ... ... ... Оның ... ... ... "ертек", ал "риваят" арабша "роман" деген сөздер екен [19, 189; 191]. Демек, мүмкіндігінше тілімізде бұрын қалыптасқан сөздерді пайдаланып, ... ... ұғым беру ... ... ... ... жанрға сараламай, түгелімен "ертегі" деп ұғу қалыптасып кеткен. Мысалы, қазақ фольклорына арналған М.Ғабдуллиннің оқулығында былай деп жазылған: "Қазақ ертегілерін ... әр ... ... ... ... ... бөлеміз. Солардың ішінде бастылары: а) қиял-ғажайып ертегілер; ә) ... ... ... б) ... ... және ... [20, 103].
Көріп отырғанымыз: ертегі жанрына аңыздар да кіріп кеткен. Бірақ не себепті бұлай ... ... ... ... ... ... ... ұстанған шарты белгісіз. Оны мыыадан да көруге болады. Осы еңбегінде ғалым жаңағы аталған ертегілер тобынан аңыз-әңгімелерді жеке ... ... да, оған ... көсе, Асан қайғы, Жиренше шешен туралы шығармаларды жатқызады [20, 141-150].
Демек, М.Ғабдуллин қазақ халық прозасында ертегіден өзгеше жанр бар екендігін ... оны ... ... ... ... ... деп ... Бұл жанрды жіктеудегі ғалымның критерийі - шығарма оқиғасының шындығы, өмірде болғандығы. Бұл да М.Әуезовтің пікірінен шыққан.
М.Әуезов 1927 жылы жарыққа шыққан ... ... 1939 жылы ... ... ... еңбегінде, одан соңғы зерттеулерінде де ертегі жанрын арнайы қарастырып, оның ішкі жанрларын сипаттап ... еді. ... ол кісі ... ... ... ... да ... бар екенін анықтап оларды бірде аңыз ертегілер, бірде аңыз әңгімелер деп атаған [21, 3;22].
1968 жылы орыс ... ... ... ... ... ... халық прозасын бір жанрлық жүйе тұрғысында қарастыру нышаны болды [23]. Онда да бүкіл халық прозасына арналған тарау "Ертегілер" деп ... ... ... ... ... арнайы тараумен бөлінбеді. Дегенмен, олар бұл кітапта "былички, предания, легенды" деген атпен арнаулы түрде қарастырылды.
Рас, Е.Костюхин жалпы фольклорлық жанрлар ... ... және ... ... ... ... принциптерін де ашып, анықтамайды. Автор аталған үш жанрды оқшаулауда орыс фольклортану ғылымының тәжірибесіне жүгінеді де, оларды саралау ... етіп ... ... ... ... ... ... Бұл бір жағынан дұрыс. Өйткені аңыздық проза шығармаларын ел ақиқат деп қабылдаған, себебі ... қиял ... шарт ... халық түсінігінің сәулесі ретінде көрінеді.
Ертегіге жатпайтын халық прозасына фольклорист Е.Тұрсынов та арнайы мақала жазды [24]. ... оның ... ... ... ... ... қамтымайды және фольклор жанрларына байланысты жалпы теориялық мәселелерді қарастырмайды. Аталған мақалада тек жануарлар туралы аңыздар мен әңгімелер сөз ... ... ... ... ... ... маңыздық құрылымын (логико-семантическая структура) негізгі принцип етуді ұсынады. Сөйтіп, ол ... ... ... ... ... себепті әпсана-хикаяттар (этиологические легенды), аспапи әпсана-хикаяттар (космогонические легенды), түсіндірме әпсана-хикаяттар (объяснительные легенды), ... ... ... ... ... жай ... (бытовые рассказы) деп бөледі.
Алайда, әр аталған жанрға анықтама ... ... ... ... ... ... аңыз бен әпсана-хикаяттың ара жігін еске алмаған, оның үстіне этиологиялық әпсана-хикаятқа мифті қосып жіберген. Шындығына келгенде, әр ... аң мен ... ... ... олардың мінез-құлқы мен ерекшеліктері туралы шығармалар миф болып саналады. ... ... ... ... ай мен күн, ... жайындағы шығармалар да миф қатарына жатады. Мифке кейбір рулардың шығу тегі туралы шежірелер де кіреді. Демек, ертегіге ... ... ... ... ... тек қана ... мазмұнға сүйенуге болмайды. Бұдан шығатын қорытынды халық прозасын жанрларға жіктегенде бір ғана шартқа жүгінуге болмайды, яғни критерий етіп бірнеше факторды алу ... ... ... ... ... құрамын анықтауға арналған мақаласында басты принцип ретінде айтылып отырған шығармаға жұрттың сену-сенбеуін алады [25]. Бұл да бір ғана ... ... ... ... ... ... жанрдың функциясы мен көркемдік қасиеті де саналатынын 1984 жылы ... ... ... ... [1, 46].
Бір ескертетін нәрсе: автор өз мақаласында ... миф бар ... ... айтады және прозалық жанрларға терминдік атау беруге тырысады. Алайда, ол ұсынған ... әлі ... ... ... ... ... ішінде батырлық ертегі мен новеллалық ертегі бар, соларды бөліп зерттеу керек деген пікірді алға тартады [25].
Сөз реті келгенде айта ... ... ... осындай жанрларға саралау іс жүзінде 1972 жылы жарыққа шыққан "Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина" атты ... ... [26]. Онда ... фольклор текстері төмендегіше сараланған болатын: әпсана-хикаяттар мен аңыздар (себепті, ... ... ... ... әпсана-хикаяттар мен аңыздар, тарихи әпсана-хикаяттар мен аңыздар, шежірелер), ертегілер (хайуанаттар туралы ертегілер, қиял-ғажайып ... ... ... ... ертегілер, тұрмыс-хикаялык ертегілер, тұрмыстық-ғибратты ертегілер, сатиралық ертегілер, анекдоттар).
Бұл саралау бұрынғы жинақтардағы ... ... ... ... ... ... жанрлары ұсақталып кеткен. Мысалы, ертегілер тым бөлшектеніп кеткен, сондай-ақ әпсана-хикаят аңыз ... ... ... сондықтан ол жанрларга мифтер де енген. Себепті (этиологиялық), аспани (космогониялық) әпсана-хикаят деп бөлінген шығармалар таза миф жанрының үлгілері. ... ... ... ... деп ... ... ішінде де мифтер бар. Ал, хикая жанрларындағы шығармалар мүлде дараланбаған. Аталған кемшіліктер сол кездегі ... ... ... ... байланысты. Сөз болып отырған кітап шыққан кезде қазақ фольклорының прозалық жанрлары жүйе ... ... еді, ... ... ... ... миф ... жоқ деген пікір орын алып келді.
Ғылымның адам қоғамы сияқты өсіп, дамып отыратыны аян. Қазақ әдебиеттану мен фольклортану ғылымы ... ... жаңа ... ... ... ... ... біраз еңбектерге ие болды. Жоғарыда айтып өткен С.Қасқабасовтың, Е.Тұрсыновтың халық прозасы жанрларына арналған мақалалары - ... бір ... ... ... ... заңдылығын ашудың қажеттілігі туып отырғаны" жайында Р.Бердібаев та өзінің "Қазақ эпосы" атты кітабында ерекше көңіл бөліп айтады ... ... ... эпос ... ол ежелгі мифтер мен аңыздар туралы да пікір қозғайды. Мифтер мен аңыздарды көне эпостың түп ... бірі ... ... ... ... бурят эпосы бойынша мифтің кейбір жанрлық белгілерін сипаттайды. Мысалы ғалым былай деп жазады: "Мифтер қаншама ғажайып, нанымсыз ... әуел ... ... өмір ... ... сипатында туған. Бір заманда халықтың қарусыз, сыртқы дүлей күштерге әрекеті аз кезде ... ... ... ... да миф түрінде жеткен. Адамдардың түсінігінде тас сиқырлы қуат иесі сияқтанып көрінген... ... ... ... ... жаңа ... ... ... да, халық санасында тас сол ежелгі "киелі" қалпында қала берген... Ит туралы да бір алуан мифтер ұмытылмай жеткен. Кейде ит жер иесі ... ... ... ... көп көмек етеді, адал серік болады... Кейбір мифтердің кейіпкерлері түсін өзгертіп, түрліше құбыла білетін сиқырлы болып ... Ол ... ... ... ... те болады, басқаша да кейіпке түсе біледі...
Судың, өсімдіктің қасиетін ардақтайтын мифтер өз алдына бір ... ... су ... ... ... қуат ... шөлдегенді сусындататын ғажайып болады. Ал ағаш жапырақтары қартайғанды жасартатын керемет делінеді. ... ... ... ... мен ... мол. Мұның бәрі барлық құбылыстардың иесі, жаны бар деп ... ... ... ... қатысты мифтер екені белгілі. Анимистік ұғымдар азайған кезде мифология да кеми береді. Мифтегі әсірелеулер әдейі жасалған көркемдеулер ... бұл бір ... адам ... ... ... [5, ... мұндағы айтылған тұжырымдардың бәрі бірдей даусыз емес, сонда да болса біз автордың миф жанрының ... ... тани ... ... ... ... ... қорытынды Р.Бердібаев қазақ фольклорында миф жанры бар ... ... ... да ... Рас, ол ... теориясына арнайылап үңілмейді, мифті прозалық жанрлар жүйесінде қарастырмайды. Зерттеушінің басты мақсаты - қазақ эпосындағы мифтің алатын орнын, мифтік құбылыстардың эпостың әр ... ... ... ... ... ... ... әдебиетші-ғалым Ш.Елеукенов те қарастырады [27]. Атап айтқанда ол прозалық фольклорды миф, демонологиялық ертегі және батырлық ертегі деп бөліп, ... ... ... фольклорлық түп негіздері ретінде есептейді. Сол себепті ғалым фольклорлық жанрлардың жалпы теориялық мәселесіне соқпайды. Бірақ соған қарамастан, мақала ... өзі ... ... үш жанрдың табиғатына біраз көңіл бөлген және оларға тән кейбір қасиеттерді дәл тани білген. Алайда, миф ... ... ... зерттеуші аңыз (предания) бен әпсана-хикаятты (легенда) қоса ... ... ол ... ... ... ... ертегі деп жаңсақ айтады.
Қазақ халық прозасының шын мәнінде түбегейлі зерттелуі 1984 жылы ... ... ... ... ... ... прозасы" атты еңбегінде көрінді. Ғалым осыған дейін айтылған пікірлерді саралай келе өзіндік тұжырымдар жасаған. Бұл еңбекте халық ... ... ... ... ... ... және ... проза жеке-жеке зерделенеді. Бұл халық прозасын классификациялауда жүйелі еңбек болды. Сайып келгенде, бұл ... ... ... ... мол үлес болды.
1.2 Қазақ мифтерінің жиналуы мен зерттелуі
Қазақ фольклортану мен әдебиеттану ғылымдарында көркем ... мен ... ... да, ... ... да ... жылдардың ішінде айтарлықтай зерттелмегені белгілі.
Мұнда зерттеу объектісі болып отырған ... ... ... ... ... ... ... жеткен мифтер мен мифтік аңыздар сол бір асып-тасып жатқан мол мұраның бір бөлшегі ғана, жиналмай қалғаны бар, ұмытылғаны бар, өзге ... ... бар, ... миф ... тән ... үлгілердің көбі біздің дәуіріміздегі ауызша ұласа алған жоқ. Қазақ мифі ежелгі классикалық мифтер түріне жақын. Мифтің поэтикасын ... ... ... ежелгі классикалық мифтердің мынадай белгілерін көрсетеді: .
Аспандағы Ай мен ... ... егіз қыз, ... ... ... қыз бен ... бейнесінде баяндайтын мифтердің маңыздылығы сонша, Күн (солярлық ... Ай ... ... ... ... ... туралы мифтердің жеке-жеке түрлері ретінде арнайы ғылыми атаулар қалыптасқан. Соған сәйкес бұлар туралы қым-қиғаш теориялық тұжырымдар да ... ... ... ... ... Және көнелік сипаты- аспан денелерінің бір кезде адам болғандығы және олардың белгілі бір себептермен кейде себепсіз Айға, Күнге, Жұлдыздарға айналып ... ... ... олар әлі ... ... адам ретінде түсіндіріледі. Қазақ мифтерінде адамдардың не ... ... ... ... ... бірақ олардың бір кезде адам болғандығы, ал бұрынғы бір ... олар әлі сол ... ... ... ... ... ... басқандай анық бейнеленеді. Мысалға алып қарайтын болсақ, Жетіқарақшы жұлдыздары Арқан жұлдыздары арқылы Темірқазыққа арқандалған Ақбозат пен Көкбозат жұлдыздарын ұрлап алу үшін әр күн ... ... ... ... ... жүргенге ұқсайды. Енді ұрламақ болғанда, таң атып кетіп, күндіз ұрылар жасырылып ... ... ... бағытына жақын орналасқан Темірқазық жұлдызы әрқашан бір орында тұрады да, қалған жұлдыздар жердің өз осін айналуына ... ... ... ... Ақбозат пен Көкбозат жұлдыздары Темірқазықты жақындау жерден, ал Жетіқарақшы алысырақтан айналады. Жұлдыздардың мұндай қозғалысына ... ... миф ... ... ... ... ретінде түсінген.
Дегенмен, бүгінге жеткен мифтер мен мифтік аңыздардың ұзын ырғасына қарай отырып, олардың типологиялық белгі-бедерін көктей шолып өтуімізге ... ... көне ... ... ... ... қиял деп ... оған, оның оқиғасы мен мазмұнына кәміл сенген. Мифте қиял бар деген түсінік бізді ғана, ол ... ... ... ... адам оны таза шындық деп қабылдаған. Мифтің бұл қасиеті туралы белгілі совет ғалымы М.И.Стеблин-Каменский былай деп жазады: [3, ... жүзі ... ... ... зерттеулердің бастысы болып, тарихи салыстырмалы тұрғыдан қарастырғаннан бері мифтердің де түрлі-түрлі қоғамдық-әлеуметтік даму ... ... ... ... мен ... ... болатындығы анықталды. Осыған байланысты мұндай зерттеулердің, ізденістердің көпшілік мойындаған бірқатар нәтижелеріне табан ... ... ... ... де қайсібір ерекшеліктерін анықтау ұлтымыздың рухани мұрасын түгелдеуге себептігін тигізері сөзсіз.
Расында да, қазіргі зерттеуші - ... ... миф - ... ... ... ал, ... бұрынғы бабаларымыз, тіпті революцияға дейінгі, ол аз болса одан бертінгі кезде өмір сүрген ... ... ... айтылған аңыздар мен мифтерге сенген, ондағы оқиғаларды баяғыда болған деп ойлаған. С.Сейфуллиннің айтуынша .
Дүниедегі нәрсенің бәрі ... ... ... ... ... ... , яғни себепті - түсіндірмелік (этиологиялық) қызметімен тікелей байланысты. Соған қарамастан кейде мифтің түсіндірмелік қасиеті болмауы да ... ... ... ... ... мифтерде , деген ұғымдар бөлектенбейді. Мифтік сананың алғашқы кезеңіне сәйкес мұндай өлі мен тірінің бірлігі, ... ... ... өмір бақи ... деген түсінік туғызған. Із-түзсіз ештеңе жоғалып кетпейді. Өлім - ... ... ... ... Қазақтың дегенді , деп айтуының ... осы ... ... Ажал - ол да өмір, бірақ басқаша өмір. Өлген адам жоғалды деп ... ол ... ... ... ... ... қайтып келді деп түсінілген.
Ешқандай мақсатымыз құбылушылық кездесетін мифтер дүниедегі нәрсенің бәрі бірдей деген түсінікке негізделген. Көптеген ... ... және ... ... ... ... айналуының басты себебі қатты шаршағандық болып келеді. мұндай құбылуды алғашқы ... ... ... деп ... ... Қатты шаршаған мифологиялық кейіпкерлер қозғалуға шамасы келмегендіктен тасқа айналып, тыныш табады. Мысалы, шаршап жатып, ұйықтап кеткен батыр жайындағы қазақ мифін ... ... ... С.Сейфуллин бұл мифті былайша баяндайды:
Болыпты баяғыда жеке батыр...
Тау бағып жатады кен тігіп шатыр.
Бір күні қарауылда қалғып кетіп,
Сол ... ... ... жатыр.
Сол батыр осы күні үлкен бір тау,
Көз жұмған көкке қарап сыры үлкен тау,
Батырдың қырыққа таяу келген ... биік ... ... ... төсін жапқан, қыр мұрынды,
Киюлі баста жатыр дулығасы.
Осы типтес миф көптеген көне заман салтын сақтаған елдерде кездеседі. ... ... ... миф ... ... Е.М.Мелетинский былай деп жазады:
.
Үңгірге, жер астына кіріп, тас болып қатып қалған адам туралы миф қазақта да кездеседі. ... ... ... ... ... адам ... ... тасты қатып қалған қоңыр әулие деседі жұрт. Мұндай көне мифтің қалдығы Қазақстанның әр түпкірінен табылады.
Әрине, қазақ мифі австралиялықтардікіндей өте көне емес және ... ... де ... Қазақ мифі халқымыздың қоғамдық дамуына сәйкес өзгерген, бұрынғы түсініктерін жаңартқан. Бірақ түп ... ... Ол - ... тасқа айналуы. Рас, біздің мифте жеке батырдың шаршап, ұйықтап жатқанда тасқа айналуы, ал австалиялықтар мифінде кеіпкер өзінің ... ... ... яғни мұндағы құбылушылық белгілі бір мақсатпен істеледі.
Соңғы ... ... ... әлем фольклортануында (әдебиет пен әдебиеттануда) миф жанрына деген көзқарас, ынта күрт өзгерді. Мифтерге байланысты біраз еңбек совет ... да ... ... ... ... ... Чукотка елдерінің миф жанрының зерттеушілерінің айтуына қарағанда, миф жанры тек қана таза түсінік күйінде, я болмаса тек таза ... ... ... ... миф ... ... мифтік әңгімелердің жиынтығы ғана емес. Кейбір мифологиялық түсініктер әңгіме де емес, ырымда да бой көрсетеді. Тіпті көп жерлерде миф пен ... ... ... ашып ... ... миф ... ... негізі бар аңыз, хикаят, тіпті ертегі сипатта да баяндалады. ... ... бәрі миф ... қазақ фольклортануында әлі де айтарлықтай зерттелмегендігін дәлелдесе керек.
Мифті миф ететін басты ерекшеліктердің бірі - ... ... ... Бұл ... ... өте ... айрықша бір мезгіл, немесе мезгіл атаулының басы. Мифтік уақыт пен ... ... ... ... көп ... ... ғана емес, ең бастысы бізді қоршаған ортаның, дүниенің жаратылған, ... ... ... ... ... басы басталған маңызды істерінің жүзеге асқан уақыты болып есептеледі.
Миф, түптеп келгенде о бастан-ақ сөз өнерінің айшықты бір жанры ... ... ... қызметі әлсірей бастағаннан кейін ғана ол сөз өнерінің өзге жанрларымен бірге (аңыз, эпсана, ертегі т.б.) жақындасып, фольклорлық жанр аясына түскен.
Мифтік ... рух пен ... ... тән. ... ... оның негізі болып теңдік заңы санадалы. Өзінің даму жолында мифтік сана екі түрлі сатыдан өтеді ... ... ... ... рух пен ... ... тең, яғни бір болып көрінеді. Екінші кезеңде адамның табиғат қойнауынан ... ... ... айтқан теңдік бұзыла бастайды.
Табиғаттағы дүниенің бәрі бірдей деген алғашқы ... сана ... ... және ... өлі мен тірі нәрсені анық жіктемеуден туған. Бұл ... ... ... тән ... яғни дүниедегі нәрсенің бәрнінің жаны бар деген сенімді туғызған. Сол себепті революциядан бұрын ... ... ... тағы бір ... ... нәрсе - адамның тасқа айналуы - ісі болып көрінуі. Бұл, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... мифтерде басына төнген қатерден құтылу үшін адам өзі тасқа, немесе аңға айналып кететін. Мысалы, Меланезияда тұратын тайпалардың ... ... ... ... ... қыз ... шалынатын өлімнен қашып жұлдызға айналып кетеді.
Осыған ұқсас мифтер қазақтар да ... ... бір ... ... атты ... ... баяндайды:
.
Рас, мұнда адамның жеке жұлдызға айналуы жоқ, бірақ миф мазмұнына қарағанда, Үркер мен Жетіқарақша арасындағы қатынас қыз бен ... еске ... ... ... ... осы ... көне екендігіне күмән жоқ және оның мифтік сананың екінші сатысына тән құбылушылықпен ... ... тағы ... ... бұл жерде айтатын нәрсе: қазақ мифтерінде адамның өз еркімен аңға, ... ... ... өте ... ... жоқ деп те ... ... Ал, бұл құбылушылықтың ең көне түрі.
Бұдан шығатын ой - жалпы алғашқы қауым мифінде құбылушылық бірнеше түрде кездеседі, ... ... ... ... ... ең көнесі - адам өз-өзінен басқа кейіпке түсуі.
Бұл айтылғандардың бәрі алғашқы қауымдағы көне ... тән. Көне ... ... - таза ... ... ... танып-білу. Алайда, бұл таным процесі мифтік санаға ... ... ... ... ... адам өзін ... ортадан бөліп алып, ерекшелендіре қарайтын сезіммен сипатталады. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... құбылту болып табылады. Мұнда адамның жануарға айналуы міндетті түрде бір себепке байланысты болады.
Мысалы, қазақтың көр ... ... ... алайық.
.
Тағы да бір мифті мысалға келтірейік:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Н. Келімбетовтің көркем әдеби мұрасы65 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Айқын газетінде сұхбат жанрының берілуі58 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь