ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ әдебиетіндегі символизм сипаты

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Символизмнің әлем әдебиетіндегі көркемдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Символизмнің шетелдерде ағым ретінде қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ...9
1.2 Орыс символизмі және оның көркемдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
2 Қазақ поэзиясындағы символизм көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.1 Қазақ поэзиясының даму арналары және Мағжан символизмі ... ... ... ... .34
2.2 Символизмнің Бернияз Күлеев поэзиясындағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... 52
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Символизм – теориялық тұрғыдан терең зерттеуді қажет ететін әдебиет тарихының ең үлкен салалық бағытының бірі. ХХ ғасыр басындағы қазақ поэзиясындағы символизм мәселесі – қазақ әдебиетінің тарихында әлі терең зерттелмеген тың тақырып. Қазақ әдебиетінің тарихи дамуында, өмір шындығын көркем бейнелеу жолында ХХ ғасырдағы әдебиеттің маңызды болғаны баршамызға аян. Аталған кезең шын мәніндегі ізденістер кезеңі болды. Бұл қазақ әдебиеті тарихында сан алуан идеялық-эстетикалық арналар қалыптаса бастаған, соған орай әр түрлі әдеби бағыттар мен ағымдар көрінген күрделі кезең еді.
Жалпы ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті жайлы көптеген еңбектер жазылды. Б.Кенжебаев, С.Қирабаев, М.Базарбаев, Ш.Елеукенов, Р.Нұрғали, Т.Кәкішев, Ә.Дербісалин, З.Бисенғалиев, Б.Майтанов, тағы басқа осы кезең әдебиеті туралы арнайы ғылыми-зерттеулері бар. “20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті” атты еңбекте: “ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті жаңа басталған күрделі кезеңнің көркем сөзбен жасалған жайын ұқтыратын шежіре сыпаттас” [1, 20] - деп бағаланды. Бұл кезеңдегі әдебиет тұлғалы есімдерге толы болды.
ХХ ғасыр басындағы қоғамдағы түрлі өзгерістер әдебиетке тың сарын, жаңа тақырып әкелді. Осы кезеңдегі қазақ поэзиясы - қайшылығы мол күрделі жылдар поэзиясы. Қазақ поэзиясы әрқилы шығармашылық тағдырды бастан кешірді. Әдебиет тарихының аталмыш кезеңіндегі тұлғаларға әр түрлі дәрежедегі саяси айыптаулар тағылды. Әдебиетіміздің дамуына үлкен үлес қосқан Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев сынды қаламгерлер осы кезең әдебиетінде айырықша із қалдырды. Олар ғасыр басындағы шытырман оқиғалардың бәріне куә болды.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ әдебиетінің тарихында романтикалық бейнелеу тәсілі ондаған қаламгерлер шығармашылығынан орын алған болатын. Мәселен, романтикалық шығармаларында өлеңнің түрі саласында бірқатар ізденістер жасаған Мағжан сынды ақынның бұл бағыттағы суреткерлік тәжірибелері символизм тұсында кеңейді. Өзіндік өрнек тудырған, терең сырға, ұшқыр қиялға толы өлең дүниесін қалдырған ақындар Мағжан Жұмабаев пен Бернияз Күлеев қазақ поэзиясына жаңа бағыт беріп, оған жаңа серпін әкелді. Түр, поэтикалық пішін сонылығы тұрғысынан келгенде аталған ақындар өлеңдерінің өзегінде қазақ тілінің мол мүмкіншіліктері өркендетіле дамытылды. Өлеңді дыбыстық жағынан үйлестіру - қазақ поэзиясына Мағжан әкелген жаңалық. Қаламгер ақындығы жөнінде алғаш құнды пікір айтып, үлкен баға берген кемеңгер тұлғаларымыздың бірі Жүсіпбек Аймауытов: “Қазақ әдебиетіне Мағжанның кіргізген жаңалығы аз емес, орыстың символизмін (бейнешілдігін) қазаққа аударды, өлеңді күйге (музыкаға) айналдырды, дыбыстан сурет туғызды, сөзге жан бітірді, жаңа өлшеулер шығарды” 2, 428 -деп жазған еді. Ж.Аймауытовтың бұл пікірі жоғарыда айтылған сөзімізге дәлел болмақ. Символизм арқасында қазақ өлеңінің бұған дейін ашылмаған қырлары ашылды. Символизм ойды бейне арқылы жеткізудің жаңа тәсілдерін алға тартты. Атап айтқанда, поэзия мен музыканы жақындастырды. Екі ақынның көркемдік түр саласындағы жеміс ізденістері - арнайы әңгіменің арқауы.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Зерттеу жұмысының тақырыбы – “ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі символизм” болғандықтан, осы орайда біршама ізденіс жұмыстар жүргізілді.
Бұл еңбегімізде қазақ поэзиясындағы символизм Мағжан Жұмабаев пен Бернияз Күлеев шығармашылығы негізінде қарастырылған. Аталмыш екі ақынның поэзиясын қарастыруға олардың шығармашылығында символизмнің тұтас дүниетаным мен көркемдік-эстетикалық жүйе құрайтындай дәйекті, күрделі дәрежеге жетуі негіз болды.
Қазақ поэзиясындағы символизм хақында әдебиет зерттеушілерінің бірсыпыра пікірлері бар. Мәселен, әдебиеттанушы ғалымдар Б.Майтанов, Ш.Елеукенов, Б.Кәрібаева, жас зерттеушілер А.Шәріп, Е.Тілешев, т.б. осы мәселеге қатысты пікір айтып, тұжырымдар жасады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. -Алматы: Ғылым, 1997. - 485 б.
2 Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы //Жұмабаев М. Шығармалары. -Алматы: Жазушы, 1989. – 312 б.
3 История французской литературы. Под.ред. Л.Г.Андреева -Москва: Высшая школа, 1987. – 456 с.
4 История немецкой литературы. Под.ред. Н.А.Гуляева -Москва: Высшая школа, 1975. – 511 с.
5 Соколов А.Г. История русской литературы. - Москва: Высшая школа, 1987. – 581 с.
6 Брюсов В. Среди стихов. 1894-1924: манифесты, статьи, рецензии. - Москва: Советский писатель, 1990. -198 с.
7 Орлов Вл. Бальмонт: Жизнь и поэзия //Бальмонт К.Д. Стихотворения. -Ленинград, 1969. – 213 б.
8 Соколов А.Г., Михайлова М.В. Русская литературная критика. - Москва: Высшая школа, 1982. -325 с.
9 Қабдолов З. Сөз өнері. - Алматы: Қазақ универстиеті, 1992. – 328 б.
10 Елеукенов Ш. Мағжан. –Алматы: Санат, 1995, -384 б.
11 “Алқа” айқындамасы // Қамзабекұлы Д. Алматы: Руханият, 1997. – 218 б.
12 Байтұрсынов А. Ақ жол. -Алматы: Ана тілі, 1991. – 364 б.
13 Майтанов Б. Мағжан Жұмабаевтың поэтикасы. -Алматы: Қазақ университеті, 2001. -181 б.
14 Құдаш С. Қазақ ақыны Мағжан Жұмабаев // Бес арыс. Естеліктер, әсерлер және зерттеу мақалалар. /Құраст. Әшімханов Д. -Алматы: Жалын, 1992. -291 б.
15 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. - Алматы: Атамұра, 1999. -311 б.
16 Елеукенов Ш. Ұлт тағдыры және әдебиет. -Алматы: Жалын,1997. – 213 б.
17 Бес арыс. –Алматы, 1992, -291 б.
18 Жовтис А. Есть такой поэт // Казахстанская правда, 1988, 5 октябрь.
19 Әуезов М. Мен Мағжанды сүйемін // Әуезов М. Елу томдық шығармалар жиыны, 2 том, -Алматы: Ғылым, 2001. – 214 б.
20 Мыслители ХХ века. -Москва: Политиздат, 1994. -378 с.
21 Аймауытов Ж., Әуезов М. Абайдан соңғы ақындар. / Қазақ әдебиеті, 1989, 10 тамыз.
22 Тілешев Е. Суреткер және көркемдік әдіс. -Алматы: Арқас. 2005. – 218 б.
23 Абраменко А.П. А.Блок и русские поэты ХІХ века. –Москва: Наука, 1990. – 183 с.
24 Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. -278 б.
25 Блок А. О литературе. –Москва: Наука, 1980. -151 с.
26 Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, 1948. -218 б.
27 Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті: Оқу құралы. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. -430 б.
28 Қанарбаева Б. Жырымен жұртын оятқан. – Алматы: Атамұра, 1998. -158 б.
29 Мәшһүр-Жүсіп Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік. - Павлодар, 1994. – 219 б.
30 Күлеев Б. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жалын, 2000. – 158 б.
31 Дербісәлин Ә. Дәстүр мен жаңашылдық. – Алматы: Жазушы, 1976. -179 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...............................................6
1 Символизмнің әлем ... ... ... ... ағым ... қалыптасуы мен
дамуы...............9
1.2 Орыс ... және оның ... ... ... ... ... поэзиясының даму ... және ... ... Бернияз ... ... ... ... ...... тұрғыдан терең зерттеуді
қажет ететін әдебиет тарихының ең үлкен салалық бағытының ... ХХ ... ... поэзиясындағы символизм мәселесі – қазақ әдебиетінің
тарихында әлі терең ... тың ... ... әдебиетінің тарихи
дамуында, өмір шындығын көркем бейнелеу жолында ХХ ... ... ... ... аян. ... ... шын мәніндегі ізденістер
кезеңі болды. Бұл ... ... ... сан ... ... ... бастаған, соған орай әр түрлі әдеби бағыттар мен ... ... ... еді.
Жалпы ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті жайлы көптеген еңбектер жазылды.
Б.Кенжебаев, С.Қирабаев, ... ... ... ... ... ... тағы басқа осы кезең әдебиеті
туралы арнайы ғылыми-зерттеулері бар. “20-30 жылдардағы ... ... ... “ХХ ... ... ... ... жаңа басталған күрделі
кезеңнің көркем сөзбен жасалған жайын ұқтыратын шежіре сыпаттас” [1, 20] -
деп ... Бұл ... ... тұлғалы есімдерге толы болды.
ХХ ғасыр басындағы қоғамдағы түрлі өзгерістер әдебиетке тың сарын, жаңа
тақырып әкелді. Осы кезеңдегі қазақ поэзиясы - ... мол ... ... ... ... әрқилы шығармашылық тағдырды бастан кешірді.
Әдебиет тарихының аталмыш ... ... әр ... ... саяси
айыптаулар тағылды. Әдебиетіміздің дамуына үлкен үлес қосқан ... ... ... ... Дулатов, Мағжан Жұмабаев сынды
қаламгерлер осы кезең әдебиетінде айырықша із ... Олар ... ... ... ... куә болды.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ әдебиетінің тарихында романтикалық
бейнелеу тәсілі ондаған қаламгерлер шығармашылығынан орын ... ... ... ... өлеңнің түрі саласында ... ... ... ... ... бұл ... суреткерлік
тәжірибелері символизм тұсында кеңейді. Өзіндік өрнек ... ... ... қиялға толы өлең дүниесін қалдырған ақындар ... ... ... ... ... ... жаңа ... беріп, оған жаңа серпін
әкелді. Түр, поэтикалық пішін сонылығы тұрғысынан келгенде аталған ақындар
өлеңдерінің ... ... ... мол ... ... ... ... жағынан үйлестіру - қазақ поэзиясына Мағжан
әкелген жаңалық. Қаламгер ақындығы жөнінде алғаш құнды пікір ... ... ... ... тұлғаларымыздың бірі Жүсіпбек Аймауытов: “Қазақ
әдебиетіне Мағжанның кіргізген ... аз ... ... ... ... ... өлеңді күйге (музыкаға) айналдырды,
дыбыстан сурет туғызды, сөзге жан бітірді, жаңа өлшеулер шығарды” (2, ... ... еді. ... бұл ... ... ... ... болмақ. Символизм арқасында қазақ өлеңінің ... ... ... ... ... ойды ... ... жеткізудің жаңа тәсілдерін алға
тартты. Атап айтқанда, поэзия мен музыканы ... Екі ... түр ... жеміс ізденістері - арнайы әңгіменің арқауы.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Зерттеу ... ... – “ХХ ... қазақ әдебиетіндегі символизм” болғандықтан, осы орайда біршама
ізденіс жұмыстар жүргізілді.
Бұл еңбегімізде қазақ ... ... ... Жұмабаев пен
Бернияз Күлеев шығармашылығы негізінде қарастырылған. Аталмыш екі ақынның
поэзиясын ... ... ... ... ... мен ... жүйе құрайтындай дәйекті, күрделі
дәрежеге ... ... ... поэзиясындағы символизм хақында әдебиет зерттеушілерінің бірсыпыра
пікірлері бар. ... ... ... ... Ш.Елеукенов,
Б.Кәрібаева, жас зерттеушілер А.Шәріп, Е.Тілешев, т.б. осы мәселеге қатысты
пікір айтып, тұжырымдар жасады.
Зерттеу нысаны. Еңбекте ... ... пен ... ... символизм мәселесін қарастыру, ақындардың өлеңдерін осы
бағытта талдап, сипаттау басты нысанаға алынады. Еңбектің ... ... ... поэзиясындағы символизм мәселесін негізге ала отырып, қазақ
поэзиясындағы ... ... ... ... ... ... символизм көріністерін айқындау Мағжан Жұмабаев
пен Бернияз Күлеев өлеңдеріне талдау жасау ... ... ... ... жалпы әдебиеттегі символизм туралы теориялық, ... ... ... ... ... ... ... пен Бернияз Күлеевтің
шығармалар жинағы мәтіндік талдауға негіз болды.
Зерттеудің ... ... ... ... символизм
мәселесі сөз етіліп, осыған байланысты орыс ... ... ... т.б. зерттеу еңбектері
қарастырылып, ... ... ... Вл.Соловьевтың
т.б. символизмге қатысты ой-тұжырымдары зерделенген. Алдымен, символизмге
жалпы түсінік беріліп, әдебиет ... ... ... ... француз,
неміс әдебиетіндегі символизм жайында әңгіме етіледі. Сонымен ... ... ... ... ... ... Жұмабаев пен Бернияз
Күлеев шығармаларындағы аталмыш ағымның көрініс табуы турасында айтылады.
Осы мәселелерді саралауда әдебиетші, ... ... ... ... Б.Кәрібаеваның “Қазіргі қазақ әдебиетінің даму
арналары”, А.Шәріптің “Қазақ поэзиясы және ... ... ... және ... ... т.б. ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысын жазуда алға
қойған негізгі мақсатымыз – Мағжан мен ... ... ... ... ... ... арқылы қазақ поэзиясындағы ... ... Осы ... ... үшін ... ... міндеттер
қойдық:
- Символизмнің әдебиет дамуындағы рөлін анықтау және қазақ ... ... баға ... ... ... ... пайда болуының негіздері мен
принциптерін қарастыру;
- Қазақ әдебиетіндегі аталмыш ағымның орнын, ерекшелігін зерттеу.
- Мағжан Жұмабаев пен ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің даму тарихындағы
символизмнің алатын орнын, объективті түрде зерделеуде, ... ... ... ... ... ... зерттеуде, Мағжан
Жұмабаев пен ... ... ... ... ағым көріністерін
саралауда салыстырмалы және кешенді-типологиялық әдістер басшылыққа алынды.
Сонымен қатар, зерттеу ... ... ... ... ... баяндау сияқты тәсілдер қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ әдебиетінің тарихында символизм
мәселесі ... ... ХХ ... ... ... ... оның Мағжан мен Бернияз шығармашылығындағы көрінісі арнайы
зерттеу нысанасына ... ... ХХ ... ... ... поэзиясындағы
символизм мәселесін зерделеу қазақ әдебиетіндегі ағымның көрінісі мен
орнын, көркемдік ерекшелігін тануға ... ... ... ... Еңбек кіріспеден, екі тараудан, қорытынды
мен пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.
1 Символизмнің әлем әдебиетіндегі ... ... ... ... ағым ретінде қалыптасуы мен дамуы
ХХ ғасыр басында ұлттық әдебиеттану ... ... ... мен көркемдік әдіс турасындағы көзқарастар. Әдеби сын осындай әдеби-
теориялық ұғымдарды сол кезеңнің көркемдік ... ... сөз ете ... қызу ... ... Жиырмасыншы-отызыншы жылдардағы баспасөзде
қазақ әдебиетінің даму бағыттары, болашақ ... ... ... келе ... ... ... көзқарастар болды. «Еңбекші
қазаќ», «Ақ жол» газеттері, «Шолпан», «Сана», «Таң», ... ... ... ... назар аударар болсақ,
жиырмасыншы жылдарда төңкерісшілерге біршама ашық ... тұра ... ... тәуелсіз ой-болжамдардың да өрістегенін атап ... Бір ғана ... ... ... ... дау-
дамайлардың өзі сол шақтағы әдебиет пен оны ... ... ... бара ... ... ... ... 1920-30 жылдары әдебиеттің өре-деңгейі, даму өрісі турасында болған,
кезінде үнемі таластар мен тартыстар туғызып ... ... ... ... өз ... орай ағымдар мен көркемдік әдіс
төңірегіндегі ... мен ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуына арнап бірнеше сүбелі еңбектер жазған ғалым
Ж.Смағұлов «1920 ... ... және ... ... ... ... сөз еткен проблемасы көркемдік әдіс пен әдеби ағым болғанын»
атай отырып, өзінің зерттеу ... ... ... ... талдау
жасайды. Сол кезеңде ... ... ... және ... ... ... алға тартады. Сонымен бірге «Жалпы қазіргі
таңдағы қазақ ... ... ... ... ... ... көркемдік әдіс ретінде көрініс табуы мен әдеби ағымдар
платформасының ... кең ... ... жоқ. ... ... монографиялардағы анықтамалық сипаттамалар мен жеке
ақын-жазушылар ... ... ... ... ... Сол ... де 1920 жылдар әдебиетіндегі көркемдік
әдіс мәселесі даулы күйде қалып, 1930 ... ... ... ... ... келдік», – деп ағымдар мен әдістер теориясының әлі
де болса жүйелі зерттелмей келе жатқанына қынжылыс білдіруі ... ... ... ... саяси қысымдардан салыстырмалы ... ... ... ... өрістеуіне біршама жағдай
туғызды. Пролетарлық әдебиеттің өкіліміз дейтін төңкерісшіл қайраткерлерге
әдебиеттің таза эстетикалық заңдылықтарына ... ... ... ...... ... Сөз өнерінің саясат шылауында қалуының неге
апарып соқтырарын ... ... ... қазақ» газетінде
жариялаған «Көркем ... ... атты ... ... ... әдебиет қоғам тұрмысын шет-пұшпағынан тартып жүр. Сол шет-пұшпақтың
өзін көбінесе кейбір жазушылар ... ... ... ... ... не үгітке, не жалаңаш парнографияға айналдырып отыр. Осы
күнге дейін шын ... ... ... өлеңдері (мұның да біразы
үгіт, насихат, ұран) шын реализмнен қоныс ... ... шын ... ... ... - дейді. Қазақ әдебиеттанушылары ұлттық
әдебиеттің болашақ даму жолына ... ... ... ... ... автордың «Әдебиет мәселесі туралы» деген мақаласындағы айтылған
ойларға да назар ... ... ... кейінде көркемдік әдіс
мәселесінде біраз адасушылықтарға ұрынғаны да белгілі). Ол: ... орта ... ... ... шу ... балға, төс,
фабрика, завод, автомобиль, аэропланнан бастап, жалпы бұқараның тұрмысынан
алыс болса да, интернационализм бағытымен әдебиетке бір ... жол ... бұл – ... ... Бұл ... бағыты болмаса,
өлеңдерінде, қара сөздерінде суретшілік кем. Көбі айқай, ... ... дей ... әдебиеттің халық өмірімен қабыспай, оның ... ... ... бара ... дұрыс аңғарып, дер шағында
мәселе көтере білді.
Ұлттық әдебиеттің алдағы өрісі төңірегіндегі таласты пікірлердің ... ... алып ... ... ... Ол ... ортасында
ғылыми негізді ой білдірген, саясаттан дербес, әдеби-теориялық білікке
сүйенген еңбектер болғаны ... ... ... әдеби-теориялық
ізденістер көркем әдебиеттің табиғи сипатын ашуға ұмтылды да, ... ... ... күн ... алып шықты. Әдебиет мәселелеріне
белсене араласқан сыншылар мен зерттеушілер ең маңызды ... ... ... табуға тырысты: Ұлттық әдебиет ... ... ... деп те ... ... басынан кешіруде? Қандай көркемдік ... ... ... ... ... ... көркемдік таным мен басқа
әдебиеттер ықпалының арасалмағы қандай?
Әдебиетшілер алдына мұндай сұрақтардың көкейкесті қойылуы олардан әдеби-
теориялық біліктілікті ... ... Бұл ... ... ... ... ... болды. Әдебиетті зерттеудегі осындай прогрестік
жолды ұстанғандар деп Ж.Аймауытовты, Ж.Сәрсенбинді, ... ... ... ... көзқарастарын жаңа қалыптасып жатқан ... ... ... ... ... ... ... әдеби-
эстетикалық құбылыстың байыбына бармастан мейлінше қарсылық көрсеткені
белгілі. Мысалы, «Соңғы жылдарда әдебиет ... сөз ... ... көбінесе қазақ әдебиеті ќазір романтизм дәуірінде ... ... жүр. ... б±л ... ... бағыттағы оқығандар беріп жүр.
Олар әдебиет туралы сейлегенде романтизмді қайырылулы қаршығасындай қолына
ќондыра сөйлейтін ... жүр. ... ... ...... ...... дәуірінде емес, көшпелі
дәуірде. Бұл дәуірде ... ... пен ... ... ... ... ... қазақ», 9 қараша, 1926 ж. Әбдірахман)
немесе «Сентиментализм, романтизм, реализм секілді бастарындағы ... ... ... ... ... ... ... керек»
деген сияқты біржақты пікірлер әдеби-эстетикалық танымның анағұрлым кең
қанат жаюына кедергі болып ... («Ақ ... 1925, № 566, ... ... ... ... ... үшін маңыздылығы, сыншы-
зерттеушілер әдеби дамудың идеологиялық-саяси жақтарымен қатар, ... ... – ағым мен ... әдіс мәселелеріне ой жүгірте бастауында
еді. Қазіргі таңдағы таным тұрғысынан алып ... өте ... де ... ойды ... ... ықпалын ескермеуге
болмайды.
Дүние жүзінің барлық ... ... ... ... ала ... ... даму кезеңдерінен өткен қазақ
әдебиетінің ХХ ғасыр басында қандай сатыға ... ... ... ... жөн ... М.Әуезовтің зерттеушілер жиі тілге тиек
ететін мына тұжырымына тағы бір ... ... ... әдебиетінің Абайдан
бергі ұзақ дәуірін алғанда жолын ... ... ... ... ... Ол ... жаңа ... келе жатқан сезімшілдік, сыршылдық
(романтизм) дәуірі, бұрынғы ауызша әдебиеттен, одан ... Абай ... ... келе жатқан нағыздық (реализм) сарыны осы ... ішкі ... ... сыр күйіне айнальш келеді. Мұның белгісі Мағжан ... ... ... ... ... ... ... дәуірі қай
жұртта болса да, әуелгі кезінде ескі ертегі жын, пері, ... ... ... тұманды, қараңғы заттарды жыр қылумен басталған» дей
отырып қазақ әдебиетінде ... ... ... ... келе ... өтеді (1922-23 ж. «Шолпан», № 4-5, Қоңыр).
Бір айта кетерлігі, сол дәуірдегі ... ... арна ... поэтикалық құбылыс ретінде жарқырай көрінген Мағжан шығармашылығы
әдеби үдеріс жаңалықтары мен қазақ көркем ой ... ... ең ... материалдардың бірі болды. С.Қожанұлы айтқандай,
«Мағжан Жұмабайұлының өлеңдері әдебиет тарихындағы соңғы 10-15 ... ... де ... құрал бола алды». Осындай ойды ... ... ... туралы толымды еңбек жазып шыққан ғалым Е.
Тілешев те дәлелдей түседі. Ол: «М.Жұмабаев ... ... ... ... ... айтулы қыры – бір емес, ... ... ... солардан өтуі. Ағартушылық реализм, ... ... ...... ... ... ... бағыттар. Тұтас
ұлт әдебиеті өтетін өткелдерден М.Жұмабаев 15-20 жылда өткен... Міне, ... ... ... шығармашылығындағы әдеби бағыттар мен ағымдардың
теориялық, әрі ... да мәні ... деп ... Бұл дегеніміз –
Батыс Еуропа елдері классикалық үлгі ретінде ғасырлап, ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі жедел даму
құбылысының бір суреткер шығармашылығындағы тағы бір көрінісі. ... ... ... ... ... ... турасындағы
байламдар тікелей Мағжан туындыларына ... ... ... яғни ... ұлт ... тарихи-эстетикалық
тамырларын ХІХ ғасыр әдебиетінен, дәлірек айтқанда, Абай ... ... оның жаңа ... жаңашыл әрі айқын көріністерін Мағжаннан
байқайды. Ол әдеби ағымдар мен көркемдік әдіс ... ... ... ... ... ... ақын ... Еуропаның
классикалық үлгілерінің біздің сөз өнеріміздегі ерешеліктермен қиындықсыз,
ұлттық мазмұнды жоғалтпай үйлесе ... ... ... ... ... ... әдебиеттанудың буыны бекуінде әдеби-теориялық ұғымдардың кең
талқылануы – ... ... ... ... жеке ... ... ... орайластыра қарастыру ғылыми-
зерттеушілік таным деңгейінің көрсеткіші екеніне дау жоқ. Осы ... ... сын ... биік ... бола ... ... ... туралы» мақаласы ғылыми аппараттың жетіктігімен бөлекше ... ... ... ... ... мен ... меңгеру
жолында әр түрлі айтыс-тартысқа түсуге ... ... ... ... жеке ақын поэзиясына ғылыми талдау жасаудың жаңаша бастамасы
болды». Мақалада М. Жұмабаевтың ... ... ... түрде
шолу жасалу барысында автор әдебиет теориясының іргелі мәселелерін аңдатып
отырады. Жүсіпбектің ... ... ... ... ... көркемдік әдісін, суреткердің идеялық тұрғысын айқындайтын ... жіті ... ... Ж.Аймауытов еңбегінде Мағжанның
шығармашылық тұғырнамасына әсер ... ... ... ала отырғанымен қоса, ақынның ... ... ... ... ішкі заңдылықтарына да (әдеби дәстүр, әдеби-шығармашылық
байланыс-ықпалдар) тереңдеп бара ... ... ... ... ... ... имманенті және каузалды заңдылықтары ... ... ... бұл ... кейінгі онжылдықта бірнеше
зерттеушілердің тарапынан қарастырылып, өзінің жоғары бағасын ... ... ... ... ... Мағжан туындыларының мысалында
зерделеген көркемдік әдіс пен әдеби ағымдар ... ... ... «әр адамның, әр ақынның өрісі бірінші - заманға, ...... ... ...... (тұқымына) байлаулы. Ақын ... өз ... ... ... өз ... ... жоқтамасқа,
тілегін орындамасқа әдді жоқ» екенін тәптіштей келіп: «Бір жағынан, үй-іші
– әкеге, әлеумет ру басыға ... ... ... ... қазақ ішінде
туып-өскен болса, екінші, татар медресесінде оқып, түрікшілік, исламшылдық
рухында тәрбиеленсе, үшінші, ... ... ... ... ... ... ... сезімін оятқан дәуірдің ұлы болса, төртінші,
орыс зиялыларының ... ... ... ... ... сезіп білсе,
бесінші, батыстың, қала берсе орыс ақындарының ... ... ... ... алса, енді Мағжан қай пікірдегі ақын ... ... Сөз жоқ, ... ... түрікшіл, санашыл, дарашыл ақын болып шығу
керек? Олай болып ... ... ... Әлеумет ортасының, заманының жағдайы
солай», – деген ... ... Бұл – ... ... шығармаларында
айқұлақтанып көрініс берген ағымдарды санамалап беруі. Ағымдар болғанда да
– Мағжанның көркемдік әдісін қалыптастыруға негіз жасаған фактілер.
Жаңа өркен ... келе ... ... ... ... ... әдеби ағым мен бағыт сияқты терминдер әлі бір-бірінен ажыратылып,
толық ... ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... ғылыми-теориялық тұрғыдан байыптаудағы аса маңызды қадам болды.
Қазақ ақынының шығармашылық өсуіне әсер ... ... да ... ... творчестволық мүмкіндікті ұштағанын саралай отырып басқа
елдер әдебиетіндегі ағымдардың ұлттық топырақта өмір сүре ... ... ... ... ... татар, араб деп талғамайды.
Кімнің сөзі көңіліне жақса, соған еліктеп жазады. Сондықтан да ... ... ... неше ... рух бар. ... түрінде орыстың
бейнешілдеріне (символист) еліктесе, ішкі рухында күйректік, жылауықтық
(сентиментализм) романтизм болады. ... ... ... әйел
теңдігіне арнап жазған өлеңдерінде ұшырайды», – дей отырып, ол тұжырымдарын
нақты мысалдармен дәлелдейді. Осы тұста баса айта ... ... ... ... ... бағыт, ағым, көркемдік әдістер турасындағы
пікір-тұжырымдар енді-енді ғана жетіле ... ол ... ... айырым-
белгілер толығымен ажыратылып, нақты ... ... әлі ... ... да ... ... мәселелер турасында әлемдік әдеби-
теориялық білімдермен қарулана алуында. Ол романтизмнің ішкі ... ... ... т.б. ... ... ... Ж.Аймауытов мұндай эстетикалық ой-толғамдарға үлкен дайындықпен
келгендігінің дәлелі – оның ... ... ... ... мен ... және болашақта ұстануға тиісті әдістер мен ағымдар хақында жазған
басқа да мақалалары. Оның 1925 ж. ... ... ... ... ... мәні зор болып, ... ... ... лап ете қалуына тамызық тастап жібергендей болды. ... ... ... ... ... ... сарындамалық
(ромаитизм), санашылдық (идеализм), нағыздық (реализм) дәуірінде ... ... ... ... ... ... орыс әдебиетінен
µзгешелігі болды ма, енді бола ма?.. ... ... ... бір ... үмітті желдеткен үндеу кіргізсе, екінші жақтан уайым, қайғы, торығу
кіргізді... Тап ақыны қазақта әзір ... ... ... ... жолдан қосылды. Бір қанаты төңкеріс рухымен ... ... ... ... ... – дей ...... әдебиеті қазір
күйректік (сентиментализм), сарындамалық (романтизм) дәуірінде болуға тиіс.
Ендеше санашылдықтан да (идеализм) құтыла алмайды. Нағыздық ... ... ... ... ... - ... ... шығарады («Ақжол», 1925ж.,
1сәуір). Әдебиетші мынасы – көркемдік әдіс, мынасы – ... ағым деп ... да, сол ... ... әдістік тұрғыдан романтизмнің аясында
дамығандығы ... ... іш ... Бұл ... «Мағжанның ақындығы
туралы» мақаласында дамытып әкеткені аян. Ал бүгінгі ... ... ... ... сүйенетін болсақ, М.Әуезов ... ... ... ... де, идеализм де ... ... ... ... үн ... ... әдеби-эстетикалық
тұрғыдан анағұрлым зерделілігі аңғарылатын Жәкен Сәрсенбіұлының айтқан
ойларының да ... ... ... Оның ... ... ... ... жазуы («Ақжол», 1925,10 сәуір) нағыз сыншыға ... де ... ... Ол: ... әдебиеті қазір күйректік
(сентиментализм), санашылдық (идеализм), сарындамалық (романтизм), нағыздық
(реализм), көп ... ... ... ... деуге болады. Мұның ішінде
реализмді заманға үйлесі бар десек те, ... ... ... ... келуі анық. Соның үшін ... мен ... ... ... әзірше мүмкін емес. Сентиментализм онша ұзаққа
созылуы екіталай. Бірақ қазақтың қазіргі тұрмысында романтизм көпке шейін
әдебиетке ... ... ... ... ... ... Оған әлі ... түрлі жағдай керек. Сол себепті қазіргі әдебиетте көбірек романтизм
қуаттырақ шығуы мүмкін», - дей отырып, ... ... ... ... ... көркемдік дамудың түрлі арнада дамуына, түрлі ізденістерге
бой ... ... ... бағамдай алды. ХІХ ғасырда-ақ басталған
демократтық-реалистік ... жаңа ... де ... ... ... ... биіктерге қол соза алмайтынын болжады.
Бұл төңіректегі айтыс-тартыстарға толымды түрде баға ... ... ... ... бір ... өмір шындығынан аз да болса да
алшақтататын романтизм бағытымен өркендету талабы бірден-бір өрнекі жол ... қою ... ... ... ... ... талай көркемдік
ізденістер, ұтқыр образдар, кестелі өрнектер кездесетініне ... ... ... ... ... ысырып тастау немесе оны жүрер жолымыз емес
деп есептеу ... бір ... ... ... ғана болғанын
көреміз. Ол пиғыл шын эстетикалық тұжырымнан алыс», - деп ... ... ол ... ... ... ... ... да өз
эстетикалық орны, белгілі бір көркемдік мақсаттарды ... ... ролі бар ... ... Т.Кәкішевтің пікірі тым қатқыл
айтылған дей аламыз. Алайда ХХ ғасырдың 20 жылдарындағы ... ... ... ... тартысты ойлардың ішінен Абай дәуірінен тамыр
тартатын сыншыл ... жете ... ... ... жөнінде белең
алған ойлардың көлеңкесінде қалып қойғандығы зерттеушінің орынды қынжылысын
тудырғаны сөзсіз.
Көркемдік әдіс (грек тілінде metodos – ... ...... ... ... ... Ол ... қаламгерлер
шығармашылығында қайталана отырып, өнердегі өмірді бейнелі суреттеудің
ортақ ерекшеліктерін айқындап, сол ... бір ... ... елде ... ... ... ... реализм, романтизм, символизм, т.с.с.
Өмірді көркем ... ... ең ... ... өмірді бейнелеу үшін
таңдаған әдісінің негізінде айқындалады.
«Көркемдік әдіс нақтылы бір ... ... ... ... ... да бір ... әдісті ұстанған суреткерлерді идеал жайындағы
түсінік, сол идеалға сәйкес келетін (немесе ... ... ... орай ... ... мәселелері біріктіреді. Қоғамдық-тарихи
жағдайлардың алуан түрлілігі көркемдік әдістің де ... ... ... ... бір уақыттың өзінде қаламгерлердің өнер міндеті ... ... әр ... ... әдістер қатар жасай береді. Реалистік әдіске
өмірдің шынайы бейнесін мейлінше реальды ... ... тән ... ... ... субъективті көзқарасын өрбитін шарттылық
сипаттар молынан ұшырасады. Көркемдік әдісті танып-білу ... өнер ... ... ... және осы даму ... жеке ... ролін дұрыс түсінуге мүмкіндік ... ... ... мәселесі көп жағдайда жекелеген жазушылардың
қайталанбас даралықтары деген ойға саяр ... әдіс ... ... тану мен ... көптеген қаламгерлер туындыларына ортақ белгі-
сипаттары деген түсінікті көрсетеді», - ... ... ... сөз ... ... ... бірінші кезекте көпшілікке
етене болып кеткен реализм, романтизм әдістері, олардың ... ... ... Бұл дұрыс, алайда бұл түсінік жекелеген қаламгерлерге ғана
тән әдістері де жоққа шығармайды.
Осы орайда «Қаламгер әдісі» дегеніміз ... ... ... ... ме?
деген ойдың тууы да заңдылық. Олардың арасындағы айырмашылықты дұрыс тану
үшін мына мәселелерді ажырата білген жөн: ... ... ... ... ... ішкі ... ... байланыстары мен
өзара қарым-қатынастары арқылы көрінеді. Ал қаламгердің өзіндік көркемдік
әдісі оның ... ... ... ... және ... өзіне
ғана тән ұстанымдарынан келіп шығады.
Демек, стиль мен әдіс – екі ... ... ... қарастыру көркемдік
құралдар жүйесін ... ... ... ... ... болып
табылады. Көркемдік әдісті зерттеу – ... ... ... концепция негіздерін зерттеу. Бұл концепция көркем
бейнелердің заңды байланыстары мен ... ... ... ... ... ... ... Нақтылай түсер болсақ, әдіс – ... ... ... яғни әдіс ... жүйені анықтайды,алайда
стильмен тең тұра ... Бұл ... ... ... тән ... ... яғни оның ... тән негізгі сипаттарды іріктеп
қарастырмай, жазушы дүниетанымының даму үрдісінде, ақиқатты танып-білудегі
түрлі өзгерістегі қалыпта, ... ... ... айрықша
байқалады.
Жазушы шығармашылығында көркемдік әдістің маңызы зор. ... ... ... бейнелеу үшін таңдап алынған ұстанымдар өмірлік
шындықтың ішінен ең ... ең ... ... ... ... оның ... тіптен арта түседі. Ал ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарды
насихаттауға негізделсе, оның мән-маңызы да кері ықпалды болады.
Жеке қаламгерге тән әдіс, сол ... ... ... ... ... (реалистік, романтикалық, натуралистік, т.с.с.)
ұқсас түрін ... ... бір ... тобының шығармашылығына да
ортақ болып келеді. Қоғамдық сұраныстарға орай ... ... ... бәрі әдеби дамудың тнориялық жинақтауы болып шығады. Ғасырларды
қамтитын көркем әдебиет тәжірибесі көркемдік бейнелеу ... ... ... әдістің шеңберінде тұйықталып қалмайтынына, үздіксіз ... ... ... Бұл даму ... ... қаншалықты байланысты болса, сол жаңалықтардың теориялық
тұрғыдан танылып, ... ... ... да соншалықты тығыз
байланысты болады. ... ... ... ... ... ... ... әдістердің пайда болуы, дамуы және алмасуы әлеметтік-
тарихи ... ... да бір ... ... ... болған
көркемдік әдіс өзінің даму барысында түрлі өзгерістерге ұшырайды, қоғамдық
өмірдегі өзгерістерге сәйкес жаңа ... ие ... ... осы күнге
дейін бір ғана реализм әдісі ағартушы реализм, сыншыл реализм, социалистік
реализм сияқты сатыларды ... ... ...... де ... ағым да емес. «Творчестволық әдіс, - дейді
М.Қаратаев. Өмірді образбен ... ... ... ... ... ... айтқанда, өмірдегі болмыс дүниесінен өнер дүниесін, яғни тұтас бір
шығарма көлемінде көркем образдар ... ... ... ... ... сөзді
кең мағынасында алып, оған біз акт, процесс, тәсіл деген ұғымдарды сыйғызып
отырмыз, өйткені әдіс ... осы ... ... қоса ... ... ... екі түрі бар екенін айтады. Ол: «Көркемдік әдіс ... ... шын ... ... өз ... ... түрде тану
жолы, содан соң өзі таныған шындықты бар өнерін ... бар ... ... ... ... ... ... әдіс – өнер туындысында адм образын ... сол ... ... ... түрде ашуға қажет өмір деректерін ... ... ... ... таңдаудың, қорытудың және жинақтаудың өзгеше
принципі, сайып келгенде, өмір ... өнер ... ... саралап,
белгілі бір қоғамдық идеал ... ... ... айрықша типі.
Романтизм мен реализмнің көркемдік немесе творчестволық әдіс ... ... ... ... осы сипаттарда жатыр», - дейді.
Қандай да бір көркемдік әдістің, бағыттар мен ағымдардың ... өмір ... ... ... даму арнасын айқындау арқылы
идеялық-көркемдік мазмұнның әсерлілігі мен қуатына ... ету ... ... бірге әдебиеттің даму тарихында кездескен түрлі әдістер
мен ағымдардың жекелеген бағалы сипаттарының ... ... ... ... көркемдік әдістерге де сіңісіп кетуін, өзінің
тарихи-көркемдік мәнін жоғалтпауын заңды құбылыс деп ... жөн. ... ... ХІХ ... кең ... ... мен ... әдістерін
жатқызуға болады.
Символизм – ХІХ ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ... ... ... ... ... пен ... өріс алған ағым. Символизмнің шығуына
буржуазиялық мәдениеттің дағдарысқа ... ... ... себеп болды. Символизм ағымында жазылған шығармалар шындықтан
аулақтап мистикаға, ... ... бой ... ... ... ... ... бір нәрсенің елесін сәл-пәл сездіріп, арғы жағын жұмбақтатып,
енді не айтпағымды өзің түсініп ал ... Бұл ... ... ... ... құлдырауын сезіне отырып, оны барлық адамзаттың
құлдырауы деп есептеді. Осыдан барып ... адам ... ... ... ... ... Сол арқылы олардың шығармаларындағы
күрескерлік рух қалыптасты. Шығармашылықтары арқылы ... ... ... шығудың жолын іздестірді. Буржуазиялық
орталарда символизмнің ... ... ... мәні ... ... ... ... – бейнені символистік ойлау жазушы ... ... Олар үшін ақын – ... ... тыс ... бәрінен бұрын қоятын сұлулық абызы. Символистер шығармаларының
екі мағынасы бар – тура және ... ... ... ... ... болып есептеледі. Көркемдік бейне символға айналып
кетеді. Теоретиктердің пайымдауынша, ... ... ... ... ... ... өнердегі негізгі шешуші нәрсе – поэтикалық тіл. Ол екі түрлі
қызмет атқарады. Бірі жай, яғни ... ... ... ... ...... сырларды жеткізетін ерекше қызмет атқарады. Символизм
поэзиясында сөзге магиялық мағына беріледі. Ол оқырманның ... ... ... оны сиқырлап, табиғаттың мистикалық құпияларын қабылдауға
бейімдеуді көздейді. Сөйтіп, поэтикалық сөз ... ... ... Оның ... белгісіз, күңгірт сезім тудыруында. Осыған байланысты
символистер өлеңнің музыкалығына үлкен мән ... ... ... ... ... тыс, ... емес өмірге жетелейтін құбылыс.
Символизмнің негізі ХІХ ғасырдың 60-70 жылдары Францияда ... ... ... ... Рембо (1854-1891), Стефан Малларме (1842-1898)
Франциядағы ... ... ... болып табылады. Нақытырақ айтсақ,
символизмнің ... ... ... ж.ж. ... ... ... Әдеби ағым ретінде, кешірек, оны теоретик Стефан Малларме өз
деңгейінде қалыптастырды. 1886 жылы ... ... ... басылып шықты. Верлен 80-жылдардың басында ... ... ... жарыққа шығарады. Символистер өздерін “қарғыс атқандар”
деп ... ... ... ... ... ... ... деп жар
салды. Олар әлем құпияларына енбек ... ... оны тек ... ... ... ... деп ... Символист ақындар өлеңнің
логикалық айқындылығына қарсы болды, олар дыбыстардың ... ... ... ағым ... ... ... ... көп ойлап, поэтикалық
әуен қалыптастыруда үлкен шеберлікке жетті.
Символистердің ойынша дыбыстардың мистикалық әлемі адамды ... ... мен ... қатал ойы ене алмайтын жаққа әкетеді. Ақындар
өздерінің бұлыңғыр сезімдерін жеткізбек болды, кейде өздерінің қандай ... ... ... ... ... ... символизм өкілдерінің бірі - Артюр ... ... ... ... ... үлкен туындысы -“Ұста” өлеңі.
Ұста – күш пен айбындылығы поэтикалық мүсін ... ... ... символикалық бейнесі. Біз, әрине, оның мықты ... ... ... ... Ұста сөзі - адам ... ... ... Рембоны барлық ресми буржуазиялық әлем символы тітіркендіреді. Рембо
поэзиясы лексикалық ... ... ... әр ... ... сөздер үнемі өзгеріске ұшырайтын амплитуданы, қарама-қарсылықты,
ырғақтың өзгермелілігін тудырып, өлеңнің көпдыбыстылығын, ... ... ... ... ақын ізденістерінің жемісі. Бақытсыз, уайымшыл
адам тәріздес кеме сиқырлы әзәзілдік әсер қалдырады. Экзотикалық бояулар
мен бейнелердің аралас ... ... ... яғни ... ... поэтикалық эксперименті француз поэзиясының тарихында қада болып
қалды. Бұл ақын дарындылығынан ғана емес, азаптар мен ізденістерден ... ... ... Өлең ... іспеттес, бір қарағанда бәрі
алақанда тұрғандай анық сияқты болса, екінші ... ... ... ... “дұрыс” өлеңнің қатаң жүйесін бұзады. Ол ақынның әсері мен
сезімі екпінінен шайқалатын ... ақын Поль ... ... ән” ... ... ... үйлесімділігімен танымал болды. Ақын “Сөзсіз романстар” ... ... ... Онда ... өз ... ... өлең
әуендерімен жеткізеді. Ол ақындарды сөздің “қызық белгілерін” ... 1871 ... бері ... ... мезгілсіздікпен уланды. Ол сенім
артатын нәрсені табуға ... ... ... келе ... ... ... де ... тұжырымдардан алыс болды.Оның басты талабы “алдымен
музыка” деген принципке ... ... ... толы көңіл күйі дыбысқа,
әуенге айналды.
Франциядағы символизмнің тағы бір өкілі Стефан Малларме Рембо мен Верлен
көрген ... ... ... ... жоқ. Оның ... ... ... тырысқан адамның дүниетанымына негізделді. Ақынның пайымдауынша,
“Тек сұлулық қана бар. Ал оның ең биік ... ... ... ... ... субъективизмді көріп “белгісізді” іздеуден бас тартса, Верлен
бірізділікке келе алмаған. Малларме символизм принциптерін өз ... Ол ... ... идея ... ... ... ... айналды. 1864 жылы күзде Малларме былай деп жазады: “Мен жаңа
поэтикадан туатын тіл шығарамын: затты ... одан ... ... [3, 408]. Малларме “бәрінен бұрын музыка” ... ... ... болды. Ақынның айтуынша, егер қандай да мағына туса ол
сөздердің ішкі ... ... ... ... ... ... бөліп қарайды. Зат ғайып болып, одан қалған әсер, символ болып
табылатын ... ... ғана ... ... туындыларының бас
кейіпкері – абстрактты идея. Малларме: “Менің санамда мәңгіліктің дірілі
жаңғырады”-деп ... (3, ... ... ... ... ... поэтикалық арнаулар,
эпиграммалар, “альбомға арналған өлеңдер” жанрымен де айналысты. ... ... олар ... ... ... мен күнделікті өмір
поэзиясына жақын деп есептеді. Сонымен қатар Стефан ... ... ... шумақтар, станстар жазды. Малларме символизмі ... ... ... ... ... ... ... Малларменің әйгілі
“Аққу” өлеңінде ақынның жалғыздығы жырланады. Қорқынышты мұң өлеңнің ... ... ... ... мойны “ағарған өлімге” жақын.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... әдебиет кезеңі орнады. Неміс әдебиетінде де символизм өз
өкілдерін ... ... ... ... ... туындыларына
сүйенген Стефан Георге мазмұннан гөрі формаға, дыбыс үйлесімділігіне үлкен
мән береді. Георге ... ... ... атқа ие болған ерекше
графикалық құралдарды қолданды. Өз өлеңдерінде ол ... орта ... ... ... Рим ... алды. Символист әрі эстет ақын
ХХ ғасырдың басында саяси тақырыпқа барып, антидемократиялық, империалистік
күштерге ... ... ... ... ... сипаттары
күшейеді.
Австриялық ақын Райнер Мария Рильке (1875-1926) табиғатты нәзік сезініп,
қасиетті, таза ... ... ... ... ... ... ... көптеген өлеңдер әйел психологиясын ашады. Рильке орыс тілін
меңгеріп, “Игорь полкы туралы жырды” неміс ... ... ... ... ... ... талпыныс көрініс тапты. Ол азап пен
өлім жайлы көп жазды.
Рильке шығармашылығы ... ... әнге ... Өмірдің күнделікті беттерін суреттеу керектігін айта отырып:
“Осының бәрін рухани, ... ... ... [4, 353] ... шығармашылығында ол осы принципті ұстанды, дегенмен адамның рухани өмірі
мәселелеріне ерекше қызығушылық танытты. ... ... ... діни ... ... күрделілікті кездестіруге болады.
Рильке үлкен ақындық мәдениетімен ерекшеленеді. “Часослов” атты ... ... ... ... оқырмандарын музыкалығымен,
динамикалығымен, әдемі иірімдерімен, терең философиясымен баурап алды. Оның
өлеңінде сезім мен ой ... ... ... ағымында менің де ғасырым
өтіп барады” - деп ... ақын өзі ... (4, 353(. ... ... ... ... орын ... “Часословтың” лирикалық кейіпкері ... ... тең ... ... ... ... ... тақырыптарының бірі - жалғыздық тақырыбы.
Батыс әдебиетінде бұл мәселені терең сезініп, көп шығармаларына арқау ... ... ... ... ... ... түп қазығын немістің идеалистік
философтары А.Шопенгауэр, Э.Гартман, Ф.Ницше еңбектерінен алды.
1.2 Орыс символизмі және оның ... ... ағым ... ... және жаңа ... басында орыс поэзиясында
кең қанат жайды. Кең ... ... ... ... ... В.Брюсов,
Д.Мережовский, Ф.Сологуб, К.Бальмонт ... ... ... Орыс
символистерінің талантты өкілдері ұнамды туындылар тудырды. Осы ... ... орыс ... ... ... реалистік
эстетикадан бас тартқан декаденттік, идеялық-көркемдік бағыттардың пайда
болуы. Көркемдік ... ... ... типтік белгілері-
шындыққа, адам санасының объективтілігіне сенбеу; ... ... ... ... ... ... ... мен мистикалық ашылымдар ғана
мойындалды.
Ерте орыс декаденттері өнердің ... ... ... ... ... ... жеке ... деген тенденция кейін орыс
символизмінің негізіне айналды. Н.Минскийдің “При ... ... ... ... ... келе жатқан көркемдік бағыттың әлеуметтік және
эстетикалық ұстанымдары орын ... ... ... ... ... ... деп танылды. Н.Минский ... ... және ... “жаңа
адамгершілік” принциптерін, өзінің әлем мен қоғамға адамдық қарым-қатынас
түсінігін қалыптастырды. Жоғарыда аталған ... ... ... ... жақсы көруге жаратылдым, оны көрсету үшін мен жанымдағылардан бірінші
болуым керек”, “әркім өзін ғана жақсы көреді”-деген пікірлерін ... ... ... билікке құштарлық, - Минскийдің ойынша,-мистикалық күш,
болмыс маңызы. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда Н.Минскийдің бұл ... ... ... ... ... ... тағдырына байыпсыз
қарауға әкеліп соғады. Минскийдің ойынша адам ... ... ... ... ... ғасырдың басында Ресейде Фридрих Ницшенің есімі ғана емес, еңбектері
барынша танымал болды. Бұрынғы жекелеген ... ... ... ... ... аралығында Мәскеуде оның үш томдық толық ... ... ... ... орыс ... ... ... символист ақындар
В.Брюсов пен А.Белый даярлады. Философты терең танытудағы А.Рильдің
“Фридрих ...... және ... (1898), Н.Герасимовтың “Ницшешілдік”
(1901), А.Лихтенберженің “Ницшенің философиясы” (1906), Л.Шестовтың “Гр.
Толстой мен ... ... ... (1907), ... және Ницше”
(1909) атты еңбектердің маңызы өз алдына бір төбе.
“Жаңа ... ... ... ... заңды құбылыс. Ницше (1844-
1900) философиясы ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде ... ... ... тарихында Ницше иррационализмнің, соның ішінде
волюнтаризмнің ... ... ... ... ... ... пен ... ардақтаған еді. Оның философиялық жүйесінде
“билікке құштарлық” туралы миф негізгі ... ... Ол ... идеясын алға тартты. Ницшенің “тәңірі-тұлғасы” ... ... ... ... ... Осы “билікке құштарлық”
теориялық постулаты негізінде Ницшенің этикасы мен ... ... ... орыс ... ... ... мен ... қоғамдық-идеологиялық процесстердің ұқсастығы ницшешілдікті
тудырды. Бұл ұқсастық орыс декаденттік мәдениетіне тән ... ... ... ... ... ... философиясының орыс декаденттік идеялық-көркемдік
ағымдардың философиясына, этикасы мен эстетикасына әсері ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін де атап өткен жөн. ... ... ... және гуманистік дәстүрлері мықты
орыс мәдениетіне ... жая ... ... мен эстетикасын белсенді насихаттаған символистерді ең
алдымен қызықтырған Ницше ... ... ... ... ... Ең ... ... Ницше мәдениет философиясы бойынша
еңбектердің авторы. Символистердің ішінде өте ... ... ... ... “Музыка рухынан трагедияның ... (1872) - ... ... ... ... ... Бұл ... Ницше мәдениеттің екі
типінің бар екенін айтады:дионистік, өмірлік бірақ болмысты тұжырымдайтын;
және ... ... ... ... типі ... өмірінде
“өркениет” нәтижесінде пайда болады. Ницшенің пайымдауынша, екеуі де
тұлғаның ... ... бар. ... ... осы
идеяларын қабылдады. А.Белый мен Вяч. Иванов оның екі мәдениет бастаулары
туралы идеясын, ...... ... ... ... ... ... даяр мықты адамның танымал болу идеясын
қабылдады.
Басқа да орыс ... өнер ... ... ... ... ... ... ұстанымдарына жақын болды:санаға қарсы
шығу, өмірді иррационалды ... ... ... деп ... ... жаңа ... бағыттың философиялық-эстетикалық платформасын
айқындаған алғашқы еңбек болды.
Бағыттың философиялық-эстетикалық негіздемесі Д.Мережковскийдің “О
причинах упадка и о ... ... ... ... ... (1893)
деген кітапшасында жасалды. Д.Мережковскийдің айтуынша, ... ... ... ... ... ... жақын. Ол қоғамға
қызмет ету идеясы өнерді идеялық және көркемдік тығырыққа тіреді, (5, ... деп ... ... құлдырауы жалпы “әдеби талғамның” жойылуы деп
санады. Нағыз өнердің негізі мәңгі діни мистикалық сезімде, (5, 131( - ... Ол ... жаңа орыс ... негізгі үш элементін атап
көрсетті: біріншісі-мистикалық мазмұн; екіншісі-символдану: жаңа ... ... ... қажет, яғни өмірдің кез-келген жағдайы ... ... ... ... суреткер ойының бейнелі көрінісі
болуы керек; үшіншісі- “көркемдік әсерлілікті нәзік ... ... ... ... ... ... және ... тұжырымдары
мен символизм ұғымын бұдан да нақты қалыптастырған ... ... ... Ол ... “өнердің материализмге деген
тікелей реакциясы” деп шешті. “Борьба за идеализм” (1900) ... ... ... ... ... ... ... құдай
әлемімен үйлесім табуы” (5, 131( - деп жазды.
Минскийдің, Мережковскийдің, Волынскийдің ... ... ... ... тезистері айқын көрініс тапты.
Символистер идеясын танытуда ... ... ... ... зор ... ... ... символистік қозғалыстың көсемі мен жетекшісі
В.Брюсов болды. Символизмнің теоретигі ретінде ол 90-жылдардың ортасында
танылды. Брюсовтың ... ... ... ... ... ... ... кіріспе ретіндегі мақалада орын алды. Брюсовтың
символизм концепциясы Кант философиясы мен ... ... ... ... ... ... өнер мазмұнын
мистикаға сайған жоқ. Өнердің мақсатын “ақын жанының қозғалысы” ... ... ... ... ... деп ... ... журналының алғашқы санындағы “Ключи тайн” (1904)
мақаласында ... ... осы ... ... ... ... ... ол “өнер өнер үшін” деген теорияны
қабыл алмады. Мақаланың негізгі тезисі - ... ... ... мәселені шешу мүмкіндігі бар кез-келген эстетикалық теорияны жоққа
шығару. Брюсов та Кант сияқты ... ... тану ... ... деп ... ... тұрғыдан тану біздің ... ... ... біз ... ... деп ... яғни біздің
санамыз қабылдаған формалар мен ... ... ... ... өз ... мен заңдылықтарын сыртқы әлемге ауыстыруымен бізді
алдайды. Ой, ақыл, ғылым адамның дүниенің мәні туралы ... ... ... ... бұл ... ... қарастыра
алатын, бірақ өнердің мәні мен табиғатына ене алмайтын кез-келген өнер
теориясына ... ... ... ... түрде емес, интуициялық жолмен түсінуге
болады. Брюсов өз теориясын дамыта отырып, Шопенгауэрдің ... ... Ол ... да ... сияқты шопенгауэрлік
дүниені интуициялық тану мен дүниені ғылыми тұрғыдан тануды ... ... ... ... ... саналы түрде танудың
“тек өз түсініктеріне ғана қатысы бар” [5, 132]. Адам ... да ... ... ... Ол ... ... әрі “өзіндегі зат” болып
саналады. Оны санадан тыс ... мен ... ... ... одан ... мәнін көруге болады. Тұлғаны терең зерттей ... ... ... ... көрінетін дүние бізге құбылыс болып табылады.
Сөйтіп, дүниенің мәні өнердің интуициялық ... ғана ... ... дүниенің маңызды идеяларын бейнелейтіндіктен музыка ерекше орын алады.
Бұл өнер метафизикасын Брюсов Шопенгауэрден қабылдады. Шопенгауэр “жалған”
ғылыми ... шығу ... деп ... ... ... Брюсов символистік шығармаларды үш түрге
бөлген.
“1. Тұтас картинанын беретін, алайда сызбасы кемшін ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Малларменің
сонеттері сондай.
2. Тұтас әңгіменің немесе драманың формасы берілген, алайда жекелеген
көріністері ... ... гөрі ... ... көрерменге белгілі
әсерлерді дамытудан тұратын шығармалар.
3. Сіздер үшін ... ... ... ... ... поэзиялық
туындылар” (6, 137(.
Орыс әдеби символизмінің тарихы бір уақытта ... және ... екі ... ... ... алады. Батыс философиясы (Ницше,
Шопенгауэр) мен Еуропалық символистер шығармашылығына ортақ ... ... ... мен ... символистік студиялары ашылды.
В.Брюсовты, К.Бальмонтты, символистік “Весы” журналының ... ... ... ... ... мәнін жоққа
шығару біріктірді. Петербургтегі ... ... ... ... ... топ символистерінің ұстанымдарынан
өзгеше болды. Бұл ... ... ... ... ... Оларға
В.Розанов жақын болды. Мәскеулік топтың “таза эстетизміне” олар өздерінің
“діни ... ... ... ... Олар үшін ... әдеби мектеп қана
емес, дүниетаным категориясы болды. 90-жылдары Петербургте Мережковскийдің
жетекшілігімен “неохристиандық” “Новый путь” (1903-1904) ... ... ... ... оқшаулықтары анық білінді. Бұл журнал “неохристиан”
- әдебиетшілердің басын біріктірді. Екі топ көп ұзамай бірігіп, ортақ әдеби
бағыт ... бас ... ... ... “Скорпион” (1899-1916) баспасы пайда болады. Бұл
баспада “Северные цветы” альмонахы шыға ... 1903 жылы ... ... ... болады. Ол “жаңа өнердің” барлық ... ... ... журналын ұйымдастыруға байланысты дайындық
жұмысын жүргізді. Журнал 1904 жылдан бастап “Весы” деген ... ... шыға ... ... модернистік өнерді насихаттайтын Еуропалық
журналдарға жақын болды. Оның беттерінде ... және ... ... Екі ... бір ... ... ... материализм, реализм және өнердегі “тенденциялылыққа”
қарсылық болды. “Знание” әдеби жинағына өз ... ... ... ең ... ... ... ... ұшырады.
Брюсовпен қатар “Весы” журналының ... орыс ... Вяч. ... та ... Оның ... деген көзқарасы Брюсовтікінен
ерекшеленді. Ивановтың ойынша, өнерді дамыту жолы- ... ... діни ... ... Онда ... ... халықтық
діни мәдениет пайда болмақ. Өнердің міндеті осы жаңа ... ... [5, ... ... ... тек ... ғана емес, барлық орыс
өнері саласына енді. Жас ... ... ... мен әдебиетшілер
“Мир искусства” (1899-1904) журналында бірігеді. Журнал ... ... ... ... ... ... ... Л.Бакст бұл
символдың мағынасын аша отырып, былай деп жазды: ... ... ... биік, ол жұлдыздар қасында қар шыңындағы қыран сияқты ... ... ... етеді” [5, 133].
“Мир искусства” журналының эстетикалық ұстанымдарын оның редакторы
С.Дегиляев “Күрделі сұрақтар” ... ... ... ... ... ... - ... жалғыз мазмұны. К.Сомов А.Бенуаға
жазған хаттарының бірінде: ... әлем ... ... ... жүр, ... ... ... жұмысым жоқ” [5, 133] - деп
жазды.
90-жылдардың басында “Мир искусства” және “Новый путь” ... ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл байланыстар ұзаққа созылмады. З.Гиппиус пен
Д.Мережковский “Новый путь” ұстанымдары мен ... ... ... ... ... ... ... мұра мәселесі көне мәдениет дәстүрлері туралы сұрақтарды “өнер
әлеміндегілер” қарама-қайшылықпен шешті. Олар біресе “ескінің сұлулығын
аңсаса”, ... жаңа ... ... ... талап етіп, ренессансты
мойындамай, тағы бірде көне солтүстік орыс ... мен ... ... қызықты. Бұл қарама-қайшылықтар ерте орыс
декаденттік эстетикалық жүйесінің ... ... ... ... соңы мен ХХ ғасырдың басында декаденттік өнердің барлық
ағымдарының ... ... ... ... ... ... идеялық сілтемелер болды; декаденттердің ... мен ... ... ... ... ерте ... бағалады. Ю.Балтрушайтисті модернист деп атай отырып, жазушы былай
деп жазды: “Бұл толығымен анықталмаған, егер ... ... ... ... ... ... [5, ... символизм, ерте символизм, акмеизм, кубофутуризм,
эгофутуризм сияқты ағымдардың бәрі ... ... ... Сыртқы
оқшаулықтарына қармастан, философиялық және эстетикалық тұрғыдан ... ... ... ... сабақтастық болды.
Бальмонттың, Сологубтың, Гиппиус пен Мережковскийдің поэтикалық
формулаларында шынайы ... ... ... ... нет ... как ... Я
(Ф.Сологуб “Все во всем”)
Егер дүние – “Менді” сезіну кешені болса, онда ол оны ... ... ғана бар. Бұл ... ... қас-қағым, ілеспе,
қайталанбас, бірегей, өте тұрақсыз сезімдерін тудырды. Осы ... ... ... интуициялық тұрғыдан түсінуге болады. Дүниенің өзгермелілігі
субъект көңіл-күйінің тұрақсыздығына байланысты. Мәселен:
“Мы брошены в ... ... ... ... тризну? На битву? На пир?
Не знаю. Я вечно другой.
Я каждой минутой сожжен
Я в каждой измене – живу.”
(К.Бальмонт “Мы ... в ... ... ... ... ... танымға иррационализмді қарсы қоя
отырып, жас символистер ницшешілдік жарық, логикалық “аполлондық” алогика
бастамаларын “дионистік” үйлеспеушілікке қарсы ... өне ... ... осы тұстарын қарама-қарсы қою символистердің философиялық және
көркемдік саналарында үнемі көрініс берді.
Орыс импрессионистік ... даму ... ... ... зор. ... өзінің жаңа поэтикалық ырғақтар
ізденісімен сол кездегі Брюсов, Блок, ... ... ... ... ... ... Символистер оны “жаңа” орыс поэзиясының
бастаушысы деп ... ... ... мен ... ... ол ХІХ ғасыр
соңындағы ақындардың-Случевскийдің, ... ... ... ... тағдыры ерекше. Оның ... ... ... ... “Тыныш өлеңдер” /тихие песни/ -оның 80-90
ж.ж. жазылған алғашқы өлеңдер жинағы баспа ... 1904 жылы ғана ... ақын ... ... ... ғана ... ... соңғы өлеңдер
кітабы (“Кипарисовый ларец”) өлгеннен кейін 1910 жылы жарық көрді.
Блок пен ... ... ... ... ... ... өлеңдерін Верлен өлеңдерімен салыстырды. “Анненскийдің жазу
мәнері импресионистік,” - (5, 135( деп ... ол. ... ... ... ... ... ғана ... болады.
Анненскийдің әдеби мұрасы мол болмағанымен, жан-жақты. Ол әрі ... әрі ... ... ... ... ... алдымен ақын
ретінде енді.
Ақын лирикасының сарындары жалғыздық, жабырқау көңіл күйі ... ... ... да оның ... ... ... ... бара жатқан дүние
суреттері мен бейнелері жиі кездеседі. Блок ... ... ... ... сұлулықты текке аңсағанын аңғарды. Басқа ақындармен ортақ
мотивтері болғанымен символистер поэзиясынан айырмашылығы да болды. Оның
лирикалық ... пен ... ... емес, шынайы өмір
адамы.
Ақынның жеке толғаныстарында экстатикалық, мистикалық пафос ... ... ... символизмге деген көзқарасы өзгереді:ақынға
енді символизм өз ... ... ... ... көрінеді; оның тарихи
маңызы тек Блок пен Бальмонт сынды ақындарды алға ... - (5, ... ... басындағы орыс ақындық мәдениетіне үлкен әсерін тигізген ерте орыс
символизміндегі жарқын тұлғалардың бірі – ... ... ... оның “Под северным небом” (1894), “В безбрежности” (1895), “Тишина”
(1897) атты өлеңдер жинағы жарық көрді. ... ... өте ... ... ... от ... ... и мглистой,
В пределах бездонной, немой чистоты
Я выстроил ... ... ... Красоты.
Ақын үшін өмір де, поэзия да-импровизация болды. Ол ерте ... ... ... ... ... ... мен ... құрылымына
үлкен мән берді. Бальмонттың поэтикалық стиліне музыкалық бастау үстемдігі
тән. Оны поэтикалық тәжірибесі танымал етіп, ... ... ... рухы ... ... адамы бола тұра, ақын ... ... бір ... ғана ... (7, 58( ... ... ... көптеген өлеңдері импрессионистік лирика үлгілеріне айналды.
Ерте кездегі ең үздік туындыларының бірі - “Ай сәулесі” ... ... ... тән ... ... принциптері, музыкалық сипат
көрініс тапқан.
Я лунный луч, я друг ... ... ... ... ... ... ... безумьем озаренных,
Полуживых, неутоленных;
Для всех, тоскующих, влюбленных
Я светом сказочным горю
И о восторгах полусонных
Невнятной речью говорю...
Немесе бір музыкалық тынысқа, бір дыбысқа ... ... ... ... алып қарасаңыз:
С лодки скользнуло весло.
Ласково млеет прохлада.
“Милый! Милый мой!”-светло,
Сладко от ... ... ... в полумглу,
Вдаль, под луною белея,
Ластятся волны к веслу,
Ластится к влаге ... ... ... оның ... ... пен ... ... өлеңдер
жинағы емес, ғасыр соңындағы - “Горящие здания”, “Будем как солнце” атты
жинақтары. Бұл өлең ... ақын ... от пен ... ... ... мен ... жақсылығы мен жамандығын, сұлулығы мен
көріксіздігін ... ... ... ... ... қабылдаудағы
шектеусіз эгоцентристік бостандығын мақұлдады.
Ақынның импрессионистік лирикасында декаденттік дүниетанымдық теориясы
көрініс тапты. Ақынның ... ... өжет те ... ... ... керек қылмайтын күрескер эгоцентрист. Мұндай лирикалық
қаһарман келбеті жан-жақтылығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... одан алшақ. Ол өз жанының ... ... ... қарама-қарсы мотивтерінің қайнар көзі
сонда:дүниені еркін, күн ... ... ел мен ... өмірімен барлық
байланысты үзген жалғыздық сезімімен күрделенген.
1890-жылдары ақын-символист, символизм ... ... ... ... ... жылы ... “Символдар” деген өлеңдер жинағы, 1893 жылы “О
причинах упадка и о ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Осы кезде ол өзінің философиялық концепцияларын
білдірген “Христос пен ... ... ... жаза ... ... ... ... маңызы жоқ. Оның жасаған
бейнелері біржақты, көркемдік сезімдерден жұрдай. Ақын поэзиясында үнемі
жалғыздық, адамдарға, өмірге, жақысылық пен ... ... ... ең ... сыншы, Пушкин, Толстой, Достоевский, ... ... ... ... белгілі.
90-жылдары символизм жаңа даму кезеңін басынан кешірді. ... ... ... кіші ... ... ... А.Белый,
А.Блок, С.Соловьев, Эллис (Л.Кобылинский).
Символизмде екі топ пайда болады: Петербургте-“жаңа діни таным” мектебі
(Д.Мережковский З.Гиппиус ), ... - ... тобы ... және т.б.). Бұл ... “жас символистер” тобы деп атаған жөн. 1907
жылдан кейін ... ... ... ... ... ... (Г.Чулков).
“Жас символистердің” назарында Ресей тағдыры, халық өмірі ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі Ресейдегі символистік өнер дамуының негізгі белгісі ... жылы ... ... дүние салды; орыстың философы әрі ақыны Владимир
Соловьев та тап сол жылы пәни жалғанмен қош айтысты.
Онсыз да ... ... ... тұрған екеуінің даңқы мен ... олар ... ... ... соң ... жер жарды.
Өмірдің өзі секілді, өнер атаулының да қызығы мен құйыртқысы қапталдаса
жүреді. Мысал үшін ... ... ... ... ... тоят ... Вл.Соловьев кейіннен Ресейдегі нақ сол
әдеби ағымның ... ... ... ... қосылды. Бір
ғажабы, тағы да сол символистер пір тұтқан Ф.Ницшені өле-өлгенше суқаны
сүймей өтті. ... жаңа ... ... поэтикалық мектептің
өкілдері шығармашылықтарында бұл екі ойшылдың басын ... ... ... ... ... мен ... ... Оралу идеяларын алса,
Вл.Соловьевтың ежелдегі платонизммен жең ұшынан жалғасып ... ... ... ... ... ... ... эростық іліміне ден қойды.
Әрине, бұл қағидалардың ықпал-ығыты әр ақынның туындыгерлерінде түрліше
арасалмақ ... және ... ... ... ... көрінді.
Вл.Соловьевтың дара философиялық доктринасының алтын ... ... ... болмыстың бірлігі” /”всеединство”/ жайындағы мистикалық-
метафизикалық түсінік. Бұл әмбе “бірлікке” жетудің ... ... ... ... ... ... ... “Махаббаттың мәні” атты арнайы
еңбегінде /1892/ мұның шешімін өзінің Аспани Арулық /София/ турасындағы
діни-философиялық-поэтикалық концепциясынан тапты.
Вл.Соловьевтың ... ... ... ... ... ... андрогиндік /жұптық, қосарлы/ табиғатынан ажырап ... ... ... қарама-қарсы жыныстағы сыңарымен тұтаса сіңісетін
байырғы бүтін бітімін, тәңірлік тұлғасын алғаусыз аңсауының, сарыла-сабыла
іздеуінің тынымсыз ... ... екі ... ... ... Жиһандық
Жанмен /Мировая Душа/ кіршіксіз кірігуінің, кемел келісімінің ... ... ... ... философиясы:
- біріншіден, әйел заты мен еркек атаулының арасындағы жыныстық әрі
рухани сүйіспеншілік сезімінен;
- екіншіден, жұмыр басты ... ... ... ... ... береді;
- үшіншіден, “бүкіл болмыстың бірлігіне” сәйкес осыладың ... ... ... ... – ең ... Сұлулық пен Сүйіспеншіліктің символы.
Соловьев үшін махаббат – адамды құтқаратын күш; ал Аспани ... ... күш. Оның ... адам да, табиғат атаулы да асыға күтеді.
Бұл құбылысты зұлымдық та тоқтата алмайды. “Жас ... ... мен ... ... әсер ... ... ... лирикасының
мистикалық кестесі осындай.
Теургиялық өнер теоретигі атанған Вяч. ... ... ... Вл.Соловьевтың негізгі идеяларын ... ... ... мен ... ... ... ең жоғары сатысы болып
есептеледі. Осы жылдары Соловьев идеяларын әсерінен мәдениет тарихы ... ... ... ... ... байқалды. 900-
жылдары ол Мәскеу мен Петербургте “діни-философиялық қоғам” ... ... Онда ... мен ... ойшылдар мен публицистер
“рух”, өнер, адам тарихы мәселелерін бірігіп талқылады.
“Ерте символизмнің” эстетикалық жүйесіне ... пен ... тән. ... ... ... табиғат пен өнердің қызметі
жайлы дау-дамайлар туды. Соловьев пікірін қостаушылар өнердің діни ... ... тобы ... ... мақсаттарға тәуелсіз екенін
айтты.
Жалпы 900-жылдары символизмде субъективті-идеалистік дүниетанымнан
объективті-идеалистік ... ... ... ... ... ... ... пен субъективизмді игермекші болған “жас
символистер” өнер объектісін шынайы өмірден ... тыс ... ... ... ... әдісі дуализм көрінісімен, идеялар дүниесі мен
ақиқат әлемін қарсы қоюмен, ... және ... ... дүние құбылысы символистер үшін идеялар символы ... Сол ... ... ... негізгі стильдік көрінісі
параллелизм болады. Бейненің үнемі қос мағынасы, екі жоспары бар. ... ... ... өте ... ... ескерген жөн.
Символизм теоретиктерінің «жоғары жоспар» мәнін ... ... ... игерумен байланыстырылды. Соловьевтың түсінуінше, суреткер
дара құбылыстағы абстрактылықты ... ... қана ... оның ... ... тиіс [5, 153]. Вяч.Иванов мұндай ... ... ... символизм» белгісі деп санады [5, 153].
Символ мен символдану анықтамасы төңірегінде пікірталастар ... ... ... ... деп есептеді. Символ
А.Белыйдың түсінігінде үш бөлікті құрайды: символ-нақты, өмірлік ... ... ... бейнесі, «өзге әлем» бейнесі
ретінде.
Символ мен символизм маңызының күрделі негіздемесін Эллис қарапайым және
нақты формулаға сайды. Мұнда ол өнер мен ... ... ... ... «Символизм мәні,-деп жазды Эллис,- көЗге ... ... әлем ... нақты сәйкестіктердің орнығуы» [5,232].
Символдың түрлі түсінігі оның ... ... ... ... ... ... ерте Блок ... символдар алғашқы
мағынасынан ерекшеленіп, абстракцияланып аллегорияға ... ... ... ... суреткерлерінің поэтикалық сөзге
деген қатынасын айқындады. Символистік поэзияның негізгі ... ... ... Бұл метафоралар символға ұласты.
И странной близостью закованный,
Смотрю за темную вуаль,
И вижу берег очарованный
И ... ... ... ... ... моем ... ... очи синие бездонные
Цветут на дальнем берегу.
(А.Блок)
Мұндай символдар қозғалысы ... ... ... поэзиясының
бейнелеу құралдарын жасауда мәскеулік «аргонавт»-символистер тобы ... ... ... ... ойлау ерекшеліктері түс арқылы
ажыратылды. Әр түрлі түстер ... ... ... ... ... ... ... философиялық ізденісінің көрінісі болса, көгілдір
және алтын түс арқылы бақыт пен болашаққа деген үміт көрсетіліп, қара ... түс ... ... мен апаттың белгісі болды. ... ... күту ... түстер символы арқылы берілді:алтын құбыр,
раушан жалыны, сәулелі күн және т.б.
«Жас символистер» мен жоғары ... ... үшін ... аспап құралына айналды. Дыбыс бейнелері арқылы ... ... ... ... ... ... ... поэзияға музыкалық ... ... ... болды.
Символистер музыкалық образдан дүниеге интуициялық көз ... ... ... ... тән ... және ... ... мен
символизмнің көркемдік әдісі Андрей Белыйдың ... ... ... ... ... ... ... теориясы бойынша
еңбектердің, филологиялық зерттеулердің авторы А.Белыйдың философиялық және
эстетикалық ізденістерінде әрқашан қарама-қайшылық көп, ал бірізділік ... ... ... ... ... ол ... мен
Шопенгауэрдің, Вл.Соловьевтың философиялық идеяларына қызықты; 1910 жылдан
бастап ойшыл Рудольф Штейнердің көзқарастарын насихаттады.
Ницше мен Шопенгауэрден әсер алған ... адам рухы мен ... ... ... ... ... ең көркем формасы музыка деп есептеді. «Музыка
жаңа кезеңдегі өнер, оның ішінде поэзия дамуының жолдарын айқындайды» ... ... жылы ... ... о ... ... атты шығармалар жинағымен
қатар А.Белыйдың «Золото в лазури» ... ... ... басылып шықты. Бұл
кітаптағы өлеңдердің негізгі ... ... оның ... Жинақ әлемді салтанатты сәулелендіретін көңілді бояуларға толы.
Жинақтың «Прежде и теперь» деп аталатын ... ... ... ... өте ... жасалған. А.Белый пэзиясына күнделікті өмір суреттері,
тұрмыстық суреттер, қала ... ... ... ... ... ... 1905-1907 ж.ж. төңкеріс үлкен ... ... ... ... ... мифі іске асырылмай қалды.
Ақынды қазіргі өмірдегі жағдайлар, шынайы өмір ... ... ... ... мәселелері – төңкеріс, Ресей, халықтар тағдыры болды.
1909 жылы ... ең ... ... атты ... кітабы жарық
көрді. Кітап Некрасов рухына арналып жазылды. Ресей, кедейлер, қорғансыздар
тақырыбы кітаптағы ең ... ... ... ... лирикасынан
ерекшелігі сонда, А.Белый өлеңдері абыржу мен шарасыздық ... ... ... ... («Россия») «Отчаяние» (1908) өлеңімен ашылады:
Довольно: не жди, не надейся-
Рассейся, мой бедный народ!
В пространство пади и разбейся
За ... ... ... ... и ... же, о ... сырое, в пустое раздолье,
В раздолье твое прорыдать.
Ақын халық лирикасындағы ... ... ... ... ... жеткізуде, халықтық өлең ... ... ол ... ... ... ... формалық шеберлігімен, ... ... сөз ... ... ... мәнді. Ал, ... ... ... сол кезде жазылған Отан туралы өлеңдеріне
жетпейді. Блоктың Ресей туралы ойлары оптимистік ... ... ... ... ... ... ... жылы «Урна» деген атпен А.Белыйдың өлеңдер кітабы шықты. Бұл кітап
басқа әдеби дәстүрлерге – Батюшков, ... ... ... ... Осы ... А.Белыйдың поэтикалық даму кезеңі аяқталды.
«Эмблематика ... ... ... А.Белый Риккерт философиясының
негізінде символизм жүйесін жасады. Ол «символизм - өзіндік қағидалары бар
«діни ғибадат» - [5, 158] деп ... ... ... символизмге
қарағанда діни символизмге жақын деп есептеді.
Орыс символизмі мәдениетінде ерекше орын алған ақын Юргис ... ... ... ... ... ... ат салысқан
ақын не «үлкен», не «жас» символистердің эстетикалық концепцияларымен толық
келіскен жоқ. Орыс ... 1917 ... ... оның екі ... ... ... ступени» (1911) және «Горная тропа» (1912).
Символистер әсерімен оның ... ... ... Ол ... - дүниені интуициялық тұрғыдан ғана ... ... ... ... ... ... ступени» өлеңіне жазылған
эпиграфында айқындалды;
Вся мысль моя-тоска по ... ... ... ... над бездной...
...Вся наша жизнь – как некий сон бесцельный
Вся наша жизнь – лишь трепет беспредельный...
За мигом миг в ... ... ... ... ... ... ... кто сумрачно дерзает,
Кто хочет смерть от жизни отличить...
Басқа символистерден ерекшелігі Балтрушайтис «таза» форманы ... ... ... тән ... ... ... проблемаларына
қызығушылық. Символист-ақындардың ішіндегі Е.Баратынский мен Ф.Тютчевтің
философиялық ... ... ... ... ... ... ... жж. төңкеріс үлкен әсерін тигізді. 1910 ... ... ... ... ... сенімсіздікпен қарады. Осы
уақытта дүниені трагедиялық ... ... ... 1912 ... ... ... «Лилия и серп» деген кітапқа жинақталып, 1948 жылы
ақын өлгеннен кейін Парижде басылып шықты. Ол орыс ... ... ... ... ... ... ақындарының
шығармаларын, литва халық әндерін аударушы ретінде танымал болған.
Ғасырлар тоғысында орыс ... ... ... ... ... ... ... Әдеби символизмнің қалыптасуы кескін өнерінде
«жаңа» ағымдардың пайда болуымен тығыз байланысты.
1910-жылдары символизм көркемдік ағым ретінде ... ... ... қозғалысты басқару мен дәуірдің көркем санасын ... ... ... ... Блок ... ... поэмасына алғысөз
ретінде: «1910 жыл – символизмнің ... Осы жылы ... және ... ... ағымдар пайда болды: акмеизм, ... ... - [5, 294] деп ... Бұл ... Блок дүниетанымы үлкен
дағдарысты басынан кешірді. Вяч.Ивановтың символизмді біртұтас ... ... ... сәтсіз болды.
Поэзияны символизмнің мистикалық тұманынан шынайы өмірге қайта әкелуге
талпынған ақындар тобы ... Бұл ... ... ... ... ... Топ ... А.Ахматова, Н.Бурлюк,
Вас.Гиппиус, ... ... ... т.б. ... ақындар
отырысына Н.Клюев пен В.Хлебников қатысып тұрды.
1912 жылы отырыстардың ... ... жаңа ... ... ретінде
қалыптасуы туралы мәселе шешімін тапты. Акмеистердің әдеби манифесттері,
теориялық мақалалары мен ... ... ... ... ... ... түрлі әдеби тағдыры бар, алуан идеялық көқарастағы ақындарды
біріктірді. Акмеистерді біріктірген нәрсе-символизм ... ... ... ... ... біртұтас дүниетанымдық және эстетикалық
жүйе құра алмады. Олар символизм мен акмеизмнің ішкі байланысын атап ... ... ... және ... атты мақаласында: «Символизмнің
орнына жаңа бағыт келді. Ол мейлі акмеизм, мейлі адамизм деп аталсын, бірақ
символизмнің орнын басуға ... ... ... Жаңа ағым ... ... оның ... ... беруі керек» - [8, 212] ... ... ... ... ... негізінде болды.
Қорыта айтқанда, символизм поэзияның дамуында, көркемдік сапасының
артуында үлкен роль ... ... бір ... ... ... ретінде бағаланды.
2 Қазақ поэзиясындағы символизм көріністері
2.1 Қазақ поэзиясының даму арналары және Мағжан символизмі
ХХ ғасыр басындағы ... ... ... аз ... жоқ, белгілі
әдебиет зерттеушілері Б.Кенжебаев, С.Қирабаев, Р.Нұрғали, ... ... ... ... ... ... де бар. Ұлттық әдебиет тарихындағы
өркендеу дәуірі осы екені баса айтылып, ... ... ... ... баға
берілген еді. Белгілі себептермен айтылмай, ... ... ... әлі де жарық көруде.
Қай заманда да, қай ... да ... ... ... ... бағытын айқындау – қандай ағымда немесе қандай ... ... ... ... ... байланысып жатады. Әлемдік
әдебиетте қалыптасқан жүйеге назар аударатын болсақ, ... ... ... ... туу, ... тарихы бар. Мәселеге осы қырынан келгенде,
біз әңгіме еткелі отырған Мағжан символизмінің ... ... зор. ... Мағжан ақын ден қойған ағымның Европада пайда болып,
Ресей арқылы қазақ топырағына қанат жайғандығын ешкім де ... ... ... ... ... ... үңілген әдебиеттанушы ғалым,
академик З.Қабдолов: «Олар оқырман көңілін оңай босататын иен ... ... жас ... құлаған қыстау.... секілді көріністерді суреттеуге,
әіресе, құштар болатын» [9, 345] – деп, ... Ал, ... ... ... ... ... Ш.Елеукенов былай дейді: «Өткен ғасырдың аяқ шенінде
дүние жүзі және орыс әдебиетінде декаденттік ағым ... Оның ...... ... малларме, Эмиль Верхари, Морис Метерлинк, Ресейде
Константин Бальмонт, Димитрий .Мережковский, Федор Соллогуб, жас Александр
Блок өз ... ... ... атын ... Символистер ақиқат
ауылын реальды дүниеден іздеу адасқандық деп жар ... ... ... ... шындықтың құпия сырын ашуға тиісті. Нәзік, қас-қағымда жалт
етіп өте шығатын сезімдерді қағып алып, сөз ... ... ... ар жақ ... ... ... дүниеден хабар алуың: әне, нағыз
шындағың сонда, - дейді. Тағы бір шарты – жаңа сезімнің символын таба білу»
[10, ... ... осы ... еліктеді. Бірақ оның еліктеуі жалаң емес,
жалпы ... ... ... атаулыға тән қасиеттерін ала отыра, оны ұлттық
эстетикалық ... ... таза ... ... байланыстыра
ұстайды. Сөйтіп екі арнаның асыл ... өз ... ... ... ... ... таба білді. Мағжан поэзиясынын сыршылдығы
мен сырлы әуезінің бар құпиясы осында жатыр.
Европа ақындарының бейнешілдік ағым-әдісінің ішкі әлемінде, сыртқы түрін
де, тез ... ... ... ... ... ретінде таныған ақын
туған халқының ... ... ... ... ... ... ... көптеп жазды. Көп ретте ақынның өмірден түңілуі ретінде
қабылданған бұл ... ... ... ... ... сергелдең
кезеңдердің ақын жүрегінде шемен болып қатып, поэзия арқылы зарлы саз болып
төгілуі еді. Ақынның символистік ағымды таңдауына өскен ... мен ... ... де аз болмаса керек.
Қоғамдағы сан ... ... ... ... ... ... тың ... әкелді, яғни жаңаша ... ... ХХ ... ... ... сан қилы ... оның ішінде поэзияға да әсерін тигізді. Мағжан ... ... ... ... ... зер ... сол кездегі
әдеби жағдайдан хабар береді: “Қазақ әдебиеті тоғыз жолдың ... ... бір жол, ... мың жол. Қазақ әдебиетін осынау мың ... ... ... ...... ... тұрмысы орыс тұрмысымен,
орыс тұрмысы арқылы Еуропа ... ... ... ... орыс
әдебиетінің екпініне, орыс әдебиеті арқылы әдебиетінің екпініне кез келуі
“таспен жапалақты ... да, ... ... ... да ... өледінің
кері”. Әрине, қазақ тұрмысы қирамақ, қазақ әдебиеті өлмек. ... ... ... ... өзі бір ... ... мың молда. Алыстағы Еуропаны
қоя-қоялық, көршіміз орыс ... ... Оның да ... ... осы күн ... ... Осы ... пролетариат төңкерісі дәуірінде,
кеңес үкіметінің өзінде орыс әдебиетінің мың бағыты бар. Бәрінің жалауы -
қызыл, ұраны - ... алды ... ... ... һәм оның бір
саласы әдебиет туралы түрлі бағыттың ұғымы бар. “Искусство бар, ән ... ... ... ... жоқ, ән болмақ емес. Бұрын болсадағы
бұдан былай болмақ емес” деген бағытқа ... ... [11, 56] деп ... ... ... ... ... еді. Ал осындай аласапыран кезеңдегі
өнер ... ... ... ... ... атқарар міндеті қандай болуы
керектігі туралы да ақын ... ... ... үстіне біз дүние астан-кестен болған заман адамымыз. Жұмыр жердің
бетінде шірік ... ... ... шығару үшін қылыш, найзаны ... ... ... әскердейміз. Әскер болуға міндеттіміз. Төңкеріс
ісі осыны тілейді. Бірақ майдандағы әскердің әрбір тобының, ... ... өз ... бар.
Қазақтың жазушылары да осы әскердің кішкентай бір қанаты. Үркердей бір
тобы. Олардың мойнында ... ... ... ... бес ... ... ... өз міндеті бар. Жазушыларымыз әскерлік міндетті
біліп, ақындық міндетін ... ... ... ... ... ... біле ... жалпы айғайдың екпінімен кетіп қалуы мүмкін.
Әдебиетті айғай ғана деп біліп, ақындықты үгіт-насихат деп ұғуы ... ... ... ... немесе дінсіздік,” жай бәуіл деп ұғуы
мүмкін. Үлгі боларлық орыс әдебиетінің түрлі тарауының біріне, ... ... не ... ... не ... құрып кететін сиырдың
шұбырындысына түсіп кетуге мүмкін. Осы мүмкіндіктердің шет ... ... ... бір пұшпағына жармасып жүрген бір тоғыз ойланып, ... ... ... ... ... ... деп ... [12, 57]
- деген ақын сөздері қазіргі айтылып жүрген ХХ ... ... ... ... ... ... ... бай тарихы, алуан стильдік тармағы ... даму ... ... ... ... ... ... қолынан келмейді. Ақын-жазушының баршасы бірдей дарынды бола
бермейтіні секілді, сөз өнеріне айтарлықтай соны сүрлеу қоса ... ... ... ... ширегінде жазба әдебиет дәстүрі жоғары ... ... кез. Осы ... ... ... ұлттық сипаттағы
таза символ мысалдары көрініп, символизмге бой ұру байқалды. ... ... ... ... зерттеу барысындағы
ізденістердің бастауы Ахмет Байтұрсыновтың “Әдебиет танытқышынан” табылады.
А.Байтұрсыновтың терминологиясына жүгінсек, символды ... деп ... ... ... ... сөйледі деуінің өзі иә, пердемен жасырып
сөйледі, иә, бернемен суреттеп сөйледі ... ... ... ... ... ... да ... болуының ықтималы мол, өйткені бернемен
сөйледі деп қазақтар сөздің өз мағынасын жасырып, өзге мағынамен ... ... - сол ... ... сөздің өзі. Бернелеу біткеннің
бәрінің лебіз мағынасынан басқа астыртын мағынасы ... ... өте ... ... ... береді, ия болмаса ұшығын ... ... ... ... ... ... ... мағынасының баяндауы,
шешуі бар” (9, 349(.
Ал, З.Қабдолов символды “астарлау” деп беріп, “бір нәрсені не құбылысты
тура суреттемей, ... ... ... бір ... теліп, жасыра жарыстырып,
бүкпелей бейнелеу, ойды да ашық айтпай, тартымды тұспалмен түсіндіру” - (9,
219( дейді.
Символизм ең ... ... ... классиктері Мағжан Жұмабаев пен
Бернияз Күлеевтің ... ... ... Осы ... ... ... басқа қаламдастарынан ерекшелігі- ақындық, азаматтық
болмысындағы қиялшыл, асқақ, түпсіз мұңға толы жаратылыс – бітімінде, ... ... ... мен әсем ... - (13, 18( ... ... ойға ... Қазақ поэзиясындағы жаңа өрнегімен көзге түскен
Мағжан өлеңдері ... ой мен сұлу ... ... ... ... ақыны Сәйфи
Құдаш айтқандай, “оның өзіне ғана тән үні, таңғажайып әуезді жыры бар” ... ... ... ... ... және ... идея” атты
монографиясында қазақ символизіміне арналған тарау бар. ... ... орны ... ... ... қызығы, Еуропа символизмі жарты
ғасырға жуық қом жинаса, оның Ресейдегі жаңғырығы жүзжылдықтың ... ... ал ... ... ... жаңбырдай бұл құбылыс қас-
қағым сәтте маңайын көкке малшындырып, тынысты тазалап, ... ... ... ... символизмі аяғынан тік тұра бастаған заматта, Еуропа
мен орыс символизмі ... ... ... ... ... ... өткеріп,
“жасарын жасап” үлгерген еді. Сондықтан Мағжан мен ... ... ... ... ... ... мен ... өміршеңі мен
өтпелісін саралап-сұрыптап пайдалану мүмкіндігін иеленді. Ең ... ... ... ... туын тіккенде, оны ... ... ... ... ... ... терең
байланыстыру міндетін мойынға артты” [15, 211] - деген пікірін білдірді.
Яғни олар әдеби ... таза ... ... ... ... таба
білді. Ең бастысы, олар қазақ ... мен ... ... ... ... ... ұлттық рухымен үндес болуын қарастырып ... жоқ, сол ... ... ... ... жете ... 1916 ... Жұмабаев Омбының Мұғалімдер дайындайтын семинариясын ... ... ... ... пайымдауынша, “Омбы
Мұғалімдер семинариясында оқи жүре, ол орыс поэтикалық ... деп ... жаңа ... ... ден қойды” (16, 281(. 1924-1927
жылдары ақын ... ... ... ... ... мәлім. Ол кезде институтты В.Брюсов басқаратын еді. Бұл жылдары
ол орыс әдебиетін, ... ... ... ... ... Орыс ... жете ... көпшілігімен достық қарым-қатынаста болады.
Мағжан поэзиясының көркі, ... ... ... ... суреткерлігі мен ойшылдығы оқырмандарды ғана емес, талай дуалы
ауыз зиялылардың таңдайын қақтырды, ... ... ... ... осынау құдірет күшін өз замандастары да толық мойындап, кейі
ашық, кейі жұмбақтап болса да ... та, ... та ... ... ... ... – Мағжанды өнерпаздықпен түйсініп, жанымен
түсінген ... ... ... ... ... сыни оймен айтқан
«Мағжанның ақындығы, Жүсіпбектің сыны» деген сөзімен бұл күнде ақындық ... ... ... ... қанатты сөзге айналған
Жүсіпбектің Мағжан ... ... ... ... 1925 жылы ... ... студенттерімен болған мәжілісте жасаған баяндамасында Жүсіпбек,
Мағжан шығармашылығын кең көлемде талдап, ... ... ... ... бар ... ... оның ақындық құпиясын ашып береді.
Ол Мағжанның ақындық өнері туралы: «Суретті, ... ... сөз ... ... ... ... ... суретші деп айтуға болады.
Суретшілік жағынан Мағжанды сөзсіз Пушкинге теңеуге ауыз барады», - ... рет ... ... әділ баға берген. Мағжанның ақындық
табиғатын тап басып таныған ол Мағжанды «ұлт ... яғни ... ... ... ... Оны Пушкинге теңеуінде де ақынның ұлттық биік тұғырға
көтерілгендігі негіз ... ... ... ... ... ... орыс ... көрнекті ақыны В.Брюсов те мойындаған. Ол да
Мағжанды «Қазақтың Пушкині» [18] - деп атаған.
Мағжанның ... бас иіп ... ... ... да ... деген бір
жақты пікірінен айнымағандардың бірі – М.Әуезов. Дарынды бағалай ... ... ... туралы: «Қазақ жазушыларынан, әрине, Абайды сүйемін.
Бұдан соң Мағжанды сүйемін. Европалығын, жарқыраған әшекейін сүйемін. Қазақ
ақындарының ... ... ... Европадағы мәдениет пен сұлулық сарайына
барып, жайлауы жарасқан арқа ... ... ... ... ... зор ... ... кестесінен келісімі мен күйшілдігіне қарағанда
бұл бір заманның шегінен ... ... ... ... ... ... ... түбінде әдебиет таратушылар газетпен қосақталып,
күндегі өмірінің ... ... ақын ... ... басып озып,
ілгерлеп кеткен ақын болады. Әдебиет үшін ... ... ... болмай нәрлі
әдебиет болуға жол жоқ. Сондықтан бүгінгі бар жазушысының ... ... ... ... ... анық ... ... сөз – Мағжанның сөзі. Одан
басқамыздың бәрімізді күмәнді, өте сенімсіз деп ... [19] - ... ой ... ... ... ... иесі ... бұдан артық
жеткізу мүмкін емес. Дегенмен, ақын осы биікті қалай бағындырды? - ... ... ... ... енді ғана ... бұра бастаған тұста Мағжанның ... ... ... алдынан шамшырақ боп жанған бір ... кету ... ... 1909 жылы ... оқырмандарының қолына біріндегі
ойды екіншісі жалғастырған, бірін екіншісі толықтырған, ... ... ... ... ... үш ... тиді. Олар: Абайдың
өлеңдер жинағы, Ахметтің "Қырық мысалы", Міржақыптың "Оян, ... еді. ... сол ... ... ... әлеуметтік өміріне, тағдыр-талайына,
күйініші мен сүйінішіне тән бар мәселе қамтылды десек, артық ... ... ... ... ... ... ... құдірет деп білген
ақынның айтар ойын, барар бағытын айқындап ... ... асыл ... жыр ... ... отыра, жас ақын өз жолын іздестіруге
ұмтылды. Оның ... ... ... (1912) ... ... міне осындай
ізденістер нәтижесі еді.
Сондықтан да ақынның түгелдей ұлттың қамын ойлаған өлең ... уыз ... ... ... тылсым сырларын жырласын,
ағартуды өзек етсін, ... ... қиын ... сөз етсін, Ресейдің
отаршылдық озбырлығын ... ... сан ... қарамай,
ортақ желі біреу ғана болды, ол елінің тағдырына ортақтастықты ... ... ... таң", "Зарлы сұлу", "Туған жерім сасық көл",
"Балалық шақ", "Қазағым"т.б. жас ақынның, ... ... ... ... ... бір сәтке де елін ұмытпайтын ақын жүрегінің ... ... ... ... ... ... назар салайық:
Жұрттың қамын көп ойла,
Уайым қайғы жеп ойла!
Артта қалған сорлы жұрт
Алға бассын деп ойла!
Аты ... ... да, заты ... ... ... қанат қаққан бала
қыранның шаңқылы естіліп тұрған жоқ па?! Бірте-бірте ... үні ... ... ... ұласты.
XX ғасырдың басында Ресейде Ницшенің есімі ғана емес, еңбектері де
барынша ... ... ... ... ... былай қойғанда, 1909-
1912 жылдардың аралығында Мәскеуде оның үш томдық толық шығармалар жинағы
жарыққа ... ... сол ... ... ... ... орыс
қауымына танылуына және оның еңбектерінің таралуына өздерінің зор ықпалын
тигізді. Орыс ойшылдарының ішінде ... ... ден ... ... ... ... Олар поэзияда ұстанған бағыттарында ғана ... ... да ... ... ... тырысты. А.Белый «…Ницше –
символист, ең алдымен ол өзінің шығармашылығында символист; …оның идеялық-
философиялық ... ... ... қайта оралу»,
«Заратуштра үңгірі» - тек қана діни-көркемдік символдар» (20, 165( деп ... ... ... ... өз ... ... ... Бұл идеялар
сол кездегі көзі қарақты қауымды елең еткізгені баршамызға белгілі. Сол
кезде орыс ... ... жете ... ... да Ницше
ілімінен хабардар болғанын қазіргі әдебиет зерттеушілер ... жүр. ... ... ... ... әсері ең әуелі орыстың символистік
поэзиясындағы көркемдік кестелер арқылы ... ... ... ... бар екенін Мағжан мен Бернияздың шығармашылықтарымен таныс адамдардың
барлығы пайымдайды. А.Блок, К.Бальмонт, В.Брюсов сынды ... ... ... ... ... символистік поэзияның көркемдік
әдісін шығармашылықпен қазақ өлеңінің табиғатына шебер енгізді.
1922 жылы Бернияз ... ... ... ... "Мағжан Жұмабаев
өлеңдері" атты кітабы мен 1923 жылы Сұлтанбек Қожанов басшылығымен Ташкент
баспасынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... бір тума ... өзіне ғана тән үні, ... жыры ... ... ... паш ... ... ... өлеңдер ғасырлар тоғысында орын
алған тарихи оқиғалардың, аласапыран ... ... ... ... ... ... ... арпалысқан ақынның жан жүрегін жарьш
шыққан жырлар еді.
Бұл кездегі ақын шығармаларынан жан-жақты ізденіс көзге шалынады. Ол тек
алдыңғы аталған ... ... ... ғана ... Орыс, Европа
ақьшдық мектептерінен өзіне қажетті өлең өнерін ... ... ... ... бір леп ... ... Және де көп ұзамай бұл ізденіс
өз жемісін берді де. Яғни әлемдік ... ... ... орын ... ... ... әуезді үні Мағжан ақындығымен біте
қайнасып, қазақ поэзиясындағы сырлы дүние ... ... ... ғана тән
өлең өрнегін қалыптастырды.
"Өзінің қайталанбайтын ерекшелігімен М.Жұмабаев поэзиясы А.Ахматова,
Б.Пастернак, А.Блок ... еске ... [14] ... Башқұрттың халық
ақыны Сәйфи Құдаш.
Мағжан замандасының, оның шығармашылығымен жақсы таныс жанның бұл
пікірінде ... ... бар. ... ... ... мен ... ... зерттеп жүрген Шериаздан Елеукеновтың төмендегі ойларынан
Сәйфи Құдаш пікірінің бар сыры ... ... ... ... ақын әр қилы күй ... Аумалы-төкпелі заман
зардаптары, жастық жалын дәуреннің сәтті-сәтсіз хикаялары нәзік, ... ақын ... оңай ... жоқ. Осы ... ... айтқанда,
1920 жылдың орта белінде жазылған «Жан сөзі» өлеңі айтылғанға бұлжымас
дәлел. Ақын өз ... ... ... ... социализм атын
жамылғы еткен тирания тамұғын сезгендей алабұртады. Енді ол сол үрейлі де
үркек, қайғылы да қатал ... бар ... тап ... ... іздейді. Іздей жүріп жоғын романтизмнің жаңа ... жас ... ... [10, ... жаңа ағым қазақ поэзиясы топырағына қолайлы, қонымды бола алды ма?
Қазақ өлеңі ... сол ... тіл ... мүмкіндік табыды ма? Мағжан
шығармашылығының екінші дәуірінің өлеңдерінен біз осы сұраққа жауап ... ... ... ең ... ... да ертеректе оған күйректілікке салынбауға
кеңес берген. Ақынға: «Сен – қазақ әдебиеті көгіндегі күнсің» дей ... ... «сен ... ... ... ... сенен кеудемізге рух пен қуат құйып, дертімізден айықтыратын, бақытқа
бастайтын сөз күтеміз» [21] - ... ... ... пен ... бір ... ... осымен доғаруға болмайтын сияқты. Өйтсек, Мағжан
Жұмабаев – ... ... ақын ... ... ... сөзсіз. Ал
ақын шығармаларын түгел шолғанда, ... ... ... ... Оған тағы бір
қиянат жасап алуымыз әбден мүмкін.
Сонда шындығы қайсы? Шындығы сол, ... бой ұру – ... ... ... ғана тән. Оның ... бірқатар
өлеңдерінде ғана. Кезеңнің аяқ шеніндегі өлеңдерінде ... ... ... ... Сонсоң символистік өлеңді тура мағынасында түсіну, ... ... беру ... ... ... ... Е.Тілешев қазақ ақынының символизмге баруының
жоғарыда көрсетілген себептерден басқа бірнеше себептерін атап көрсетеді:
“Жұмабаев өлеңнің сыртқы түріне ... мән ... ... ... ... ... ... дейін-ақ романтикалық шығармаларында өлеңнің түрі
саласында бірқатар ... ... яғни ... бұл бағыттағы
суреткерлік тәжірибелері символизм тұсында ... ... ... ... бастады. Символизм Мағжанның осындай ізденістерін одан әрі күшейте
түсті ... ... Ал, ... ... ағым ... ...... келістілігі мен кемелділігі. Екіншіден, оның романтик ақын
болуы да ... әсер ... ... ... мен тарихын
зерттеушілер оның романтизммен байланысын атап көрсетеді. Тіпті ХХ ғасыр
басындағы орыс әдебиеттануында оны ... деп ... да ... ... ... де негізінде дүниені идеалистік тұрғыдан
қабылдау, бейнелеу жатыр. ... ... өз ... ... ... салыну, трагедиялық күйлерге түсу романтизмге қалай етене
жақын болса, ... де жат бола ... ... ... Мағжанның дүние дидарын трагедиялық кескінде қабылдау бейіміне –
оның жеке өміріне де ... ... ... Ақын ... ауыр ... ақын ... ... түсіруі, лирикасындағы жан-жарасын бейнелейтін
сәттерді тереңдетіп жіберді. Кезінде Мағжанның сыншылары теріс түсінікке
айналдырған ақын өлеңдеріндегі уайым, мұң, ... осы ... ... Ол ... ... тапқан, қиялдан жасаған әлемі емес – Мағжанның
өмірінен өрілген шынайы тебіреністері еді” [22, 100].
Ақынның символистік ... ... ... ... ... ... ... тиесілі жиырмаға жуық өлеңі бар. Атап айтсақ, ... ... ... ... ... ... ... “Мені де, өлім,
әлдиле”, “Жан сөзі” т.б. Қаламгердің символға құрылатын шығармаларының дені
табиғат лирикасының үлесінде.
Символистердің лирикасына тән ... ... ... ... ... ... ... А.Абраменко [23, 68] өз еңбегінде
атап көрсетеді. Мысалдарға жүгінсек, ... ... ...... ... “Менің жалғыз Отаным – еркін жаным” - дейді. Осы сипат ... ... ... ... ... ақындық “мен” көзге ұрады.
Мысалы:
Өзім – патша, өзім – ... өзім – ... ... не ... деп тергейді?
немесе:
Өзім – тәңірі, табынамын өзіме,
Сөзім – құран, бағынамын сөзіме -
деген жолдардан барлық символист ... тән ... анық ... – күн ұлы, көзімде күн нұры бар,-
деп толғанған лирикалық қаһарман болмысынан оптимистік сенім ... ... ... Мағжан қаһарманы жалғыз бір адам болып үн қатып тұрмағаны айтпаса
да түсінікті. ... ... ... ... ... осы ... ... алғаны жөн тәрізді. Алаштың еркіндігі
мен рухани азаттығын көксеген ақынның ... ... ... ... ... символизмінің тың сипаты дей аламыз. Осылайша «өз» ... ... ... қазақ символистері де өздерінің алдындағы
нұсқаушыларынан бір де бір ... Өз ... ... ... ... ... таба ... ақындардың шығармашылығындағы
эуроцентристік ... ... ... ... аударайық:
Арыстанмын, айбатыма кім шыдар?
Жолбарыспын, маған қарсы кім тұрар?
Көкте – бұлт, жерде – желмін гулеген,
Жер еркесі – желдің ... кім ... [24, ... ақын ... ... да ... ұқсас шумақтармен,
оларда айтылатын идеялардың бар екенін айтуымыз керек. ... ... ... ... идея - ... ... келеңсіз
құбылыстармен күресуге бел буған лирикалық қаһарманның жан дабылы ... ... ... ... ... өзін ... тіршілігінің
ең күшті, қуатты, азулы тіршілік иелеріне балаған. Өлең шумақтары дамыған
сайын лирикалық қаһарманның өн-бойындағы күш те ... ... ... өн ... динамикалық қозғалысты біз оның ... ... ... ... ... ... көреміз. Дамыған үстіне
дами береді. Градация арқылы прогрессшіл рух танытатын қаһарман ... ... ... ... ... ... түріндегі күштер ретінде
танылса, ол келесі сатыда ... ... ... ... яғни ... айнала бастаған. Одан әрі лирикалық қаһраманның нақтылы ... ол ... ... діни-философиялық көркем тұлғаға
айналған. Мағжанның көркем образы жер ... ... ... Міне осы ... ... ... ... мен жыраулар әдебиетінің лирикалық
қаһармандарының арасындағы ерекшелікті тануға болады. Ол ... ... ... ... санатына көтерілген.
Мейірленсем – сегіз жұмақ қолымда,
Қаһарлансам – ... даяр ... ... ... ... бе ... әлсіз адам ұлына?! [24, 79].
Ницшенің «Заратуштра осылай деген» кітабындағы кейіпкердің де ... ... ... ... мәні мен ... ұқтырғысы келген жан
арпалысы бар. Осы ... айта ... бір ... ... танылатын әлемдегі хаостардың барлығын түзетуді тылсым бір
табиғи күштерден іздейтіндігінде. Және де сол тылсым күштердің ... ... ... ... мен ... ... ... жатыр. «Мен» тұлғасының негізі сол тылсым күштердің бастауы
бола алатындығында жатыр. ... ... де ... ... ... ... ... қазақ классигі ұғынған болатын. Оның «мені» тіршілікке
деген танымдық қатынастан алшақтап «жаратушылық» ... ... ... ... ... енді ... кезің келді деп өзінің
құдіретін паш еткен. Ол ... ... ... «Ницшенің
Заратустрасы да – ақырзаманға таянған адамзатты (XIX ғасырдың аяғында
Еуропаны ... ... ... ... ... отыр) құтқарушы
тәңірі-тұлғаның балама бейнесі; көш бастайтын серке; ескілікті жайратып,
жаңаны жасаушы; ... ... ... ... да ... қол ... ... алыстан мәңгілік менмұндалап тұратын асьл
идеалдың сұлбасы». Мағжан лирикалық қаһармандары да белгілі бір ... ... ... персонажына ұқсас екендігін байқауға болады. Олар
да үстем, үкімдар мінезді; төңірегіне төбеден көз тастағанды, ... ... ... ... ... ... ... өн бойынан
лаулап сезіліп тұрады. Мағжан ақынның символизм бағытын меңгеріп кетуіне
және құлшына жырлауына, Ницше ілімін ... ... ... оның ... ... керек. Себебі «мен» образы халқымыздың көне ұлттық табиғатында
барлығын бәрімізде білеміз. Түркілердегі өміршең рух, табиғаттың ... және ... ... табыну соның барлығы ақынның санасында
өзінің ізін қалдырған ұлттық болмыстар. Күннің дүниеге жалын шашатын, ... ... ... ... барлығында да қолданылған. Мағжанның
лирикалық қаһарманы «Көкте ... ... ... ... ... А.Белыйдың
айтуы бойынша «көркем шығармашылық тарихында кездесетін екі ... ...... Гелиостың (Күннің) образы. Ол өзінің әлемге жарық
шашатын жарқын қырымен ... ... ... ... ... айналған» [25, 185]. Күн орыс ақындарының жырларында да ... ... ... ... сақтай отырып, жаратушының
жарқын бөлшегіне айналған. Ол жер бетін қараңғылық қаптаған уақытта ... ... ... ... ... күш иесі ретінде көрінеді.
Заратуштра өзінің үңгірінен шығып келе жатқан уақытта жалпақ жалғанға жарық
шашып ... ... ... көрген кезде оның осынау бір мейірімді қалпына
жер бетіне нәр ... ... ... ... серпетін,
қараңғылықты қуатын күшінен өзінің бойында бар жасампаздықты байқайтынын
Ницше өзінің кітабында ... ... Бұл ... таза ... бой ... ... процесстер негізінен туындай
отырып, Сұлтанмахмұт шығармашылығынан да орын ... да ... ... ... ... ... нәпақа-несібесінен құр қалған, «не
елші» - ... жоқ, «не жол ... ... - ... жоқ ... ... «бір ... шетке теппей, рақым қыл» деп Аллаға жалбарынса,
«Көкшетау» атты ... ... ... ... ... Енді отар ... өзінің мойнына миссиялық міндет жүктеп, аңыз бойынша ... ... ... ... ... ... ... ел
ететін, аңыздарында Тұр (Синай) ... ... ... ... Мұса
(Моисей) пайғамбардың кейпіне кіреді. Өзін Мұсаға баласа, Көкшені Тұрға
теңестіреді, ал өлеңін сиқырлы асатаяққа барабар ... ... ... біп-биік.
Қою қара көк бұлт,
Жайнап, ойнап, құлпырып,
Көкшетауды тұр сүйіп [24, 135].
Тау жақсылықтың бастауы, тазалықтың, асқақтықтың, пәк ... ... ... ... Ақын ... басқа тауды емес табиғаты сұлу, жері
бай Көкшетауды тақырып етіп алған. Өлеңнің негізгі ... ... ... ... «Мен ... ... ... тамырлас. Ол бұл өлеңінде өзінің
идеясын ашық жариялайды. Халқына ... ... ... апаттан аман алып шығатын күш-құдірет алғысы келетінін айтады.
Жалпы пайғамбарлық ... да ... ... орны ерекше. Тау ол
өзінің асқақ тұлғасымен Көк ... ... ... ... жер мен ... баспалдақ ретінде қабылданған. Ерте кезде адамдардың түсінігінде
тау киелі ұғым ретінде қалыптасқан. Егерде алып ... ... ... ... ... асқан шағында пайғамбарлық іздеп тауға кеткені
белгілі, Ницшенің Заратуштрасының үңгірі де таудың ішінде. Шығарма басында
ол ... ... ... ... ... келеді. Нұх пайғамбардың
кемесі тоқтайтын жер де тау – Қазығұрт тауы. ... де ... ... тауды мекен қылғанын білеміз. Яғни діни-мистикалық ұғым бойынша
таудың Алламен адам ... алып ... ... ... ... Сонымен
қатар таудың адам дауысымен жаңғырып, белгісіз дауыстар шығаратын физикалық
ерекшелігі де ... ... сол ... ... ... түскен
тәрізді. Яғни Мағжанның лирикалық кейіпкері ... ... ... ... образына көбірек ұқсайды.
...Көкшеге мен де шығамын.
Аяқ басып Арсыға,
Жүгіріп барып қасына,
Тәңірінің тілін ұғамын [24, 135].
Ол өзінің жан әлемінің тылсым құпиясы ... жер ... ... ... алған.
Мағжанның кейіннен табылған «Iңiрде» атты өлеңi символдық ... ... ... ... туынды. Бiз iңiр суретi Мағжан бейнелеуiнде ... ... ... мәселеге назар аударып көрейiк. Суреткер ақын
iңiр бейнесiн сөзбен салғанда өзiнiң ... ойын тың ... ... ... ... күн жеттi,
Сұр бұлтпен бүркенiп,
Өлгенiне өртенiп
Көк жүзiне қан септi-
деп бейнеленген суреттен трагедиялы жай аңғарылады. ... ... ... ... хабар бергендей. Яғни Мағжанда айтылар ойдың
басқаша ... ... ... ... ... “өлу” сияқты
сөздердiң эмоционалды мәнi күштiрек. Ақынның халық ... ... ... үнi осы ... ... ... ұясына қонуы - көрiне кiруi
, қызарып барып батуы – «өлгенiне ... көк ... қан ... ... Iңiрдегi көл суретi су алған келiншектiң әр қимылы мен көңiл-
күйiне сәйкес әр түрлi ... ... ... қамыс желектей,
көл қалғыған бөбектей...// Күлiп жатты көл-бөбек...// Тырс-тырс қағып
таңдайын... Соғып жарға ... ... ... ... ... ... ... «қоңыр» түстер ақынның меңзеген ойын айқындайтын
белгiлер болып ... бұл ... ақын ... ... ... ие. ... бояулар ақынның және лирикалық ... ... күй ... ... роль ... тұр. Символистер шығармашылығында түр-
түстің әрқайсысының өзіндік мәні, ... бар ... ... ... суретiн
берудегi кейiптеулер де өз орнын тауып тұрған детальдар. Мысалы ... ... ... ... ... ... бiр сәтiн жанды қалыпта
әсерлi бейнелеудiң тамаша үлгiсi. Ақынның ойы мен ұғымындағы iңiр, жай iңiр
емес, ... бір ... ... ... тұрғандай. Қазымыр ене,
қорғансыз келін халі ... ... өмір ... отырған дәуірінің бейнесі
тәріздес. Ақынның ишаралап отырғаны – саясаттың ... ... ... қыспаққа алғандығы.
Ұлттық поэзиямызда табиғатты суреттеудiң озық ... ... ... ... ... ... бейнелеуде ұлы ақын ешкiм
бармаған тың тұстан өзгеше өрнек ... Абай ... ... өз жалғасын
тапты. Абайда iшiнара көңiл-күйдi бейнелеп, негiзiнен фон ... ... ... мен ойға ие жанды бейне болып құбылады. Поэзияның әр ... ... ... алмағаны кемде кем. Символизмге бой ... ашып ... ... ... сол ... бір ... оның аясында
ғұмыр кешкен жүрегінің шері бар келін арқылы ишаралап көрсетеді. А.Блок
тұжырымына ... жай ... көзi ... ... ... ... ... қабатын ғана көрмей, оның ар жағындағы ... ... сол адам - ... [25, ... М.Жұмабаев суреткерлiгiнiң
қыры мен сырына үңiлгенде, ең ... ... ... ... ... сезiнгенiн бейнеге айналдырудағы шеберлiгiне ерекше назар
саламыз. Уақыттың бiр мезетiн суреттегенде ақын ... ... ... оны өз әлемiне ... ... ... ... Бұл ... мына бiр ... келтiре кетуге болады: «Лирикада субъект
затты өзiнiң аясына алып қана ... оны ... ... ... ... ... ... тiл бiтiрiп, образ бередi, ... ... ... ... ... ... тың әуесiне шығарып, өзгеше өмiр
бередi» [2, 43]. Белинскийдiң пiкiрiнше, ... ... ...... ... рабайсыз ұзақ болмауы тиiс және болмауы да ... ... ... бермек түгiл, оқушыны жалықтырмақ» [26, 44].
«Ақын қашан да әлемге әр түрлi қатынас жасағысы келедi және оны әр түрлi
қабылдағысы ... ... ... әр ... ... ... [25, ... тұжырымға сүйенсек бүкпесіз ақиқатты, түйсік сезінген шындықты ... ... ... ... сол ... ... алатын әдіс-тәсілді
іздейтіні де шындық. Осы негізден келгенде ... ... ... ... ... шиеленістер тұсында өмір кешкен Мағжанның тұспалға,
ишараға жүгінуі ішкі рухани қажеттіктен туындағанына көз жеткіземіз. Ғалым
Ш.Елеукенов М.Жұмабаевтың ... ... ... ... ... ... қарастыруды ұсынады да, оларды былайша жіктейді:
Бірінші, қоғамдық күштерді белгілі символдармен бейнелеп, сол арқылы
оқырманына әсер ету. Оған ... ... ... ... ... болып
бейнеленетін Бостандық, Азаттықты сүйгіш Гүн, Керітартпа Түн баласы
бейнеленетін өлеңдерін атауға ... ... ... ... ... ... ауытқу жайын, перілерді
бейнелейтін өлеңдері жатады;
Үшінші топтағылары осыған ... ... ... ... ... ... ... кездесетінін кезінде М.Әуезов те атап
көрсеткен ... Сары ... ... ... ... ... ... ақын
шығармашылығының бір арнасын құрайды.
Төртінші топқа жататын бұ ... мен о ... ... ... ... әлемнің рухымен тілдесуді жанымен қалайтын шығармашыл
тұлғаның түйсік әлемін ... ... ... [27, ... ... ... ... өлеңдерінде сезім дүниесінің
жұмбақ, бұлдыр ... ... Жан ... ... ... ... тың сөз тіркестері, дыбыс үйлесімін ... ... ... ізденістерге бой ұра отырып, ... ... ... ... ... ... сезімдердің шарпысуы,
тоқтаусыз ағылатын эмоциялык көңіл-күй өлеңдердің көркемдік мәнін арттыра
түскен. Шығармадағы көркемдік критерилері оның ... ... ... ... ... ... ... объектінің өзінің эмоциялық көңіл-
күйіне бейімдеп, оларды сезім ағынымен шомлдыруы ... ... ... ... екіұдай пікірлердің бар екенін ... ... ... ... ... ... батыс мәдениетінің күні
бітті деген пікірдің қалыптасуына ««Еуропаның сөзі» ... ... ... ... ... ... болды» - деген Ж.Аймауытов айтқан пікірден
бастау алған күні бүгінге ... бар ... Ал ... ... ғалым
Е.Тілешев өлеңдердің жазылу уақытын айғақтай келе «6ілімді, тарихқа көзі
ашық, әpi өз дәуірінің саяси-әлеуметтік жағдайын ... ... ... ... ... де ... ... Ал Бақыткамал ... ... ... ... Екі ... ... ... идеялық ұқсастықтарды іздейді [28, 87].
Ғылымда әркімнің шығаратын өз гипотезасы бар. ... ... ... ... ... поэтикалық өрістеуі, Е.Тілешев
дәуірлес тұлғалардың санасындағы тарихи процестердің, ... ... ... болатыны, Б.Қанарбаева тарихи тұлғалардың
шығармашылықтарындағы ой ... ... ... ... осы үш ... де ... жері – шығармалардағы символизм
тудыратын ұлттық идея, ақынның аталмыш бағыттағы жаңашылдығы.
От циклындағы өлеңдерді бұлай топтастыруды ... ... бері ... ... ... ... ... ақындардың өлеңдері циклға
топтасатынын Еуропа және орыс әдебиет зерттеушілер жазды. Осы ... цикл ... ... ... гөрі ... ... композициялық тұтастықта қарастырған жөн деп санаймыз. «От»
циклының орналасу ретін:
1) “Пайғамбар”
2) “От”
3) “Күншығыс” деп алуға ... бұл ... ... эмоциялық сезім-күйдің динамикасын,
шығармалардың логикалық, баяндаушылық сипатынан іздейміз. Осы ... ... ... ... ... ... сипатта жазылды. Діни
сенім бойынша Алланың елшісі болатын ... ... ... сол ... ... құтқарушы, жаратуышының елшісі, жалпы
жақсылық атаулының бастауы ретінде ... ... ... пайғамбар
тақырыбына тоқталмас бұрын жалпы әдебиеттегі осы тақырыптас өлеңдер назар
аударсақ олардың басы ретінде Пушкиннің “пайғамбар” ... ... ... ... “пайғамбар жаны құлазып отырғанда оның алдына алты
қанаты бар Алланың көмекшісі ұшып ... Ол ... ... оның ... ... көзін ашады. Құлағын сипағанда жер бетіндегі тіршілік
атаулының қалай ... ... ... яғни ... ... ... ... көрінеді. Пушкиннің пайғамбары жекелік
сипатта, жалғыз лирикалық кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтардың негізін түбегейлі шешуге
ұмтылады. Оның мақсаты жалпы адамзатты, жер бетін қара түнектен құтқару.
Яғни ақын ... ... ... ... ... ... ... күнмен таласып дүниеге жаңа арай шашады деген ұғым қалыптастырады.
Оның поэзиясына тән ... бірі ... ... ... тұрғыда түлеп, жаңа қырынан көрінуі екенін ерекше ... ... ... ... отты ... Гун ... ... от боп ойнап мен туғам [24, 52] -
деп тебіренген ақын ұлы ... ... ... гун ... Күннен туған етіп
суреттейді. Күн мен түнді шендестіре отырып, түнді қасірет, күнді жарқын
өмір сипатында ... ... ... пайғамбарды жеңімпаз, жасампаз қаһарман
ретінде көрсетіп, түн баласын “әзәзілге табынған”, ... ... ... ... ... ... ... “Тәңірісін өлтіріп,
табынатын басқа тәңір таппаған”, “Тәңірінің сүйікті ұлы ... ... ... ішкен” деп бейнелейді. Осыншама қасірет пен апатты
тудырушы түн ... ...... ... ... ... пайғамбар дейді:
Күншығыстан таң келеді – мен келем,
Көк күңіренед: мен де көктей күңіренем.
Жердің жүзін ... ... ... нұр ... Күн ... [24, ... үміт пен шаттықтың, шын мәніндегі кіршіксіз өмірдің символы
ретінде бейнелеген ақын күн мен отты өзі ... ... пір ... ... ... ... пен Күншығыс бір-біріне қарама-қарсы географиялық
ендіктер ғана емес, олар ... пен ... ... пен зұлымдықтың
символдары. Сол кездегі қоғамдық тартыс қалыптастырған, ... ... ... бұл өлең заманауи мәселелерді көтереді.
Халық басындағы қайғы мен мұң батыстан келетіні, оған ... ... ... ... ... ... ақын өлеңіне арқау болған. Ақынның
көтерген мәселеге келу сферасынан қарастырғанда көретініміз, бірінші ... ... ... Күнбатыстың суреткер бейнелеген, оқырман көз
алдында, көңіл санасында ойнатқан картиналық сипаты бар. ... ... ... ... ... ... өзінен жалғасуын қалайтын ішкі
логикалық тартылыс бар.
Қап-қара түн. ... ауыр жер ... түн. ... түн ... ақ ... бір ... ... келемін, мен пайғамбар – Күн ұлы [24, 52].
Өлеңнің аяқталуынан қалай да біреудің келетіні, және оның арай ... ... ... ... ... тәрізді. «Пайғамбар» өлеңіндегі
Күнбатыс картинасы поэтикалық динамикада бітті де, шығарманың ... ... өзі ... ... ауысты. Мағжан күнбатыстан бас көтерген
империалистік соғысты тұтандыруыш топты – Мережковскийдің бейнелеу ... ... деп ... ... Бұл шығармашылықтағы тамырластық қана
емес, идеялық ... ... ... Отты ... пен жылудың, қуаныш пен
бостандықтың қайнар көзі түрінде көрсете отырып, отқа, жалпы жарық әлеміне
қарсы қараңғылықты ... ... ... ... ... пен жарық,
батыс пен шығыс арасындағы бітіспес тартыс, қайшылықты жырлау ... ... ... ... ... ... түрінде бейнелеп, ондағы
өмір мен тіршілікті ... ... деп ... ақын өзі ... ... ... сипатын “күнбатысты шаң басқан, қан басқан” түрде суреттейді.
Өлең «Менің» өзін таныстыруынан ... ... ... ... ғана ...... өзім – от,
Сөзім, қысық көзімде – от
Өзіме өзім табынам
Жерде жалғыз тәңірі – от,
Оттан ... ... жоқ [24, ... ... «Мен ... – күн ұлы» ... ... өлеңде сол
қалпында ойды іліп әкетіп «Күннен туған баламын», - ... ... ... ... ой айту бар. ... ... - өзін ... отқа айналған «Мен» Күншығысқа қарап тіл қатады:
Қысық көзді Күншығыс,
Бұл тұруың қай тұрыс?
Серпіл енді, алыбым!
Күңірентіп жерді ыңыраншы
Күнбатысқа көз салшы
Көрдің бе қанның ... шаң ... емес қара қан ... [24, ... ... ...... жазылуындағы жалпылама
бейнелеушілік суреттеу - Күнбатыс картинасы, бірінші жақтағы өзін таныстыру
– идея-образ «Оттың» монологы, екінші жаққа ... айту - ... ... ... ... ... сарында жазылған шығармалардың ішкі
үйлесімділік сезім ... ... ... эмоциялы сезім-күй
динамикасы өлең композициясына әсерін тигізіп, оның жүйесін ... ... ... ... сананың ағымы, сезім желісінің
динамикасы бірлепті, жұп-жұмыр композициялық құрылымға айналдырады.
Романтикалық ... ... алып ... ... ... ... деуге болады, оған тағы бір айғақ замандасы айтқан
«өлеңді ... ... ... ... ... пікір.
Өлеңдерінде өткен ғасыр басындағы ... ... ... білуімен дараланады. Европадағы мәдениет пен өркениеттің
әлсірей бастаған кезеңі еді. Орыстардың жапондардан ойсырай жеңілуі, елдегі
материалдардық жағдайдың күрт ... алып ... ... ... ... ... саяси жағдайдың бүкіл Европада өзгергенде
де өзгермей ... ... ... ... 1905-1907 жылдардағы
төңкеріске алып келген еді. 1917 жылы ... ... ... өз ізін ... ... ... адамзат
тарихының бетіндегі өзгерістер ақынның дүниетанымы түрғысынан автордың
санасында қордаланып, пісіп, жетіліп көркем ... ... ... ... ... ... жаңа таңы аттаған.
Түнеріп жүр түннен туған перілер,
Тәңірісін табынына таптаған.
Білген емес иман деген не нәрсе,
«Қарын» деген сөзді ғана жаттаған.
Тәңірінің сүйікті ұлы ... ... ... ... ол... [24, ... ішкі ... ... өзгерістерді игеруімен
ерекшеленеді. Тарихи процестерді, яғни ... ... ... ... бейнелеу яғни символизмді құрайтын басты әдіс-тәсілдерге
барған. Бұлар тақырыптың кең ауқымды күрделілігінен туындайды. Жинақтау,
арқылы ... ... ... ... ... ... ... циклдағы Күнбатыстың күн өтті деген идеясына тарихи-
әлеуметтік, қоғамдық-саяси ... әсер ... ... ... ... қуатты бейнесін суреттеуі, оның қарым – мүмкіндігі туралы
айтқандағы ой ... ... ... бір ... ... жағдайлардан туындауы керек. Оның ... ... ... ... ... күш-қуаты жауының
– Күнбатыстың азып-тозып әлсіреуінен ғана ... өз ... - ... да сол ... ... өсу ... ... деген ой түйеміз. XX
ғасырдың басында шығыста атап айтқанда қазақ даласында ... ... елді ... ... ... ... ... мойын сұңған ел, араға 50-60 жылдай уақыт ... ... да 1916 жылы ... ... Оқыған білімді қазақ
зиялы қауымы, қоғам және саяси қайраткерлер шықты, ел ... ... ... ... ... ... ашылды, газет-журналдар
шығарылып, кітаптар бастыру қолға ... Ең ... елді ... білетін
көзі ашық Патшалық Ресей Думасына депутат ... ... ... ... Ленинмен Сталинмен тең дәрежеде сөйлесетін тұлғалар шықты. ... аз ғана ... ... ... ... ... ... шығармашылығында жоғары амбициялы, пассионарлық күшке ие бүкіл адамдық
ізгі қасиеттерді тасымалдайтын ақынның ішкі жан-дүниесімен үндесіп ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы әрбір өлеңнің шегінде жолығады.
Қап-қара түн. ... ауыр жер ... түн. ... түн ... ақ ... бір ... ... келемін, мен пайғамбар – күн ұлы. [24, 52].
Өзім - күнмін, өзім – от,
Сөзім, ... ...... өзім ... жалғыз тәңірі – от,
Оттан басқа тәңір жоқ [24, 52].
Әй, сен, кел, кесел ... ... қай ... ... жолымнан!
Болмаса, қорықсаң өлімнен
Үмітің болса өмірден,
Ұста менің қолымнан [24, 54].
Кейіпкердің ... жол ... ... ... ... ... рухтағы көтеріңкі леп айқындап тұр: Алғашқы
өлеңнің ... ... ... ... мен ... ... және ... екенін айтып қана қойған кейіпкер, ... ... ... ... ... пішіні от түрінде танылады. Бүкіл құрылымға тең идея-образ-
от кейіптеу арқылы жанды сипат ... ... ... бір ... ... кейіптеу бұл шығарманың да көркемдігіне тірек болған.
Жанды сипат ... ... ... ... өлеңде тікелей әрекетке ... ... ... ... ... ... ... қылайық баласын [24, 54].
Өлеңнен-өлеңге көшкенде дамып, күрделеніп, нақтыланып отырған, лирикалық
кейіпкердің толық іс-әрекетімен танылған, көзге өзгертуші күш-от, ... ... ... ... Өзінің жеңетініне сенімді түлғаның,
өскен-толған тұлғаның «Әй, сен кесел күнбатыс» деп сөйлеуіне де ... ... ... үш шумақ «Күнбатысты қараңғылық қаптаған» атты жолдан
басталады. Әрбір шумақ сайын бір жолдың ... ... ... ... ... ... мистикалык бейнелер
шығармадағы қара түсте қорқынышты бере бастайды. Түн ... ... ... ... жер жүзіне жасаған қиянаты кешірілмес күнә. Ал ... күш от, ... таң, күн ұлы – ... ... қасиетті тұту,
оның культін ерекше бағалау шығыс поэзиясына өте жақын мотив. Отқа табыну,
тәңірге табыну Мағжанның басқа ... де бой ... ... ... ... басқаның.
Жалын жұтам – тез тоям.
Әулием, ием құтыма
Теңсіз тәңірім отыма
Әлсін-әлсін от құям [24, 49].
«Материалды дүние рухани асылды басады деу, адамзат ... ... идея деп ... ... философиясының негізінде жатыр. Не нәрсе
сол рухқа көлеңке түсірсе, ол ... ... ... ... лирикалық қаһарманы дүниені өзгертетініне қашанда сенімді. Тіпті
үш ... бір ... ... ... идея да осы. ... ... ... бір-
біріне қарама-қарсы контрастар бар:
Күнбатыс – К үншығыс.
Қараңғы – жарық.
Түн – күн.
Осы ... ... ... ... ... мәні арта ... Автор жарықты жырлағанда жарқырап, жайнай
өзінің субьективті сезім жүйесін сіңіре отырып жазған. Түнді жырлағанда ... ... жек көру ... да ... Бұл ... ... ... ретінде авторға дүниетаным негізіндегі ... ... ... ... Ал ... бір-бірінен асыра,
екіншісін әлсірете ... ... ... өзгермелі әлем мен (батыс
өркениеті құлайды, шығыс белең алды деген ... ... ... ... ... жаңа ... жеткізуге
мүмкіндік алған. Шығармаға Мережковскийдің ... ... ... Бұл
эпиграф өлеңдердің құрылымына тамыр теуіп, идеяға ... ... ... «шығысқа көзін тіккен түн баласы» Мағжан өлеңінен орын алған.
«Соғыс-күнбатыстан келе жатқан қараңғылық жолындағыны ... ... ... ... жұлдыздарын өшіріп келе жатқан жойқын күш ... ... ... ... ... ... ... көз аларту,
оны тартып алғысы келу, құран мен ... ... ... - ... ... Үш өлеңнің формалық ерекшелігінде де өзгешелік
бар. «Пайғамбар» өлеңі 11 буынды қара өлең ... ... «От» ... ... Абай ... ... ерекшелікте жазылған. Осылайша
өлеңдердің лирикалық тұлғасының ішкі логикалык, динамикалық эволюциясына
әсерін ... ... ... ... ... ... ... ойды нақтыландыруға әсерін тигізеді.
Мағжан шығармасындағы лирикалық қаһарманның ересен күштің иесі екенін
Қуандық Мәшһүр ... ... ... ... ... ... Өмір ... жеңілдетпеу арқылы лирикалық қаһарманды алып
айқасқа әзірлеген ақын тосқауыл ... ... ... ... түрінде
алады – бұл жинақтау, шарттылық зобалаң атаулыны ... ... ... етіп ... ... [29, 23].
2.2 Бернияз Күлеев поэзиясындағы символизм көріністері
Әдеби процестердің даму арналары өз уақытында оқырман қауымға ғана ... ... ... де ... ... ... ... астындағы бөлігі» тәрізді, өзінің бар табиғатын ішіне бүгіп тынып қана
жатады. Адамзат тарихында сырт көзге анық сезілмесе де ... ... ... ... ... ... ... тартылу рәсімі оқтын-оқтын
қайталанып отырады. Парасат пен пайымға табан тіреген ой ... ... ... ... ... пен талғамға сүйенген сезім сарайындағы
тосын да ... ... ... ... кезі деп осыны атаймыз. ХХ
ғасыр қазақ әдебиетінде Мағжан Жұмабаев қалыптастырған символизмнің ... ... бірі ... ... алып ... Осы ... өмір сүрген
сыршыл ақын Бернияз ... ... ... ... ... ... Жас ақын ... майданына енді арласып, өзінің ... ... ... ... ... көз ... Жас ақынның өліміне,
өзінің ізін жалғастырып топты жара шыққан тұлпар тынысының ерте ... ... сол ... ... ақын ... талантына өзіне
тиесілі бағасын беріп “біз әлі ... ... мен ... айырып
үйренгеніміз жоқ. Сондықтан біз әрбір үлгілі өмірден талант іздейміз,
әсіресе, ... ... ... ... өмірінен үлгі іздеу, әрине,
қисынсыз. Оның ел ... аз ба, көп пе ... ... оған бұл ... оның өзі ... сөзі”, - деген болатын [30, 3]. Суреткерлік
тәжірибесі аз жас ... ... ... ... ... ... ... азаматтық өмірі қаншама қысқа болса, ақындық өмірі
де одан ... аз ... Сол ... ... ол ... үйрену, адасу
жолдарының бәрін өтті”- (, 44( деп жазды. Не бары жиырма ... жас ... ХХ ... ... ... ... аяулы да талантты ақындарының
бірі - ... ... ... ... ... ... бірде аталмай
келді. ХХ ғасырдың ... ... ... ... жалт еткен,
кезеңінде көңіл-күй әуенінің үлкен ... ... ... “өмір шындығын
идеалистік көзқарас тұрғысынан жырлаған символист” (31, 23( ақын ... ... де ... ... ... ... ... мен Бернияз
шығармалары бір-біріне жақын, сабақтас болып ... ... ... ... ... Бернияздың 1922 жылы Қазан қаласында М.Жұмабаевтың жыр
жинағын бастыруға атсалысып, оған алғысөз жазуы кездейсоқ емес.
Б.Күлеевтің “Өзім”, ... ... ... ... т.б.
шығармаларындағы мағжандық дәстүрдің ауқымдылығын атап ... ... әрі ... ... ... бұл ақындар шығармашылығының ортақ
сипатын анықтап, жүйеге түсіру үшін тікелей поэтикасына үңілуіміз керек.
Мағжан мен Бернияз ... ... бір ... ... және ... соны да оқыс ... ... отыратындығымен ерекшеленеді. Олардағы
ұқсастық-ақындық “меннің” айырықша белсенділігі, шығарманың ... ... ... ... ... ... кең орын алуы. Ақын
өзімен бағыттас, стильдес ... ізін ... ... ... өміршең
рухты өз шығармаларының бойына сіңіре білген болатын. Ол сол ... ... ... ... ... тән ... дәріптей білді. Бұл жерде
тағы да мысал ... ... ... “Мен кім?” атты өлеңімен
өзектес “Өзім туралы” өлеңі:
Өзім деймін, езгелерді көрмеймін,
Өзімсіздік, «ай, ... ...... өзім – ... өзім – ... ойымды сан сабазға бермеймін [30, 7].
Поэтикалық декларация түрінде көрінген мұндай абсолюттік шарықтауды қай
тұрғыда қарастырған жөн? Дегенмен, біртүрлі тосын: әрі ... әрі хан, ... әрі ... әрі ... әрі ... әрі бай... Қазақ өлеңі тап осындай
аспани еркіндікке бұрын-соңды баруға ерік ... жоқ ... ... өлеңіндегі Мағжан ақынмен үндестігін талдай отырып Амантай Шәріп:
“жұмбақтың кілті ... ... ... ... ... ...... жарықтық Заратуштрасының «Мен сендерді ... ... ... ... қағидасының қалтарысында жасырулы” [15,
212] - деген болатын. Әрине, аңыз ... ... ... ... ... ... сақ, арий ... арасынан шыққан Заратустра
мәжусилік діндердің тамырына балта шауып, жалғыз құдай – Ахура ... ... ... монотеистік ілімін мәлімдейді. Пайғамбар тау-
тасты кезіп кетеді де, тілеулестерін тысқары аймақтан табады. Неше ... пен ... ... ... ... бауырына тарта білген қайран
зороастризм күндердің күнінде қуатты ... ...... ...... бері ... мың жыл бойына – мемлекеттік дініне
айналатынын кім болжаған?! Заратуштраның ... ... ... ... ... дүние жүзілік діндердің – иудаизмнің,
буддизмнің, христианшылдықтың, ... тұла ... ... ... Мұны
қазір заратуштратанушы зерттеушілер (М.Бойс, И.Стеблин-Каменскийд.б.) жан-
жақты дәлелдеп, дәйектеу үстінде. Бұл жерде айта кететін бір мәселе ... ... ... өзара ұқсастығымен қоса айырмашылығының да бар
екендігі. Ғалым ... ... ... ... ... “менін” салыстырған кезде мүлт кетпеген. ... ... ... ... ... бар. Ең ... Бернияздың
лирикалық қаһарманы өзін “Тәңірі-тұлға” дәрежесінде ... ... ... ... ... бар ... ондағы абсолюттік шарықтау
жоқ, пайғамбарлықты дәріптеу де жоқ. Мағжан ... пен ... ... ... шарықтаған алып күш ретінде көрінсе, Бернияз
жеке адамды таныту тұрғысынан келеді. Бұл ... ... жас ақын ... ... ... ... көреміз. Бернияздың өлеңінде
Мағжан қолданатын “меннің” ... ... ... “мен” түрінде
айтылатын бір де бір ... ... ... ... ... ... ағызсақ қанға тоймайтын.
Қолда куат, бойда сымбат, жүректе от,
Жас періміз мыңға жалғыз болмайтын» [30, 131] -
деген қуатты романтикалық ... өзі ... ... ... ... Ал Мағжанның лирикалық кейіпкері қашанда жалғыз шығады, жеке дара
жүреді. Бернияздың өлеңі тұтасымен “өз” ... ... Бұл ... ... үшін ғана ... ... ... емес, лирикалық
қаһарманның бойындағы ... ... ... да өзінің себебін
тигізетін белгі. Мағжанның лирикалық қаһарманы ... ... ... ... ... лирикалық қаһарманы өзін-өзі қалыптастыру
жолындағы, эволюция кезеңіндегі ... ... ... ... Мысалы:
Өзім серік өз ойыма – досыма,
Қуанамын, жылаймын, күлем ... не ... да ... ... өзім жаққан отыма [30, 7].
Бұл жағынан алғанда Бернияздың “мені” орыс әдебиетіндегі ... ... ... ... ... бола алады. Олардың
негізгі мендері де жекелік сипатта алынатыны белгілі. Мағжанның лирикалық
қаһарманы дүниені жаратуға, жаңартуға ... ... ... ... ... ... Ондағы “тәңірлік дидар” Бернияз “менінің”
негізгі тұлғалық сипатынан ... ... Оның ... ... ... атқаратын шаруасы, қарсылас “жауы” (Күнбатыс) ... ... ... мені үшін ... жаңа ғана ... ... және ол біреуге
жол сілтеуге әлі дайын емес.
Оң ба, сол ма – ... ... ... ... ... әлі ... ... жолдар соның негізгі дәлелі бола алады. Әрине, ... ... ... ... ... ... жалпы
дүниежаратушылық сипаттағы көрінісінің болуы міндетті ... ... ... орыс ... ... бағыттың әсерін бойына молынан
сіңіре білген. Оның да тұла бойынан сол кездегі символизмге тән ... ... ... Осы ... алғанда Е.Тілешевтің пікірін келтіре
кеткен орынды: “ақынның лирикасындағы поэтикалық тұлға, ақындық ... ... ... ... ... келмейтін, жақсылыққа
асық, кейде мұңды, кейде ынтық, кейде бір беткей, әйтеуір, мазасыз, албырт
кейіпте көрінеді” [22, 152]. Және де ... ... ... ... ... ... көрінеді дегенге өзінің келіспеушілігін
білдіре отырып ... ... оның ... ... батыс, орыс
символизмінің дүниеге әкелген тарихи-мәдени кеңістік пен қазақ сөз өнерінің
өрістеу арнасында үлкен алшақтық ... - ... ... ... ... ... ... қажет. Себебі көркем
әдебиетте қалыптасқан әрбір бағытттың, ... жол ... ... ... ... соған лайық сипаттары қайтсе де болуы тиіс. Осы ... да ... ... ... ... ертеден орын алған түркілік
“меннен” бастау алып жатқанын ұмытпауымыз ... ... ... “Мен”
өлеңінде біз жоғарыда келтірген қалыптасу үлгісін, даму жолын көрсетеді. ... ... ... ... үстінде. Мағжанның қаһарманы өзін от тасушы,
жарық ... ... ... ... лирикалық қаһарманы сол
алыстағы ... ... ... ... ... ... қос ақының
өлеңіндегі от, жарық, күн ... да – жаңа күн, ... ... бейнелері. Ол өзінің мені арқылы халықтың сол ... ... ... ... ... ... Ақынның басқа туындыларында да бұл
идеялар жалғасын тапқан.
Бернияздың поэмаларының бірі “Жердің жүзі жаз ... ... ... біршама жырлаған. Ал “жаз” атауы мұнда мүлде жаңа мағынаға ие болған.
Мұнда жаз сөзі зат ... сын ... ... да метафора ретінде
қолданылған. Бернияз поэмалары туралы Е.Тілешев ... ... ... жазбаған, әлбетте бұл кемшілік емес, суреткерлік ... ... ... асса ... жанр ... Ал ... тәсілі
жағынан олар, оның лирикасының басым көпшілігі сияқты романтикалық
туындылар ... ... [22, ... жүзі жаз еді ... ақын ... ... ... бейбіт
тіршілігін суреттеген. Бұл желі оның “Қайда екен” туындысында жалғасын
тапқан.
Қазақ ... да ... мен ... жаңа ... ... ... бала
тәрізді.
Өмір түрін көрмеген,
Алысқа қол сермеген,
Жас майысқан баламын.
Емшек табы аузымнан,
Балалық күй алдымнан,
Кетіп әлі қалыбынан –
Өзгермеген ғанамын [30, 88] , ... ... ... ... Осы ... ... ... туралы мына
пікірін келтіре кеткенді орынды көрдік “Бернияз төңкеріс заманында туған
ақын, ... ... ... шағы бір ... ... ... ... емес еді... Әдебиет елдің жанында жүре бастаған толқындардың жарыққа
шыға бастаған жаңғырығы”, - ... ... ... ... ... түсініктеме тәрізді бұл пікір
Бернияздың лирикалық ... ... ... ... ... ... Бернияз өзі өмір сүрген аумалы кезеңдегі халық жағдайын жас та
болса ... ... ... Сол ... ... ... арқылы ақын шығармашылығындағы өмір ... ... ... ... ... кез ... жолыма,
Оңыма иә солыма,
Қойыныма һәм қолыма –
Бәрін теріп аламын [30, 88] -
деген жолдардан сол кездегі тарихи процестердің ағымын ... қиын ... ... ... ... жауыздық әлемінен жеріген символистердің
жүгінетіні балалық шақ, балдәурен. ... ... ... балалық
шақ, яғни пәк рух. “Бұл – рух түленісінің ең ... ... ... соң ... адым ... ... ... сәбидің санасы - таза, табиғи,
сәбидің сезімі ғана – ... ... сөзі ғана – ... ... ... ... ... жалғыз сүйеніші надандықтан елді құтқару,
жарыққа, жарқын күнге алып ... Бұл сол ... ... ... ... ... ... символизмі туралы айтқан ... ... ... ... ... болды жөне бұл елес арқылы ол
жаңа нәсіл жайындағы оккульттік ілімді ... ... ... ... ... ... ... осы жарқын үмітін ол жаһан мен
жаратылысқа қарсы емес, ...... ... ... ... үшін ... ... [32, 219]. Ол айтатын ... ... ... ... ... ... ... бір бітімін
білдірмейді; бұл дегеніңіз – мәңгі ізденіс пен мінсіз ... Ол – ... адам аяғы ... ... өлке ... Сол ... ... лирикалық қаһарманы бір сәулені, ел
санасын серпілтетін бір самалды іздейді.
Алыстағы сәулеге,
Жанды салыпр әуреге:
“Сәулесіз құр сән ... ... ... ... [30, 88] ... ... ... сол жарықтың негізінде ғылым-білім сәулесін көріп
отырғанын түсінеміз. Сөйтіп, балалық пен ... ... ... ... рух ... ... ... де өзіндік
көркемдік шешімін тапты. Әңгіме барысына ... ... ... ... ... ... ... айналғандығын айта
кеткен абзал; бірақ мұндағы оның ... ... ... ... ... орай басқа сипатқа көшіп отырғандығы ... Осы ... ... ... ... ... ... Ол өзін айта отырып,
тұтас бір ұлттың тағдырына ... ... ... ... да сол кездегі қиракезік заман тудырған ертеңге ұмтылуы, болашақ
идеясының қалануы болса керек. Мағжанның ... ... ... ... ... да ... кейіпкері осы Бернияз тәрізді халықтың ертеңіне жаны
ашитын жас тұлғалар екендігінде дау жоқ. “Мағжанның да, ... ... ... ... жекелік мәндегі тұтас өлеңдер, жеке
шумақтар кездессе де, ... жеке адам ... ... да ... мазмұннан жырақтаған емес” [22, 153].
Бернияз шығармашылығындағы символизмнің даму ... да сол ... ... тамыр алып жатады. Ақын дүниені тану, түсіну
және оларды шығармашылыққа бастау ... өз ... ... ... ... сай ... ... тарихи себептері болғанын
білеміз. Дүниені жайлаған ... пен ... ... алу, дүниеге
тәртіп орнату ақын жанының жарылыстарына басты себепкер болған. Ең алдымен
жас ақын өзін тануы ... және сол ... ... ... ... ... адамды тану концепциясының негізі адам алдымен өзінің жүрек
қағысы туындатқан қантамырларындағы ... ... ... ... ... жан әлемі қоғамдық қақтығыстар туындатқан
“мәңгілік даусын” (А.Белый) есту арқылы араласады. Оның күрескерлік рухы
дамуға, ... ... ... Оның ... “ақ пен ... тартыстан “большевиктер” әкелген материалдық бостандық, емес
жалпы рухани серпіліс әкелетін рух бостандығы болатын. Сол рух ... ... мен ... отырып көре білген ақын, романтикалық
бағытта қалам сілтегенмен ... ... ... да алшақ кетпеген.
Себебі қандай да бір шығармашылық иесі сол қоғамдық ағымдардан бөлініп қала
алмаса керек. Сол ... бел ... ... ... ... ... ақынның рухы дүнияуи хаостың арасынан еркіндік іздеген. ... ... ... ... ... толыққанды жетілген.
“Өзім тәңірі” өлеңінен біз соны аңғарамыз. Діни ... әлем ... ... ... және оны қоршаған өмірді салыстыра отырып, ақын адами рухты
бәрінен биік қойған:
Жасағанның ... ... ашып ... ... оты ... жалын құйса да.
Жүрген жерім, елім, айдын суым,
Асқар тауым, ... ...... өмір жұмақ,
Тойдан қызық азап көргенім.
Оның өміршең рухы бұл ... о ... ... ... ... бір ... қадам басады. Адам бойында жүріп жататын жақсылық
пен ... ... ... ... ... Оның ... кейіпкерінің
діни-мистикалық сипаты қазақ әдебиетінде Мағжан ақын қалыптастырған сипатта
өрбіді. Адам жанының өзі өлім мен өмірдің тұтастырып жатады. ... ... ... мен ... ... элементтері де бар екенін жоққа
шығармаймыз. Себебі ... ... ... ... ... өлімді бәрібір мойындаған. Мағжанның мені өлімді жеңген
романтикалық сипатта екенін білеміз. ... аға ... ... ... ... ... ... сөзі –
Ер жүректің еткен әмірі.
Өлгеннен соң мейлі, тірі күнде,
Өз өміріме өзім ... [30, ... бұл ... ... қызық пен қуанышты о дүниенің барлық рахатына
ауыстырмақ емес. Адамды ұлықтаудың негізі ... ... ... ... рух бостандығы адами ... ... ... ... ... ... мен қасіретінің сыры бұнымен
бітпейтіндігін көреміз. ... ...... ... ... өлім ... ... өмірдің жыршысы. Өміршеңдікті жырлау
Мағжан поэзиясының да басты нысанасы. Ақын ... ... өтсе де, өлім ... ... өте ... емес ... идеяның болатынын түсінеміз. Неге
десеңіз, өзіндік дүниетаным мен ... ... бұл ... ағымның
тұтастай поэтикалық жүйесіндегі жарық дүниеден баз кешу сарынының атқаратын
функциясының бағдары бөлек, астары ... ... ... ... ... ... шығармаларынан кездестіруге болады. Бұл
ақындардың шығармаларында әлгідей поэтикалық «ажал сұрауға» ...... ... ... да жиі ... ... «өлім
бесігінде тербелуді тілей» отырып оптимистік рух туындатады. Бір ...... ... ... ішкі ... ... сынық-
сызат, кей-кейде көпе-көрнеу кереғарлық ... ... ... өлгенмен де қайтадан тіріліп ... ... ... да ... ... ... ... бар.
Жалпы, адамзат баласы есте жоқ ескі замандардан бері, біріншіден, аспан
денелерінің айналымы мен бір ... ... ... ... жыл маусымдарының ауысымы, соған сәйкес фауна мен ... орын ... ... ... жіті көз ... ... ... қалыптастырған. Күннің батуы мен шығуы, өсімдіктің ... ... ... ... қайсыбір аңның қысқы ұзақ ұйқыға кетуі мен
жазғытұрым оянуы, жыланның терісін ... ... ... ... ... космогониялық, сондай-ақ маусымдық мифтерде өліп-тірілу процесін
бедерлейтін мотивтер мен сюжеттерді, олардың орталық кейіпкерлерін тудырды.
Айталық, ... күн мен ... ... салтанаты тұсында құрбандыққа
шалынып, артынан өмірге қайта ... ... ... ... ... ... ... сириялықгар мен
кипрлықтардың Дионисі, фригиялықтардың Аттисі, фракиялықтардың ... ...... мифтік бейнелер. Ең ежелгі дін ... ... да ... ... жайт бар: ... ... рет
инициациядан өту барысында мистикалық трансқа түсіп, «өліп» жатады да, оған
біраздан соң қайтадан «жан бітеді».
Сонымен ... ... ... ... сарын да басым
болды. Орыс әдебиетінде панславянизм бағыты ... Бұл ... ... да ... тек мұны ... пен шығысшылдық
сарындарымен кеңейте көмкере отырып, ел және жалпы әлеумет ... ... ... ... жеке ... ... ... астасады
әлдебір бұлдыр мистикалық бояуға малынған, көмескі, ... ... ... көп, ... жоқ» ... ... иесі де өлім ... жеріне
жеткізе толғайды:
От жүрегім күнде өртеніп,
Күл-көмір боп жанғанша,
Көңілім көзі тірілей көр боп,
Ыстық жасы тамғанша...
Өшсе үнім, өтсе ... едім ... [30, ... ... ... ... символист ақындардың арасында өлеңінде
жазғанын өмірінде де жүзеге асыруға асыққандары аз ... ... ... қазасына байланысты оқиғалар тізбегінің түп-төркіні мен
жай-жапсары хақында деректер аз болғанмен ақынның ... ... ... ... ... ... ... де сезілетіні жасырын
емес.
Символистер өлімге ... ... өмір ... ... тырысқан. Бұл
тұрғыдан алғанда жас ақын ... ... ғана емес ... де
шығармашылық даралықты дәріптегенін айтуымыз керек. Бернияздың “жайнаған
дала, ойнаған бала” деген жолдары ... ... мен ... астасқанын
білдіреді. Мағжан ақын інісінің өмірдегі тұлғасын, өнердегі дараландырған.
Мағжан өзінің “Берниязға” атты ... ... ... жас ... ... ... дегеніне жете алмай дүниеден көшкен ақынның символикалық
образын ...... ақын – бала ... ... көз ... ... бөбек, өмір – көбік, тылсым-ды
Ойнап, арбап, бөбекті естен тандырған [24, 163].
Уақыт талабына ... ... ... бір деңгейде көз салып, ... ... ... да ... ... тағдырлас.
Сондықтан да ақын ағасының құлашын кең сермей алмай кеткен інісін ұлықтауы
да ... ... ... ... ... ... жағын
байытқан ақын. Өзінің аз ғана ... ... ... ... ... ... поэтикалық образын сомдаған да ... ... ... ... ... тұрғысынан келген. “Бернияздың өз өмірін
қолынан бітіруіне қандай себеп ... ... ... ... ... ... ... тәрбие алмаудан туған бір себеп болғанында шүбә
жоқ. Олай болса жас ... ... ... ... ... ... ... Аласұрған жас жанның қолына мылтық беруші сол. Осыны ұғыну керек.
Үмітті жасымыз неге ерте ... деп ... неге ерте ... деп
ренжуіміз керек.
Күнә сенікі емес, көптікі.
Жаның тыныш болғай еді, жас ... [30, ... ... ... дамып, жетіліп отырады. Қоғамдық құбылыстардың
түбегейлі өзгеруі негізінде әдебиет ... жаңа бір даму ... ... ... құыбылстарды өз саналарында ... ... ... ... ... ... объективті принциптер
жатады. Символистік бағытта шығармалар жазған А.Рембо, П.Верлен, С.Малларме
секілді ... ... ірі ... әлем ... тарихынан көрнекті
орын алуы тегін емес. Егер бұл бағыт түкке алғысыз болса, онда ... ... ... әлдеқашан ешкім оқымас еді. Олардың
символистік мазмұндағы рухани мұрасының өміршеңдігі – бұл ... ... ... ... ... ... ... оң ізденістер
–бейнелілік, суреттілік, мазмұн берудегі ... пен көп ... ... ... ... ... ... үшін аз олжа болған
жоқ.
Қазақ әдебиетінде негізгі бір сала ретінде көрінген ... ХХ ... ... ... ... ... көбісінің
шығармашылығында көрінді. Біз нысанаға алып отырған ... мен ... ... ... ... тұлпар”, “Қызыл ат”),
І.Жансүгіровтің (“Гималай”) т.б. ақындардың жекелеген туындыларында көрініс
берді. Бұл – ... ... ... ... ... ... туындайды. Символизм қазақ әдебиетіндегі
ұлттық рухын іздеген ақындар үшін таптырмайтын ... ... ... ... ... шешу ... ... суреткер үшін
таптырмайтын жол болды.
Осы тұрғыдан алғанда Мағжан Жұмабаев пен Бернияз ... ... ... ... ... ... Ақындардың көркемдік-әдіс
жүйесіне символизм кірігіп олардың ... ... жаңа бір ... ... ... ... ... әдемі үнге толы
саздылықты, келісті түр сұлулығын сөз еткенде оларға ... де ... ... ... ... ... ... шығатын
негізгі қорытынды: символизм ақындарды әлемнің құпия сырларын ашуға
меңзейді. Сондықтан да ... ... ... тек ... әдеби теориялық бағытта ғана ... ... ... және ... ... ... принциптері негізінде
қарастырған дұрыс деп есептейміз. Ұлттық әдебиетімізде символизмнің ағым
ретінде бой ... ... ... ... көркемдік-бейнелілік
қуатының зорлығын танытып, әлем әдебиетімен иық теңестіре алар мүмкіндігін
танытты.
Мағжан өмір сүрген дәуір мен ақын ... ... ... ... ... ... алғашқы өлеңдерімен қазақ әдебиетінің
демократтық, ағартушылық ... үн қоса ... ... ... ... ... ұлттық тәуелсіздігі, отаршылдыққа қарсы күресі идеяларын
қабылдауы да екі жақты езгі астында ауыр өмір ... ... ... туды. Осындай жағдайда ол патшаның құлауы мен ... ... ... ... қарсы алды. Қазақтар автономия алып,
өз алдына тәуелсіз ел болады деп ... ақ ... ... жұрт ... жеушілерге сенді, жақсылықты алдан
күтті. Ал Қазан революциясы болып, большевиктер өкімет билігіне ... оған ... жоқ. Ол ... ... ... қамыты қайта
киіледі деп қорықты. ... да ... ... ... ... оны өз
дегендерінше революциялық өзгерістердің құшағына тартқан саясатты түсіне
алмай дағдарып қалды. Осы бір ... ... ақын ... сары ... ... ескіні аңсап, соған жалтақтау сарындары мол кездеседі.
Мағжан ... бұл ... ... ... ... ... ... – халықтың экономикалық қиыншылыққа тап
болуы мен ... ... ... ... ... екіге бөлінген
елдің бір-біріне бітімсіз күрес ашуы, малмен күн көріп отырған ... ... ... ... ... фактілері тіпті ауырлатып жіберді.
Сезімтал ақын тығырыққа тіреліп, одан шығар жол ... ... ... көп ... ... ... «Жаралы жан», «Мені де өлім,
әлдиле» т.б.) осындай жағдайда ... Ол адам ... ... ... ... ... ... кетіп өзгерген күйде көрді. Дала желі оған
өлім үнін әкелді, ақселеулі қыры мен ... ... оған ... ... ... ... бұл ... ізденістерінде орыстың декадент,
символист ақындарының сарыны барлығы да жасырын ... ақын ... бұл ... ... жат, оның ... ... еді деп ... қате. Оның өзін белгілі бір тарихи жағдайлар
туғызды. Ол ұлт трагедиясын өз басының трагедиясына ... Ол – ... ... ... бірге қуанған, бірге күйінген, аянышты ел ... ... ... ... шын ... ... Оның адам ... қайшылықтар, өмір мен өлім, арлылық пен арамзалық, ... пен ... пен ... ... ... ұлттық ұғым-түсініктен
тарайды.
Адамды сүю, махаббатты ардақтау, табиғатты ... ... ... ... ... тән ... аша түседі. Сондықтан қайшылықты дәуірде өмір
сүрген ақын шығармашылығы ... ... ауыр ... ... қазақ халқының жүрегінен жылы орын алады. Ол сол дәуірдің әдеби
процесінің бөлінбейтін бөлігі ... ... ... ... ... ... ... бірі – символизмнің
көрініс бергені болса, осы ағым көркемдік дамудың ... ... ... ... ... ... поэзиямыздың көркемдік-эстетикалық қуатының
артуына ерекше үлес қосқаны ақиқат. Қазақтың ... ... ... ... пен оның ... өз поэзиясында дамытқан Бернияз Күлеевтің
шығармашылық мұрасы қазақ лирикасының мүмкіндіктерін барынша таныта алған,
рухани қазынамызды байытқан аса құнды ... Әлем ... ... ... ... ... ... танытқан символизмнің қазақ өлеңіне де жат
емес екенін, қайта бай да ... ... ... ... көрінгенін
жоғарыда өзіміз айтқан ақындардың шығармасы арқылы әлі де ... ... ... ХХ ... ... қазақ поэзиясындағы символизмді сөз
еткенде барлық ғылыми міндеттерді шеше алдық деп айта ... Осы ... ... ... екі ... өлеңдеріне шама-шарқымызша талдау
жасап, ой қорытқанымызбен, ... ... бір ... ... ... Қазақ поэзиясындағы символизм мәселесін
зерттеп, зерделеу үшін тұтастай ХХ ғасыр поэзиясын қарастыра отырып, Мағжан
дәстүрі ... ... ... ... ... ... тұрғыда жауап беру –
алдағы күннің міндеті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. 20-30 жылдардағы қазақ ... ... ... 1997. - 485 ... ... Ж. ... ... туралы //Жұмабаев М. Шығармалары.
-Алматы: Жазушы, 1989. – 312 ... ... ... литературы. Под.ред. Л.Г.Андреева -Москва:
Высшая школа, 1987. – 456 ... ... ... литературы. Под.ред. Н.А.Гуляева -Москва: Высшая
школа, 1975. – 511 с.
5. Соколов А.Г. История ... ... - ... ... ... – 581 ... ... В. Среди стихов. 1894-1924: манифесты, статьи, ... ... ... ... 1990. -198 ... Орлов Вл. Бальмонт: Жизнь и поэзия //Бальмонт К.Д. Стихотворения.
-Ленинград, 1969. – 213 б.
8. Соколов А.Г., ... М.В. ... ... критика. -
Москва: Высшая школа, 1982. -325 ... ... З. Сөз ... - Алматы: Қазақ универстиеті, 1992. – 328 б.
10. Елеукенов Ш. Мағжан. –Алматы: Санат, 1995, -384 б.
11. “Алқа” айқындамасы // Қамзабекұлы Д. ... ... 1997. – ... ... А. Ақ жол. ... Ана ... 1991. – 364 ... Майтанов Б. Мағжан Жұмабаевтың поэтикасы. ... ... 2001. -181 ... ... С. ... ... Мағжан Жұмабаев // Бес арыс. Естеліктер,
әсерлер және зерттеу мақалалар. /Құраст. Әшімханов Д. ... 1992. -291 ... ... А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. - Алматы: Атамұра, 1999.
-311 б.
16. Елеукенов Ш. Ұлт ... және ... ... ... – 213
б.
17. Бес арыс. –Алматы, 1992, -291 ... ... А. Есть ... поэт // Казахстанская правда, 1988, 5 октябрь.
19. Әуезов М. Мен Мағжанды сүйемін // Әуезов М. Елу ... ... 2 том, ... ... 2001. – 214 ... ... ХХ ... -Москва: Политиздат, 1994. -378 с.
21. Аймауытов Ж., Әуезов М. Абайдан соңғы ақындар. / Қазақ әдебиеті,
1989, 10 ... ... Е. ... және көркемдік әдіс. -Алматы: Арқас. 2005. ... ... ... А.П. ... и русские поэты ХІХ века. –Москва: Наука,
1990. – 183 ... ... М. ...... ... 1989. -278 б.
25. Блок А. О литературе. –Москва: Наука, 1980. -151 ... ... В.Г. ... ...... 1948. -218 ... Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті: Оқу ... ... ... 2002. -430 ... ... Б. ... ... оятқан. – Алматы: Атамұра, 1998. -158
б.
29. Мәшһүр-Жүсіп Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және ... ... 1994. – 219 ... ... Б. ... ...... Жалын, 2000. – 158 б.
31. Дербісәлин Ә. Дәстүр мен ...... ... 1976. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Сентиментализм14 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь