Ш.Құдайбердіұлы шығармаларындағы адамгершілік мәселесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Шәкәрімнің философиялық ой.толғамдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Шәкәрім философиясының түпкі арналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2 Ақындықтан даналыққа ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2 Шәкәрім шығармашылығының адамгершілік қайнары ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.1 Ар, иманмен ұштасқан шеберлік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
2.2 Шәкәрім мұрасының ақын,жыраулар поэзиясы
құндылықтарымен үндестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Әдебиетіміздің Абайдан кейінгі дәуірін аса құдіретті ақындық үнімен, дариядай дархан талантымен түрлендіре өрнектеген, тың тынысты көркем-әдеби ойдың қазынасы болған ойшыл ақын, кемеңгер суреткер Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы осындай қайнарлардан сусындаған, халықтың рухани ғұмырнамасындағы жауһар қазыналардың асыл қасиеттеріне суарылған, көркемдік-эстетикалық ой дәрежесі биік, талантына тұғыр болған дәстүрлік арналары бай мұраларымыздың бірінен саналады.
Шәкәрім өздігінен ақын, ойшыл, қаламгер болып туа қалған жоқ. Оның алдында сонау халықтық ауыз әдебиеті үлгілерінен бері қарай көш түзейтін ұлттық әдебиеттің терең шежіресіндегі қатпар-қатпар әдеби-көркем дәстүрлерге бай белес-белес кезеңдер тұрды. Шәкәрімнің негізгі нәр алған бастаулары да, ұлағатты ұстаздары да осы дәстүрлер болды.
Кезінде М.Әуезовтің: «…дана ақынның өз халқынан және жалпы адам баласының өнер-ой байлығынан алған үш үлкен, салалы түп-төркіні барын байқаймыз», - деп [1, 208], Абайдың қазақтың ауыз әдебиетінен, Шығыс елдерінің классикалық поэзиясынан және Европа мәдениетінен үлгі ала отырып қалыптасқанын айтса, Шәкәрімнің нәр алған негіздері де осы тәріздес. Бір айырмашылығы Шәкәрімнің алдында осынау бай дәстүрлі мұралардың сыртында өзінен бұрынғы қазыналардың алтын қорытпасы секілді Абайдың ұлы ақындық дәстүрі тұрды.
ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдеби тарихында Абайдан кейінгі ең ірі ақынымыз – Шәкәрім. Ұлы ақын дүниеден қайтқан соң, халық Шәкәрімді екінші Абайымыз деп танып, ерекше құрметтеген.
«Әкесінің баласы – адамның дұшпаны.
Адамның баласы – бауырың», - деген Абай қағидасын Шәкәрім бүкіл өмір бойы берік ұстап өткен адам.
Шәкәрім өз бетімен көп оқып, рухани қазыналарға тереңірек үңіліп, білім-ғылымның қадір-қасиетін терең түсінуге ден қояды. Оның білім қуып, өлең өрнектеп, рухани есеюіне, сауатты да сергек өсуіне ұлы Абай қамқорында болуы қатты әсер еткен. Шәкәрім Абай қамқорына сай саналы, талантты ақын болып қалыптасты.
Абай шәкірттерінің ішінде көп жасағаны да, көп жазғаны да Шәкәрім. Ол – әрі лирик, әрі эпик ақын және прозаик, ол – композитор және музыкант, философ, орыс және шығыс классиктерімен қазақ оқушыларын таныстырған шебер аудармашы, ол – терең ойшыл әрі бармағынан мөр тамған сегіз қырлы өнерпаз, үлкен мәдениет қайраткері.
Оның тарихи, ғылыми, философиялық шығармалары – шежіренаме «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі», «Мұсылмандық шарты» трактаттары, «Бәйшешек бақшасы», «Шын бақтың айнасы» әңгімелер топтамасы, «Әділ-Мария» романы, «Мәңгі сөздер» афористік топтамасы қазақ проза даму тарихында өзіндік орын алады. Шәкәрімнің прозасы ешкімге ұқсамайтын айрықша қасиетке бай. Мәселен, тұңғыш қазақ романының авторы М.Дулатов әлеуметтік прозаның бастауында тұрса, ойшыл Шәкәрім прозалық шығармалары философиялық-психологиялық арнаның бастауы.
Шәкәрім өзінің алдындағы дәстүрлі үлгілерді үйренумен ғана шектелген жоқ. Өзі тапқан қазынаны, әрбір құбылысты өзінің ақындық жүрегінің тезінен өткізуді, оның үздігін алып, әсіреқызылынан аулақ болды. Солардың негізінде шабытын шыңдады. Жүрегін тебіренткен ойлары мен асыл ақықтай жырларын ұлттық көркемсөз өнерінің терең де қасиетті шыңырауынан суара отырып, оларға өз талантының кестелі бояуын дарытты. Абайдың Жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің даму процесі, міне, осынау асыл маржандарды, халықтық сөз өнерінің кәусар қайнарларын бір арнаға тоғыстырған, жаңа заманның тезінде қайта шыңдап, өзгеше келбет-көрікпен әрлеген, сондай-ақ, аса жауапты тарихи кезеңнің темірдей ауыр міндеттерін арқалаған, сол арқылы тақырып қоржынын молайта түскен, жанарын алысқа тіккен қуат-құдіреті толысу үстіндегі елеулі рухани құбылыс болды. Заман жүгін алға сүйреген Ахмет, Міржақып, Мағжан, Жүсіпбек, Сәкен, Ілияс, Бейімбет, Сұлтанмахмұт сынды саңлақ суреткерлер қатарында ойшыл ақын, кемел қаламгер Шәкәрім де шыншыл ойларымен шыңдады. Сөйтіп он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысы мен жиырмасыншы ғасырдың бастапқы кезеңінде қалам тербеген ойшыл суреткер қазақ жырының айдынды аспанында ешбір талант иесіне ұқсамайтын өзіндік өрнегі бар, өз бояуымен нұрланып, жаңа тынысты өршіл ойларын көркем кестелермен қайталанбастай етіп көмкерген ғажайып Шәкәрім әлемін дүниеге әкелді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Әуезов М. Абай ақындығының айналасы //Әдебиет майданы, 1934, № 11-12.
2 Байтұрсынов А. Ақ жол. –Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
3 Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т. 18. –Алматы: Жазушы, 1985. – 448 б.
4 Ахметов З. Ойшыл, суреткер ақын //Кітапта: Абай тағылымы. –Алматы: Жазушы, 1986. – 438 б.
5 Қабдолов З. Сөз өнері –Алматы: Жвазушы, 1992. – 218 б.
6 Қирабаев С. Шындық және шығарма. –Алматы: Жалын, 1981. – 252 б.
7 Нұрғалиев Р. Айдын. –Алматы: Өнер, 1985. – 400 б.
8 Мұхамеджанов Қ. Ақын Шәкәрім Құдайбердіұлы //«Семей таңы», 1988, 3 тамыз.
9 Мағауин М. Ғасырлар бедері. –Алматы: Жазушы, 1991, –432 б.
10 Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. –Алматы: Өлке, 1997. – 268 б.
11 Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 430 б.
12 Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім шығармаларының дәстүрлік және көркемдік негіздері. Алматы, Кенже-Пресс, 2000. – 216 б.
13 Шәкәрім. Жолсыз жаза. Өлеңдер мен поэмалар. –Алматы: Жалын, 1988. – 256 б.
14 Құдайбердіұлы Ш. Үш анық. –Алматы: «Қазақстан» және «Ғақлия» ғылыми-әдеби орталығы, 1991. – 56 б.
15 Мұхаметқанұлы Қ. Шаһкәрім // Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық ғылыми жинақ. 1-том. –Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. –Б. 48-100 б.
16 Тәжібаев Ә., Сәтбаева Ш. Шәкәрім Құдайбердиев // Шәкәрім. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1988. – Б. 5-24.
17 Шәкәрім. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
18 Сейсенұлы Д. Шәкәрім. Ғұмырнамалық баян. –Астана: Фолиант, 2007. – 264 б.
19 Қожа Ахмет Ясауи. Хикмет жинақ. //Ауд.: М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дәуітұлы. Е.Дүйсенбай. –Алматы: Ғылым, 1998. -220 б.
20 Есімов Ғ. Абай дүниетанымындағы Алла мен адам болмысы (герменевтикалық талдау). Философия ғылым. докторы ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясының авторефераты. –Алматы, 1994. – 47 б.
21 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: Ғылым, 1991. – 208 б.
22 Қазақ халқы әдебиеті (көп томдық). Т. 2. Батырлар жыры. – Алматы: Жазушы, 1986. – 288 б.
23 Нарманбет. Шығармалары. –Қарағанды: «Болашақ-Баспа», 1998. – 356 б.
24 Жеті жүз жұмбақ. –Алматы: жалын, 1985. –126 б.
25 Қазақтың мақал-мәтелі. –Алматы: Жазушы, 1980. – 352 б.
26 Мың бір маржан. –Алматы: өнер, 1989. – 256 б.
27 Қабдолов З. Таңдамалы шығармалары (екі томдық). Т. 2. –Алматы: Жазушы, 1983. – 456 б.
28 Еспенбетов А.С. Шәкәрім және Сұлтанмахмұт:Монографиялық зерттеу.-Алматы: Раритет, 2008. – 230 б.
29 Әбішев К. Аспан сыры. –Алматы: Қазақстан, 1966. – 260 б.
30 Қасқабасов С. Қазақ мифі және әлемдік мифология //Жұлдыз, 1988, №11. – Б. 163-177, № 12. – Б. 150-164.
31 Қазақ халық әдебиеті (көп томдық). Т.4. батырлар жыры. –Алматы: Жазушы, 1989. – 400 б.
32 Бес ғасыр жырлайды (екі томдық). Т.2. –Алматы: Жазушы, 1989. – 496 б.
33 Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. Т. 2. –Алматы: Ғылым, 1993. – 200 б.
34 Билер сөзі. –Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 160 б.
35 Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. Т. 1. –Алматы: Ғылым, 1993. – 200 б.
36 Ел аузынан. –Алматы: Жазушы, 1989. – 356 б.
37 Дербісәлин Ә. Дәстүр мен жалғастық. –Алматы: Ғылым, 1976. – 203 б.
38 Храпченко М.Б. Собрание сочинений в 4-х томах. Т.3. –Москва: Художественная литература, 1981. – 431 с.
39 Бабалар сөзі. Жүз томдық. –Астана: Фолиант, 2007. Т.71: Мақал-мәтелдер, 2007. – 334 б.
40 Ақ сандық, көк сандық. –Алматы: Жазушы, 1988. – 256 б.
41 Байтұрсынов А. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
42 Алтынсарин Ы. Таза бұлақ. –Алматы: Жазушы, 1988. – 320 б.
43 Керім Ш. Қазақ жұмбағы. –Алматы: Санат, 1999. – 248 б.
44 Әуезов М.О. Әр жылдар ойлары. –Алматы. ҚМКӘБ, 1959. – 556 б.
45 Абайдың ақын шәкірттері. І кітап. –Алматы: Дәуір, 1993. – 224 б.
46 Әуезов М.О. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т. 15. –Алматы: Жазушы, 1985. – 358 б.
47 Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. –Алматы: Ғылым, 1994. – 320 б.
48 Сағди. Гүлстан. –Алматы: Жазушы, 1991. – 272 б.
49 әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактраттар. –Алматы: Ғылым, 1975. – 418 б.
50 Иассауи Қ.А. Диуаны хикмет (Ақыл кітабы). –Алматы: Мұраттас. 1993. – 262 б.
51 Баласағұн Ж. Құтты білік (Құтадғу білік). –Алматы: Жазушы, 1986. –623 б.
52 ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. –Алматы: Ғылым, 1982. – 240 б.
53 Бес ғасыр жырлайды (екі томдық). Т. 1. –Алматы: Жазушы, 1989. – 384 б.
54 ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының жинағы. –Алматы: Қаз ССР ҒА баспасы, 196. – 422 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................
..................................................6
1 Шәкәрімнің ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ар, ... ... ... ... ақын,жыраулар поэзиясы
құндылықтарымен
үндестігі...................................................................
...........60
Қорытынды……………………………………………………………………69
Пайдаланылған ... ... ... Абайдан кейінгі дәуірін аса
құдіретті ақындық үнімен, дариядай дархан талантымен ... ... ... ... ... ... ... ойшыл ақын, кемеңгер
суреткер ... ... ... ... ... халықтың рухани ғұмырнамасындағы жауһар қазыналардың ... ... ... ой ... ... ... ... дәстүрлік арналары бай мұраларымыздың бірінен саналады.
Шәкәрім өздігінен ақын, ойшыл, қаламгер болып туа қалған жоқ. ... ... ... ауыз ... үлгілерінен бері қарай көш түзейтін
ұлттық ... ... ... ... әдеби-көркем
дәстүрлерге бай белес-белес кезеңдер тұрды. Шәкәрімнің негізгі нәр ... да, ... ... да осы ... ... ... «…дана ақынның өз халқынан және ... ... ... байлығынан алған үш үлкен, салалы түп-төркіні барын
байқаймыз», - деп [1, 208], ... ... ауыз ... ... ... поэзиясынан және Европа мәдениетінен үлгі ала отырып
қалыптасқанын айтса, Шәкәрімнің нәр ... ... де осы ... ... ... ... ... бай дәстүрлі мұралардың сыртында
өзінен бұрынғы қазыналардың алтын қорытпасы секілді Абайдың ұлы ... ... ... аяғы ХХ ... ... ... ... тарихында Абайдан
кейінгі ең ірі ақынымыз – Шәкәрім. Ұлы ақын ... ... соң, ... ... Абайымыз деп танып, ерекше құрметтеген.
«Әкесінің баласы – адамның дұшпаны.
Адамның баласы – бауырың», - деген Абай қағидасын Шәкәрім ... ... ... ... ... ... өз ... көп оқып, рухани қазыналарға тереңірек үңіліп, білім-
ғылымның қадір-қасиетін ... ... ден ... Оның ... ... өлең
өрнектеп, рухани есеюіне, сауатты да сергек өсуіне ұлы Абай ... ... әсер ... ... Абай қамқорына сай саналы, талантты ақын
болып қалыптасты.
Абай шәкірттерінің ішінде көп жасағаны да, көп ... да ... Ол ... ... әрі эпик ақын және ... ол – ... және музыкант,
философ, орыс және шығыс классиктерімен қазақ ... ... ... ол – терең ойшыл әрі бармағынан мөр тамған сегіз қырлы өнерпаз,
үлкен мәдениет қайраткері.
Оның тарихи, ғылыми, ... ...... ... һәм ... ... «Мұсылмандық шарты» трактаттары,
«Бәйшешек бақшасы», «Шын бақтың айнасы» әңгімелер топтамасы, ... ... ... ... ... ... проза даму тарихында
өзіндік орын алады. Шәкәрімнің прозасы ешкімге ұқсамайтын айрықша ... ... ... ... ... авторы М.Дулатов әлеуметтік прозаның
бастауында тұрса, ойшыл Шәкәрім ... ... ... ... бастауы.
Шәкәрім өзінің алдындағы дәстүрлі үлгілерді үйренумен ғана ... Өзі ... ... ... ... өзінің ақындық жүрегінің тезінен
өткізуді, оның ... ... ... ... ... ... ... шыңдады. Жүрегін тебіренткен ойлары мен асыл ақықтай жырларын
ұлттық ... ... ... де ... шыңырауынан суара отырып,
оларға өз талантының кестелі бояуын дарытты. ... ... ... ... ... даму ... міне, осынау асыл маржандарды,
халықтық сөз өнерінің кәусар қайнарларын бір арнаға ... ... ... ... ... ... келбет-көрікпен әрлеген, сондай-ақ,
аса жауапты тарихи кезеңнің темірдей ауыр міндеттерін арқалаған, сол ... ... ... ... жанарын алысқа тіккен қуат-құдіреті толысу
үстіндегі елеулі рухани құбылыс болды. Заман жүгін алға сүйреген ... ... ... ... ... ... Сұлтанмахмұт сынды
саңлақ суреткерлер қатарында ойшыл ақын, кемел қаламгер ... де ... ... ... он ... ... екінші жартысы мен
жиырмасыншы ғасырдың бастапқы кезеңінде қалам тербеген ойшыл суреткер қазақ
жырының айдынды аспанында ... ... ... ... ... ... өз ... нұрланып, жаңа тынысты өршіл ойларын ... ... етіп ... ... ... ... ... әкелді.
Ұлттық әдебиеттің көне бастауларынан нәр алып, өзінің ұзақ та ұлағатты
шығармашылық жолында ... ... ... ... өзінің
тамаша өрнектерімен өзгеше қалып танытатын ... ... ... ... сырлы әңгімелері, тағылымы дара ... ... ... ... мен ... табиғаты сонда ғана
әділетті бағасын алмақ.
Зерттеудің нысаны. ... біз ... ... ... ... ... ... шығармаларының адамгершілік, ізгілік, парасаттылық
қырлары осы ғажайып әлемнің ... ... ... бір ... ... мәселе Шәкәрім шығармашылығын тұтас алып қарастырғанда ғана толық
ашылмақ.
Зерттеудің ... ... ... ... ... Шәкәрім
Құдайбердіұлының шығармашылығындағы адамгершілк қайнарының сонау халық
ауыз ... ... ... ... ... жатқанын, ақынның сөз
қолданысындағы өзіндік ерекшеліктер, соны ... ... ... ... Адамгершілік ізгіліктің көне дәуірден Шәкәрім
шығармашылығында дәстүрлі жалғастық тапқандығын таныту;
- ... ... ... ой ... әсем поэзия
асылы мен алтынын айырып айту, жеріне жеткізе зерделеу;
- Шәкәрімнің сан ... ... ... ... ... дарытқан тамаша үлгілерді айқындау, қаламгер мұрасының
дәстүрлік ... ашып ... ... дереккөздері. Жұмыстың дереккөзі теориялық-әдіснамалық
негіздеріне ұлттық әдебиеттану ... ... ... [2], ... [3], ... [4], ... [5], С.Қирабаев
[6], Р.Нұрғали [7], Қ.Мұхаметханов [8], ... [9], ... ... [11], ... [12] т.б. ... ... ... бағдарға алынды.
Зерттеу жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер. Дипломдық жұмыста дәстүрлі
жалқыдан-жалпыға қарай салыстырмалы әдістер мен тәсілдер жүзеге асты.
Жұмыс құрылымы. Дипломдық ... ... ... тармақталған екі
бөлімнен, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ой-толғамдары
1.1 Шәкәрім философиясының түпкі арналары
Шәкәрім прозасының тарихи-философиялық трактат, мақала, әңгіме, эссе,
роман мияқты көптеген жанрларында ... ... Рас, ... мен ... Шәкәрімнің прозалық мұрасын аса деп айтуға келмес, ол ... ... ... философиялық құндылығы тұрғысынан олар ұлтымыздың
қымбат қазынасы екені даусыз.
Ойшыл қаламгердің көлемі ... ... да, ... ... «Мәнді сөздер»,
«Шын бақтың айнасы», «Бәйшешек бақшасы» [13] атты ... ... Абай ... ойшыл екенін танытады. Бұл тұста ұлы ... ... ... де ... қара ... ойға ... .
Шәкәрімнің «Бәйшешек бақшасы» деп аталатын он бір бөліктен, он бір шағын
прозалық ... ... ... топтамасының жазылу мерзімі
белгісіз. Жалпы ... ... өз ... ... ... ... ... Әйтсе де әр туындыдағы қаламгер ойының жүйесіне,
баяндау стиліне және өзге де ... ... ... ... қай ... жазылғанын тұспалдауға болады. Осы тұрғыдан келгенде,
«Бәйшешек бақшасы» деп аталатын ... ... ... ... әлем әдебиетінің жауһарларынан мол сусындаған кезінде жазылса
керек. Өйткені, жоғарыда атап ... бұл ... ... ... ... желілерінің ертеректегі Шығыс
әдебиетінен ... ... Бұл ... ... ... ... тілдерін жете
меңгерудің нәтижесінде Шығыс әдебиетінен жан-жақты хабардар болған.
«Бәйшешек бақшасы» топтамасындағы бір әңгіме ... жан ... мен ... ... Шәкәрім былай дейді: «Қара басының қамын ... ... ... – тән ... ... ар мен адал ... – жан ... Бастапқыны көксеген адам зұлымдық қиянатпен болса
да, мал, мансап, мақтан табуға ... ... ... ... ... ... ақ ниеттен басқа іздейтіні жоқ, ол адам баласын ала көруді, қиянат
қылуды тіпті ұнатпайды». Жалпы алғандағы, адамдағы жан ... тән ... ... ... ... ашқан жаңалық емес. Абайда да осы ұғым аса
терең философиялық астармен беріледі. Бұл ... ... ... да өзек ... бар. Ойшыл ақынның «Үш анық» атты еңбегінде
таратылатын ой желісі де осы «жан ... ... ... ... «жан құмары – істемек, біліп алмақ» [14, 8] - дейді
ақын бір ... Ал енді осы ... ... ... ... ... сөз етіп отырған әңгімесінде айтылғандай, «жан құмары», ... ... ... мәні «ізденіс, адал еңбек, таза ар» ... ... ... осы ... яғни таза адамның образын ... ... ... ... ... ... прозалық миниатюраларының
басты идеясына айналған.
Шәкәрімнің пайымдауынша, әр адам өзінің бойында жоғарыдағыдай екі түрлі
мақсұттың бар екенін және олардың айырмасын ... ... ... ... ... ... кетіп, өз еркін жалаң құмарлыққа ... ... да ... ... ... қосыла алмайды.
«Өзін-өзі тексеріп, ол әдетті қалдырып, таза ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің темірқазықтай айқын нысанасы осы. Кімде-кім де таза
адам болу үшін таза ақылға мойынсұну ... ... ... ... өне ... өзек ... тартылған да осындай ой болатын.
Осы табиғаттас тақырыптардың бірі – ... Адал ... ... ... ... ... Шәкәрім прозалық шығармаларында да осы идеяны
әртүрлі контексте, әр ... ... ... ... ... ... ... бір бай жалдап алып, қызмет қылғызып жүрспе, әлгі
қызметкер қанша тастақ жер болса да жалаң аяқ жүре ... соң бай: ... ... ... аяқ ... - деп сұрағанда, ол айтыпты: «Дүниенің талай
бейнетіне шыдасам да, аяғымдағы ... ... ... аяқ қалып, табаным
күйіп қатты кейідім. Бір күні жалданған байым қарағай ... ... алып кел деп ... соң ... екі аяғы ... жоқ бейшара
еңбектеп жоңқа жиып алып жүр екен. Соны көргенде башпағым жоқ деп асып ... ғой» деп, ... бері ... ... да ... ... аяқ ... әбден
әдеттеніп, табаным түйе табанындай мүйіз болып ... ... ... ... жоқ» [14, 18] ... ... әртүрлі ойлар түюге болады. Ең алдымен бұл арада адамның
әралуан сезімінің нышандары бой ... ... ... ... ... моральдық сипаттардың жарқырап көрінетінін байқаймыз.
Өзімшілдіктен сақтандыру бар авторда. Солардың барлығын бойына жинақтаған
халықтық ... ... ... ... тұнып тұр әңгімеде.
Осыларды баяндай келіп, әңгіме соңында өлеңмен берілген қорытындыда ... ... ... ... ... ең ... ... еңбекшіл шыдамдығы.
Адамға тән мұндай ізгі қасиеттерді біз сонау ауыз ... ... ... ... – Атымтай жомарттың бойынан көріп келеміз. ... ... ... айналасына мейірім шашып жүретін жомарт кісінің нағыз таза
адамның жиынтық бейнесі. Өзінің гуманистік ... ... ... де осы ... ... ... бақшасы» топтамасында Атымтай жомарт туралы екі
әңгіме бар. Бір қызығы, екі әңгіме де Шығыс ... ... ... ... жазылған. Мазмұн желісінде аздаған ... бар. ... ... ... ... ... ... әр жұма сайын ... ... ... ... ... ... ... Бір күні
ылғи шешендердің ортасына бір кедей түсіп қалыпты. Үндемей отырған кедейді
айналасындағы сөзуарлар ... ... соң, әлгі ... «Мен ... сөз ... бір өз ғана жыр ... едім», - деп өлең ... ... әлгі ... шын ... зәру өзі ... кенбағал
жандардың аш-жалаңаш ... ... да ... арын ... айта ... ... үйінде отырған бұл жолғы
қонақтарының мұндай жомартыққа зәру еместігін ... ... ... ... ... ... ... семіртіп,
Жомарттық па осы түр? – деп Атымтайдың «жомарттығының» ... ... ... ... ... ... ... кейін ылғи ғаріп-қасерлерге
қамқорлық жасайтын болады.
Ал Шәкәрімнің осы топтамадағы Атымтай ... ... ... әңгімесі
үшінші жақтан баяндалады. Онда Атымтай көп мал сойып, қаладағы ғаріп-
қасерлерді ... ... соң, енді дала ... ... ... іздеп
шығады. Үстінде қырық жамау шапаны бар кедейге жолығып дастарханға шақырса,
әлгі жарлы былай дейді: «Адал ... ... ... ... өзінен төмен кем-кетікке жәрдем қылуға әлі жетіп, ... ... ... адамға Атымтайдың керегі жоқ. Мен бүгін қатын-баламды
тойғызарлық отын жиып алдым. Енді анау ... ... шал үшін отын ... Дені сау ... Атымтай асырап, тіленшікке салып жібермесін. Кем-
кетікке ... ... ... ... қылады, мен еңбек теріммен
мырзалық қыламын, қайсымыз мырза екенімізді Атымтай өзі ... - ... екі ...... мен ... ... ... диалогтан олардың
адамға қамқорлық жасауға екі түрлі мағынада қарайтыны аңғарылады.
Бірінші ... ... ... жөні осы екен деп малыңды ретті-
ретсіз ысырап қылма, ... ... ... ... ... ... тұжырым
жасаса, екінші әңгімеде бұл мәселеге басқаша тұрғыдан келеді. Мұнда адал
еңбек ету мәселесі бірінші кезекке ... Өз ... күн ... жүрген
кедейдің қайсысында мырзалық, мейірімділік басым ... ... ... ... бақшасы» топтамасына енген шағын әңгімелердің осы ... ... ... ... ... ... стилінің көркем
өрнектері де айқын аңғарылады. Әдетте Шәкәрім сөзді бейнелеп қолдануға,
жекелеген оралымдарды ... ... ... ... Және де ол ... ... кереғар, қарама-қарсы құбылыстарды шендестіре
көрсетуге келгенде ғажап шеберлік танытады. Соның ... ... ... ... ... ... ... тоқылған жібек бұйымдай құлаққа жұмсақ, тәтті пісірілген сіңімді
тамақтай жүрекке жайлы тиетін, жақсы үнді, сұлу ... ... май ... ... ... жастардың қызықты, қымбат өмірлерінің қиын сырын
сипаттаса, кейде қыс айының декабріндей ... ... ... ... ... тамырын жүзінің нұрымен билеп соқтыратын сұлуларды
солған жемістей суалатынын баянсыз өмірдің бақытсыз мұңдарын сипаттаса, сол
айтылған сөз, салған ән ... да, ... да ... ... ұнаулы
үнмен айтылса, дүниеде осыдан жақсы жанға жайлы әдемілік, ... бар ... [14, ... ... ... баяндау стиліне көңіл аударыңыз. Сөйлемнің
құрылымы аса күрделі. Қаламгер өзіне тән ... ... ... ақ ... асыл мен ... атаулыны осы бір сөйлемнің аясында шеберлікпен
астастыра салыстырумен қатар, өте ... ... қоя да ... ... бар ... ... бар. Ал ... сылдыр сөзбен суреттеп
жеткізе алмайсың. Оған ... ... ... да ... тіл ... ... ... қол жеткізеді.
Эстет ақын Шәкәрім сұлулық ұғымына әрдайым биік мән береді. Бұдан әрі
қаламгердің осы тұрғыдағы ойлары асқақ. «Бет ... – тән сыйы ... пен сөз ... – жан сыйы ғой, ... тән ... жан сыйы ... дау жоқ, бірақ бет сұлулығын әркім-ақ таниды», - дейді Шәкәрім, сөз
бен ән ... ... ... ... ... ... ойы, ... идеясы осы бір сөйлемде
тұжырымдалған. Тән сұлулығын көрген адам ... ... ал жан ... адам ... ... ал жан ... шын ... ұғынушы аз.
Шәкәрім өзінің осы ойын бұдан әрі тұзақшының торында отырған бұлбұл мен
қарға ... ... ... ... Онда ақ пен ... ... бар.
Бұлбұл сұлулықтың символы болса, қарға қара бастың қамынан ары ... ... ... ... осы екі ... ұғымның бейнесіне айналған
екі құсты тұзақшының торына қатар қамау арқылы өз ойының ... ... ... Ақ пен ... соншалықты жақындастыра отырып, олардың
арасындағы жер мен көктей айырманы көркем бейнелейді.
Тағы да шығарманың сюжетіне үңілейік. ... ... ... бұлбұл мен
қарғаны көрген құс жайын жақсы білетін адам ... ... ... ... ... ... «Бұлбұл қайтсем сайрайды? Қарға қайтсем бақырады»
депті. Сонда әлгі адам ... ... әсем ... ... ал ... етін беруді ұсынады. Тұзақшы солай ... ... ... көріп
мұңлы үнімен сайрап отыра береді, ал қарға желтікке секіріп қонып, «қарқ-
қарқ» етеді. ... ... таяз ... ... ... ... ... қарғаның қарқылдағанына риза болған екен [15, 58].
Айтар ойының терең философиясын осылай түсіндіреді ... ... ... көз ... сұлу сазды сезе алатын сыршыл жүрек керек. Ондай
көзі мен жүрегі жоқ жандарға қарғаның қарқылынан ... әуен жоқ. ... ... соңында әңгіме айтушы Шәкәрім «Былғанып наданнан таза ғылым
қалай жиренсе, таза ... ... ... ... жиренетіні анық», деп
өз кейіпкерінің жан дүниесінің тым төмен жатқанына ... ... ... ... үшін ... ... желісін баяндау емес, содан шығатын
қорытынды маңыздырақ. Сол себепті де ол өмір ... ... ... оны ... ... ... көркем кестемен өрнектеуге күш
салады.
«Шәкәрімнің шағын үлгідегі прозасының жанрлық сипаты ... ... ... мәні ... да, жазылу стилі жағынан да оқшаулау тұрғаны
«Шын бақтың айнасы» және «Мен ... екі ... ... деп басталатын
толғау-эсселері. Бұлардағы оқиға бірінші ... ... өз ... ... мерзімінде алшақтық болғанмен екеуінде де Шәкәрімнің
баяндау стиліне, көркем бейнелеу тәсіліне және философиялық ой түю ... ... ... ... ... ... «Шын бақтың айнасы» жігіт ағасы
жасындағы азаматтың өмір сыры, бақыт туралы ... ... ... «Мен жетпіс екі жасқа келгенше» әңгімесінде ұзақ ... ... ... төбе басына шығып отырған дана қарияның ой-толғамдары ұсынылады.
Шәкәрім шығармаларының толық жинағында ... ... ... мақала деп көрсетіледі. Рас, Шәкәрім өз ... ... ... да ... ат ... бірқатар ойлы мақалалар
жазған. Әйтсе де ... екі ... ... ... мен мазмұндық,
пішіндік ерекшеліктері мақала аясынан әлдеқайда кең екенін аңғартады. Сол
себепті де біздіңше бұл екі ... ... ... ... ... ... қабылдаған жөн секілді» [16, 8-9].
Жалпы табиғаттағы даму процесі тәрізді адам ... де ... ... ... ... ... ... ұмтылған тынымсыз керуені іспетті ... шақ, ... ... бозбала, жігіт ағасы болып жалғасып жатқан
ағынды дүние. Әр кезеңнің өз қызығы, өз ... бар. «Шын ... ... ... де, ... осы ... бойынша өрбиді. Айта
кететін бір мәселе – Шәкәрімнің 1988 жылы ... ... ... жинағында
«Шын бақтың айнасы» деген тақырыппен берілген осы ... ... ... «Шын ... ... ... Өйткені Шәкәрімнің шығармашылығы
туралы ғылыми еңбектерде, ең бастысы Шәкәрімнің өз қолданысында да ... жиі ... ... ... айнасында» тек қана Шәкәрімнің жеке өмірі ... ... ... ... бейнеленеді. Қоғамның, ондағы адамдардың тұтас
та толық суреті көз алдымызға келеді. Соларға қарай отырып, ... ... ... тағы да ойға батамыз.
«Жаңа ғана аяғымды басып, тілім жаңа шыққан кезде, өзім құрбы балаларды
бауырымнан жақсы көріп, ойнаушы ... ... ... балдәурені, көңілде
титтей арамдығы жоқ пәк те періште кезең. Енді сол шақ ... ... пен асық ... ... Осы шын бақ па? Одан ... ... ән ... сымбатты бозбалалар ортасы тарта берді өзіне. Шын бақ осы
ма екен? ... ... ... ... ... та ... ... әрідегі «болыстар» әмір жүргізіп, билер билік ... ... ... ... бақ та ... ... Шын бақ осы ма әлде? Осынау
«адамшылық баппен» масайрап жүргенде «дәулет» деген ... ... ... ... Оған да ілескен біралуан өмір…».
Шәкәрімнің кейіпкері міне, осы тұста бір тыныс алады, артта қалған
жолына көз ... ... ... ... қонып жүргенімде, бір күні
құрғырдың қайдан ... ... ... ... ... ... бір ой
сап ете түсті. Амалсыз ... ... ойым ... Мен ... ... одан ... ... деп білдім. Онан әрі адамшылық атты
«баққа» қызметкер болдым. Ақырында малға құл ... ... ... ... ... ... «бақ» түзу сықылданды».
Осы тұста Шәкәрімнің кейіпкері ойы терең, ақылы дана қарияға ... ... ... түзу ... ... ... өмірінде жіберген
қателері де аз емес екенін салмақтай білетін жан кейпінде көрінеді. ... ... «оқу оқы» ... ... ... ... ... «Балам
асық ойнама, сабақ оқы» деген екі ауыз сөз ... ... ... зорлаған сықылданып еді. Яғни, менің «бақ» іздеймін деп, ... ... бет ... ... ... ойға шомған Шәкәрімнің кейіпкері соңында «Шын бақтың
айнасы» деп ... ... ... ... Ақ ... ... оған өзі көрген
«бақтардың» арғы жағында ... ... ... екі ... көрсетіп:
«Ақсақал «шын бақ» сол айнаның ең түбіндегі ата-анадағы шын махаббат ... шын таза ... еді. Сол ... әлі таза ... ... де ... Сіз ол ... пен ақ жүректі жолдаған атақтарға ... - ... ... ... осы. Бұл ... ... өткіншілігі
туралы ежелден айтылып келе жатқан дәстүрлі қағиданы Шәкәрім көркем проза
тілімен осылай өрнектейді.
Қарап ... ... ... ерте ... ... дейінгі, сопылық
философиядан Шәкәрім өмір сүрген тұстағы ... ... ... діни, ағартушылық, революциялық көзқарастардың бәрі
бар. Осыларды санамалай түсіндіре келіп, Шәкәрім олардың ... ... ... адам ... түзей алмайтынын, тек дүниеде адал еңбек, ақ
жүрек, арлы ақыл үстем болғанда ғана адам ... ... ... ... ... Осы ... Шәкәрім тарапынан «таза адам» қасиеттерінің
басты кредосы ... ... ... гуманист адамға қажетті ... ... ... ... ... бәрін де осы үшеуінің аясына
сыйдырады [15, 78].
Шәкәрімнің «Мәнді сөздер» деп ... ... ... ... ... ... бөліп қарауға болмайды. Ең алдымен, оның ... ... ... ... ... болғаны сөзсіз. Өмір
құбылыстарынан сыр ұғып, табиғат тынысына. Тіршіліктің жүрек соғысына құлақ
түре білген Шәкәрім үшін дәл осы ... ... ... ... Аталмыш
шығармада автор сезімнің қылын шерткен, санасына сәуле түсірген көңіл
жайлауына ой ... ... мен ... ... ... ... «Мәнді сөздер» де Абайдың қарасөздері секілді еркін стильде,
эссе ... ... ... адам ... ... имандылық жақтары туралы Шәкәрімге ғана тән жеке ... ... ... автор қарапайым ақиқатты құрғақ тізе бермейді.
Ойларын афоризм ... ... ой ... ... бұл ... халықтың рухани қазынасы ғана
емес, автордың ... ... ... ... ... ... шебер
тілмен жеткізілген: «Мен тарыдай жақсылық қылсам, ... ... ... ... адам ... тия алады». Бірақ ешкім тия алмайды»,
«Шынның дуанасы өнерсіз мақтаншақтық ... он ... ... ... ... Қара құрт пен шаян жасырынып шақса да, уыты аса зиянды»,
«Жоқтық егіндігіне бір бидай еге ... ... ... ... арпа да
ала алмассың!»
Халық өмірінің үздіксіз көш-керуенінің өне бойынан лағыл тастардай теріп
алынған осынау асыл ой түйіндері ойшыл ... ... ... өтіп,
қысқа-қысқа афоризмге бергісіз сөз маржандары болып төгіледі.
Жиырмасыншы ғасырдың басындағы жанрлық, көркемдік ... ... ... бірі ... ... «Әділ-Мария»
романы болды. Шәкәрімнің романында Шыңғыстаудың бөктеріндегі қазақ ... бір ... ... ... ойшыл қаламгердің басты мақсаты болған
оқиғаны ... ... ... ... ... ... ... жұүрегіне хабар түрінде жеткізу емес. Шәкәрімнің авторлық нысанасы
– заман портретін жасау, тарихи ... ... мен ... ... ... ... атан ... жүгіндей ауыр ой түйіп
отыру – философ Шәкәрімнің шығармашылық қолтаңбасына тән ... ... бұл ... да ... ... прозалық туындыларындағы секілді
философиялық прозалық туындылаврындағы секілді ... ... ... ... дер ... ... ... бірін-бірі толықтырып,
қатар өрілетін екі өрім бар. Бірі – ... ... ... ... ... да, ... – сол ... әр тұсына үңіле қарап, мәңгі
өмір, табиғат туралы ... ... ... бас кейіпкерлері Әділ мен Марияның кіршіксіз пәк сезімдеріне
тілеулестік танытып, толғанып ... осы ... ... да өз тіршілігі
бар. Шәкәрімнің суреттеуіндегі Шыңғыстау – жанды бейне. Ол ... ... ... ... диалогқа түседі, сол арқылы характерлер
сомдауға ықпал жасайды. ... ... ... ... сыр ... Әділ мен ... ... кездесу сәті. Жаз айының қоңыр мақпалдай
майда түні. ... ... ... мен ... ... қосылған махаббатын көірп, аспандағы жарық ай
әлдеқашандағы кәрі Шыңғыстауға дыбыссыз ымбалмен:
- Ақсақал-ау! Мына ... ... не ... ... ... ... ойнаған кісі жоқ па еді? Мына екеуі бірін-бірі құшақтап жатып
өлсе, арман қылатын емей қой? Бұл ... ... ... асық ... ... – дегенде кәрі Шыңғыстау терең шаттан шығып, ой жарығымен жарқырап,
бұраңдап аққан мөлдір өзен суын сылқ-сылқ ... ... ... ... ... жылы Злиха түскен тойда бұл екеуі кез
болған. Сонда Әділ ... ... іші ... ... ысып ... қасынан асып тұрған кекілінің астынан сүзіле ... ... қара көзі ... жас ... ... ... Марияның да жас
жүрегі лүпілдеп, денесі салқын термен жібісе де ол ... 14 ... ғана ... ... неге ... байқай алмаған. Бұл іс ... оны сен көре ... ... [17, ... ұғымында сұлулық пен жарықтықтың, әлде ... бір ... ... ғарыштық дене мен Шыңғыстау секілді географиялық ... ... ... ... ... екі ... ... тән пәктігінің
қадірін арттырып, роман сюжетіне арқау ... ... ... ... Әділ мен ... ... ... халдың жай-жапсарын жазушы қарт
куәгер Шыңғыстаудың аузымен баяндайды.
Тұтастай ... ... ... ... дейін адам мен табиғат тынысы
қатар өріліп отырады. ... ішкі ... ... ... ... де Шәкәрімге Шыңғыстау көмекке келеді. Жалғыз
Шыңғыстау емес, романда жанды кейіпке көшіп, өзара ... ... ... ... ... жоқ ... ... масатындай жайнаған жайлауынан
ірге көтерген елдің артында қалып бара ... ... ... ... наз ... әйел ... ... мұңайып: «Қап!
Бізді тастап барғандығыңды да көрерміз» дегені немесе ... ... ... көшке екі жақтағы қабағын түйген қара жартасың «бәлем, үстіңе құлап,
тышқаныңды шығарайын ба» деп тұрғандай болуы осындай детальдар ... ... ... ... ... характерлерін ашуда орасан
зор қызмет атқарып тұр. Автор осы арқылы психологиялық параллелизмнің ... ... ... Шәкәрім өзінің түйінді тұжырымдарын да адам мен
табиғаттың бірлігінен іздейді.
Шәкәрім ... ... ... ... ... ... оқырманын
алдағы қайғылы оқиға барысына даярлай отырып, 1910-1911 жылдардағы қазақ
ауылында болған өмір ... алып ... ...... жастар хикаясы. Сол кезеңдегі тарихи шындық, адамдар
арасындағы қарым-қатынас, әлеуметтік пситхология, қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... туралы
толғамдардың бәрі шығарманың бас қаһармандары Әділ мен Марияның басындағы
оқиғаларға қатысты өріліп отырады.
Роман басталғаннан-ақ табиғаттың әсем бір ... ... ... ... тап ... ... ауыл ... Қыстың қытымыр
қыспағынан босап, ... май ... ... ... ... ... мәре-сәре ауыл адамдарына жолығамыз. Олардың арасында
Әділ мен Мария да жүр. Жаратылыстың тамаша көріністері олардың ... пен ... ... ... ... суреттеліп отырған тарихи уақыт ... ... ... ... ... Патша қол астындағы қазақ жұртының
ежелгі тұрмыс қағидаларына күрт ... өзге ... ... бастырмалата
келген заң-закондардың билігі арта түскен. Халықтың діліне ... ... бұл ... ... ... қара ... ... қауым психологиясындағы қайшылықтарды шиеленістіре түсті. Сондай
құбылыстардың бірі сайлау еді.
«Осынау заман ... ... ... ... де, ... ... ... диалогтарда қайталау арқылы осы сайлау ісінің
адамдардың тіршілігіне ғана емес, ... да ... ... терең
ұғындырады. Роман кейіпкерлерінің арасындағы әлеуметтік ... ... ... Әділ мен ... ... ... ... өкілдері әкелі-
бала Төребек, Еркімбектердің характерін ... ... ... ... ... болуы сондықтан. Бұл екі кейіпкердің характерлерін
сомдау ... ... сол ... ... мансапқор психологияны
әшкерелейді. Өздерінің «асыл» мақсаттарына жету жолында олар ... ... ... жеке пенделік мінездері мен кейбір ой-топшылауларында
айырма болғанымен, түптің түбінде қай-қайсысы да бір ... ... ... қай ... болсын адам, оның ішкі жан дүниесі бірінші
кезекке қойылады. Ойшыл ақын ... бойы ... ... ... ... ... тән тамаша қасиеттерді түстеп-түгендеп көрсете білді. ... үшін ... ... де ... ... ... ... болсын,
мейірім шапағатын берсін дейді.
«Әділ-Мариядағы» кейіпкерлеріне де ол осы көзбен қарайды. ... ... он ... ... ... ... – ізгі
ниеттегі жандар. Тіпті олардың арасындағы кикілжіңнің өзінің бояуын ... ... ... ... ... ... секілді кейіпкерлердің
характерлерін бейнелеуге әсіре қаралауға бармайды. Тіпті оқиға өтіп ... ... ... өзі бірімен-бірі туысқандық ілік-
шатыстағы, ... ... ... ... ... ... ... жандар емес. Қарапайым қазақ ... ... ... Сол ... де ол ... ... болысты сөгуге
бармайды. Адамдарды жақсы мен жаманға бөлетін олардың өз ... ... ... ... әр ... тәтпіштеп баға беру, тұжырым жасау
жоқ. Романдағы әр оқиғаның ... ... ой ... ... Шығармада
сомдалған характерлердің тағдыры, олардың басынан өтіп жатқан шытырман
шиеленістер ... фәни ... адам ... мен ... ... ... туралы философиялық толғаныстарымен қатар өріліп отырады. ... де, ... ... ... ... қуа оқу ... ... оқырманға ойлы көзқарас керек. Роман уақиғасына ғана ... ... ... мазмұндық астарындағы ой-толғаныстарға үңілу қажет».
«Әділ-Мариядағы» философиялық толғаныстардың сыр-сипаты әр алуан. Оны
беруде автор ... ... ... ... ... бейнелеген
Шыңғыстау кейде жанды құбылысқа айналып, динамикалық ... ... ... ... ... кейпіне кіргендей әсер береді. Енді бірде кейіпкер
басындағы адалдық табиғатын, жан дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... бірі – ішкі ой-толғаққа
жүгінеді. Басына жазықсыздан іс түсіп, қиналған сәттеріндегі ... ... ... ... ... сипатын ашумен қатар,
шығарманың көркемдік ... ... ... ... ... ... финалында Марияны зорлықпен алып келген Еркімбектің қолынан
Әділ мен Мария қаза табатын тұстағы ... ... да ... ... жекелеген көрініс бояулары арқылы ... ... ... ... дәл сол ... күн ... ... шапақтың шашақты шарбы бұлтындағы
күннің қызыл нұры Әділ мен Марияның жарасынан ... ... ... ... бастады».
«Соңғы арпалыс үстінде Еркімбектің көзіне қанжар тиеді. Осы арқылы автор
жер ... ... ... ... ... ... жазасыз
кетпейтінін тұспалдаса керек. Заман шындығы ... ... ой ... мен ... оқиғасы өткен дәуір әлдінің әлсізге қиянаты өршіп ... еді. ... ... айтақтауымен өзінің айналасын талап жеп
отырған Төребек, ... ... ... солар да, мал да, күш те
солардікі! Не істеймін десе де оларда «Әй ... әже, қой ... ... ... ... ... ... соншалықты, Еркімбек сияқтылар
бұрын халықтың сатында жоқ бейбастыққа барады, біреудің бақытты ... от ... ... ... ... ... қалдырады» [10, 78].
«Әділ-Мария» романының басынан аяғына дейін Шәкәрім ондағы оқиғаның
мезгілдік, ... ... ... ... ... ғажап тұтастықта
алып шығады. Географиялық белгілер, жер-су атаулары нақты. Кеңістіктің
басты өлшемі – ... ... Ал ... ұғымына келгенде жазушы аса
мұқияттылық танытады. Әрбір эпизодтың басында бірде «Майдың 15-сі ... 25-і ... ... 13-і де ... қалды», «Он алтыншы июнь күні»
деген тәрізді нақты деректерді мәлімдесе, енді бірқатар тұста «осы іңірде»,
«осы түні», «дәл осы ... ... ... ишараны білдіретін тіркестерге
орын береді.
Бұл деректердің бәрі шығарма оқиғасын баяндаудағы жүйелікті аңғартады.
Сонымен қатар бұл ... ... көп ... ... «міне», «дәл осы
сәтте», «ия», «сен» түріндегі экспрессивті ... ... ... мен ... ... ширығу процесіне де өлшеусіз үлес қосқанын айта ... өне ... ... өмір ... бұл фәни ... ... құбылмалылығы жайындағы философиялық толғаныстары
өзек болып тартылған. Ондай толғаныстар ... ... ... енді ... ... өз аузынан ақтарылады. «Ұшқаны білінбейтін
ұшқыр заманның зырқырап өтіп бара жатқанын», «Әрине әлем айналғанын қоя ... ... ... ... ... аяз, ... ... ақпанды да
туғызады» деген ойлы сөйлемдердің мағынасында мезгілдік ишаралар ... ... ... уақыт пен адамның өмірі ... ... ... жасырынғаны айқын сезіледі.
Шәкәрім тұтас романның өзін осындай ... ... ... ... құрбан болған екі асықтың қадірлі моласын халық алтынмен
жазылуға лайық ақ бостандықты туғызған, адал жүректі азаматтардың арқасында
ғана ... ... ... ... ... ... ХІХ ... соңғы ширегі мен ХХ ғасыр
басындағы өзгерістер әдебиеттің дамуына да осы тәрізді өзіндік ... ... ... ... кезеңнің сыр-сипатына лайық, оның өзіндік
ерекшеліктерін айқындай ... өз ... үнін ... ... ... жаңа сипатты әдебиет туды. Тарихи кезеңнің күрделі ... ... жаңа ... қаз ... ... ... нық ... ілгері
жылжуына ықпалын тигізеді. Бұл дәуірде әлі де болса ... ... ... еді. Рас, бұл ... ... ... тақырыптық, идеялық
жағынан ғана емес, жанрлық жағынан да даму, өркендеу кезеңі болды.
«ХХ ғасырдың басында қазақ топырағында болған шытырман ... мен ... ... де ... ... Ол өз жұртының,
қазақ қоғамының басындағы жағдайды өте жақсы түсінді. ... бойы ... ... ... ... ... кешіріп келе жатқан
қазақ елінің таным-түсінігінің дәрежесі, әлеуметтік ... және ... ... деңгейі, саяси әлеуметтік және ... ... ... пен ... ... алып ... ... екеніне қанық болды. Сол себепті де заман шындығын, әлеуметтік
мәселелерді тануда және қозғауда ол соншалықты білімпаздықпен қатар, ... пен ... ... Ол ... де ... толғана, ойлана
қарады» [11, 17].
Жалт еткен бір сәттік ... бой ... ... да осы
сабырлылықтың салмағы сезіліп тұрды. ... ... ... ... тарихтың даму заңдылықтарынан іздеді. Қоғам мүшелерінің, яғни
ақын замандастарының жалпы адам баласының міндеті осы заңдылықты ... ... ... шынайы мәнін ой таразысынан өткізіп ... Бұл ... ... ... ... келе бермейді.
Ақынның лирикалық туындыларында өз заманының сыр-сипаты, қоғамның өткені
мен бүгіні, туған халқының ... ішкі жан ... ойы мен ... күш-қуат, ширақ сезім, қуаныш пен мұң, күлкі мен ... ... жан ... мен ... ... ... ... серпілісі, таңғы
шықтай, тау бұлағының суындай мөлдір сезім мен сергек те сенгіш жүрек, өз
заманының ... мен ... ... ... ... ... қарияға
лайық ақыл толқындары – бәрі-бәрі Шәкәрім лирикасының ... ... ... Түйіп айтқанда Шәкәрімнің лирикасы сол заманның айнасы
болды. Оның өлеңдерінен нағыз таза ... ... ... ... тән ... ... ... көркемдік-эстетикалық,
философиялық ой-пайымдар жүйесінің қарапайымдылығы мен ... ... ... аңғарылады.
Шәкәрімнің лирикалық өлеңдерінің табиғатына тән бұл қасиеттер Абай
бастаған ... ... ... ... ... ... ... де
өнегелі әдеби дәстүрмен сабақтасып жатыр. Шәкәрімнің ақындық қуаты туралы
айтқанда әрдайым Абайдың ... ... ... ... ... ... отыруымыз да сондықтан. Жалғыз Шәкәрімге ғана ... ... ... одан ... ... ... өркендеуіне ықпал
етті, оның күн сайын тарихи сахнаға шығып жатқан өмір шындығын тез арада
игеріп ... ... ... Абай ... жаңа ... қазақ
поэзиясы өз дәуірінің өзекті мәселелеріне, өзі өмір сүрген ... ... ... және ... сипаттарын айна-қатесіз әрі
нанымды етіп ... ... ... ... өзінен кейінгі ақындар
шығармашылығында өміршең үлгілердің тууына жол ашты [4, 73].
Шәкәрім өлеңдерінің ... аясы аса ... ... ... қатарына өзі өмір сүрген заманның ой-пиғылына сай ... ... ... әлеуметтік тұрмысын және жеке адамның ... ... ... азаматтық мұратқа толы әлеуметтік, саяси
лириканы да, ... ... ... жастық шақтық шырынды ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйі
лирикасын да, өмірдегі шындық, ақиқат мұраттарын ... ... ... ... ... ... ойлы ... лириканы да
молынан ұшыратамыз. Бұл заңды да. Себебі қандай ақын болсын, ол – ... ... өз ... ... Ақын поэзиясында өзі ғұмыр кешкен
тарихи кезеңнің ақыл-ой мен ... ... ... ... ... тыс ... ... ат басын бұрмайтын ақын болмақ емес.
Абайдан кейінгі ... ... ... ... Шәкәрімнің
шығармашылығының негізгі тақырыптық және идеялық бағыт-бағдары осы
дәстүрдегі ... ... ... Ақын ... түп негізінде
азаматтық пафос, поэтикалық қуатты үн жатты. Өз ... ... ... ашық ... ... Шәкәрім туған халқының, тұтас қоғамның басындағы
нақты әлеуметтік жағдайды көре білді. Ол ... ... ... тақырып болды, өлеңдерінің идеялық өзегіне айналды. Ақын ... ... ... ... ... де ... Жай ғана ... болған жоқ, оларды жоюдың жолдарын іздеді. Осы
бағыттағы бүкіл ой-пайымдарын өз лирикасына нәр қылып ... өмір ... ... ... шындығын бейнелейтін адамдар
галереясын ол ... ... ... қатар, басқа да әртүрлі
әлеуметтік топтардың өкілдері, бай мен ... ... ... жандар – қулар, сәнқойлар, т.б. да елеулі орын алады. ... ақын ... ... ... ... ... өмір
сүру дағдыларын көрсетуге тырысады.
Құдайға пара бересің,
Ылақ пен қотыр тайыңды.
Жоғалтқандай көресің,
Ел ... ... кешу ... ... ... алдасаң.
Алдыңа орын дайын-ды! [18, 62].
Бұл – «Зұлымдық қылып елді жеп» деген өлеңіндегі парақор байдың бенйесі.
Оның ... ... ... ... «Бай мен ... «Бай мен ... ... бірқатар шығармаларында одан сайын қалыңдата түседі. Үйіне келіп
түскен мейманын ... ... жылы ... алған бай оның
бұйымтайымен келгенін естігенде аяқ астынан өзгере қалады. Ақыр ... ... мен ... ... ... ... Бұл жерде қазақ ауылындағы
адамдардың психологиялық портреті көрінеді. Байдың ішкі жан дүниесі, ... ... ... ... ... екі ... ... қатар,
қарапайым адамдардың кәсіпсіз ... ... ... қарыз алып,
сұрамшақтықпен күн көрген ... ... ... ... мен ... ... философиялық астары бұдан да терең. Мұндағы сөз
кедейдің ... ... ... айтылады. Сол арқылы қоғамдағы әлеуметтік
теңсіздіктің табиғаты ашылады:
Байлықты алып, мұратқа өзің жеттің,
Кедейлікті маған беріп ... ... көже ішіп мен де ... бір, бай болғанмен қайтіп өттің? [18, 57].
Қоғам өмірінің әлеуметтік әділетсіздіктің ... ... ... Теңсіздікті дәл мұндай бейнелеп айту әркімнің қолынан келе ... Осы ... ... ... ... атты өлеңі ойға еріксіз
оралады.
Мейлі доңыз болсын, қоңыз болсын,
Иеңнің түкірігін еш еткен ... - ... ақын ... ... ... ... ... айырмашылықтың, әлеуметтік
әділетсіздіктің символы, заман ... ... ... ... ... бен көже де осы мәндес. Бай мен ... ... ... де ... осы айырманы өткір мысқылмен ашып айта отырып,
қайшылығы мол қысқа ... ... ... де еске салып кетеді.
Кедейдің аузына «Сүйткенмен сен де өлесің, мен де ... ... ... ... ... ... деген ойлы сөз салу арқылы мағыналы түйін
жасайды.
Лирик Шәкәрім өзінің жүрек қылын шерткен ... ... ... одан ... ... ... аса ... Мәселен, «Қулар» деген
өлеңінде де осындай жинақтаушылық ... ... ... сан ... мінез-құлықтарды, әдет-дағдыларды жинақтап, бір ғана ... ... ... ... сынайды ақын. Тіпті ел бастаған байлардың
ауылын да дос қулармен қоныстас еді.
Байлардың қу білмеген сыры қалмас,
Жаман ... ... бірі ... ... жүрсе де пайдасы бір,
Орны дайын ол иттің, құры қалмас [18, 69].
Көріп отырғанымыздай, ақын сол кезеңдегі ... ... ... ... бере ... Мұндағы қоғам ақынның
қабылдауында жылт ... ... ... қандайын болса да қанды қақпанына
тұншықтыратын, зұлымдық пен сұрқиялық, адамның ... мен ... ... ... ... ... ... өмірдің бар ауыртпалығы
момындар мен аңқаулар, кедейлер арқаласа, қалам ... ел ... ... көзі ашық ... ... ... өзінің өлеңдер топтамасының алғашқы басылымына «Қазақ айнасы»
деп жинақы да ... ... де ... ат ... ... мәні бар. Айна ... сөз – ... өмір сәулесі, суреттемесі деген ғылыми-философиялық,
эстетикалық көзқарасқа меңзейді, негізгі мазмұн – ... ... ... Сөз өнерінің құдіретті күші арқылы ақын қазақ қоғамының ... жеке ... ... әсер етуі ... ... ақындық
кредосы туған елінің өсуі, өрлеуі, көркеюіне қызмет етуге «мен жетелеп
өлейін, өрге ... ... ... ірі ... ... ... еді [5, ... айнасы» жинағына енген «Өзіме», «Бай мен кедей», «Қулар», «Партия
адамдары», «Абай марқұм өткен соң өзіме айтқан ... ... ... ... мен ... «Ақылшы торғай», «Қасқыр, түлкі, бөдене»,
«Талап пен ақыл» ... ... ... ... мазмұн байлығын,
көтерілген мәселелерінің ауқым кеңдігін, ... ... ... ... сыншылдық, гуманистік сипаттарын аңғартқандай.
Шәкәрім поэзиясы кейбір жеке қайшылық, кемшіліктеріне қарамастан
интеллектуальдық ... ... ... ... ... ... ... табиғат, қоғам, адам туралы көп ... ... ... ... оны көп ... қазақ халқының
тағдыры, елдігі, болашағы. Қазақ қоғамының биік ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз қылықтарды,
әділетсіздікті, оқу-білім аздығын, ұйымшылдық, бірлестік, береке жоқтығын,
тоғышарлықты, ... ... ... етек алғанын батыл да ащы
сынай отырып, ақын өзінің ұлы ұстазы ... көп ... ... ісін ... қою арқылы өсу, алға басу, прогресс туралы өрісті
ойлар айтқан Шәкәрім поэзиясында Абай салған шыншылдық, сыншылдық сарын ... ... әуен ... ... ... ... отырады. Реалистік
әдебиеттің деңгейіне сай өрнек, сурет, бейнелер мол.
Шәкәрім айналасында болып ... ... ... ... ... ... ... қарады. Қарай отырып, жүрегінен жарып
шыққан әділ пікірін топшылап, уақыт ағымына үн ... ... ... азаматтық үні әсіресе патша ... ... ... ... ... ... ... Бірақ төңкерістер заманы, одан кейінгі саяси
өмір ... ... ... ене ... Оның бұл ... дәрежеде қозғайтын төрт-бес қана өлеңі бар. «Бостандық таңы ... туы ... ... ... пен үмітке толы өлеңдері осының
айғағы.
Бостандық таңы атты,
Қазағым көріңдер.
Арға ие басшының,
Соңынан еріңдер – деп ... таңы ... ... ... ... таңы атып келе ... хабарлап, үндеу тастады, лирикалық
қаһарманының үмітке толы қуанышын жария етті. Бір қарағанда, ұран іспетті
көрінетін бұл ... ... ... көтеріңкі сезім ғана емес, ... ... тән ... ... ой, ... үміт пен ... ... ағартушылық бағыттағы идеялары әсіресе «Насихат», «Үш-ақ
түрлі өмір бар», «Сен ... ... ... ... ... ... ... білдім түркі тілін» сияқты өлеңдерінде жарқырап
көрінеді. Ақын бұларда бұқараны ... ... ... ... ... қоғамындағы жоғарыдағыдай жағдайды әділ сынай ... ол ... ... ғылым мен мәдениетке шақырады. Бұл арада Шәкәрім лирикасындағы
өнер мен ғылым, еңбек тақырыбы бірінші ... ... үшін ... ең ... – ғылым. Ол өзінің алдыңғы Шоқан,
Ыбырай, Абайлардың ... ... одан әрі ... ... өмір бар: бәрі де ... ... болады шал менен жас.
Ең керекті дегенің – ортаншы өмір,
Түгел қолың жетпейтін бір жанталас.
Қапы ... сол ... бір ... ... ... ... дей ... ғылым ізде.
Қалсын десең артыңда адам атың [17, 24], - дейді.
Ол «Үш-ақ түрлі өмір бар» атты ... ... ... ... ...... жастық шақтан былайғы ең белсенді еңбек ететін жылдары.
Осы кезеңде бір сағатыңды босқа өткізбей, ағаттық жібермей, ғылым ... ... ... ... қазынаны тауып ала білсең - өмірлік мұратыңның
орындалғаны, адам деген ардақ атқа лайық ... ... ... ... бұл өлеңде айқын ағартушылық идеямен қатар, терең ... да ... ... теңізімен сусындауға шақырған идеядағы Шәкәрім өлеңдерінің
ішіндегі шоқтығы – «Сен ғылымға…» атты ... Бұл өлең ... ... ... беріліп жүр. «Жолсыз жара» жинағында «Насихат» деп аталған.
Мұнда ақынның халық даналығына, өзінің ... ... ... ... ... тән ... көркемдік өрнектерге ұқсас
терең ойы мен сөзі, парасат дәрежесі мен ... ... ... ... «Ғылымға ұмтыл, білмегеніңді үйрен, білгеніңді өзгеге үйрет.
Қандай ғылымды меңгерсең де онымен ... ... ... ... -
дейді Шәкәрім. Оның пікірінше, шын наданға ғылым үйретудің пайдасы жоқ. Ол
тақырға сіңірілген дән тәрізді өнбей қалады. Дәл сол ... арам ... ... ... ғылым да пайдасыз әрі қауіпті.
Шын залымға берме ғылым, ол олар да оқ ... дер, кісі атын жер, ол ... айла ... ... һәм ... – бір ғылым.
Әрі залым, әрі ғалым, ел түбіне сол ... - ... ... түпсіз терең ойы мен дана философиясы жатыр. Ол ... ... ... көкжиегін осылай шамалайды. Бұл ... ... ... ... ... ой ... айғағын
тапқандай боламыз. Ақынның тұжырымдары дәл, бұлтартпастай нақты. Шынында
бейбіт өмірдің шырқын ... да, оны ... алып ... да адамзаттың
ақыл-ойы, дәлірек айтқанда, ғылым. Адам баласын қырып-жоятын жойқын қару ... ... ... ... ... ... кез.
Нұрын, сырын көруге,
Көкірегінде болсын көз, - деп ұлы Абай ақылды сөзді ұғарлық
ақылды жанды ... ... ... ғылымды тек қана жақсы ниеттегі жандардың
қолына беру ... ... ойын ... Сонда ғана ғылым шын мәніндегі
пайдалы қазынаға, көптің игілігіне ... Бұл ... ... ... ... ... ... ой, тың толғам деуге де болар. Осындай
философиялық толғам үстінде Шәкәрім ғылымды ... ... ... ... ... ... деген сауалға жауап іздейді. ... ... екі түрі бар. Оның бірі шын ... да, ...
залым ғалым. Бір қызығы «залым ғалым» ұғымын ертедегі Қожа Ахмет Иассауиден
де кездестіреміз.
Ақырзаман ғалымы залым болды,
Ізгі тілегін үзбеген ... ... [19, 96], - ... ме ... ... отырсақ, мұнда да ғалымдарды «ізгі ғалым», «залым ғалым» деп
екіге бөлушілік бар. Бұл жай ғана ... ... ... ... өз ... ... жатқан асыл қазыналарымен ... тағы да бір рет ... ... деп ойлаймыз.
Елдің, халықтың болашақ дамуы жолындағы ғылым мен білімнің орны, маңызын
түсіндіруде және жастарды ғылымға шақыруда Шәкәрім үнемі Абайды үлгі ... етіп ... ... ... үшін Абайдың атқарған ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің
түсінігіндегі Абай ой-санасын ... ... ... жастарға темірқазық
жұлдыздай жол сілтейтін жарық нысана.
Мынау Абай бір ғалым жол табарлық,
Замандасы болмады сөзді ұғарлық.
Амалы жоқ, ... енді ... туды ... ... - ... ... ... атты
өлеңінде. Заман шындығы, өмірлік ақиқат суреті бейнеленген бұл шумақ
Шәкәрімнің жастарға ... ... ... образы секілді. «Нені
үйренсең де ... үлгі ... ... ... ... ... соған қарап
өркен жай. Ондай нысана біз үшін, бізден кейінгі жас ... үшін ... ... бұл ... ... ойының діңгегі осындай. Ол мақсатсыз
өмір өткізген, ғылым мен өнер үйренуді ескермеген адамды мақұлыққа ... адам ... деп өлең ... ... жол ... отырған қоғамның
мешеулігін сыншылдықпен әшкерелейді.
Кей тұста ақынның ... «шын ... ... ... тән ... теңесіп те кетеді. Шын ғалым адамның бойында ... да ... ... ... ғылымсыз адам айуанмен пара-пар. Шәкәрімнің ұсынатын
жаңаша ойы осындай.
Ғылымсыз адам – ... ... да ... ... да ... ... ... ғалым тұл.
Яғни ғылым жоқ жерде ақыл жоқ, ақыл болмаған жерде ғылымның болуы мүмкін
емес. Шәкәрім әлеуметтік прогреске ... үш жолы бар деп ... ... ... қоғамының бойындағы сауатсыздықты жойып, адамдардың оқып, білім
алуы, ... жол адал да ... ... ету жолы еді, ал ... озық ... ... ... болатын. Еңбек ... ... ақын ... ... ... ... ғана ... адамзат баласының дамуындағы биік рөлі мен тарихи ... ... ... бақ деп ... үш нәрсе бар» дейді Шәкәрім. Олары – кірсіз
ақыл, мінсіз сөз және адал еңбек.
Бұл ... ... ... ... бақ осы деп ... ақыл тоймақ
Бір адамға мұндай бақ біте қалса,
Өзімшіл көп күншілдік көзін оймақ.
Адамға қажет қасиеттердің бәрі біріккенде, бір ... ... ... ... шын ... ... Олай болса, сол асыл қасиеттердің ішіндегі
ең қымбаттысы – ... ... ... жету ... өзі де өмір бойы ... ... бел ... ақын:
Адамдық борыш ар үшін
Барша адамзат қамы үшін
Серт берген еңбек етем ... атар таң ... жету – ... ... ... ... кемін қалғаным [17, 112], - деп ақындық позициясын алға
тартады, азаматтық сертін айтады. Өмірінің бүкіл мәнінің еңбекте ... ... ... ... ... да ... беретінін баяндайды. Өзі серт
етумен тоқталмайды, айналасындағыларды да, өзінен кейінгілерді де ... ... ... үшін ... іс ... ... ғана соңында
шамшырақтай жарқыраған ізі қалмақ.
Ақ жүрек пен Таза ақыл
Қылсаң адал еңбек, -
Бәрінен де сол ... ... жол ... ... тұрмай
Арам ойы жойылып,
Аяғында хақиқатты.
Бұл үшеуі жеңбек.
Сен бола гөр аққа хақ,
Болам десең адам,
Адал ... ... ... соған қадам.
Айнымайтын ақ жүрек пен
Таза ақылды адамның
Таппасы жоқ бұл өмірде
Осынымды ұқ, балам! [17, 121].
Шәкәрімнің «Мен кетемін» деп басталатын ... ... бұл ... еңбек тақырыбына, жалпы еңбек мәселесінің адам өміріндегі маңызына
қаншалықты ден қойғанын, қандай мұрат ұстағанын айқын ... да «үш» ... бар. Үш асыл ... қатарында таза ақыл мен еңбек
ұғымдары мұнда да қайталанады. Ал үшіншісі – ақ жүрек. Осы ... ... ... күш жоқ ... ... ... жеткізетін де осы
қасиеттердің бірлігі.
Аталмыш өлең – ұсынатын ойы тұңғиық ... ... ... сөзі осы ойды кейінгі ... ... ... түсіндіруге
бағытталған. Өлеңде жинақтаушылық мән бар. Шәкәрімнің ағартушылық сарындағы
лирикалық шығармаларында үнемі алға тартылып отыратын идеялардың бәрі ... ... ... ... ... – ақын деп ... айта аламыз. Біздің бұлай
деуімізге басты себеп – ақын өлеңдеріндегі ... ... ... ... терең философиялық пайымдаулары. Ол «Піскен мен шикі»,
«Шымды жерде көресіз қара топырақ», «Кетті-келді», «Ашу мен ... ... ... ... мен сөгіс» сияқты өлеңдерінде әуелі өзін-өзі, содан соң
оқырмандарына: «Бір зат ... ма?», ... әсер қала ма?» деп ... Сауал тастап қана қоймайды һәм соған ... ... ... ... ... ... аяғын шәлкей-шалыс басатын кездері де жоқ
емес. Әйтсе де қайсар ақын сүрінді, бірақ ... ... ... ... ... ... алға ... [20, 8].
Асылы, ізденіс өз нәтижесін берді де. Ақын шығармашылығына ден қойсақ,
оның дамудың көзі – қозғалыста екендігін, яғни ... ... ... бірлігі мен күресінде екендігін түсінгеніне көз
жеткізе аламыз. Сондықтан да Шәкәрімше: «Жаратылыс ... ісі ... ... ... ... есеп». Бұл ойын ақын жыр жолдарымен былай
ширата түседі.
…Әлемде жоғалатын ешбір зат жоқ,
Өзгеріп түрленеді, ойла ... ... ... жерде бұлақ,
Қанша ақса да оларда бар таусылмақ…
Табиғат құбылады, жаңбыр жауады, жер өзгереді, бұлақтар сылдырлай ағады.
Мұның бәрі – ... ... ... ... да ... ... ... дамудың кілті болып табылатын қозғалыстың өзі де
мәңгілік. Қозғалыссыз даму жоқ. Ал ... ... өзі ... ... ... ... Мұны терең сезіне білген ... ... ... ... ... бола ма ... деген өлшеу салып», - ... ... ... ... жоқ жерде уақыт, кеңістік аясында
болмақ емес. Адамның өмірі де солай. Осыдан келіп, Шәкәрім – ... ... ... ... ... жайында
философиялық тұжырымын негіздейді. Ақын жүрегінен: «Тұрақсыз шыр ... ... қу, бір ағын су» ... топшылаулар туындайды. Немесе: «Кетті
– келді, толды – сенді, өзгеленді бұл ... Туды - ... ...... енді ... ... ... төгіліп түседі. Мұның өзі философияның
диалектика заңдарын біршама терең білетіндігін ... ... ... ... ... ... түсіндіріп келеді де, кенет
өзіне де, өзгеге де мүлде тосын пайымдауға барады:
Басында жоқты бар ... ... көп ... дене ... жиып нәр қылған –
Жан емей енді немене?
Жансыз тән қалайша жүрмек?
Сол жан емес пе ... ... ... ... қай жанның атасы
Ол жаратады түрлеп… [17, 101].
Сөз жоқ, бұл өлеңде ақынның дүние-танымына, философиялық топшылауларына
қатысты ... ... ... ... ... таза ... тұрғысынан, диалектикалық ойлау тұрғысынан көрінсе, енді келіп діни
наным-сенімге негізделген екі ұшты ... ... ... ... ... ... ... қайшылық немесе тұрақсыздық
емес, өмір сүрген дәуір философиясының, сол ... ... ... екенін аңғарту қиын емес.
Философия объектісі – дүниені тану, тіршілікті түйсіну. ... ...... ... адам санасындағы бейнеленуі мен ... ...... ... ... жолын тұтастай алып
қарағанда Шәкәрім таным мәселесіне, танымның сезімдік және ... ... мән ... Оның ... ... да ... түп-тамырында адамның сезім органдары арқылы қабылданатын өмірлік
шындық жатады.
«Ақыл сенбей ... бір іске кез ... ... Абай ... ... ... ... соқыр сенім мансұқ етіп, дін иелерінің азғындығын
әшкерелейді. Ғалым, ... ... да ... ... ... ... ... сыншыл ой көзімен қарап оқиды.
Адасып дінші азғанын,
Пәншілер ғылым қазғанын,
Философ ойшыл жазғанын,
Сынауға енді бұрдым бас, - ... ... ... ... ... болса, сол кезде өз халқының күйінішті тағдырына дерттеніп, терең
тебіреніп, көп өлең жазады.
Шәкәрім өзінің жазған өмірбаянында ойлаған ... ... ... ... ісін, қысқасы бар шынын – жасырмай да асырмай, қалтқысыз
көңілмен айқындап, ашық айтады.
Шәкәрім дін мәселесіне көзқарасында ... ... ол ... дінді,
тіпті мойындамаған, діни соқыр сеніммен мүлде аулақ, сыншыл еркін ойдың, өз
сөзімен айтқанда, «ноқтасыз ... «сау ... ... ХІХ ... ... ... ... философиясы бүкіл
Европаға кең тарап, етек алған, ... ... ... ... ... Оқып қана ... оның ... философиясын сынап,
өзінің батыл ой-пікірін айтқан.
«Шопенгауэрдің дүние дозақ, дүниеде тыныш өмір ... ... ... ... - дей келіп: - Дүние дозақ емес бейіс, бейісті ... ... – адам ... ... ... ... ... күш-қаруы,
қасқырлығы. Егер адам бір-біріне зорлық-зомбылық, қиянат жасамай, барлық
адам бір бауырдай ... өнер ... таза ... ... ... ... ... бейіс болуында сөз жоқ. Мұны сезбей, Шопенгауэр
адасқан» ... ... ... ... ... ... ... мен
білімнің, әдебиеттің үздік өкілдерінің есімдерін атап, өз ... ... сыны мен ... ... ... ... өзі де үлгі
тұтып, бұқараны да соған шақырады. Шәкәрімнің қазақ даласындағы орныққан
кемшіліктер мен ... ... ... ... ... ... ... шет қалудың салдары ретінде қарады.
Шәкәрімнің қаламынан туған «Қалқаман-Мамыр», ... ... ... ... да ... жұртында ертерек заманда болып
өткен оқиғаларды, ел ... ... ... ... ... ... Әйтсе де, ақын сол аңыздарды туп-тура болған ... ... ... ... ... сәйкестендіре жаңғыртады. Жалпы
көркемөнердің талабы осы болса керек. Болған оқиға ... ... ... әсер ... деу ... ... да көркем туындыға баға
бергенде ондағы сюжеттік желінің тарихи шындықпен ... ... ... ... ... дер едік. Кемеңгер Аристотельдің сөзімен айтсақ:
«Ақынның мақсаты шынымен ... ... не ... ... мүмкіндіктен әлде
кездейсоқтан ба, міне, осыны ... ... мен ... ... ... ... ... ал екіншісі қолданбайды деп ажыратпаймыз. …бірақ
олардың айырмашылығы мынада: біріншісі ... ... ... айтса,
екіншісі болуы мүмкін болған оқиғаны айтады. ... да ... – ол ... ... ... әрі ... мәні ... жайлы, ал тарих жалпы халық жайлы айтады».
Шәкәрімнің үш ... да ... ... ... ... ... ... Бұл сөз жоқ, сонау шығыстық поэзиядан келе
жатқан дәстүрлі тақырып еді. ... ... ... ... ... ... ... орын алатынын атап айтқан жөн. ... ... ... мәселесі ақынның «…жалпы гуманистік
көзқарастарының бөлінбес бір ... ... ... жаңа ... ... ... ... право туралы ойларға шебер үндеседі».
Шәкәрім өзінің «Қалқаман-Мамыр» дастанын «тарихи хикая» деп атаған. Ол
заңды да еді. ... ... мен ... ... ... төңірегіндегі
трагедиялық оқиға жайындағы әңгіме ел аузында бұрыннан-ақ аңыз ... ... Бұл ... болашақ ақын жастайынан қанық болған. Аталмыш
оқиға ақынның сезімтал жүрегін толқытпай қалуы ... ... ... ... ... әлеуметтік әділетсіздікті
барынша сезініп, көңіліне тоқи білген ... үшін ... мен ... ... трагедиялық ахуал айналасындағы өзі өмір сүріп отырған ... өз ... ... перзенттік үкімін паш етудің кілті болды [21,
112].
«Қалқаман-Мамырдан» кейін Шәкәрімнің эпикалық ... ... ... ... ... ... Ол ... көзі тірісінде, ұлы
ұстаздың бастамасымен жазылған ... ... ... ... жасап,
оңтайлы тақырып ұсынып, олардың жазғандарын талқыдан өткізіп ... ... ... ... бірі болған. Ұлы ақын өзінің жолын қуған
шәкірттеріне ... ... ... ... тапсырып отырған, сын
тезінен ... ... ... «Еңлік-Кебекті» жазу тарихы да осындай. Олай ... ... ... да осы ... ... ... ... де бір оқиға
арқау етіп алынған. Шәкәрімнің қаламынан ... ... ... ақын оның жазылу мерзімі, онда баяндалатын оқиғаның ... ... пен ... өлшемдеріндегі нүктелері жөнінде жан-жақты мәлімет
береді.
Қалмақ жеңіп, қазақтан алған кегін.
Қалқаман қиссасында жазған едім.
«Мың жеті жүз ... ... ... ... болды» - дедім.
«Ақтабан-шұбырынды, алқакөл сұлама» оқиғаларына байланысты жағдайлар
поэмаға тарихи сахна ретінде алынған. ... ... ... ... және ... ... ... терең ашу
мақсатымен шебер пайдаланады. Ақынның бейнелеуінше, осынау ... ... ... ... ... түп ... ... күн туып, есіл жұрт үдере көшіп, панамалауға ... ... ... ... ... Сыр бойынан ауа сырғып, бүкіл сахараны көктей
өтіп келген елдің ... ... ... ... жер, ... ... өлке күтіп тұрған жоқ еді. Жер дауы, жайылым таласы қатты өршіген.
Рас, шығармада найманның ... ... ... бір рет ... болмаса, бұл дау туралы тікелей сөз ... ... ... ... кейбір арналарынан хабар беріп отырады. Шәкәрім Еңлік
пен Кебектің ... ... ... қазаға ұшырауын әлдебір рудың немесе
белгілі бір топтың не жеке адамның мойынына қоймай, тарихи оқиғалар аясында
қоғамдық, ... ... ... апарып телиді. Ғашықтардың дәл
мынадай ... ... аман ... бақытты ғұмыр кешуі мүмкін емес.
Оқиға дамуының өзі осыған ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім
кейіпкерлерінің образдарын сомдауға, көркем бейнелеу ... ... ... ... ... ... ... шығарылғандай бір де бір
нанымсыз эпизод жоқ. Кейіпкерлері де өмірдегідей ... ... ... ... да ... ауанынан оқшаулық байқалмайды.
«Қалқаман-Мамырдағы» сияқты мұнда да кейіпкердің сыртқы портретіне көп
мән берілмейді. «Еңлік-Кебекте» ай мен күндей сұлу ... ... ... ... ... ... ерек тұлғасы да кездеспейді. ... ... ... пен ... ... бір-екі ауыз сөзбен, сараң
деталдармен ғана беріледі. Дегенмен үстірт қарағанда елеусіздеу көрінер сол
детальдардың ... қыз бен ... ... болмыс-бітіміндегі өзіндік
ерекше қасиеттер бой көрсетіп жатады. Мәселен, ... ... ... «биік қабақ сұрлау қыз» деген сараң сипаттама ... ... пен ... ... ... ... беріп тұр. Оқиғаның
финалында бұл болжам ақиқатқа айналады. Ал ... ... ... ... ... аты шықты,
Атты, жаяу бәріне бірдей мықты.
Көзі өткір қараторы жігіт екен,
Орта бойлы, тапалдау, кең иықты.
Ел қамы үшін өлуге жанын ... десе ... ... ... батыл, жақынға және әдепті,
Кішіні іні, үлкенді ағатайлап [17, 325].
«Жасы бала ... да жаны ... ... сырт ... да, ... ... да осы шумақтарға сыйдырылған. Шәкәрім Кебектің портретіне
бұдан соң оралмайды. Оның барлық қасиеті «көзі ... «кең ... ... ... ... ... де ... әрбір мінезін, батыр
тұлғасын, әдептілігі мен өжеттігін жеткізуде осы ... ... ... ... ... ... Кебекті елден асқан батыр етіп әсірлей баяндаудан бас
тартады, реалистік образ ... ... ... да ... бүкіл оқиға
барысында ешқандай батырлық жасамайды. Айқасқа түсер ... ғана жері ... ... ... ... ... ... тұс. Мұнда да ол «бірталайын
жаралы қылса дағы» өзіне басым күшке қарсылық қыла ... ... ... ... да ... өзін ... ... қалыпта ұстайды. О
бастағы Нысан абыздың «ажалың биік қабақ сұрлау қыздан болады» ... ... ... ... ... ... Бірақ Шәкәрімнің
Кебегі тағдырдың ... ... ... ... ... ... ... таймастай өжет, қатерден қаймықпайтын батыл тұлға. Батырлығы оның
білек күшінде емес, жан сарайында, ақыл-парасатында.
Кебектің батырлығы мен ... ... ... ... аттанарда айқын
басталады. Жолға шығар алданда үй іргесіндегі қара жартасқа бір, ... бір ... ... ... Нысан абыздың айтқандарын ойына түсіреді.
Япыр-ау! Әлде сайтан, әлде жын ба,
Кім бастап алып келді мені мұнда!
Осы көрген ... бе, иә өңім ... ... сөзі шын ба?
Біржолата кім тұрар бұл дүниеде
Өлім ... қоя ма ... ... ... ... ... ... үшін өлгеннің қапысы не!.. [17, 328] деп әрі дал, әрі өзін-
өзі қайрап, тәуекелге бел ... Бірі пәк ... аяқ асты ... бүкіл
адамгершілік қасиеттен жұрдай ететін, енді бірі адал ... ... ... екі ... ең ... ... ... жанның
бейнесінде көрінеді.
«Еңлік-Кебектің» аса ... ... бірі – ... ... ... жан-жақты бейненің бірі – Еңлік. Шәкәрімнің суреттеуінде
ол қарапайым жан, биік ... ... қыз ... Ал ... ... сипаты былай беріледі:
Биік қабақ, ақ сұрлау, қара қасты.
Тік маңдай, толық жүзді, ... ... бір ... реңі ... ... қалатын жеңіл жасты.
Қыр мұрын, қызыл ерін, аппақ тісті,
Ашық жүзбен жігітті тартар түсі.
Барынша айтып бақтым суретін,
Кебек ердің Еңлік қыз ... ... ... арқау, шағи камзол,
Қымбатты ол заманда осы ғой бұл.
Аяғында көк қасқа етігі бар,
Бұрынғының ... ... ... құндық бөрік үкі таққан.
Кесетелеулі етегі, көйлегі ақтан.
Бешпеті үстіндегі батсайыдан,
Бек жақсы шығатұғын Бұхар жақтан [17, ... ... сұлу ... ... ... сай. ... ... аяғындағы көк қасқа етігі, басындағы құндыз бөркі, етегі
кестеленген көйлегі ару ... ... одан әрі ... ... ... жоқ, ... ... мұндай суреттеуге бармаған. Бір-екі ауыз сөзбен Еңліктің көркі
мен мінезінің негізгі нышандарын сездіреді де, қыздың бойындағы қасиеттерді
іс-әрекет, ... ... ... пен ... ... жеткізеді.
Ақылына көркі сай қыздың образын оқиға барысында, тартыс үстінде сомдайды.
Тағы бір ерекшелік – Мағауияның дастанында жігіт ... ... ... ... білдірсе, Шәкәрімнің поэмасында Кебекті Еңлік оятады.
Дегенмен қазақ салтына оғаш ... аяқ баса ... да ... ... ... әрі инабатты. Қалай болғанда да осы ... ... ... ... көз ... көрсеқызар,
Әдепсіз қыз дейсің ғой әлдеқандай, - деп ... тіл ... ... Оның ... қыз бала ... ... қайсар, тәкаппар болса да,
оның әдеп алдында нәзік те шарасыз екені аңғарылып тұрады.
Осы эпизодтағы қыз бен ... ... ... ... мазмұн
дарытқан. Ақын қыз басындағы қиындықты, сүйгеніне қосылудағы кедергілерді,
әдет-ғұрыптың тозығын сездірумен қатар, кейіпкерлерінің характерін ашуда да
биікке ... ... ... ... ... да осы ... атастырылып қойылған. Күйеуі надан біреу. Бірақ әдет-ғұрып заңына
бағынса, оның да қолында белгілі бір күш, ... ... ... бар жан.
Еңлік пен Кебектің бақытты өмір ... ... ... болатын да сол.
Нышаны жоқ бет аузында сақал мұрттан,
Бұрын да естуші едім жайын сырттан.
Түн болса ұйқыдан бас көтермейді,
Күндіз асық іздейді ескі ... - деп ... жан ... ... разы болмаса да салт-дәстүр алдында өзінің шарасыздығын
айтып, лүпілдеген жүрегіне пана тілейді.
Шәкәрімнің ... ... ... сай жан. Оның Кебекке ақтарған ... ... аяғы ойлы ... ... Еңліктің бұл арада әйтеуір
сүйгенімнің етегінен ұстасам деген жастық ... ... ... де
ақыл таразысына салып қарайтын ақылдылығы көрінеді. Өзіне көз салып, көңіл
аударып жүргендердің аз ... ол ... ... ... кетер едім,
Байқаймын, бәрі менің теңім емес.
Еңлік табиғатының жүрекжарды ... ... ... ... ... да, жақсы мен жаманды тап басып танитын талғампаздығы да бар.
Кебекті ғана ол өзіне тең санайды.
Кебектің алдында да осы ... қиын ... тұра ... Ол ә ... ... итіп бас ... да, кесімді қарсылық айтқан да жоқ. Сабыры мен
ақылын жүгініп көп ойланады. Сөйтіп қызды тағы сынамаққа ... ... ... ... ертең-ақ адам санатына қосылар, әзірше аз күн ойын-
сауық құрайық» дейді. ... ... де ... ... өзінің шынайы
махаббаттың, ар тазалығының құлы екенін айтады.
Өйтіп уағда бермесең, әуре етпе,
Тең көрмесең телміртіп, тентіретпе!
Қайда барсаң обалын жібермейді.
Бірақ осы ... ... ... – деп тоқ етер тоқтамын айтады.
Оның іздегені аз күндік алданыш ... адал ... Оның ...... ... ... «Қайда барсақ обалым жібермейді» деген сөздерден
оның ендігі ... ... ... ... ... қайсарлығы
байқалады [9, 181].
«Қайда барсаң обалым жібермейді» деген тіркес арқылы ақын ... ... тағы бір еске ... ... Поэманың басындағы
Нысан абыздың Кебекке айтқан сөздерінің сызы сезіледі.
Поэманың финалында ... ... ... ... пен ... байлаулы.
Ағайынның үкімі де әлдеқашан дайын. Өлім! Осы бір шытырман шақта тағы да
Еңліктің тәкаппар сөзі ... мені ... ... соң ... ... ... ... бала Тобықты баласы ғой,
Мұны өлтірме, Кеңгірбай биге тапсыр, - деп ... үш ... Дәл осы ... Еңліктің сөздері Мамыр қыздың өлер алдында
Көкенайға тіл қатумен ұқсас. Еңлік те, Мамыр да өлім ... тұр. ... екі ... ... ... ... ішкі драматизм жағынан екі түрлі.
Мамырдың жалынышы жоқ қайсар үнінде «Қалқаманның қанын жүктеме» ... ... ... естілсе, Еңліктің сөздері ашу мен ызаға толы.
Дастанның Мағауияның поэмасынан бір ... осы ... ... ... ... ... сәт сәл босаңдау. Ажал алдындағы Еңлік
Кеңгірбай бидің атына ұзақ-ұзақ лағнет ... ... Бұл ... о ... ... нысанасына лайық. Ал Шәкәрімнің Еңлігі
финалында сүйген жары мен перзентіне деген ... ту етіп ... ... көз ... ... ... ... көрінетін Нысан абыз бейнесінің
шығарманың идеялық мақсатын ашуда елеулі орны бар. Ол әлдеқандай бір ... ғана ... ақыл мен ... ... де иесі. Ол – айтқаны
айнымай келетін құдіретті жан. Осынау құдіретті абчыз Кебек алдына келгенде
қарапайым ... ... ... ... ... ... ... бір сәт ақын жүрегінің қуатымен Нысан абыздың ... ... ... ... ... зарлап,
Ықтиярсыз кетеді бой шымырлап.
А, дейді де тыңдайды анда-санда,
Құлағына кеткендей жын сыбырлап
Екі көзін қан жауып, өңі қашып,
Сұп-сұр болып, алартып көзін ашып.
Шүлдір-шүлдір ... ... ... әзер ... абыздың образын тұлғаландырып тұрған оның ... ... ... ... ... ... биік ... сұрлау қыздан» деген
сөздер бүкіл поэмаға трагедиялық сипат меңзейді.
2 Шәкәрім шығармашылығының адамгершілік қайнары
2.1 Ар, иманмен ұштасқан ... ... ... ғұмыр кешіп, қалам тербеген, ұлттық сөз өнерінің
өркендеу жылнамасынан өзіндік өрнегі айқын, ... де ... ойға ... ... арқылы лайықты орын алатын Шәкәрім ақынның бүкіл поэтикалық
әлемі қаншалықты бай болса, оның шалқар шабытына күш-қуат сіңіріп, ... ... ... да ... мол әрі ... еді. Ал ... ... әрбір қайнар көзіне тереңірек үңіліп, әдеби-көркем ой
керуенінің әр кезеңінен ... сыр ... ... ... ойшыл,
суреткер, ақын ретінде қалыптасуына ең бірінші кезекте қазақтың ежелден
келе жатқан аса бай ... ... ... еткенін көреміз. Шәкәрім
ақынның шығармашылығы мен ... ... ... ... ... ... ... түсер тұжырымдардың тамыр-тармақтары сан
салалы. Ол заңды. Өйткені фольклор халықтың ... ... ... келе
жатқан, адамдар жадында сақталып қалған ауызша мұра ғана емес, ... ... ... ... көзі ... ... ... да «Өзінің ауыз әдебиетін негіз қылмай ешбір елдің жазба әдебиеті
өркендемек емес. Біздің де жазба әдебиетіміз ауыз ... ... ... ... ... шеттен емес, өзінен ... ... ... ... ... өз ... әдебиеті боламын десе, ... ... ... ... [2, ... ... қатысы, фольклорлық дәстүрді үлгі тұту, одан
үйрену тәжірибесі алуан қырлы. Ақын ... ... ... бай ... ... аса ... ... Бұл табиғи құбылыс еді. Өйткені
қазақ халқы өмір бойы кең ... ... өмір ... ... мәдени
жауһарларын ауызша тудырды. Ұлттық әдебиет көбіне-көп ауызша өмір сүріп
келді. Бір ұрпақтан ... ... есте ... мәнерлеп айту арқылы
жалғасты. Оның бойында эпикалық поэзияның ықпалы күшті болды. Одан кейінгі
әдебиет пен өнердің ... ... ... ... ... алды. Сол арқылы әрбір дәуірдің күрделі шындығы бейнеленді. Шәкәрім ... ... ... алшақ болған жоқ. Эпикалық мұралар, ауызша ... ... оның ... ... еді. ... ... ... төл туындыларын сомдаған сәттерде фольклордағы көркемдеу жүйелері
мен ... ... өлең ... ... ... ... назар аударды. Солардан үйрену арқылы ол ... ... тән ұғым ... ... этнографиялық
детальдарды, эстетикалық бейнелеу тәсілдерін, сөз ... ... мен ... шебер пайдаланды. Сондай-ақ, ... ... ... оның ішінде шағын жанрларға қалам тартты, яғни
жұмбақтар, ... ... ... ... Өз ... ақын
халықтық фольклордың аса нәрлі бояуларын, тілдік қазыналарды, мақал-
мәтелдерді, шешендік сөз ... ... ... қолданды.
Ақын жырларында халық өлеңінің табиғатымен үндестік көп. ... өзін ... ... ... ... ... беруге
болады. Мәселен, «Алпамыс батыр» жырындағы:
Қарақан тауда қамалым,
Таусылған ба амалым,
Баяғыдай болар ... ... ... - ... [22, 57] ... ... ... мына бір шумақпен үндесіп жатқаны ақиқат:
Ауылым қонды Нұраға,
Мінген атым сұра ала.
Керексіз сөзбен бұрала
Қазақ сүйтпей тұра ма? [17, ... тек қана ... ... ... Рас, ең ... ... шығармаларға
тән жыр үлгісінің дәстүрлі өрнегі сақталған. Өлеңнің алғашқы тармақтарын
мағыналық жағынан дербес ... ... ой ... үшінші, төртінші
тармақтарға жүктейтін қайым өлеңнің формалық ықпалы сезіледі. Оған ... ... ... ішкі ... ... ... та көзге ұрып тұрған жоқ па?
Қазақ өлеңінің осынау дәстүрлі түрлеріне жақындық таныту Шәкәрімнің
поэзиясына ғана тән ... емес еді. Бұл ... ... жаңа ... ... ХХ ғасыр басындағы әдебиетке тұтастай қатысы бар
құбылыс болды. ... ... ... ... ... өмір ... ... жатқан дәстүрлі қара өлең, қайым өлең үлгісі, төгілмелі жыр, ... ... ... ... ... көрінді. Әр ақын бұл дәстүрлі сөз
өрімін өз дарын-қабілеттерінің дәрежесіне сәйкес ... ... ... ... ... да, ... түрленсе де, олардың түп-
төркінінде, дәстүрлік негізінде ежелгі ... жыр ... ... ... Мәселен, Абайдан кейінгі әдебиет өкілдерінің ішіндегі сұлу
сырлы тамаша ақындардың бірі Нарманбет Орманбетұлы:
Ақыл ... бір іс ... ... жүзде жоқ.
Байлық деген бір іс бар,
Бірде болса, мыңда жоқ.
Қайрат ... бір іс ... ... ... ... ... бір іс бар,
Тілде бар да, ділде жоқ, … - деп [23, 165] толғай тұрып, ежелден
келе жатқан жыр үлгісінің, эпос әуенінің жаңа ... ... ... ... істің алдыңғы қатарынан көрінді. Шәкәрімнің:
Ей, көп халық, көп халық,
Көп те болсаң, шөп халық.
Партияшылды құтыртпа
Мен сендікпін деп, халық, - деп [17, 130] ... ойы мен ... ... өлең ... тағы да сонау дәстүрге, батырлар жырының
сарынына жетелейді.
Қойсәнә, батыр, қойсәнә,
Ашуы жоқ ... ... ... ... - ... [22, 57] ... үні ... болады. Осы жыр жолдарының қай-қайсысының болсын, түр жағынан да,
ішкі мазмұны тұрғысынан да, ... мен ... ... да ... ... аңғарамыз. Немесе халық жұмбақтарында:
Шидім, шидім, шидім құс,
Ши басына қонған құс, - деп [24, 4] келетін жолдардың дәстүрлік
жағынан Шәкәрім ... ... бола ... ... ... қозғаған сезімдік жайларды, қуаныш, күйініш сәттерін,
уақыт, заман туралы ойлы толғаныстарды бейнелеуде жыр үлгісі қай кезеңде ... ... Ал ... ... ... сан құбылтар оқиғалар ХІХ ғасырдың
екінші жартысы мен ХХ ... ... ... мол ... дер ... ... ... туралы толғанар сәт жиіледі, қазақ жерін отаршылдар
жайлады, мал ... ... сары ... ... ... ... жайлау, саумал
бұлағынан қол үзіп қалды. Тұрмыстық, экономикалық, рухани ... ... Бұл ... ақын ... әралуан ұйқас үлгілеріне негізделген
жеті-сегіз буынды жыр өлең болып төгілді. Жыр үлгісіне тән тіл ... ... ... пен ... ... ... ... сипаты фольклорлық мұрадан бастау алатын жыр ... ... ... ... ... ... өзге де ақындар сияқты Шәкәрім де аталған жыр формасының
мүмкіндігін мейлінше мол пайдаланды. Жеті-сегіз буыннан ... «Ашу ... ... мен ... ... ... ... соң өзіме айтқан жырларым»,
«Көкорайға қонғанда», «Мен бір ... ... «Жоқ ... ақың ... ... кешірсең », «Сөз жазып, өлең өлшемек», «Шаранамен ... ... ... көп өлеңдерінде ақын негізінен замана толғаныстарын,
көңілдің ... өмір ... ... ... жаңа ... ... ... өрнегінде, бейнелеу тәсілінде, тілдік кестесінде эпостық жыр
үлгісінің, фольклорлық ... ... ізі ... ... ... ырғақ, буын, бунақ, ұйқас түрлері де фольклорлық жырлардағыдай
әралуан. Жай ғана ... ... ... әуеніне ілесіп кету емес, ақын
жырларының сезімдік, көркемдік-эстетикалық нәрі мен ... ... ... ... ... күнде мені өлтір.
Отырмын ғой қасыңда,
Өзіңнің жазсаң деп өлтір.
Жазам болса тартайын,
Қолыңнан келсе, әне өлтір!
Обалымды артайын,
Қызықсаң босқа және өлтір! - ... [17, 90] ... ... ... ішкі ... мен көркемдігіне назар салмай, өлеңдік
пішіні тұрғысынан қарар болсақ, бұл – шалыс ұйқаспен ... ... ... жеті ... ... ... «өлтір» деген сөз ұйқас ретінде төрт
рет қолданылған. Осы арқылы өлеңнің ... мәні ... ... ... Ал ... өзі, ... келгенде, эпикалық жырлардан бері
жалғасып келе жатқан көркем үрдістердің бірі дер едік. «Ер ... ... ... ... ... қар ... көр де, етім ... үстіне қан тамар,
Қанды көр де, бетім көр, - демей ме ? [25, 116].
Шумақтағы аллитерацияны, шендестіру ... ... ... ... айтпағанда, өлең ұйқастарындағы «көр» деген ... ... мән ... ... ... өту ... ... Мұндай көркемдік
тәсіл, дәстүрлі үлгі халық фольклорының ... ... ... өзге де ... мол ... анық.
Қара өлең үлгісін пайдаланғанда Шәкәрім халық ... ... ... көшіп барады Алмалыға» немесе «Көшкенде жылқы айдаймын
белеңменен» деген [26, 216] ... ... ... ... ... қайым өлең түрінде келетін мұндай тіркестер шумақтың бастапқы
жолдарында ұйқас үшін алынады да, негізгі ойдың түйіні шумақтың ... ... ... ғой. ... көшіп барады Алмалыға,
Кім көнбейді тағдырдың салғанына.
Бір кетпейтін есімнен есіл қалқам,
Кетер ме екен біреудің қармағында, - деген [26, 216] ... ... ... Алмалы деген жерге көшуі немесе тағдырдың ... жүгі ... ... ... екі ... ... сыртқы формасын
құрасытурға септігін тигізіп, ... ... ... ... тұр. ... ... ойы - ... жүректе тұнған сезім ұшқыны,
махаббаттың маржан ... ... ... деп бұлқынған балғын жастықтың
жалыны.
Ал Шәкәрімнің поэзиясында ... ... ... ... ... ішкі ... ... өзгешелеу болып келеді. Шәкәрімде
алғашқы екі ... ой мен ... екі ... ой ... ... ... олардың мағыналық ара жігі астасып, ... ... ... ... ... ... қалың қамыс,
Бүрсігүні арғы күн болады алыс.
Жас кісіде бар ... ... ... ... ... ... таныс, - дейді [17, 283] Шәкәрімнің
«Қалқаман-Мамыр» ... ... қыз ... ... ... әңгіме түйіні – мұңлық қыздың басына төніп келе ... ... ... Бұл ... ... ... ... негізгі мазмұндық міндет
орындалғандай. Әйтсе де шумақтың бастапқы екі тармағы ... ... ... қайталамай, Шәкәрімнің қаламынан жаңаша сипатқа ие болған.
Атап айтқанда, ... ... ... көшіп барады Алмалыға» деген
тармақ пен Шәкәрімнің «Ауылымның күнбатысы қалың қамыс» ... ... ... жүк ... емес. Дәстүрлі фольклорлық үлгіні сақтай
отырып, ақын бұл тұста шумақтың ішкі тұтастығын толықтыра түседі. ... пен ... ... ... ... ... ... жері -
ауылдың күнбатысындағы қамыс маңы, мезгілдік мөлшері – бүрсігүнге дейінгі
уақыт аралығы. Осы шарт ... және ... ... жарқ етіп
көрінбеген жағдайда қыз ... ... ... бет ... ... ақын ... ... қара өлең өрнегіне осындай мағыналық,
көркемдік қасиет дарытады. Дәстүрлі қара өлеңге тән ішкі ... сұлу ... сөз, ... ... ... ... сақтай отырып, өлеңнің
сыртқы өрнегі мен ... ... ... ... ... ой
түйдегін шымылдандыра, тұстастандыра түскен. Әр тармақ сайын айтылар ойды
үдете, ... ... ... ... ... ... күшейткен.
Өзінің алдында бай фольклорлық қазынасы бар шынайы көркем әдебиеттің
қалыптасып дамуына фольклордың ықпал ету ... ... сөз ... екі ... ... Оның ... – әдебиеттің кейінгі даму
үрдістерімен сәйкес келе бермейтін үлгі-қағидаларды жалаң ... ... ... өрісі тар. Ал екіншісі – шын мәніндегі нағыз халықтық дәстүрді
шығармашылықпен игеру, әрі ... ... ... ... болған фольклорлық дәстүр, міне, осы екінші арнада. ... ... да ол ... мінез танытты. Ал жаңалықтың өзі академик
З.Қабдоловтың сөзімен айтсақ, «…дәстүрді жалғастыра алса ғана ... ... ... ... ... да, ... жасауда да Шәкәрім ... ат ізін ... ... Рас, Шәкәрімнің кейіпкерлері батырлар
жырларындағы тәрізді айрықша қабілеті бар, жұрттан асқан ... ... ... ... күн десе көзі бар хас сұлу ... ... ... адам. Өз жанының сұлулығы, әр-көркі бар жан. ... ... ... мен ... ... арасында ұқсастықтар да
байқалып қалады. Әсіресе ақынның бозбала ... ... ... ... ... фольклорлық дәстүр нышандары байқалады. Атап айтқанда,
«Жастық туралы» [17, 26] өлеңіндегі ... ... ... сөзі»,
«айдай жүзі», «сымдай бойы» бар «жаннан ... бір ... ... хорын»
эпостық жырлардағы хор қыздарына ұқсамайды деп айта аламыз ба? Сөз жоқ,
ұқсайды. Ақын фольклорлық ... тән ... өте ... қолданады.
Әсіресе қызыл бояу жоқ. Әр сөз өз орнын тапқандай. Бір ғана айырмасы –
Шәкәрім ... ... ... ... ертегілердегі хор қызындай қиялдан
туған бейне емес.
Ақынның кейіпкері жерде, көкте теңдесі жоқ ару. ... жоқ. ... ... ... Қыз ... сіңлісі дерсің.
Шәкәрімнің бейнелеу тәсіліне назар аударсақ, ақын аңсаған ... ... ... ... аппақ, қасы қынаптан суырған ... ... ... адам ... ... күн мен ай, ... да таңырқай
қарайды.
Күн батып жоғалды
Нұрыңнан ұялып.
Жұлдыз бен ай қалды
Сәулеңнен нәр алып.
Жетіқарақшы айналып сені іздеп жүр,
Бәрі де сені ойлап, мас ... ... мен ... ... да қарады
Мауқын бір басуға.
Темірқазық арқандап қос боз атын,
Жаратып, ойы бар, тойыңа ... [28, ... сұлу ... ... ... ... ... де қатыстырады
және оларды сатиралық қалыпта емес, жанды нәрсе ретінде, қозғалыс үстінде
көрсетеді. Аспан денелері, ... ай мен күн, ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде, ертегі, аңыздарда, эпостық,
лиро-эпостық, жырларда аса мол. Күн, Ай, Жер ... ... ... ... ... ... жұлдыздары жайлы мифтік
аңыздардың өзі бір төбе. Есте жоқ ерте ... ... ... ... сырын ұғуға құмартқан, тіршілік ... ... ... ... Қиял ... мініп, көк жүзін ... ... ... олардағы қиялдық бейнелер, мифтік ұғым-түсініктер - міне,
осы «шарлаудың» жемісі. Ғасырлар бойы адамдар осы түсінікпен өмір ... ... ... ... етіп ... ... ... шоғыры туралы аңызда ол баукеспе ұрылар тобы түрінде ... ... ... тән ... ... ... Күн мен Ай, Үркер,
Жетіқарақшы, Шолпан тәрізді жұлдыздар ... ... ... ... ... ... Олар ... кезінде алуан түрлі іс-әрекет істеп, ... ... ... немесе қауіптен қашқандықтан аспанды паналайды,
кейпін ... ... ... жұлдыздар адам қауымы ... ... ... ... ... жүреді, я болмаса ғашық болады, үйленісіп,
балалы болады» [30, 161].
Шәкәрім бейнелеген сұлу қыз ... ... ғана ... түсіп,
солардың ғана жүрегіне от салмайды, халықтық фольклор арқылы қасиетті
бейнелерге айналған аспан ... өзін ... ... қозғалысқа
түсіреді. Сұлу қыздың ажарынан ұялған Күн батып кетеді де, осы бір ғажайып
көріністің бал шырынына қану ... Ай мен ... ... Жетіқарақшы
өз әдетіне басып, сұлу қызды тынымсыз торуылдайды. Үркер мен Таразы шашу
әзірлеу қамында жүрсе, Темірқазық өз ... ... пен ... ... ... ... бәйгеге қосуға даярлау үстінде.
Қандай әдемі сурет, ғажайып көрініс ? Тура қиял-ғажайып ертегілерінің
бірінен түсе қалғандай. Шәкәрімнің ерекшелігі осы ... ... ... жалын сезімі – махаббат отына өртенген бозбала ... ... ... ... ... ... құсы адаспай аспандаса» [17,
259], «Әбден толып жарық ай» [17, 255] өлеңдерінде де ақын Ай мен ... мен ... ... ... айналдыра жырлайды.
Фольклор туындыларының өз дәстүрі, өзіне тән ерекшеліктері айқын. Олар
белгілі – бір заңдылықтарға, жүйеге ... Бұл ... үшін ... Ал ... ... ... ... алғанда,
бұл шарттылық жаңа белгілермен жаңғырып отырады. Мәселен, осы заманның,
бүгінгі күннің жағдаяттарын жырлаған туындыларда ол ... ... ... ... ... болсын, дәлме-дәл көшіріп пайдалануға
әсте болмайды. Мұны әрине, фольклор мен әдебиеттің арасындағы қайшылық ... ... ... ... ... ... ... оның түп негізінде
фольклорлық дәстүрлердің ... ... анық ... осы ... әр дәуір әдебиетінің қосатын бояуы, үстейтін кесте-
нақыштарының ... да ... ... ... мен оның ... ... ... болатын
фольклорлық заңдылықтардың арақатынасы жайына келгенде, ... осы ... ... ... куә ... Ақын ... ... үйрене
отырып шыңдалады, шеберлігін ұштай түседі. Көп жағдайда Шәкәрім фольклорлық
ұғым-түсініктерді, деректік өлшемдерді сақтауға тырысады. Солардың бірі ... ... жас ... батырлығы, сұлулығы төңірегіндегі
шартты заңдылықтың сақталуы.
Шәкәрім поэмаларының барлық басты кейіпкерлері, Кебек те, Мамыр ... да он бес ... деп ... Бұл ... ... көз алдына
эпостық жырлардағы сұлу қыздар мен ... ... ... ... ... ... ... Гүлбаршын («Он бесте туған ай еді»), ... отыр ... он ... туған айдай боп»), «Қарабек батырдағы» сұлу
қыз ... бір күні қыз да он ... ... «Ер Тарғындағы» Шорман
(«Келгенде он бес ... ... ... ... ... ... қаратыпты»),
т.с.с. Мұндай ұқсастықтарды кездейсоқ нәрсе деп айту қиын. Біріншіден, адам
өмірінің есте ... ... сөз ... атам ... бері «он үш», ... «он ... «жиырма бес» сандарына қастерлі орын беріледі. Тіпті бұл
сандар канондық ұғымдарға айналып кеткен іспетті. Ал олар ... о ... ... ... ... ... ... Осылайша
қалыптасқан, адамның елеулі шақтарын ... ... ... ... ... көшуі заңды құбылыс дер едік.
Сол сияқты Шәкәрім дастандарының ... де ... ... ... да, Кебек те, Нартайлақ та батыр, ал Мамыр,
Еңлік, Айсұлулар бірінен-бірі өтерліктей арулар. Көркімен ғана сұлу ... ... сұлу ... ... ... ... ... ізін басқан сіңлілері іспетті.
Поэмалар кейіпкерлерін жасақтауда Шәкәрім осы тәрізді фольклорлық
шарттылықтарды сақтайды. Бұған сол ... ... ... ... ... көп ... тигізсе керек. Әйтсе де Шәкәрім өз кейіпкерлерін
сөзбен суреттеп, кескін-келбетін кестелеуге келгенде жаңа қырынан ... ... сұлу ... ... ... ... тіл ... шұрайлы шырыны, сырлы да сыңғырлаған сұлу өрнекті сөз ... бұл ... ... ... ... Ақын кейіпкерлерінің
портреттік бейнесі бұдан әлдеқайда жұпыны. Солай бола ... ... ... ... кем емес. Ақын кейіпкер портретіне
фольклордағы секілді айшықты сөздерді үйіп-төгіп қолдана ... ... ... ... ... да, ... да олардың іс-
әрекеттері арқылы ашылады.
Фольклорлық шығармаларға тән, әсіресе эпикалық жырларда, аңыз-хикаяларда
жиі кездесетін дәстүрлі ... ... ... құмалақшы, көріпкел,
жауырыншы, тағы басқалар ... ... ... негізгі атқарар міндеті -
құмалақ ... ... ... Асан ... ... ата ... ... балшы кемпір, Қарабұқан жауырыншы, «Ақжонас ұлы ... ... ... ... толып жатқан кейіпкерлер халықтың
ежелгі наным-түсінігінен туған дәстүрлі фольклорлық образдар екені даусыз.
Олар ... ... ... ... ортақ.
Фольклорлық мұраларға тән дәстүрлі баяндау түрлерінің ішінде алдағы
оқиғаларды тұспалдау, болжау, айтылар ойды ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ішкі динамикасын ширатып,
сюжеттің өрістеу табиғатын жандандыра ... ... да ... көп, шындықты ә дегеннен ашып тастамай,
оқырман жүрегіне шым-шымдап дарытып, ... ... ... ... ... ... ... тұспалдау, жұмбақтап сөйлеу әдістерін
өзінің поэмаларында жақсы ... ... ... ... ... мен Мамыр өз сезімдерін біріне-бірі алғаш сездірер
сәтте Адам ата, Хауа ана ... ... ... айтысады, кейінірек бастаңғы
үстінде Мамыр Қалқаманға жұмбақтай сөйлеп, кездесер жерін белгіседі, екеуі
қол ұстасып қашып кеткенде ел ішінің дана ... Әнет баба түс ... ... ... ... ... бал ашуы, қыз бен жігіт
арасындағы жағдайға байланысты ... іші ... ... ... ... ... «Ей, ... сұңқар қалай, тауық қалай», - деп
образды түрде жұмбақтай тіл қатуы, сөз жоқ, ежелгі ... ... келе ... ... ... жаңа кезеңдегі әдемі ... ... ... ауызша мұраларынан бастау алатын дәстүрлі баяндау тәсілдерінің
бірқатары шығарма композициясына қатысты. Әдетте ... ... тән ... ... ... бір ... тәртібі бар. Міне,
ауыз әдебиеті туындыларына тән осындай құрылымдық ... - ... ... ақындық кіріспе сөз арнау тәсілі. Халық прозасы үлгілерінде
әңгіме «Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде» деп келетіні ... ... көбі ... кіріспеден басталады. Мәселен, «Көрұғлы» жыры
Бастайтын Көрұғлының хикаятын,
Түрікмен текежәуміт дейді затын, - деп [31, 19] ... ... ал «Ер ... ... қала ... хат ... ... болды қамдалғалы
Жамағат құлақ салып тыңдасаңыз,
Мінеки, Ер Тарғыннан сөз қозғалы, - деген [27, 145] ... ... ... ... жыр оқиғасына дайындайды немесе
баяндау мақсатын түсіндіреді, яки шығармаға қатысты ... ...... ... тән ... ... ... бірі.
Қазақ әдебиеті дамуының одан кейінгі дәуірлерінде туған түрлі жыр-
дастандарда, әсіресе ... ... ... ... бұл ... ... ... кейінгі әдебиет өкілдері, ХХ ғасырдың бас
кезінде өмір ... ... ... ... ... да бұл дәстүрге
етене жақын болды. Бұл ретте С.Торайғыров, М.Ж.Көпеев, М.Сералин, т.б.
талантты ... ... та ... М.Сералиннің «Топжарған» поэмасы:
Шығардық бір хикаят көңіл жаттан,
Жаратқан жәрдем тілеп жаппар хақтан,
Пайдалы көпке өнерім болмаса да
Бір қалған жұрнақ едім асыл ... - деп [32, ... «Кім ... ... ... бар шалдуар
Болмаса да тыңшысы.
Бұл күнде жоқ, соң туар
Роман мен сыншысы, - деп [33, 65] басталады.
Шәкәрімнің ... ... ... ... бәрі ... ... сақтаған. «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу» және «Ләйлә-Мәжнүн»
дастандарының, ... ... ... ... ақын терең
толғау түріндегі кіріспе сөзден бастайды. Бұл кіріспелерді ... ... ... беретін жай ғана мәлімет көзі деп ... ... ... - ата ... басшылыққа ала отырып, өз өрнегін
жеткізуі. Кіріспе ретінде берілген бұл шумақтарды ... ... ... де ... ... ... еді. Олай ... олардың
әрқайсысында терең философия тұнған, тағылымды, ғибратты ойлар ұсынылған.
Шәкәрім шығармашылығының фольклорлық негізі дегенде ... ... бірі – ... ... ... ... жанрлық мүмкіндіктерін
мейлінше мол пайдалана білуі. Әсіресе ол ... ... ... ... жете ... ... ... Бұл
жанрлар, мысал, мақал-мәтел, айтыс, жұмбақ, шешендік сөздер оған жөргегінен
таныс еді.
Шешендік сөздер – қазақ халқының ерте дәуірлерден ... ... ... келе ... ... асыл мұраларының ... ... ... ... ... сөздер мүлде жаңа
сипатта көшті. Сөз ... ... ой ... ... эстетикалық
көзқарас қалыптастырған Абай дәстүріндегі әдебиет өнердің осынау ғажап
түріне өз тақырыптарын ... өз ... ... ... ... ... ... сөздерінің сұлу мәнері айқын көрініп
отырды. Бір кездерде Қазыбек бидің аузымен айтылған
Біз ... елі ... ... ... ... жатқан елміз.
Елімізді басынбасын деп
Ордамыздан құт қшпасын деп,
Найзаға үкі таққан елміз, - ... [34, 46] ... да ... ... мазмұн-көркінің ғажайып сипаты бұл кезде былайша
жалғасын тапты:
Шоң, Шорман ... ... ... ... көк ... ... қонған едік.
Онымызға қарай сіз де:
«Кім келіп, кім ... ауыл ... ... ... ... білдірдің… [35, 91-92]
Шәкәрім шығармашылығына халықтық фольклордағы шешендік өнердің ықпал ету
сипаты ... Рас, ... ... ... ... ел ішіндегі ескі дауға
төрелік жасаған жоқ, ... ... ... жоқ. Сол сөздердің ғажайып
нәрін сезінген Шәкәрімге ... ... ... ... ойлы философиясы
мен сөзді ойната өрнектеу, сұлу кестелеу өнері дарыған секілді. Шешендік
сөздердің ең ... ... ... ... ... ... де үлкен
ойды бір-екі ауыз сөзбен түйіндеуге, аз сөзге мұхиттай ... ... ... ... ... басындағы тұрмыс, адам өмірі, ... ... ... ... ақын ойы ата дәстүр өрнегіндегі ... ... ... Бір ... да ... жан да аяулы болса егер,
Малды аяма, жаның үшін ... ... да ... жар да ... болса егер,
Жанды аяма, жарың үшін жанды сат! [17, 235].
Шешендік сөздердің дәстүрлі сипаттарының бірі - өмір ... ... ... ... ... ... ... сұрақ береді де, соның
шешімін табуға ұмтылады немесе оны табу ... ... ... Шәкәрімнің өлеңдерінде осындай риторикалық сұрақтар көп. Ақын
әсіресе өмір мен ... таза ... ... пен ... төңірегінде ойланады.
«Адалдық жолы болар заман бар ма?» [17, 96], «Бір күні дәурен солмай ма?»
[17, 189], ... адам ... бар ... [17, 213] деп ... ... ... ... соң өзіме айтқан жырларым» деп ... ... [17, 83-86] ... ... ... сұрақтардан тұрады.
Жетпісті қудың жеттің бе,
Барша жаннан өттің бе?
Тағдырың жазған ақ өлім,
Құтылып онан кеттің бе?
Қарманып едің, таптың ба,
Қарындасқа ... ... ... ... қақтың ба? [17, 83].
Мұнда ақын өзімен-өзі сырласады. Өмірдің, жақсы мен жаманның, ақ ... ... пен ... ара жігін ашуға талпынады. Өлеңде
шешендік сөздердегі сияқты керемет ішкі әуен, эмоциялық қуат бар. ... ... тән ... ... ... бар. ... өткіншілігі,
үміттің баянсыздығы, өлімнің хақ екендігі, адам баласы қанша жанталасса ... ... ... ... ... ... ... туралы халықтық философия –
фольклорлық шығармалардағы дәстүрлі тақырыптардың бірі. Ақын өлеңінен осы
дәстүрлі ой-толғамның сарыны ... [36, ... ... ... ... ... шағын жанрларының бірі
мақалдар мен мәтелдер. «Мақал ... ... ... ... Шынында да
халықтың дариядай дана ойының тарыдай түйінді дәндері іспетті саналатын
осынау фольклорлық мұраның ... ... ... ... дамуына тигізетін
әсер-ықпалы ұшан-теңіз. Мақал-мәтелдердің өзіндік ой-өрнегі, тілдік жүйесі
бар. «Жүйелі сөз киелі» қашанда. Олай ... ... ... даму ... ... үшін қастерлі құрал, киелі қазына
саналған. Сол себепті де олар қай кезеңде де ... нәр алар ... ... ... көзі ... келеді. Оларда халқымыздың сан
ғасырлар бойы қалыптастырып, орнықтырған көркем ұғым, терең түсінік ... ... ... атап айта ... белгілі әдебиетші ... ... ... ... қай ... да ... үйренер,
тағлым алар мектебі болып келді. Оның үстіне мақал-мәтелдің өзгеше ұйқасы,
поэзияға жақындығы, онымен туыстығы, ... ... ... ... ... ... тәжірибелік маңызын жоймай, әрдайым үлкен өнер ... ... ... ... [37, ... де ... фольклор қазынасының осынау өлмес рухы мен ... ... ... пайдаланды. Ақынның барлық шығармаларында да ... ... ... ... ... ... Оның өз атынан
туған тапқыр тіркестері де көп ... ... ... ... сөздерге айналып кеткен. Мәселен, «Бас көзі жұмылады, көңіл көзі
жұмылмайды», - ... [17, 545] ... ... фәни ... адам ... ... шектеулі, ертең адам о дүниеге аттанған сәтте ол ... де ... Ал ... көзі ... ... яғнии адамның жақсылығы,
ақыл-парасаты, өнегелі ісі мен ғибратты сөзі ... ... ... Ақынның бұл ойы бір жағынан «Жақсының аты өлмейді, ... ... ... ... ... ... ... екінші жағынан ол «тән
өткінші, жан яки рух мәңгілік» деген тіршілік философиясына жетелейді.
Мақал-мәтелдердің өзін ... өз ... ... ... ... ... ... мағынасынан алшақтатпай, халықтың
ұғымына тосын тимейтіндей қалыпта ... ... ... ... түкпірінде туындаған маржан ойларының ғажайып мөлдір тамшысы іспетті
мақал-мәтел сөздерді мейлінше әсемдеп, ... өңін ... Бұл, сөз жоқ, ... фольклор қазынасынан қанып ... ... ... ... ... ... қасиеттердің
бірі болса керек. Шынында да «…то новое, что вносит писатель в сокровищницу
художественного опыта, и определяет ... его ... ... ... и ... в ... [38, ... «Жиырма үй менің көршім Қарабатыр» деп [17, ... ... ел ... ... ... ... берекесіздік
сыналады, «еңбек істе, егінің сал, ерінбей еңбек етсең, табылар мал» ... ... ... Қанша бай болсаң да еңбексіз ... ... ... асса да ... ... ... малы болады бір
борандық» деген халықтық тұжырыммен дәлме-дәл ... Ал ... ... «Бай бір жұттық» деген [39, 319] ... ... ... сол дәнді өз мақсатынаа лайықтап, өз жырының әуеніне ... ... ... ... алып ... ... ... ойнаған азар,
Доп ойнаған тозар
Бәрінен қой бағып,
Көтен жеген озар, - деген [40, 87] нақышты сөз бар. ... осы төрт ... ... төркіні асық ойнаған, доп ойнаған
немесе қой баққан адам ... ... ... ... - еңбек, еңбектің
түбінде зейнет жатқанын аңғарту.
Шәкәрім осы жолдардың нәрлі түйінін ғана алады. Белгілі мақал-мәтелдің
жалпы мағынасын ... да, оны ... ... ... ... ... жырлайды. Өз заманына лайық көрініс ... ... ... ... ... ... ауыз ... адамдар секілді асық ... доп ... ... ... түседі, бірін-бірі алдайды, ел бірлігін бұзады. Ақын осы
мінездерді көріп қынжылады, ондайларға арамдық, ... ... ... Ең ... ... ... - ... адал еңбек еткен озар» деген
терең ... ... ... ... бір мағыналық бағыты
адамды, оның мінезін, адамгершілік, имандылық ... ... ... Екі ғасырдың тоғысында ғұмыр кешкен Шәкәрімнің тұсындағы әдебиетте
бұл ... ... ... ие ... ... өзгерістер, сөз жоқ, адамдар
санасына да сәулесін түсіреді. Мінез-құлық өзгереді, түрлі қылықтар ... ... ... келеді. Әйтсе де адам бойындағы табиғат-ана сыйлаған
қастерлі құндылықтар, өлмес қасиеттер сақталу ... ... ... азаматтығы, адалдығы бәрінен де асқақ тұруға тиіс. Жиырмасыншы
ғасырдың басындағы қазақ поэзиясы үшін бұл басты ұран ... ... ... ... ірілі-ұсақты келеңсіздіктердің бәрі ... ... ... ... сол кезеңде Ахмет Байтұрсынов:
Кіреді тентек есі түстен кейін,
Мүшкілін ... жаңа ... де ... салтын бағып,
Түрі жоқ іс ететін бәлен дерлік.
«Ұлы той көппен көрген» жалғыз мен бе,
Деп отыр не ... да ... ... - [41, 25] ... ... бірімен-бірінің иттей ырылдасып кешкен өмірінің
көрінісін және де сол өмірді жақсартам деген ойдан ... ... ... «Ұлы той ... ... ... фольклорлық нақыл тіркеспен
бейнелесе, Шәкәрім де осы мәтелді дәл осы мағынада былайша жұмсайды:
Ар қайда? ... ... Әдеп ... боп неге ... әрбір сайда ?
Көз жұмып «Көппен көрген ұлы той» деп,
Береді бұл надандық кімге пайда ? [17, 38].
Шәкәрім өзінің бүкіл ... ... ... ... ... ... ту етіп көтеріп өткен ақын. Аталмыш өлеңде осыларды
адамның асыл байлығына балайды. Ар, рахым, әдеп жоқ ... не ... ... ... өмір ... өзге ештеңе де емес.
Халықтық фольклордың бұл дәстүрі ақынның ой жүйесін, тілінің шұрайын
арттыруға өлшеусіз ... ... ... да ... ақын айтар ойын ұзақ
баяндап, тәптіштеп түсіндіріп жатпайды. Халықтың тілдік қорындағы мақал,
мәтел, ... ... ... ... ... ... де көркем, бас-аяғы жинақы,
әсерлі, нысанаға дәп тиерліктей ... де ... ... айшықтарды, сұлу да
сырлы сөз тіркестерін пайдалануға ұмтылады. Сонымен қатар, өз тарапынан да
осынау мол қазынаның қазанын ... ... Ол ... де ... тән
ғибратты ойлар төңірегінен туады. Шәкәрім қаламынан ... ... ... ... [17, 37], ... ... терің сат, адалды ізде» [17, 94], ... ... ... [17, 263] ... ... ар, ... адалдық тәрізді
қастерлі ұғымдар жөніндегі ой маржандары іспетті болса, «Дін ... ... [17, 206], ... өзге құдай жоқ, анық құдай – Шын құдай» [17, 241)
тәрізді кестелі ... ... ... адам сенімінің тазалығын паш
етеді. Шындықты құдайға теңейді. Ал ... ... ... иттің деп біл» [17,
81], «Алтынды ер атқа тисе отқа жақ» [17, 133] деп ... әсем ... ... ... жақсы мен жаман, асыл мен жасық, ақ пен қара ұғымдары
төңірегінен ой тереді.
Шәкәрім бірқатар халықтық мақал-мәтелдерді ... ... ... Ол ақын ... ... ой ... ... орай
алынып отырған. Атап айтқанда, «Ноқталы басқа бір өлім», «Көппен көрген ұлы
той», «Алты бақан ала ауыз», ... ... елің ... ... ... ... іске өкінбе», «Жылы-жылы сөз айтса, жылан ішінен ... ... ... ... ас ... «Ел ... ... «Аға өлсе,
жеңге мұра» сияқты фольклорлық қалпын сақтаған ... де ... ... ... ... қарым-қатынас, әдет-ғұрып, салт-дәстүр
ұғымдары туралы философиялық ойларын өлең ... ... ... ... тұр.
Фольклорлық қазыналарымыздың алтын қорындағы мақал-мәтелдермен іштей
сабақтасып жатқан жанр – ... ... ... ... өте ... де аса ... келе ... дәстүрлі фольклорлық жанр. Пішіні,
құрылымы әртүрлі болғанмен, «…мақал мен мысалдың ... да ... ... көрегендігі мен даналығы, өмір туралы түсінігі ... ... ... тартымдылықпен бейнеленеді» [37, 115].
Шәкәрім мысалдарының ертегілік сипаты ... ... ... ... осы ... классикалық мысалдарда жиі көрінетін қасқыр, түлкі, бөдене
сияқты хайуанаттар. ... ... ... ... ... ... көрінісі дәрежесінде бейнеленеді. Олардың бастан
кешетін оқиғалары – ақ пен ... ... пен ... ... ... туған мысалдардың дені әлемдік әдебиеттегі мысал
жанрының ертеден келе жатқан даму ... ... ... белгілі-бір
дәрежеде оқырманға аз-кем таныс ... ... ... ... мен ... ... мен бөдене», «Ақылшы торғай», «Қасқыр, түлкі,
бөдене» сияқты шығармаларында әр ... ... ... ... ... ... ... жайлар баяндалады. Атап айтқанда,
«Қасқыр, ... ... ... кейіпкерлері орыс әдебиетіндегі қасқыр,
түлкі, бөденелерге ұқсас жағдайларды бастан ... ... мен ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің «Бай мен
жарлы баласы» [42, 41] деген әңгімесіндегі Асан мен ... ... ... ... ... ... тиек етеді.
Қазақ фольклорында, оның ішінде ... ... өте көп ... - ... ... ... ... опасыздық. Шәкәрімнің
барлық мысалдары дерлік осы тектес классикалық тақырыптарды арқау етеді.
Атап айтқанда, «Қаншыр мен ... ... ... ... ... ... ... қамқорлық жасағансып жүрген бөдененің басына іс түскенде
серігін ... жем ... ... опасыздық жасағаны әңгімеленсе,
«Қасқыр, түлкі, ... ... да ... ... ... кейіпкерлер
бірін-бірі алдайды. Осы тұста Шәкәрімнің мысалдарына кейіпкер болатын
хайуанаттар мен құстар ... ... ... кетпеске болмайды. Өйткені
Шәкәрім оларды бейнелеуге ... ... ... ... ... ... кейіпкер таңдауда ақын дәстүрлі мысал жанрына жаңа
сипаттар дарытады.
Әдетте фольклорлық кейіпкерлер қатарындағы ... ... қара ... пен ... түлкі қулық-сұмдықтың, арамдықтың символы, ал торғай
мен бөдене әрдайым сол қиянат пен ... ... ... ... мысалдарында да осы хайуанаттар бар. Бірақ олар ... ... келе ... ... ... ... ... түлкіні алдайды, түлкіден айласын асырған қу қылып көрінеді.
Керісінше, ақынның мысалындағы ... ... ... иесі ... ... қу
түлкіге алданған аңқау ... ... ... ... ... өзгені
алдайды, бірде өзі алданады.
Шәкәрімнің мысалдарында ауыз әдебиетінің шағын ... тән ... ... ... ... ... шешендік тіл өрнектері бар,
мақал мен мәтелге ұқсас ... ой мен ... ... ... тән ... ... бар. Осы ... Шәкәрімнің «Ақылшы торғай»
деп аталатын мысалын [17, 122] айрықша қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... бір қарағанда орыс
әдебиетіндегі А.С.Пушкиннің «Балықшы мен балық» ертегісінің оқиғасына ұқсас
болып көрінеді. Бірақ оқиғасы сырттай ... ... екі ... ... ... ... ... екі түрлі. ... ... ... ... Шәкәрімнің мысалында бұдан
әлдеқайда кең әрі терең ... ... Онда ... ... ... ... ұлттық философия мол, халық даналығының элементтері терең
сіңірілген.
…Құрған тұзағына түскен торғайды ... ... ... ... ... ... тіл ... үш ауыз сөз, ұғып алсаң,
Өз обалың өзіңе ұқпай ... ... ... бай ... ... айла сол, ... ... - деп [17, 122] бірінші сөзін
қолда тұрып, екінші, үшінші сөздерін қора үстінде, тал ... ... ... ... «біріншіден, орынсыз өтірікке сенбе, екіншіден
өткен іске өкініп ыза ... - ... Бұл ... адам да ... ... ... ... ұшып-қонды биік талға:
Боламын неге тұтқын сендей шалға.
Бар еді он ... ... ... соны ала ... ... - дейді [17, 123]. Мұны естіген ... ... ... ... ... үш ... дене тұрқы жоқ
торғайдың бойында он мысқал гауһардың болуы мүмкін еместігін ойламайды.
Әуелі ... ... ... ... ... салма дедім.
Екінші - өткен іске уайым жеп,
Емі жоқ бос ... ... ... ... сонша нандың,
Өткен іске өкініп қайғыландың.
Үшінші сөзді саған үйретпеймін,
Алдыңғы екі сөзді ұқпай қалдың, - деп [17, 123] ... ... ... алты ... ... бұл ... бойынан фольклорлық шығармаларға
тән бірқатар ұғым-түсініктер бой көрсетеді. Ең алдымен, ... ... ... ... ... батырлардың аттары, самұрық құстар,
балықтар, тағы басқа хайуанаттар қиын-қыстау ... иесі ... ... ... ... келіп, оқиғаның желісіне араласады. Шәкәрім
де торғай ... ... ... ... ... ... ... торғай
адамша сөйлеп кетеді. Сөйлегенде де қазақ фольклорындағы шешендік сөздердің
мақамына салып, мақалдап тіл қатады. Үш ауыз ... ... ... ... тән ... ... ... сөзбен сынайды. Тұспалдап,
жұмбақтап, терең астармен сөйлейді.
Жұмбақ – сонау ерте ... ... ... қоршаған орта,
тіршілік, табиғат құбылыстары туралы түсініктері таяз болған ... ... ... ... ... ... алғашқы талпыныстарынан туған
жанр. Қай кезеңде де халықтың даналық ойының, тапқыр да ұшқыр ... ... бұл ... ... ... ... ... саналды. «Жұмбақ – таным құралы, бір ... ... ... әр ... сан ... тануға болады» [43, 47].
Шәкәрімнің сегіз жұмбағы бар. Олардың қай-қайсысы да ақынның терең
ойшылдығын танытады. Оның ... ... келе ... ... ... ... жұмбақтар адамдардың қоршаған ортаға,
табиғатқа, ... ... ... мен құбылыстарға бағытталған түсінік-
танымын кеңейтеді, эстетикалық талғамын қалыптастырады. Онда қарапайым
заттың, не құбылыстың өзі ... ... ... ... тілі -
бейнелі, образды тіл. Міне, осы тәрізді ... ... ... ... ... көрінеді.
Шәкәрімнің жұмбақтары өлеңдік формасымен, әсем әуезділігімен және қыздың
жиған жүгіндей жинақылығымен ... ... ... бір ... ... құр ... анық хабар.
Дарияның суын түгел құятұғын
Ол сиярлық ыдыс бар кішкентай тар.
Дарияны сол ыдысқа құя ... суы ... ... даяр.
Ондай бірақ дарияны естімейміз,
Көзбен анық көреміз, байқа, дос-жар.
Ол суда ылай да бар, тұнық та бар,
Ылай суды тұнықтан кім айырар ... ... ... ... көрген адамның бәрі құмар.
Дария не, ыдысы не, тазасы не?
Көрген кім ? Айырған кім? Табыңыздар.
Бес шешуі бір жерден ... ... ... ой сандалар [17, 276].
Шәкәрімнің бұл жұмбағында фольклордағы ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... ... жүйесі бар.
Жұмбақтың алғашқы төрт тармағында ... ... ... ... Көз ... бір ... суын бір өзі ұрттайтын Көлтауысардың
немесе ... ... ... ... алу үшін ... ... қайықшы, қырық
кемеші түсіретін қиял-ғажайып ертегі ... ... ... ... фольклорлық түсінікте «дария» ұғымы шетсіз-шексіз кеңдікті
бейнелейді. Ал осы кеңдікті Шәкәрім тағы да сол ... ... ... ғана тар ... сыйдырады. Шынайы фольклорлық сурет. Жұмбақтың
негізгі «кейіпкері» де ... мен ... Осы екі ... шеңдестіре отырып,
ақын жұмбақтың астарына адам ... ең ... ... ... өзі ... ... шешуінде терең дарияны шешендік сөз ... ... да қай ... үшін де тіл ең асыл қазына, ұшы-қиыры жоқ
мол дариядай байлық болса керек. ... да ... ... ... ... сөз ... өзін екіге бөледі. Таза суы – шешендік ... ... ...... ... ... ... құлақ
естиді, бірақ көз көрмейді. Ал осы сөз бен ой дариясын ... сол ... яғни әріп етіп ... ... ... ол ... ... қазынаға
айналмақ.
Рас, сөз бен ой, ақыл дариясы ... ... ... ... ... ... Осы ұғымдарға әріп, жазу, сызуды қоса арқылы Шәкәрім
жұмбағына жаңа мағыналық бояу ... Адам ... ... ... ... білім алуын, сауатты, мәдениетті болуын армандаған ақын
жұмбағының астарына да ағартушылық идеясын сіңірген. Сауатты жан ғана ... ылай ... яғни ... сөз бен ... қара сөзді ажыра алмақ. Осы
арада Шәкәрім «дария көрген ... ... тың ұғым ... ... - ... ... мен жаманды, таза мен ылайды айыру үшін «дария көрген адам»
болуың шарт.
Бір ... ... ... онға ... ... сандар қатарын
алады. Шәкәрімнің жұмбағы фольклорлық ... ... ... ... ... жиылып бір толғатқан,
Бірін-бірі буаз ғып жуандатқан.
Тоғызының киімі тоғыз түрлі,
Келген кісі сияқты әр тараптан.
Босанғанда ... бір ұл ... екі ... киім жапқан.
Бір киім шешесіне ұқсаса да,
Бір киімі келіп тұр ... ... не? Киім не? ... не?
Көпке киім жетеді не себептен? [3, 277].
Арифметикалық ... ... ... ... кейпінде жұмбақталады.
Фольклорлық шығармаларда кездесе беретін көрініс. Бір қарағанда, осы ... яғни он ... сан мен ... әйелдің арасында ұқсастық жоқ сияқты.
Ал Шәкәрім болса бірден тоғызға ... ... ... ... ... мәнінің арту процесін әйелдердің жүктілік мерзімінің өсуімен
салыстырып, ақыр аяғында олардың бәрі «толғатып», бір ұл ... ... «10» ... ... ... ... » - сол ... сыртқы
пішіні.
Жұмбақ жанрында Шәкәрімнің өзіндік жаңалығы бар. Ақын ... ... ... де жыр ... ... ... жұмбағы мен
оның шешуі біртұтас көркем туынды іспетті. Шешу шумақтарында ақын ... ... ... ... ... он саны ... ... ақын былайша береді:
Тоғыз қатын – тоғыз сан, тоғыз бөлек,
Тоғыз цифр киеді түсі өзгерек.
Бірімен-бірі жуан бола беріп,
Ойласаң ... «он» туса ... оның бір ... бір ноль ... ... цифрдан жат бір дөңгелек.
Қанша санды жазса да осы он цифр,
Жететіні байқарсыз, болсаң зерек [17, 278].
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... ақынның, әрбір жазушының шығармасынан осы дәстүрдің сарыны
сезіліп тұрды. Халықтық фольклордан нәр ... ата ... ... ... ... ... бұл ... мүмкіндіктерін мейлінше мол
пайдалануға тырысты. Солардың ішінде қазақ ... ауыл ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салт жырларына
жиірек жүгінді. Әсіресе қыз ұзату, келін түсіру ... ... ... жар-жар, сыңсу, қоштасу сияқты түрлері ... ... ... ... ... ... үшін Сұлтанмахмұттың
«Ауырмай есімнен жаңылғаным» атты әңгімесіндегі сыңсудың классикалық
үлгісін, «Қамар сұлу» ... жаңа ... ... алайық.
Алты жыл қимай кеткен қайын енем!
Қай жерде қайтқаны бар көңілің менен ?
Алты жыл қимай ... ... ... омыртқамды, жұлыным-ай!
Қарбаңдап, сүйіп мауқым басатұғын;
Айрылып сенен-дағы ұлыдым-ай! – деген [35,135].
Қыз сыңсуының зарлы сарыны дәстүрлі үлгіге сәйкес келгенмен Сұлтанмахмұт
сол үлгіні жаңа ... ... ... оны күйеуі өліп, алты жыл ... ... ... ... шер ... зарына айналдырған. «Қамар
сұлудағы» Қамардың «Жар-жары» да «Зар-зарға» ұласады:
Аққу құсты жапалақ
Қалай алар, ... па едің ақ ... ... ... [35, ... ... ... шығарманың мазмұндық желісін баяндауда, нақты
оқиға тартысын суреттеуде ерекше қызмет атқарып тұр. Оған ... ... ... ... ... ... ... уақыт үні «зар-зар» болып төгілген.
Қазақтың ежелден келе жатқан салт-дәстүрлерінің мәні мен ... ... өз ... ... ... Атап айтқанда, құда
түсу, қыз ... ... ... отқа май құю сияқты дәстүрлі рәсімдер
ақынның поэмаларында, «Әділ-Мария» романында ... ... ... ... ... желіні ширатуға қызмет етеді. Шәкәрімнің
баяндауындағы бұл сахналар бір ... ... ... ... ... ... ... шығарма табиғатымен жымдасып кеткен.
Осындай этнографиялық мәні бар ... бірі ... ... ... ... Әдетте қазақ ішінде қыз ұзатудың
өзіндік дәстүр-жоралғылары бар. Мәселен, қыз ... ... ... алғаш
келін болып түскенде оның қасында жеңгесі бірге ... ... Ол ... ... ... ... біраз күн құдалар ауылында ... ... ... көтерген алғашқы қадамына куә болып, көңілін жайлап қайтуға
тиіс болған. «Нартайлақ-Ақсұлу» еріксіз ... бара ... ... ... ілеседі.
Жеңгемнің, қандай болам, көзі көрсін,
Жай-жапсар, көргенімді айтып-берсін, - деген [17, 317] ... ... ... жеңге ежелгі ата дәстүрі бойынша құдалар ауылына
аттанады.
Былқылдақ қызды қимай, екі ай ... ... ... ... ... [17, ... шығармаларда жиі кездесетін дәстүрлі салттардың бірі -
шығарма кейіпкерінің сапарға ... ... ... ... ... ... ел ... қасиетті аналардан бата алу дәстүрі. Жорыққа,
жолға батырлар батасыз аттанбаған. Тіпті ... ... ... ... ... ... ... бата сұраған алты жасар Қобыланды:
Тоқтау салды Естеміс,
Жібергісі келмей баланы.
«Батаңды бер, көке», - ... ... ... ... ... бабаны», - деп [44, 20] тұрып алмай ма? ... ... ... ... бата беру ... ... жырларға, аңыз-ертегілерге тән.
Шәкәрімнің әралуан шығармаларында осы дәстүрдің нышандары жиі ... ... де ... ... ... ... ... бата бер! - деп тұра келді,
«А, құдай, ... ... - деп бата ... ... ... ... көпе-көрнеу байлап берді [17, 289].
Бұл «Қалқаман-Мамыр» дастанындағы Қалқаманның ... ... ... ... Әнет ... бата алып ... ... Қалқаманның бойында
батырға тән ширақтық, батылдық, қайсарлық ... үні де ... ... ... оған ... ... бергендей.
Шәкәрімнің поэмалары мен өзге де ... ... ... мен ... мол ... ... ... тартыс барысына тың тыныс, көрікті бояу қосатын да осы этнографиялық
детальдар. Халық тұрмысына ... ... ... ... ... ... ... «жыртыс», «ілу» тәрізді әдет-
ғұрыптық детальдар тәрізді көркем ... ... ... ... Ал «Еңлік-Кебек» дастанындағы Кебек батырдың Еңліктің
үйіне ... ... ... ... ... ... фольклорлық элементтер
қаншама?! Ең алдымен, мұндағы көзге түсетіні ... ... киіз ... ... ... ... Кебек атын белдеуге байлайды. Қонаққа
жайылған ... шай ... ... ... ... қою ... сорпа, бір табақ ет қойылады. Қыздың төсегі үйдің оң ... ... ... ... түлкісін дәстүр бойынша үлкен ... - ... ... ... осы ... бәрі ... детальдар арқылы
фольклорлық дәстүрде бейнеленеді.
Кезінде ұлы жазушы М.Әуезов Абай нәр алған рухани бастаулар туралы ... ... ... ... ... көрі ... ... басымырақ,
нығырақ. Батысқа келгенде ол арқасын Шығысқа, ақылмен қорытып ... нық ... алып ... - деген еді [45, 15]. Абай
шығармаларындағы ... бір ... ... дөп ... ... ... бұл пікір шын мәнінде ұлттық әдебиетіміздің даму ... ... ... ... ... ... ... тұрған заманда Шығыстан
көрі Батысқа көбірек «мойын бұрғанымыз» рас. Қазақтың бұрың-соңды өткен
ақын-жазушыларын неғұрлым ... орыс ... ... етіп ... оның ... ... құны да, ... шеберлігі де арта
түсетіндей болды. Әрине, қазақ әдебиетінің Абайдан ... ... ... ... ... ... болғанын жоққа шығара алмаймыз.
Қазақ қаламгерлері орыс ... ... ... ... үйрену, әртүрлі туындыларын қазақшаға тәржімалау арқылы жаңа
шығармашылық айдынға шыққандай, тың ... ие ... еді. Сол ... ... ... үйренуге жол ашылды. Тарихи ... ... ... қазақ әдебиетінің көркемдік-эстетикалық деңгейін, тақырыптық-
идеялық арнасын кеңейтті.
Шығыс ...... ... ... нәр алған түпсіз қазына. Қай
заманда да, әсіресе ұлттық әдебиеттің қазақ хандығы дәуірінде өмір ... одан ... ... ... ұлы Абайдың арғы-бергі
жағындағы қазақ өлеңінде Шығыс поэзиясының, орта ғасырлардағы ... ... ... ... Ұлы ... әсіресе махаббат тақырыбына
жазылған лирикалық туындыларында, имандылық пен ... мәні ... ... тән дәстүрлі айшықтар мол. Ол өз өлеңдерінде Фирдоуси,
Сағди, Хафиз, Науаи, Физули, Низами тәрізді Шығыс жырының жарық ... қана ... жоқ, ... ... ... солардан үйренді.
Бірқатар Шығыс дастан-хикаяларын жаттап алып, ел арасына таратты [27, ... ... ... ... әдебиеті де осынау дәстүрлі
ықпалдан тыс қалған жоқ. «Бұл кезеңге дейінгі байланыстың ара-жігін ажырату
қиын болса, ... ... ... ... дүниелермен сіңісіп кетсе,
соңғы тарихи тұстағы шығармалардың кім арқылы, қашан және қай ... ... ... [37, 137]. Бұл ... ... «Құраннан», «Мың бір
түннен», «Шаһнамадан» тамыр тартатын шығыстық сюжеттерге ... ... көп ... Күні ... ... «кітаби ақындар» деген шартты
атау шырмауында ... ... ... ... ... Шығыстың әралуан оқиғалары қайта жырланды, кітап болып басылып
шықты. ... ... ... ... ... көп ... ... ақындар кейде «хиссашыл ақындар» деп те аталады. Қалай ... ... ... ... ... Шәді Жәңгірұлы, Әбубәкір Кердері т.б.
ақындар ... ... ... Шығыс әдебиетімен байланысының
тамырын бұрынғыдан да ... ... Бұл ... ... ... әдебиеті, аңызы мен қазақтың ауыз, жазба әдебиеті аралығындағы
дәнекерлік, жалғастырушы әрі көпір секілді» [47, 51], ... ... ... ... әдебиетіне дарытқан парасаты мен ғибратты ... ... ... ... ... «Кітаби ақындар» ғана
емес, бұл кезеңде өмір сүрген ақын-жазушылардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... «Шаһнаманың» жекелеген тарауларын
аударуы, Ә.Найманбаевтың «Ағаш ат», «Салиха-Сәмен», «Шеризат», «Барат қыз»,
«Үш жетім қыз» поэмаларына ... ... ... ... ... ... ... мол кездесуі осыны айғақтаса керек.
Осы тұрғыдан алып ... ... де ... ... ... ... дәстүрлік, көркемдік негіз қалаған ... ... ... классикалық әдебиеті болды дей аламыз. Ұстазы Абай секілді, сондай-
ақ, өз ... ... ... де ... әдебиетінің небір асыл
шығармаларын, олардың көркемдік-эстетикалық айшықтары мен өрнекті үлгілерін
жақсы білді. Күншығыс ... әр ... ... ... ... ... Ежелгі сөздің құдіретін бағалай білді.
Ең алдымен, ақын шығармаларына шығыстық аңыздар, сюжеттер ерекше ықпал
етті. Ежелден келе жатқан классикалық ... ... ... жалпы бұл
кезең әдебиетінің көп пайдаланған тәсілі болды. Шәкәрім да осындай шығыстық
сюжеттерге жиі қайтарылып ... Осы ... ол ... де ... ... ... ... да бірқатар өлеңдер, прозалық шағын-шағын
миниатюралар жазды. Атап айтқанда, ... «Бір ... ... ... [17, ... «Бір ханда екі ұл бопты бір туысқан» [17, 157-158],
«Наушеруан аңда жүріп киік атқан» [17, ... ... ... ... ... [17, 163-165] сияқты сюжетті өлеңдері ертеректегі Шығыс ақыны
Сағдидің ... ... ... оқиғаларды арқау етсе,
Сағдидің хикаяларында кездесетін Құжаж патша, Хатам ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар шағын әңгімелерден тұратын
Шәкәрімнің «Бәйшешек бақшасы» атты прозалық туындысында қайта баяндалады.
Белгілі сюжетті пайдаланудың ... жолы бар. ... ... ... бір ... әр ... ... ақындардың қайталап жырлауы
болып саналғанмен, онда ақындар бірін-бірі дәлме-дәл, ... әр ақын ... ... ... ... ... сәйкес
және ең бастысы өзінің шеберлік дәрежесіне орай ... ... ... Мұндай сипат Шәкәрімде айқын. ... ... ... ... ... тараулар мен оқиғаларды
сұрыптап, қажет санамаған жерлерін қалдырып ... ... ... да ... ... ... ... нысанасы – сол оқиғалар
арқылы оқырманға пайдалы ғибрат ... Сол үшін де ... ... ... ... ... қазақыландыруға тырысқан. Не
болмаса ежелгі сюжеттердің бірнешеуін біріктіріп оқиға құрады, яки Шығыс
оқиғасына өз ... ... ... ... барып өз түйінін ұсынады.
Мәселен, Сағдидің «Гүлстан» дастанының қырық төртінші хикаясында ... ... ... шал бар ... соның қызын алған еді.
Ерінен байы әйелін қыршып апты,
Қан саулап тоқтамастан ... ... қызы ... ... әке азанда құйған кәрін:
«Мақұлық, тіс дегеннің жөні бөтен»,
Ерінді мұнша ... тері ме ... [48, ... ... Сағди адамның бойына сіңген жаман әдеттің кімді де болса
қор ... ... ... ... ... дәл осы сюжетті өзінің
«Кейде күлкілі ... де ... ... ... атты ... ... пайдаланады. Біріншіден, ақын Шығыс өлеңінің мазмұнын қара
сөзге көшіреді. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... қыз әкесі ренжіген сәтте күйеу баласы: «Ататай! Жаза менде
емес, қызыңыздың ерні тым ... ... мен ... ... аздығынан
тапшы сапиян көзелдерді тістеп созып қалыпқа тартушы едім. ... ... ... ... ... есіме түсіп, сол екен деп тістеп сорып
жібердім. Ерні оншалық қызыл ... мен ... ... ма ... - ... күлкі үшін айтылған сөз емес, еңбектің де еңбегі бар. ... ... ... ... ақыл отқа түскен көбелекпен ... [17, 488]. ... ... ... сол ... ала ... ... өз мақсатына лайық өзгеше астардағы ой түйіндейді.
Шәкәрім ақынның Шығыс ... нәр алып ... ... тағы ... - оның ... Шығыс ойшылдарының есімдерінің аталып отыруы,
Шығыс поэзиясы кейіпкерлерінің кездесуі. Фирдоуси, ... ... аты ... Ануширван атты кейіпкердің Шәкәрімде Наушеруан болып
жүруі және оның әділдік пен мейрімділіктің символы іспетті көрсетілуі ... ... ... ... ... Шығыс маржандарын жақсы
білгендігін, мол игергендігін аңғартары анық.
Науаи, Сағди, Шәмси, ... ... Қожа ... Фердаусилар…
Бәйітті елден асқан шешен болып,
Әлемге сөздің нұрын жайған солар [17, 349].
Сөз жоқ, бұл ... ... ... ... ... ... өнегелері
Шәкәрім үшін ұлы өнер мектебі болды. Ақын осынау Шығыс ... ... ... ... тапты, оқыды, үйренді, ой түйді, байытты.
«Қорқыттың ... ... Қожа ... ... енді ... атты өлеңдерінде
Шығыс даналарына табына отырып, ол ... ... жыр ... Өзі ... Қожа ... ... өлеңдерін тәржімалайды.
Шәкәрімнің мұраларында өмір, тіршілік, адам, жақсы мен жаман, тағы ... ... мен ... ... ... ... сарындағы
дидактика, ғибратты сөз көп:
Ынсап, рахым, ар, ұят табылмаса,
Өлген артық ... ... [17, ... адал ұлы ... ... ... ... жең [17, 182].
Тауып айтқан татымды сөз құтқарар,
Көз байлағыш сайтанның сағымынан [24, 165].
Ақын Шығыс әдебиетіндегі дәстүрлі тақырыптар қатарындағы ... ... ... ... ... ... көп ... аударды.
Әсіресе ақын «таза адам», «таза ақыл», «таза дін» ұғымдарын ... ... Бұл ... оның ертеректегі сопылық әдебиеттің сарынына да ... ... ... ... ... өмірде болып жатқан
құбылыстардың бәрін ... ... ... деп ... ... ... да ... болды. Халық пен халық тату тұрса, әйел
мен еркек тең болса деді. Ақ пен қараның, ... мен ... ... ... ... ... ... ұғымдары ертедегі Шығыстың ғұлама ойшылдары
Жүсіп Баласағұн, Әбунасыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Иассауилердің бәріне ортақ
идеялар еді. ... ... ... ... ... ... заманды түзеу, адам баласын бақытты ету сияқты мәселелер мол
көрінді. Мәселен, әл-Фараби ... ... адам ... ... ... дегеннің өзі бір игілік және оның өзі күмән жоқ,
адамның ... Адам ... ... ... ... ... ... болғандықтан, бақыт солардың ішіндегі ең пайдалысы болып табылады», -
деп [49, 3] адам ... ... ... алға ... ... ... Қожа Ахмет Иссауи өз хикметтерінде:
Іші-сырты жалған жанға әсте сенбе.
Арың таза болса әр кез жеңіс ... - деп [50, ... ... сақтандырады, ар тазалығына шақырады. Дәл
осындай түсінік Жүсіп Баласағұнда былайша өрнектеледі:
Ақыл-тірлік, ақылсыз жан - бір ... ... ақыл ... ... ... де осыларға үндесе отырып: «Бірдей адам қайда бар іші-тысы», ... [17, 213], кең ... ... жақсыны іздейді. Ақырында таза адамды
ақыл мен ... ... ... сол - ынсап пен ар сақтайды,
Арсыз сол - арамдықпен жан сақтайды.
Адал сол - таза еңбекпен күнін ... үшін ... ар ... [17, ... ... ... ... ерекше мән береді. ... құсы ... ... еркі ... деп ақылдан сұрағаным», «Ақылдың ... адам ... ... сияқты көп өлеңдеріндегі ақынның ой-
толғаныстары ... ... ... ... ақылдың жауабына құлақ салу
түрінде бейнеленеді. Шәкәрім үшін ақыл – адам ... ... ... Бұл ... ақын ... ойшылдарымен тамаша үндестік танытады.
Мәселен, оның бір өлеңіндегі «Ақылға билетпеген пенде айуан», - ... ... ... ... ... жан хайуанмен тең кісі», - деп келетін
философиялық тұжырымымен дәлме-дәл сабақтасады.
«Таза адам» образын ... ... ... сөз ... ... ... дүниелер қосты десеңізші. Соның бірі Шығыстың классикалық
поэзиясынан бастау ... одан ... ... кең өріс алып ... ... - адам ... асыл қасиеттерді санамалап жырға қосу. Ондай
қасиеттер қатары әр ... әр ... ... ... ... ... ... хикметінде» адамның басты парыздары, яғни ... ... ... ... ... рахым, Аллаға ... ... ... Баласағұн өзінің өсиетті ойларын былай
өрнектейді:
Қос ... ... ... ... ... ... қашық жүрсең ел сенер
Зорлық қылма, араласпа арамға,
Қанын төкпе, кек сақтама адамға.
Шарап ішпе, азғындыққа салынба,
Бұл бекті қор етеді тағында.
Ал ... ... Абай ... өз ... мен ұрпақтарына:
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз, - ... [52, 71] ... ойын ... ... тән ... ... ара ... ақындық шабытпен ашып
берді.
Бұл дәстүр Шәкәрімнің поэзиясына да қасиетін сіңірді. ... ... ... ... ... ... сопылық әдебиеттің мақамымен:
Мен ондай қызға ғашық болмасам да,
Ғарыппын дерті қалың, шын ... - деп [17, 396] ... ... ... шарқ ұрған жанның ғарыптық халін суреттей ... ... ... бұл ... құтылудың кілті әлеуметтік өмірде
жатқанын айтады.
Іздеген ғашық болып бес ... ... атын атап ... ... пен таза ... терең ғылым, - міне осылар [17, 397].
Ежелгі фольклордан, Шығыстың классикалық әдебиетінен бері жалғасып келе
жатқан ... ... - адам ... әр түрлі кезеңдерін ... ... ... ... әйгілі дастанының екінші-сегізінші хикметтерінде [50,
21-34] адамның бір жастан ... үшке ... ... ... ... ... кезден бері қарайғы Шығыс ... ... ... ... бұл ... орны ... Жиырмасыншы ғасырдың басындағы қазақ
әдебиеті де бұл дәстүрді дамыта түсті. Атап ... ... ... онға ... [23, 198], «Он ... ... [23, 199] ... өзі аталмыш дәстүрдің нышанын сездірсе, осы ... ... [23, 65-68] атты ... ... ... дейінгі сәбидің ана құрсағында
пайда болған сәтінен бері қарайғы өмір белестерін суреттейді. Ал Шәкәрім
«Мұтылғанның ... атты [17, 334-340] ұзақ ... ... бес ... өмірінің соңына дейін өткен жолына философиялық шолу жасайды.
Халықтық фольклор мұраларынан, ... ... ... ... тағылым алып қалыптасқан, ақындық шеберлігін шыңдаған Шәкәрімге
аса мол ықпалын тигізген, ... ... ... ... бір ... ... халық поэзиясы, жыраулар шығармашылығы болды. Қазақ
тарихында хандық дәуір деп аталған ... ... ... бері ... ... жалғасатын қазақтың ұлттық әдеби қазынамыздың негізгі
ерекшелігін айқындайтын да осы ... ... ... ... да ... дамиды. Тарихи даму процесінде үзіліс
болмайды. Әдебиет көшінің ілгерлеуі де дәл ... Ал ... ... ... ... та, қалыптасқан дәстүр де болмақ. Олай болса, ... ... ... ... өсуіне игі ықпал жасаған
фольклорлық дәстүр, Шығыстың классикалық поэзиясының ... ... ... ... ... де біз ... ... жанды құбылысты
көреміз. Олар бірінен-бірі алшақ жатқан, оңаша отау ... ... ... ... ... ... ... Бірін-бірі
жалғап, байытып келе жатқан мұралар.
Жиырмасыншы ... ... ... поэзиясындағы басты тұлғалардың
алдыңғы қатарында аталатын Шәкәрім де осындай қайнардың ... ... ... дарыта білді. Ежелгі фольклордың, ғажайып ... ... ... ... ол ... ... ... қалыптасқан кезінен бері қарайғы
рухани байлықтарынан мейірі қанғанша сусындап, ол ... ... ... ... ... барып, өзінің жаңа тыныстағы әдеби әлемін
өмірге әкелді. Ол әсіресе өзіне дейінгі қазақ ақын-жырауларының ... ету, ел ... ... ... туын көтеру, сол арқылы туған
халқының үні ... ... ... ... мәнін ашып көрсету, өмір
философиясын тереңдете ... ... ... ... Яғни ... ... өлеңнің басты міндеттерін ұстанып қалды. Дәстүр
жалғастығы дегеннің өзі осы ... ... ... ... ... ... поэзиясы құндылықтарымен үндестігі
Шәкәрімнің ертедегі ақын-жыраулар дәстүрлерімен сабақтастығын аңғартатын
негізгі нәрсе - оның ... ... ... мен адам жайындағы философиялық
толғамдары. Әрине бұл тақырып ... ... ... ... ... бар ... қателеспейміз. Дегенмен қазақ ақын-жырауларының үлгісі,
оның ... ... ... ... ... ... тұрады. Әлеуметтік мәселелер әсіресе «зар заман
ақындары» делінген топтағы Шортанбай, Мұрат, Дулаттар тұсында мол ... оның арғы ... ... ... әлеуметтік мәселелерді ел бірлігін
нығайтудан, туған жерді қорғау жолында ... ... ... ... адамдардың бай не кедей болуынан көрді. Ерлік тақырыбы
елдік мәселесімен ... ... ... атан ... ... шыққан жұрт.
Ақтың жолын күзетпей,
Жамандықты тұтқан жұрт.
Мамырасып, бай болып,
Байсал тауып жортқан жұрт.
Хан ... ... ... ... ... ... ... болған жұрт, - деген [53, 127] Үмбетей жыраудың жыр
жолдарына сол тұстағы ел өмірінің ... ... ... ... ... ақтан гөрі қараға, жақсыдан гөрі жаманға үйірсек,
әкімін құрмет ... әділ ... ... ... іріген ел тіршілігі
осындай. Мұндай сарын жалпы ақын-жыраулар поэзиясына тән ... ... ... де ... үндес жырларының бірінде мынадай жолдар
ұшырасады:
Қазақтың жаманы болмас,
Жаманнан ... ... іс ... ... болмас.
Бұл елде адалдық бар ма,
Ондайын байқадыңдар ма?
Істейді нені де ... ... ар ... ... ... да ... асам ... да болса.
Ізденіп табады, жейді
Арамды қайда да болса.
Жуаны қылады зорлық,
Момынның көргені қорлық.
Теп-тегіс қулық пен ұрлық,
Ал енді ... ел ... ? [17, ... да ... ... жамандыққа, арамдыққа, надандыққа шырмалған
заманның бейнесі бар, бірін-бірі алдаудан аса алмаған арсыз ... ... ... ... жүр. ... ... өлеңі түр жағынан да,
мазмұны жағынан да, эстетикалық-көркемдік орындалуы жағынан да ... ... ... рас. Ең ... айырма - екі ақынның толғауларында тілге
тиек болған тарихи кезең бір емес, әр ақын өз ... ... ... әлеуметтік-психологиялық портретін сомдаған. Бірақ осы ... еті ... ... сүйегі мен жаны бір, тыныстауы ұқсас, өзара
жақын екенін зерделі жан ... ... ... Екі ... ... ... ... нәрсе – олардың шығармаларындағы әлеуметтік ... ... ақын ... ... ... ... өмір шындығы қатпар-
қатпар. Ол заңды да. ... ақын өзі өмір ... ... ... ... ... ... өзі ақиқат өмірдің көркем айнасы десек,
ақын жүрегі осы екі ақиқатты жалғастырушы, ұлы ... ... ... ... ... ... да, ... жекелеген салалары түрінде де
шындыққа тәуелді. Тәуелді болғанда ол ... әсер де ... оған ... ... [54, 67]. ... ... айтқанда ақын тек уақыттың, не
болмыстың жаршысы ғана ... ... ... ... жай ... дәріптеуші емес, ол ежелде-ақ өз заманында ... ... ... де, өмір ... сын айтушы да, өз замандастарының
мұң-зарын, арман-тілектерін тебірене ... да. ... ... ... ... ... өткен Асанқайғы, Қазтуған, Бұқар жыраулардың,
Абай, Махамбеттердің ақындық құдіреті де олардың жырларының ... ... ... болуынан екені сөзсіз.
Кешегі жыраулар өмір сүрген уақыт қазақ жұртының өз алдына халық болып,
іргетасын бекіту заманы болды. ... ... ... ... етіп
қадам басқан жас елдің тіршілік жолындағы күресі, өмір сүру кеңістігіндегі
өз орнын ... ... ... ... қорғау, халқының ертеңгі нұрлы
өмірінің негізін қалау тәрізді сан тарау мәселе қозғалды. Ел тағдыры ... ... ... ... еселей түскен басты тақырып болды.
Ұлы жыраулар заманы қазақ елінің басындағы осындай тарихи ... ... ... бастаған әдебиет өкілдері жиырмасыншы ғасыр басындағы қоғам
алмасуы, қазақ үшін бір ... бір ... ... әр ... ... ... толық түспей келген ел тәуелсіздігі үшін тайталас мезгілге
тап болды. Сол ... жыры ... ... шет аймақтарын қан қақсатып
келген патша құлағаннан кейін қазақ елі ... ... ... ... осы бір алдамшы көрініске алданса да, онда ақындардың жүрегін
сыздатар мәселелер көп еді. Олар кешегі ... ... ... ... ... ... ... заман-ай, заман-ай,
Түсті мынау тұман-ай,
Істің бәрі күмән-ай.
Баспақ, тана ... ... ... ... ... ... - ... [54, 84] арманы мен өкініші аралас
толғауын, Ақтамберді жырымен жеткен:
Пышақтан малым кетпесе,
Қазаным оттан түспесе,
Ауылдан топыр үзілмей,
Ошақтың оты өшпесе,- ... [54, 62] ... ... ... ... ... басындағы әдебиет үшін ел тәуелсіздігін, бақытты
өмірлі аңсау тақырыбы ең ... ... ... ... ... ... ... қазақ сахарасын сыртқы ... ... ... ... ... ... деп толғанса, жаңа кезеңнің
Шәкәрім тұстас ақындары туған халқын құлдық қыспағынан ... ... ... шындығын жырлау деген осы. Ащы ... ... ... тәрізді естілді.
Сарыарқадан сән кетті,
Қазақтан қуат, әл кетті.
Ойын-күлкі сауықты,
Бозбаладан әл кетті,- деп [23, 101] Нарманбет ақын ... ... бұл ... ... ... ... бей-жай қалдырмады. Сонау
қазақтың дербес халық ... ... ... ... ... ... ... осы дәстүрлі тақырыптың тағылымдық табиғаты
Шәкәрімге де етене жақын еді. Екі ... ... ... яғни ... құлап, қазақ тәуелсіздікке талпынып ... ... ... ... аяқ ... ... мол ... дәрежесінде еді. Оның
жырларына тән ғибратты ой, даналық иірімдері осы ... ... ... ... ... сергек қарады, халқының әрбір
қадамының нақты да нық ... ... ... ... ... ... ... ұстады өзін. "Жаңа заман туды" деп құр айқайға басқан жоқ. Патшаның
тақтан құлағанына ... ... ... тұрып, тәуелсіздікті армандай
тұрып, халқының бүгінгі және ертеңгі күнін ақындық ... ... ... көп ... дәстүрлі тақырыптардың бірі-
өмір философиясы, дәлірек ... адам ... ... ... ... мәңгілік ештеңенің жоқтығы. Мәселен, Шалкиіз жырау мына
тіршіліктегінің бәрі өткінші дейді:
Мынау жалған дүние,
Кімдерден кейін қалмаған [53, 80].
Бірақ жырау ... ... ... ... ... ырқында кетпейді. Қамшының сабындай қысқа өмірді мәнді өткізу,
күліп-ойнап, дүниенің ... көру ... ... Сол сияқты
Жігіттер, шамаң келсе шалқып тасы,
Алпыс тәнің дегенде сау тұрғанда, - деген [53, 174] Шал ... ... да ... ... ... ... жалғастыра түседі.
Шәкәрімнің түсінігіндегі өмірдің өткіншілігі ағып жатқан су секілді.
Тоқтаусыз. Ал адам үшін ... ... ... ақ өлімі келгенде,
Амалсыз қара тастай қатасың [24, 113].
Сонау ертедегі сопылық әдебиеттен келе ... бұл ... ... әр ... әртүрлі бояумен, мағынамен толығып, өзгеріп
отырды.
Ақын-жыраулар поэзиясындағы дидактикалық сарын халықтың ақ пен ... пен ... ... туралы түсінігін орнықтырумен қатар
"жақсы адам", "жаман адам" ұғымдарын мейілінше жиі ... ... ... адам ... ... ... жігіт, ақылды бойжеткен
бейнесінле ... Олар ... ... ... ... ... ... сырлы жандар. Мәселен, Шал Құлекеұлы жігіттің өзін үш түрге бөледі:
Бір жігіт бар – құр жан,
Бір жігіт бар – тірі ... ... бар - ... жан [54, 163].
Осылардың әрқайсысын тарата сипаттай келіп, ақын "жақсы адамды" іріктеп
алады.
Құр жан деген жігіт - кеудесінде жаны бар,
Еш нәрсені ... жан ... бар - бар ... мен атқа ... көрген досын жатқа сатар,
Қызыл белбеу, шоңқайма етік, үкі ... бір ... ... жан дейтін жігіт - сегіз қырлы,
Бір сырлы болар [54, 163].
Міне осылайша жаны ... таза ... ... адамның жақсы қасиеттерін
дәріптеу, жаман мінез-қылықты сынау, жақсы мен ... ... ... ... ... ... ... белгілерінің бірі болды десек,
бұл тақырыптар, аталмыш бейнелеу тәсілдері жиырмасыншы ғасыр басындағы
әдебиеттің де басты ... ... ... Шал ақын ... үш ... Шәкәрімде де бар.
Ақын-жыраулар поэзиясынан, тіпті сонау ауыз әдебиетінің ... ... келе ... ... сарын – адам өмірінің кезеңдерін
санамалай жырлау, кәрілікті бейнелеу. Шәкәрімдегі «Мұтылғанның өмірі» ... 334-340] ... ұзақ ... осы ... ... ... айғағы
десе болады. Бұл шығармасында ақын бес ... ... аяқ ... ... ... он ... өмір ... суреттейді. Мұндай сипатты шығармалар
фольклорлық жырларды былай қойғанда, өзіміз сөз етіп ... ... атап ... ... ... Шал ... Дулат Бабатайұлы, Шернияз
Жарылғасұлы, Сүйінбай Аронұлы, тағы ... да ... ... ... ... ... ... жасыңыз
Ағып жатқан бұлақтай.
Отыз деген жасыңыз
Жарға ойнаған лақтай, - деп келетін Бұқар жыраудың сарыны ... ... да шет ... Әсіресе Шал ақын бұл ... ... ... шумақта, сондай-ақ жалпы ақын-жыраулардың осы сарындас
жырларының басым көпшілігінде адам өмірінің әр кезеңін ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңдегі адамның
көңілін, денсаулық күйін, қоғамдағы орнын суреттеу ... ... ... болса, аталмыш өлеңінде өмірдің әр кезеңі туралы кеңірек толғанады,
басынан кешкенін баяндау арқылы адамның өсу, ... ... ... ... қорытынды шағы - кәрілік. Қазақтың дәстүрлі халық поэзиясы
осы ұғымға айрықша мән береді. Қай заманда да поэзияның ең биік ... ... ... десек, бұл бағытта кәрілік, қартаю шағының назардан таса
қалмайтыны өзінен-өзі ... Сырт ... ... - ... ... бұл құбылысқа тек осы тұрғыдан қараумен шектелген жоқ. Рас
көп жағдайда кәрілік адам ғұмырының көріксіздеу шағы ретінде ... қара ... ... ... ... әлді ... ... алар,
Бойыңдағы шырды алар,
Аузыңдағы тісті алар.
Қолыңдағы істі алар,
Өлмегенде не қалар ?! - дейді [54, 45] тағы да Бұқар жырау. ... ... ... жоқ, ... айқын. Шал ақынның «Кәрілік туралы»
аталатын өлеңі де дәл осындай суретті алға тартады. Бірақ ... ... жоқ, ... ... ... сезілмейді. Қайта әлгі суретті,
ажарсыздау ой жүйесін, ... ... жыр ... ... ... ... ... қозғалыстың бір бөлшегіне балайды, адам
өмірінің тек тозудан, қартаюдан, қайғыдан тұрмайтынын сездіреді.
Жеткенін кәріліктің ... ... ... ... адам [54, ... ... Шәкәрімнің қаламынан туған өлеңдердің мағыналық тіні әрқилы.
Өмірінің соңына қарай туған жырларында кәрілік ... ... ... ойының салмағы арта түседі. Шәкәрімнің пайымдауынша, кәрілік адамның
өзіне-өзі есеп беретін, «не тындырдым» деген ... ... ... ... мәні жан баласының халқына, ... ... ... ... ме? Ақын ... кәрілік биігіне шыққан, өмірден түйгені мол
қарияның насихат ... ... ... ... қамданып қал,
Шалмын деп жатып алма шалқия да [17, 137].
Кезінде Шәкәрімнің кәрілік туралы өлеңдеріне ұлы ... Абай сын ... ... ... ... деп ... ... Шәкәрімнің «Кәрілік
туралы» өлеңіндегі:
Шал болмай-ақ өлейік
Алла ісіне көнейік.
Немесе Алпыстан әрі бармаңдар
Аңдамай шал болып қалмаңдар, - деген ... ә ... ... ... Оның ... дәл осы ой жас ... жігіт Шәкәрімнің аузымен
айтылады. Мұның қай-қайсысы да Абайға ой салады. Бұл ... Абай ... ... ... ... іздеуге әсте болмайды.
Шәкәрімнің айтып отырғаны адам өмірінің қысқалығы, бұл фәнидің жалғандығы
туралы ... ... ... ... Абай оны ... ... Ал оның
сөзі ұстаздық тұрғыдан айтылған деуіміз керек. Айналасындағы шәкірт
ақындарды баулу, ... ... ... ... ... қисығын түзеу
мақсатындағы пікір деп ұққан жөн. Тіпті Абай ескертпесі жалғыз Шәкәрімге
айтылмаған, өзінен кейінгі барша ... ... ... ... байланысының беріктігін ... - ... ... деп ... [17, 140-143] ... Онда ... үлгі ... ұстаздарына, қазақ өлеңінің ... ... ... ... ... ... ... мен Марабай жыраулардың,
Шортанбай ақынның есімдері ілтипатпен аталады. Ескі ... ... өлең ... ... ... туралы Шәкәрімнің әділ бағасы
тұжырымдалады. Ақын-жыраулардың жырларын ол сайын даланы еркін шарлаған
ақбөкеннің сұлу ... ... ... кейде екпіндеп барып басылар
құбылмалы майда лебіне, тау-тастан құлай ... ... ... ... ... шырқап барып, жерге жұлдыздай құлдилаған қыранның қанатына
теңейді. Көз ... ... ... сұлу ... ... әрі образды
көрініс әкеледі.
Шәкәрімнің есімін мәңгілік өлмес ... ... оның ... ... ... ... тағы да бір ұлы үрдіс Абай негізін қалаған ... ... ... ... ... қай ... да сөз өнерінің
өркен жайып, кемелденуі әралуан көркемдік-эстетикалық шарттармен қанаттас
жүреді. Сол ... мен ... ... ... асқардай биік тұратыны
- әдебиеттің өзіндік ... әдіс ... ... ... ... ... ... оның ең бір кемелдену биігі Абай есімімен,
ұлы ақын өмір сүрген ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... үрдістерімен тұспа-тұс келеді. Сол дәуірдегі көркемсөз ... ... алып ... ... ағыстың бастау көзі, қайнап ... Абай ... ... Абай да көктен түсіп, бірден ұлы ақын атанған жоқ. Халқымыздың
ежелден келе жатқан бай ... ... ... ... ... ... әдебиетінен үйренген, үлгі алған Абай өз жүрегіне
жинаған осы ... ... ... ... ... жаңа ... ... соны сипаттағы көркемдік әдістің кең желкенін көтерді.
ХХ ғасырдың басындағы әдебиет осы әдіс негізінде қанат жайды, ... ... ... көркемдік-эстетикалық мәнін дәлелдеуге,
орнықтыруға қызмет етті. Абай бүкіл адам баласының көкейіндегі ... ... ... ... ... ой ... ... Шәкәрім бастаған ізбасар шәкірттер де осы қадамға ілесуге тырысты.
Абай өз шығармашылығына нәр ... ... өз ... ... ХХ ... ... әдебиеттің негізгі тақырыбы да заман шындығы
болды. Ең бастысы – кезең ... оның ... ... ... ... ... М.Ж.Көпеев, Н.Орманбетов ... ... ... жақын қасиет айналадағы ақиқат өмірді шынайлықпен,
нанымды суреттеу, заман мәселесі мен қоғамның әлеуметтік өміріне тән ақты-
қаралы, жаманды-жақсылы ... ... ... ... ... ... ... көтеру, сөз өнерін айрықша қастерлеу, нені
жырласа да ... ... ... ... етіп ... ... ... Шәкәрім бастаған ақын-жазушылардың алдына өзгеше ... ... ... ... төңкерістер олардың жаңа
тақырыптарға баруын, заманның үнін айшықтауын талап етті. Екі түрлі ... ... ... ... ... аласапыран жағдайлар,
идеологиялық майдан шытырманы бұл ... ... ... ... өкілдері әртүрлі күштердің ықпалына түскендей, әралуан
көзқарастарға негізделген топтарға бөлінгендей болды. Әйтсе де ... ... ... ... ту ... Абай ... нысанасы болды. Осынау күрделі уақыттың күрмеуі қиын мәселелерін
көркем де шыншыл ... ... ... қатарында Шәкәрімнің
өзіндік үні, орны бар еді.
Шәкәрім шығармашылығында Абай ... ... ең ... ... шыншыл әрі сыншыл сипатынан көрінді. Ұлы ұстазы туралы ол ... ... ... ... ақындықпен көз жіберіп, қадағалап отырды.
Айналасындағы адамдардың мінез-құлық, іс- әрекеттерінен бастап ... ... ... адамзаттың бейбіт өмір сүру
қажеттігіне ... ... бәрі ақын ... өзекті арқау болды. Заман
шындығын Шәкәрім адам, қоғам, ... атты үш ұғым ... ... Адам мен ... ... ... ... жаңаша әр беріп
бейнелеген Абай дәстүрін ... ... ... ... көзқарасы жөнінен Шәкәрім шынайы демократ, ағартушы, өз
заманының насихатшысы ... ... ... ... ... өз ... ... елдің бірлігі, татулық-араздық, бойкүйездік, жалқаулық
көріністері болды. Қоғамның игілін еселеу, жеке ... ... ар, ... ... ... ... ету ... ақынның осы тараптағы тақырып
аясын айқындады. Бұл тұстағы Шәкәрімнің ақындық үнінде ұлы ... ... ... ... ... бағытының ықпалы айқын сезіледі.
«Шаруа мен ысырап», «Ашу мен ынсап», «Ер қоспақ пен сөз ... ... ... «Міндеу мен күндеу», «Қалжыңшыл ... ... ... «Мал ... ... толып жатқан өлеңдері осы сарынға үн
қосады. Заман кеселдері, қоғамдағы ... ... ... ... ... ... Адам ... жалқаулық, көрсеқызарлық,
мақтаншақтық, өзімшілдік қасиеттердің апарар жері надандық. Ал ... ... да ... ұзап кете алмасы анық.
…Еңбекпенен,
өрнекпенен
Өнер ойға тоқылса,
Жайнар көңіл,
Қайнар өмір,
Ар білімі оқылса [17, 271-272].
Бұл өлең жолдарында ... осы ... ... ... ... ... ... өнер үйренсең, еңбек етсең көңілің жадырар, өмірің
жайнап өңделер. Әлеуметтік шындықты реалистікпен, сыншыл көзбен ... ... ... үн қосады. Абайдың жүрегін сыздатқан ел тағдыры оны
да бей-жай қалдырмайды.
Қалың елім, қазағым, қайран-жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың, - ... [52, 57] ... ... ... ... жүзі ... ... жаққа,
Қазақ жүр құмарланып құр шатаққа
«Анау-қу, мынау-пысық, мен батыр» деп,
Айналды бірін-бірі құрытпаққа…
…Қайран елім, қазағым, қалың ... ... о ... не ... - ... [17, 168] өз ... сай ... жалғастырып әкетті. Жаман әдеттермен күресіп,
жақсылықтарды армандай отырып, ... ... ... ... ... жеткізеді. Оның сыны жиіркеніштен, жек ... ... ... ... ... ... ... перзенттік сезімнен туған сын.
Мұндай өлеңдерінде ақынның өз халқына деген терең сенімі, үзілмейтін үміті
төбе ... ... ... ... ... сарын сезіледі.
Қорытынды
Шәкәрім үшін әркез Абай ... ... ... зор ... ... ... ... Шәкәрімнің Абайдың тапсыруымен шежіре жазуы,
«Мәнді ... деп ... ... ... тізуі осы ықпалдың тағы бір қыры
болса керек. ... өлең ... ... ... сомдауында және
образды суреттер жасай білуінде шынайы реалистік ... ізі ... де ... ... ... ақтарғанда оны тұп-тура қаз-қалпында
көшіріп пайдаланған жоқ. Ақынның талант ... ... ... ... ... бояу-жапырағымен жайнап шықты. ... ғана тән ... бара дара ақын ... ... өзінің «Үш анығын» жазу ... ... ... ... ... ... пен ... рухани қазына көздеріне бас қойғанда,
ондағы идеалистік-материалистік бағыттағы еңбектермен таныстығы мол болған.
Шәкәрім ғылым жолындағы таным мен дін ... ... ... ... анық деп көрсетеді. Ғұмыр бойы шарқ ұрып ізденіп ... ... ... ұсынады. Ол – үшінші анығы Абайда кеңінен сөз болған
мораль философиясындағы жан ... ... ... туралы күрделі
мәселені көтереді.
Тіршілік туралы адам арасында көптен бері айтылып келе ... екі ... бар. ... дене өлсе де жан ... енді бірі ... ... нәрсе
өздігінен жаратылып жатыр, өлгеннен кейін ... жан жоқ ... ... осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу арқылы сау
адамға қатты ... ... ХІХ ... ... жан жоқ деушілердің
айтқандарына Шәкәрім қарсы ... ... ... ... телепатия
сияқтыларды жазған.
Жанның не екенін ешкім де нақтылы білмейді. Бірақ жан ... сөз ... ... Аймауытовтың «Психология» атты еңбегінде: «Адамда екі
түрлі «мен» бар: біреуі – жан, біреуі – тән. ... ... ... де көрінетін «менді» (тәнді) қозғап жүргізетін ... ... ... ... дегені «жан» дегені болуы керек, тән (дене) ... ... деп ... мен жан мен өзім, тән – менікі!
«Мені» мен «менкінің» мағынасы – екі.
«Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан,
«Менікі» өлсе - өлсін, оған ... ... ... ... оны ... мен жан» ... ... ақыл мен жанның бірлігі. Сонда былайша ой қорытуымызға мүмкіндік
ашылып тұр. Жан ... ... адам ... ... оның ... ... екі ... қосылмақ: олар – нәпсі мен ақыл. Нәпсі үшін жан ертеңгі
күні жауапты болмақшы, ал ақыл - өмір сүру ... ... ... мәніне айналып, оның даралығын анықтайтын өлшем болмақ.
Шәкәрім жанды әр ... ... ... ... – сезімді жан, сознание
– аңғарлық жан, мысль – ойлайтын жан, ум – ақылды жан ... әр ... ... ... Бұлай әр түрлі болуы, оның ойынша дене бітіміне,
себептеріне қарай болады. Дене әр ... ... ... жан да ... ... ұғымының ауқымы аса кең. Ол тек сырт ... ... ... орнығып қалатын қарапайым құбылыс емес. Әдебиеттегі дәстүр бүкіл
әдеби туындының жанын да, ... де ... ... ... ... ... болатын зат немесе құбылыс, оқиға әр ... ... ... ... ... ... ... сәйкес дәстүрлі көркемдеу құралдары мен тәсілдері арқылы
ұтымды өрнектелгенде ғана көркемдік ... ие бола ... ... дәл ... ... та ... ... айналуына да оның
алдындағы ұлттық әдебиетіміздің даму барысындағы әралуан көркемдік ... ... ... Көне ... ... туындылары, ежелгі жыр-
аңыздар, Шығыс пен Батыс әдебиетінің жауһар шығармалары, қазақтың өзіне ... ... ... ... ... Абай үлгісі Шәкәрім үшін
өнегесі өлшеусіз ұлы ... ... өз ... асыл ... ... ... болды. Мұның сыртында өзі тұстас таланттар тағлымы тағы
бар. Ұлан-асыр бәйге ... ... ... ... жүйріктің жүйріктігін
кім білген? Шәкәрім де солай. Ол өз заманының жүгін арқалап, айбынды үнін
паш ... ... ... ... Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов,
Сұлтанмахмұт Торайғыров, Ғұмар Қарашев, Нарманбет ... ... ... ... ... ... ... өз тұстастары, Абайдың
тәлімін бірге көрген бауырлары Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Әсет Найманбаев,
Уәйіс Шондыбаевтармен өнер ... ... ... ... ... талантын
шыңдады. Ал осынау ғажайып дәстүрлі қайнардан сусындап, ұлы ... ... ... ... ... ... ол дәстүрлерді қалай дамытты,
немен байытты, өз жанынан ... бар ма, ақын ... ... ... ... ақынның қазақ әдебиетіндегі алатын орны қандай деген
сауалдарға ғылыми тұрғыда ... ... ... ... үлесіндегі
мәртебелі міндеттердің бірі санала бермек.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Әуезов М. Абай ақындығының айналасы //Әдебиет майданы, 1934, № ... ... А. Ақ жол. ... ... 1991. – 464 ... Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т. 18. –Алматы: Жазушы,
1985. – 448 б.
4. Ахметов З. Ойшыл, ... ақын ... Абай ... –Алматы:
Жазушы, 1986. – 438 б.
5. Қабдолов З. Сөз өнері –Алматы: Жвазушы, 1992. – 218 б.
6. Қирабаев С. ... және ... ... ... 1981. – 252 б.
7. Нұрғалиев Р. Айдын. ... ... 1985. – 400 ... Мұхамеджанов Қ. Ақын Шәкәрім Құдайбердіұлы //«Семей таңы», 1988, 3
тамыз.
9. Мағауин М. ... ... ... ... 1991, –432 б.
10. Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. –Алматы: Өлке, 1997. –
268 ... ... Ө. ХХ ... бас ... қазақ әдебиеті. –Алматы: Қазақ
университеті, 2002. – 430 б.
12. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім ... ... және ... ... ... 2000. – 216 ... Шәкәрім. Жолсыз жаза. Өлеңдер мен поэмалар. –Алматы: Жалын, 1988. –
256 б.
14. ... Ш. Үш ... ... «Қазақстан» және «Ғақлия» ғылыми-
әдеби орталығы, 1991. – 56 б.
15. Мұхаметқанұлы Қ. Шаһкәрім // ... ... ... ... ... ... ... 2006. –Б. 48-100 б.
16. Тәжібаев Ә., Сәтбаева Ш. ... ... // ... Шығармалары.
–Алматы: Жазушы, 1988. – Б. 5-24.
17. Шәкәрім. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
18. Сейсенұлы Д. ... ... ... ... ... 2007. – 264
б.
19. Қожа Ахмет Ясауи. Хикмет жинақ. ... ... ... ... ... Ғылым, 1998. -220 б.
20. Есімов Ғ. Абай дүниетанымындағы Алла мен адам болмысы (герменевтикалық
талдау). Философия ғылым. докторы ғылыми ... алу үшін ... ... ... 1994. – 47 ... ... Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: ... 1991. ... ... ... ... әдебиеті (көп томдық). Т. 2. Батырлар жыры. – Алматы:
Жазушы, 1986. – 288 б.
23. Нарманбет. ... ... ... 1998. – 356 ... Жеті жүз жұмбақ. –Алматы: жалын, 1985. –126 б.
25. Қазақтың мақал-мәтелі. –Алматы: Жазушы, 1980. – 352 б.
26. Мың бір ... ... ... 1989. – 256 ... Қабдолов З. Таңдамалы шығармалары (екі томдық). Т. 2. –Алматы: Жазушы,
1983. – 456 б.
28. Еспенбетов А.С. ... және ... ... ... 2008. – 230 б.
29. Әбішев К. Аспан ... ... ... 1966. – 260 ... ... С. ... мифі және әлемдік мифология //Жұлдыз, 1988, №11. –
Б. 163-177, № 12. – Б. ... ... ... ... (көп ... Т.4. ... ... –Алматы:
Жазушы, 1989. – 400 б.
32. Бес ... ... (екі ... Т.2. ... ... 1989. – 496 б.
33. Торайғыров С. Екі томдық шығармалар жинағы. Т. 2. ... ... – 200 ... Билер сөзі. –Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 160 ... ... С. Екі ... ... ... Т. 1. ... Ғылым,
1993. – 200 б.
36. Ел аузынан. –Алматы: Жазушы, 1989. – 356 ... ... Ә. ... мен ... ... ... 1976. – 203 б.
38. Храпченко М.Б. Собрание сочинений в 4-х томах. Т.3. ... ... 1981. – 431 ... ... ... Жүз ... ... Фолиант, 2007. Т.71: Мақал-
мәтелдер, 2007. – 334 ... Ақ ... көк ... ... Жазушы, 1988. – 256 б.
41. Байтұрсынов А. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
42. Алтынсарин Ы. Таза ... ... ... 1988. – 320 ... ... Ш. Қазақ жұмбағы. –Алматы: Санат, 1999. – 248 ... ... М.О. Әр ... ... ... ҚМКӘБ, 1959. – 556 б.
45. Абайдың ақын шәкірттері. І кітап. ... ... 1993. – 224 ... ... М.О. ... ... шығармалар жинағы. Т. 15. –Алматы: Жазушы,
1985. – 358 б.
47. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. –Алматы: Ғылым, 1994. – 320 ... ... ... ... Жазушы, 1991. – 272 б.
49. әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактраттар. –Алматы: Ғылым, 1975. –
418 б.
50. Иассауи Қ.А. Диуаны хикмет ... ... ... Мұраттас. 1993. –
262 б.
51. Баласағұн Ж. Құтты білік (Құтадғу білік). –Алматы: Жазушы, 1986. ... ... ... ... ... ... Ғылым, 1982. – 240 б.
53. Бес ғасыр жырлайды (екі томдық). Т. 1. ... ... 1989. – 384 ... ... ... қазақ ақындары шығармаларының жинағы. –Алматы:
Қаз ССР ҒА баспасы, 196. – 422 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері27 бет
Қазақ даласындағы ойшылдардың бірі Шәкәрім Құдайбердиев16 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық сипаттамасы7 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау10 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Шәкәрім Құдайбергеновтың өмірі мен шығармашылығы32 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь