Рабғузидың «Қисас-ул Әнбия» дастанының әдеби сипаты

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Алтын Орда дәуірінің әдеби мұралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
1.1 Алтын Орда дәуірінің әдебиетінің дамуы мен өркендеуі ... ... ... ... ... ...13
1.2 Дәстүр және сабақтастық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2 «Қиссас . ул әнбия» дастаны әдеби мұра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
2.1 Дастанның жариялануы мен зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
2.2 Тілдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. ХІІІ-ХІV ғасырларда қазіргі Қазақстан, Орта Азия жерлерінде, Еділ бойында түркі тілінде сөйлейтін көптеген ежелгі тайпалар аралас өмір сүрді. Бұл кездерде түркі тайпалары әлі де жеке-жеке халық болып қалыптаспағандықтан, сол кезде олар жазып қалдырған әдеби ескерткіштер қазіргі түркі тілдес халықтардың ортақ мұрасы болып есептеледі. ХІІІ-ХІV ғасыр ескерткіштері түпкі бастаулары тереңде жатқан қазақ әдебиетіндегі ежелгі дәуірлердің бір арналы бұлағы. Оны алғаш профессор Бейсембай Кенжетаев “Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебиеті” деп атап, бұл дәуір әдебиетінің түбегейлі зерттелуі керек екендігін қазақ әдебиеттану ғылымының алдына мәселе етіп қойып берген еді. Сол Б.Кенжебаев ұсынған жүйе бойынша көп жылдан бері С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінде қазақ әдебиеті тарихынан оқытылып келе жатыр. Алайда ежелгі әдебиетіміздің бұл дәуірін тұтас қарастыратын қазақ тілінде басылып шыққан арнайы зерттеу еңбек жоқ.
Аталған дәуірдің жекелеген ескерткіштері 1967 жылы, “Ертедегі әдебиет нұсқаларында”, “Б.Кенжебаевтың “Қазақ әдебиетінің тарихы мәселелері” (1974) атты кітабында, Х.Е.Сүйіншәлиевтің “Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдерінде” (1969), “Ғасырлар поэзиясында (1987) сөз болады. Осы дәуір ескерткіштерінен “Махаббатнама” қазақша аударылып басылып шыққан. Қазақ тілі тарихында Ғ.Айдаров, Ә.Құрышжанов, М.Томановтың “Көне түркі жазба ескерткішінің тілі” (1971), А.Ибатовтың “Хұсрау уа Шырын” поэмасының сөздігінде” (1974) қарастырылады. Сондай-ақ, ежелгі әдебиеттердің айырым дәуірлерін арнайы зерттеген М.Жолдасбеков, М.Мағауин еңбекте-рінде де құнды пікірлер айтылады.

Тақырыптың зерттелу деңгейі. Әдебиетіміздің тарихында өзіндік із қалдырған елеулі мұралардың бірі – ХІІІ-ХІV ғ. ескерткіштері. Бұл дәуір әдебиет тарихында Алтын Орда – Қыпшақ дәуірі деп аталады. Алтын Орда әдебиеті ХІІІ-ХІV ғ.ғ. Ертіс пен Талас (Дон), Қазан мен Хорезм аралығындағы үлкен аймақты қамтыған мемлекеттің негізгі халқы түркілердің әдебиеті. Сөз болып отырған дәуірдегі түркі әдебиеті Алтын Орда туғызған, сол территорияда ғана емес , ХІІІ-ХІV ғасырларда өмір сүріп Сыр бойында, Хорезмде, Каспий маңында ,Египедте , тағы басқа жерде тіршілік құрған түркі тілдес халықтар жазып қалдырған әдеби ескерткіштері, қыпшақ оғыз сияқты ру-ұлыс тайпалардың жасаған ортақ әдебиеті. Алтын Орда дәуіріндегі әдебиеттің ( ХІІІ-ХІV ) өзінен бұрынғы Х-ХІІғ. әдебиетімен яғни , Қожа Ахмет Иассауи мен Баласағұнилар салған жолмен, әрі кейінгі қазақ әдебиетімен тамырласа жалғаса дамыды. Алтын Орда дәуірінде жазба әдебиеттің өркендеуі – қола мәдениеті дамығандығын соған орай Алтын Орда өркениеті болғандығын айтуға негіз бола алады. “Алтын Орда дәуірінде қазіргі қазақ тілінің нұсқасымен жазылған, қазіргі Қазақстан топырағында туған он шақты әдеби кітаптар бар.Әзірге оның анық зерттеліп, ғылымға қосылғаны жетеу”. Оларды дүние жүзі кітапханаларынан тауып, қолжазбаларын оқып, зерттеуде Мәскеу, Санкт-Петербург түркологтары В.В.Бартольд, А.Самойлович, Ә.Нәджіп, В.И.Стеблева , қазақ ғалымдары Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев орасан зор еңбек етті. Алтын Орда дәуіріндегі түркі әдебиетінің даму бағытына назар салсақ, одан, ең әуелі ХІІ ғасырда өмір сүрген ақын, ойшыл, ұстаз, бүкіл түркі жұртына белгілі діни қайраткер жаңа сопылық ағымның ғұлама пірі Ахмет Иассауи поэзиясының жаңа бір мазмұны жалғасқанын байқаймыз. Иассауи ілімі дәстүрлі сопылық түркілік таныммен байытып, ислам дінімен біте қайнасқан симбиоз түрінде ХІІ-ХІV ғ.ғ. Хорезм, Мауреннаһр, Анадолы түріктеріне дейін тараған. Яссауи өмірі мен діни қайраткерлігі жайында “Насаб намо” деген кітап та осы дәуірде жазылған. Кіндік Азиядағы түркі жұртына Яссауи негізін салған сопылық поэзия “Диуани Хикмет” арқылы кеңінен танымал болып,өзінің жерлес шәкірттері Ахмет Жүйнеки мен Сүлеймен Бақырғани шығармаларымен жалғаса келіп , Алтын Орда дәуірінде сопылық дүние таныммен суарылған “Махаббатнама” кітабының тууына әсер етті. “Махаббатнамадағы” (1353 ж.) сопылық дәстүр он бір хатта белгісіз қызға ғашықтықтың баяндалуымен ерекшеленеді де, сол жасанды кейіпкерді бастан аяқ суреттеумен шығарма аяқталады. Қыздың есігінің табалдырығын мұсылманның басын қояр сәждесіне теңейді, кірпігі түрік мергенінің оғындай, қасы – ай, көзі – күн, маңдайы көк айдын, т.б.суреттеледі, мұсылманның ең қасиеттісі сәждені қыз үйінің табалдырығына теңеу - әңгіменің түпкі мәні Жаратушыны тану екеніне саяды.Сопылық поэзиядағы сүю – Жаратушыны тану жолындағы әрекет. Қыздың тал мойнындағы мінсіздікті суреттеу – Алланың шеберлігіне мадақ. Хорезмиге дейін хат үлгісінде дастан жазу үрдісі түркі поэзиясында кездеспеген. Нама жанрының орта ғасырлық үлгілері араб әдебиетіндегі “тарассульден” тарайды: Тарассуль – арабтың “хат” , “арнау” деген мағынаны білдіретін “риссала” сөзінен шыққан.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. –Алматы: Мектеп, 1988, -163 б.
2 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1-кітап: Оқу құралы. –Алматы: Қазақ университеті, 2001, -467 б.
3 Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. –Алматы: Мектеп, 1986, -212 б.
4 Қыраубаева А. Алтын Орда әдебиеті. // Қазақ әдебиеті, Энциклопедия. 51-54 бб. –Алматы: Қазақ даму институты, 1989, -750 б.
5 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, Ғылым, 1973. –167 б.
6 “Оғызнаме”, “Махаббат -наме”. Аударған: Дербісәлин Ә., Жармұхамедов М., Күмісбаев ө. –Алматы: Ғылым, 1986, -208 б.
7 Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары (Көркемдік дәстүр жалғастығы). – Алматы: Ана тілі, 1998. –256 б.
8 Бердібаев Р. Ежелгі әдебиет куәлары. –Алматы, 1966, -225 б.
9 Мухаббат-наме. Аударған: Қыраубаева А. –Алматы: Жалын, 1985, -112 б.
10 Жолдасбеков М. Асыл арналар. –Алматы: Жазушы, 1986. –328 б.
11 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1996, -240 б.
12 Егеубаев А. Кісілік кітабы. –Алматы: Ана тілі, 1998, -320 б.
13 Ахметов З.А. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Мектеп, 1973. –212 б.
14 Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. –Алматы: Ғылым, 1994. –320 б.
15 Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы (ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиеті бастаулары). –Астана: Елорда, 2000. –288 б.
16 Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. –Алматы: Ғылым, 1976, -197 б.
17 Сейтжанов Қ.Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр сабақтастығы (“Мұхаббат-нама”, “Хұсрау-Шырын” поэмалары негізінде)// Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Қазақстан Республикасы, Астана, 2003. -117 б.
18 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. -Алматы: Санат, 1997. -928 б.
19 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. -Алматы: Ғылым, 2001. -448 б.
20 Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. (Ғылыми мақалалар жинағы). Оқу құралы. –Алматы: Қазақ университеті, 1993, -144 б.
21 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. –Алматы: Атамұра, 1999. -296 б.
22 Қазақ әдебиеті энциклопедия. -Алматы: Білік баспа үйі, 1999. -450 б.
23 Байтұрсынұлы А. Ақ жол. –Алматы: Жалын, 1991.
24 Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. -Астана: Елорда, 2000. -398 б.
25 Асқарова Г. “Шыншыл Жүсіп” қиссаның көремдік ерекшелігі // Ұлағат . 2003. №3.
26 Сағындықұлы Б.М. Ғалымның ғажап сырлары: “Адам Ата мен Хауа Ана” қиссасы. -Алматы: Ғылым, 1997. -315 б.
27 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. - Алматы: Мектеп, 1988. -287 б.
28 Асқарова Г. Рабғузидің “Қиссас – үл әнбийа” ескерткішіндегі “Жүсіп Сыдық қиссасы”.(Автореферат). – Алматы, 2005. -268 б.
29 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. “Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі”. –Алматы: Ана тілі. 1992. -284 б.
30 Мұқанова Р. Рабғузи. Пайғамбарлар өмірі. Адам Атадан Мұхаммед ғ.с. дейін // Парасат №3.
31 Мұқанова Р. Рабғузи хиссасы хақында // Парасат №8. –Б.52-53.
32 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері, - Алматы: Жазушы, 1973. -252 б.
33 Сүйішалиев Х. Ежелгі дәуір әдебиеті. - Алматы: Ана тілі, 1991.
34 Насреддин Ибн Бурханаддин (Рабғузи) Пайғамбар туралы әңгіме “Шыншыл Жүсіп” (с.ғ.с.) қиссасы.
35 Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Қазақ Университеті, 1992. -325 б.
36 Ибатов А. “Құсырау да шырын” поэмасының сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1974. 284 б.
37 Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың түп-төркіні мен қалыптасуы. –Алматы: Жалын, 1997. -217 б.
38 Құрысжанов Ә., Ибатов А., Ежелгі түркі жазба ескерткіштері жайында // Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары. –Алматы: Ғылым, 1981.
39 Қыраубаева А. Ежелгі әдебиет. –Алматы: Қазақ Университеті, 1999. -310 б.
40 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1991. -328 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................
..................................................6
1 Алтын Орда ... ... ... Орда ... ... дамуы ... ... ... «Қиссас – ул ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер………………………………………....…………65
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. ХІІІ-ХІV ғасырларда қазіргі Қазақстан, Орта Азия
жерлерінде, Еділ бойында түркі тілінде ... ... ... ... өмір ... Бұл ... түркі тайпалары әлі де ... ... ... сол ... олар ... ... әдеби
ескерткіштер қазіргі түркі тілдес халықтардың ... ... ... ХІІІ-ХІV ғасыр ескерткіштері түпкі бастаулары ... ... ... ... ... бір арналы бұлағы. Оны алғаш
профессор Бейсембай Кенжетаев “Алтын Орда дәуіріндегі ... ... ... бұл дәуір әдебиетінің түбегейлі зерттелуі керек ... ... ... ... ... етіп ... берген еді. Сол Б.Кенжебаев
ұсынған жүйе бойынша көп жылдан бері С.М.Киров ... ... ... филология факультетінде қазақ әдебиеті тарихынан оқытылып
келе ... ... ... ... бұл ... тұтас қарастыратын
қазақ тілінде басылып шыққан арнайы зерттеу еңбек жоқ.
Аталған дәуірдің жекелеген ескерткіштері 1967 жылы, “Ертедегі ... ... ... ... ... мәселелері” (1974)
атты кітабында, Х.Е.Сүйіншәлиевтің ... ... ... (1969), ... ... (1987) сөз болады. Осы дәуір
ескерткіштерінен “Махаббатнама” ... ... ... ... ... тарихында Ғ.Айдаров, Ә.Құрышжанов, М.Томановтың “Көне түркі ... ... (1971), ... ... уа Шырын” поэмасының
сөздігінде” (1974) қарастырылады. Сондай-ақ, ежелгі ... ... ... зерттеген М.Жолдасбеков, М.Мағауин еңбекте-рінде де құнды
пікірлер айтылады.
Бұл жанрлар ХІІІ ғасырда араб ... ... ... ... ... ... пайда болған. Тарассульдің негізгі белгісі – біреуге
немесе көпшілікке арнау ретінде жазылады. Ұйқасты әрі ... қара сөз ... ... ... . Онда өлең , ... , ... ... үзінділер көп қолданылған. Бұл жанр араб әдебиетінде Х ғасырда
барынша кемеңделген кезі еді. Хорезми ... осы ... ... ... “Махаббат нама” дастанында Ренессанс белгілері байқалады. Ана тілін
құрметтеуі, поэзия тілі – парсы тілі болып қалыптасқанына қарамастан , ... ... , көне грек ... пір тұту, кейіпкердің ішкі жан
дүниесін, сезім толқуын нәзік ... т.б. ... ... ... ... ... ... арқылы намашылыққа кең жол ашты. Дастанда
араб-парсы ... өлең ... ... ... ... ғазал,
мәснәуи ,қытай, фард. Аруз өлең өлшемімен жазылған ... ... ... өлшемі түркі поэзиясына Баласағұни мен Қашқарилер арқылы ене бастаған
болатын. Шығарманың ... ... ... ... көп ... ... шығыс ұғымындағы ... ... ... нама” дастанының көркемдік дәстүрі қазақ ... ... ... Орда ... мемлекет тілі де, әдеби тілі де жергілікті
халық тілі, яғни түркі тілі болды. Шығыс ... ... ... ... ... поэзияда түркі тілі дамыды.Бұған сол
уақыттағы қыпшақ нәсілді сұлтан Бейбарыстың Египетті билеуі де әсер ... Орда ... ... ғана тән бір ... ...... болса,оның алғашқы бастаулары қазақ даласына исламның орнығу кезінде
кіре бастады. ... ... ... ... кең тараған құран сюжеттері ,
араб-парсы поэзиясының түрі мен мазмұны ... ... ... ... ... Ғалым Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әдебиетін дәуірлеу
процесін білгірлікпен “а) діндар ... ә) ... ... Діндар деген
діншіл деген мағынада , ділмар – ... ... ... ... деп ... болатын. Ғалымның айтқан діндар дәуіріне ислам дәуірі әдебиеті ( Х-
ХІІ ) мен Алтын Орда ... ( ... ) ... ... ... дәуірі кезінде түркі жұртын діни шығармалармен
ислам дінін ... ... Х-ХІV ... ... ... ... ... енді жергілікті түркілердің өздері белсенді түрде
таратуға кірісіп кеткен еді”. Енді ... ... ... ... ... ... деп аталып кеткен “Мың бір түн” , “Тотынама”
т.б. құраннан ... ... ... ... ... ... ... Маңғұл империясының қол астына біріккені ... , ... одан ... ... ... ... мен ежелгі түркілік дәстүрде
қалыптасып қалғанын және оның ... ... да ... ... Екі
бірдей жаугершілікті басынан кешіріп отырған ғасырларда өмір ... ... ... ... ... ... , ең ... көкірегіне сыздауық болып қадалды. Бірте-бірте түркілік сана ... ... Ал ... ... ... ... ... шаңында қалған әдеби мұраларға оралу, сонымен бірге, саяси-әдеби
сахнадан ысырылып қалған халық тілі – ана тілінің ... ... ... ... ... Орда ... ... де, ХІХ-ХV ғасырдың бас
кезінде бой көрсетті.Осының бәрі –нәзира ... ... ... ... ... ... деп тану ... негізінен,
мынандай шарттарға жауап іздейді.Біріншіден, осы ... ... ... ... ... ... қалыптасуы және оның ... - ... ... ... ... ... ... , халық тілін
саяси және әдебиет-мәдениет тіліне айналдыруға қызмет ету. ... ... ... ... тілі ... тілі ... Бұл кезде түркі
тілі ақындар ауылынан ығыстырылып , “поэзия тек ... ... ... тек араб ... ... деген пікір қалыптасты. Аллитерациядан
басталып ішкі ырғаққа құрылатын , аракідік кездеспесе , ... ... ... ... ... араб тіліндегі созылыңқы ... ... ... қарай түзілетін квантативті аруз өлең өлшеміне көше
бастады. Қарахан мемлекетіндегі ... ... ... ... ... ... ... түркі билеушілерінің өздері де парсы ... ... ... ... ... ... ... кезде Алтын Орда
ақындарының қаламынан түркі тілінде ... ... ... ... ... ... бастан кешіп отырған түркіліктердің руһы мен
дәстүрдің, сананын мықтылығынан хабар ... Бұл ... ... ... ... ... ... шығыстан кірген будда діні ығыстыра
алмады. ХІІІ-ХІVғасырлардағы Алтын Орда әдебиетінің қолжазба көшірмелері
біздің ... ... ... ... ... дені Құран хикаяларын
қисса түрінде ... ... ... ... ... ... жоғарыда атап өткен “Махаббат нама” мен “Шаһнама” сюжетіне
жазылған “Құсырау – Шырын” ... ... атап ... : ... ... ... Кәтибтің “Жұмжұма”, Рабғузидің “Қисса-и-Рабғузи” (“Қиссас-үл
әнбия” деген атпен белгілі), Сәйф Сараидің “Гүлстан бин түркиі”, ... ... ... ( "Жұмаққа апарар жол") т.б. шығармалар діни
тақырыпқа жазылған. Ренессанс шарты бойынша ақындардың көне ... ... ... тереңдету болды.
Алтын Орда тұсында жазылған Рабғузидің “Қиссас –үл әнбиясы” сөз болып
отырған дәуірдің хрестоматиясы , әр ... ... ... ... әдебиетінің негізгі ерекшелігін көрсететін құнды мұра.Бұл еңбектің
авторы – Рабат Оғыз қыстағынының қазысы Бұрханаддин ұлы қазы ... аты- ... ... ... мекенінің қысқарған түрі)Рабғузидің өмірі
жайлы дерек жоқтың қасы .
Еуропалық түркітанушы А.Бомбобачидің ... ... 1250 ... ... ағысындағы Баршыкентте өмір сүрген. Араб, парсы түркі
тілдерін ... ... ... осы ... ... ... ғалымның
еңбектерінен біздің заманымызға дейін сақталып, бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... жылы шамамен ХІІІ ғасырдын ортасы. Ол біраз уақыт Рабат Оғызы
деген жерде қазы ... ... ... ... Мәуренаһрдың орталығына
барып Шағатай ханның кеңесшісі , әмір ... ... ... Тоқбұға
бектің өтінішімен әулиелер жайлы қисса жазып, оны шамамен 1310-11 жылдары
аяқтайды. Насрединнің өлген жылы белгісіз. Ал оның ... жері ... ... 15 ... ... ... елді ... Құсам-ата
шайхтың бейітінің жанында – мыс делінген. Орта ғасырларда “Қиссас-үл
әнбияның” әр тілде ... ... ... бірнеше варианттары пайда
болды. Әр түрлілік оқуға, түсінуге қиындық ... Осы ... ... туралы кітаптың араб, парсы, т.б. тілдегі нұсқаларын реттеп,
бір жүйеге келтіріп, қағаз ... ... Оны көне ... ... ... ... шығады. Өзінің айтуы бойынша шығарма 1310 жылы (710
қыжыра) Насреддин Тоқбұға бекке арналып жазылған:
“Иеті йуз он ерді ... кім ... бұ ... ... ... ... бек табұғұна…
Бұл кітап жеті жүз оныншы жылы жазылды...
...Насреддин Тоқбұға бектің ... ... ... бұл ... осы ... бастап (ХІІІ-ХІVғ.ғ) бүкіл түркі
халықтарының рухани қазынасына айналды. “Ол ... ... ... ... , ... тілдеріндегі нұсқаларды, басқа да діни ... ... ... ... ... және өз ... шығарған
өлендерді жинақтаған”.
Рабғузидің “ Қиссас-үл әнбия” ескерткіші біздің заманымызға бірнеше
нұсқада жетті. Көне түркі ... үш ... ...... ... ... бірі – ... нұсқалары.
Шығарманың ең ескі көшірме қолжазбалары Лондондағы Британия ... ... ... ... ... ... ... Бірнеше көшірмесі КСРО ... ... ... ... Петербургтегі бөлімінің кітапханасында да
бар. Ең алғаш 1859 жылы белгілі түрколог Н.И.Ильминский ... ... ... ... текстін бастырып шығарды. Шығарушы
көпшілікті ескерткіштің мазмұнымен ғана таныстыруды мақсат ... ... ... ... ... Жорамал бойынша екі түрлі қолжазбаны
негізге алған сияқты. Бұл жөніңде П.М.Мелиоранский былай ... ... ... Азия ... сақталған №361 қолжазбаны
пайдаланған тәрізді және ол императорлық көпшілік ... ... ... № ХІІ қолжазбамен де таныс болған болуы керек.»
Түрколог ғалымдар “Рабғузи қиссаларының” ең көне ... ... та ... ... іздестірген. “Іздеген жетер мұратқа” демекші, 1893
жылы Лондонға барған сапарында П.М.Мелиоранский Британия музейіндегі ... ... ... ... ... , ... ... алған үзінділерін елге
оралған соң, 1897 жылы ... Бұл ... ... ... ... ... үлгі етіп ... еңбек болды. Автордың
ұйғаруы бойынша , ескерткіштің ондай баспасы әдебиет , ... ... ... ... ... ... бола ... кітап болып
шығуы керек. Ғалым үзіндіде Британия нұсқасын Москва, Санкт-Петербург
кітапханаларындағы қолжазбалармен де ... ... ... ... ... , Санкт-Петербург
кітапханасындағы қолжазбалардың ішінен ол бұрын жариялап ... ... ... ... С.Е.Малов тауып бастырған.
Ал, Н.И.Ильмиинский баспасы бойынша берілген үзіндісі С.Е.Маловтың 1951
жылы жоғары оқу ... ... ... ... ... ... жазба
ескерткіштері” деген кітабына да енгізілді.
“Рабғузи ... жеке ... ... ... (1894ж) ... ... ... “Мұсылман аңыздары” деген мақаласында Қытайдың Гань-Су-Синь-
Цзянь провинциясын ... ... ... ... ... кейбір аңыздарды құранмен , “Рабғузи қиссаларымен” салыстыра қатар
жариялап , ... ... ... ... әдеби мұра ретінде өзбек әдебиетінің тарихында
ертеден ... , 1950 жылы ... алғы ... ... ... антологиясында жарияланған”.
Бұл ескерткіш қазақ әдебиеттану ғылымында бірінші рет 1967жылы профессор
Б.Кенжебаевтың басшылығымен филология факультетінің студенттеріне ... ... ... ... атты хрестоматияға енгізілді. Мұндағы
үзінділер “Рабғузи қиссаларының” 1914 ... ... ... ... Ал, зерттеушілер Ғ.Айдаров пен Ә.Құрысжанов, М.Томановтың
филология факультеттеріне арналған “ Көне ... ... ... (1971ж) ... ... ... жазылу тарихы, әртүрлі
көшірмелері жайлы мәліметтер берілген: ”Шемсуддин Хусайнов Н.И.Ильминский
баспасын қайталаған ... ... ... ... метографиялық
баспа “Қиссасул ... ... ... ... ... ... ... келтірілген.
Я.Будолов пен В.Радловтың ... ... де ... материалдары бар.
Кенжебаевтың бастамалы еңбегінен кейін әдебиеттанушылар Х.Сүйіншалиев,
М.Жолдасбеков, А.Қыраубаева, ... ... ... ... Қиссаның қазақша аударылуында Б.Сағындықұлының,
Н.Сағындықовтың, Р.Мұқанованың еңбектері бар. Ал, ... ... ... ... Ботояров ескерткішті аударып, ... ... ... ... ... ... ”Пайғамбарлар
баяны” деген атпен жариялады.
Рабғузи қиссаларының алғаш ... ... ... ... қазірге дейінгі
зерттелуі барысын қарастыра келгенде көретініміз: ескерткіш – ... ... да, ... ... ... да ... ... зерттелу деңгейі. Әдебиетіміздің тарихында өзіндік із
қалдырған ... ... бірі – ... ғ. ескерткіштері. Бұл дәуір
әдебиет тарихында Алтын Орда – Қыпшақ ... деп ... ... Орда
әдебиеті ХІІІ-ХІV ғ.ғ. Ертіс пен Талас (Дон), Қазан мен Хорезм ... ... ... ... ... халқы түркілердің әдебиеті. Сөз
болып отырған дәуірдегі түркі әдебиеті Алтын Орда ... ... ғана емес , ... ... өмір ... Сыр ... ... маңында ,Египедте , тағы басқа жерде тіршілік құрған түркі
тілдес халықтар жазып ... ... ... ... оғыз сияқты ру-
ұлыс тайпалардың жасаған ортақ әдебиеті. Алтын Орда дәуіріндегі әдебиеттің
( ХІІІ-ХІV ) өзінен бұрынғы ... ... яғни , Қожа ... ... ... ... жолмен, әрі кейінгі қазақ әдебиетімен тамырласа
жалғаса дамыды. ... Орда ... ... ... ...... дамығандығын соған орай Алтын Орда өркениеті болғандығын айтуға
негіз бола алады. “Алтын Орда дәуірінде қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... он ... әдеби кітаптар
бар.Әзірге оның анық зерттеліп, ғылымға қосылғаны жетеу”. ... ... ... ... қолжазбаларын оқып, зерттеуде Мәскеу, ... ... ... ... Ә.Нәджіп, В.И.Стеблева
, қазақ ғалымдары Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев орасан зор ... ... ... ... түркі әдебиетінің даму бағытына назар салсақ, одан, ең
әуелі ХІІ ... өмір ... ... ... ... бүкіл түркі жұртына
белгілі діни қайраткер жаңа сопылық ағымның ғұлама пірі ... ... жаңа бір ... ... ... ... ілімі дәстүрлі
сопылық түркілік таныммен байытып, ... ... біте ... ... ... ғ.ғ. Хорезм, Мауреннаһр, Анадолы түріктеріне дейін тараған.
Яссауи өмірі мен діни ... ... ... ... ... ... та осы
дәуірде жазылған. Кіндік ... ... ... Яссауи негізін салған
сопылық поэзия “Диуани Хикмет” арқылы кеңінен танымал ... ... ... ... мен Сүлеймен Бақырғани шығармаларымен ... , ... Орда ... ... ... ... суарылған
“Махаббатнама” кітабының тууына әсер етті. “Махаббатнамадағы” (1353 ж.)
сопылық ... он бір ... ... ... ... ... де, сол ... кейіпкерді бастан аяқ суреттеумен шығарма
аяқталады. Қыздың есігінің табалдырығын ... ... қояр ... ... ... ... оғындай, қасы – ай, көзі – күн, маңдайы
көк айдын, т.б.суреттеледі, мұсылманның ең қасиеттісі сәждені қыз ... ... - ... ... мәні ... тану екеніне
саяды.Сопылық поэзиядағы сүю – Жаратушыны тану жолындағы әрекет. ... ... ... ... – Алланың шеберлігіне мадақ. Хорезмиге
дейін хат үлгісінде дастан жазу үрдісі түркі поэзиясында ... ... орта ... ... араб әдебиетіндегі “тарассульден”
тарайды: Тарассуль – ... ... , ... ... ... ... сөзінен шыққан.
Орта ғасыр мұраларын зерттеуде әсіресе, түркологтар В.В.Радлов,
Н.И.Ильминский, А.А.Самойлович, ... ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев,
Қ.Өмірәлиев, А.Қыраубаеваның еңбектері өте зор.
ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы түркі тілдес халықтар әдебиетін қарастыратын бұл
жұмыста сол ... ... ... ... ... ... ... қиссалары”, “Мұхаббатнама” ескерткіштерінің
идеялық-көркемдік ерекшеліктері, ежелгі әдебиет ... ... ... қазақ әдебиетіндегі көрінісі талданады, қисса жөнінде пікірлер
айтылады.
Көп ұлтты халықтардың мызғымас ортақ ... ... ... ... шынайы сезімін тәрбиелеуде халықтар тарихын,
әдебиеттер ... ... ... мәні зор. ... ... ... тамырларын ежелгі әдебиет тарихынан да ... Оның ... ... ... жүз ... бұрын жазылған “Игорь
жорығы туралы жырдан”, көне заман ойшылдары ... ... ... ... ... де ... ... өзіндік із қалдырған осындай елеулі мұралардың
бірі – ХІІІ-ХІV ғасырдағы ескерткіштер. Осы кезең ... ... ... ... ... ... ізі, ... сабақтастық
кейінгі дәуірлердегі әдебиетімізден, әсіресе ХІХ-ХХ ғасырлар басындағы
қазақ әдебиетінен ... ... Ал ... ... ... ... айдан анық. ХІІІ-ХІV ғасырлар ескерткіштерінің әдеби ... ... ... ... дәуірге бөлу саласында әдебиетшілерді
көптеп толғандырып жүрген ғылыми ізденістермен де үндес.
Көне ... кең ... ... ... жер жүзі ... қарым-қатынастардың жаңа мәселеле-рінің ... ашып ... ... ... Шығыс Ренессансы (Қайта өрлеу) мәселесі де жан-
жақты сөз болып талқылануда.
Сөз ... ... ... ... ... – Алтын Орда мемлекеті
туғызған сол территорияда ғана ... ... ... ... ғасырлардағы
Алтын Орда дәуірінде өмір сүріп, Сыр бойында, ... ... ... тағы ... ... тіршілік құрған түркі тілдес халықтар жазып
қалдырған ... ... ... оғыз сияқты ру-ұлыс ... ... ... ... мақсат-міндеттері. Біздің негізгі мақсатымыз
Рабғузидің «Қиссас – ул ... ... ... халқына қатысты аңыз
әңгімелерді салыстыра отырып, ұлттық ... ... ... ... Осыдан келіп түркі текті мифтер мен аңыздардың ... ... ... ... ... практикалық маңызы. Жұмыс нәтижелері жоғарғы оқу орын
студенттеріне оқылатын арнайы курстық дәрістерге, ... ... ... ... ... мен жалпы рухани қазынаға қызығушыларға ... мен ... ... ... Дипломдық жұмыс: кіріспе, негізгі 2 ... ... ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Алтын Орда дәуірінің әдеби мұралары
1.1 Алтын Орда дәуірінің әдебиетінің дамуы мен өркендеуі
Адамзат мәдениетінің қай ... ... та, ... ... ... қоғамдық құбылыстардан, уақыттан өзінше бөлек тұйықталып,
олармен еш байланыссыз тылсым сыр ... ... ... мәдениет болмаған.
Ендеше, Алтын Орда дәуіріндегі – ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы түркі мәдениетін,
әдебиетін, оның ... ... келе ... ... ... ... жан-жақты байланыс, қарым-қатынас арқылы баю жолдарын, уақыт ағымы
тудырған ішкі қоғамдық жағдайларын ескермей, кең ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті бір жағынан Әл-Фараби, Сағди,
Фирдоуси, ... Юсуф Хас ... ... ... ... ... дәуір
ғұламаларынан жалғасқан мұра болса, екінші жағынан өз тұсындағы ... ... ... барысымен үндесе туған әдебиет.
Бұл уақыттағы жер жүзі мәдениетінің басты бағыты, жаңалығы – Қайта Өрлеу
(Ренессанс) дәуірі болатын. ... биік бір ... ... бұл ... ... ... Қытайда ҮІІІ ғасырда Хан Юй, Ван Вэй, Ли Бо,
Ду Фу, Бо Изюйлердің тұсында, Тан ... ... ... ... ... Сун, Юань ... озық дәрежеге жетті. Прозаның әртүрлі
жанр-лары новелла, халық әңгімелері, драма, ... ... Ол ... ... дініне, дін философиясына қарсы шығу, дүниетаны-мының діни
схаластикалық формасымен, догматизммен күресу ... ... Орта Азия ... ... ... бетбұрыс Х
ғасырда байқалады. Отырардан шыққан Әбу Насыр Әл-Фараби көне ... мен ... ... аударып, оларға түсініктеме
жазды. Араб, парсы, грек ... ... ана ... ... ол
Аристотельдің “Категориялар”, “Метафизика”, “Терменевтика”, ... ... ... ... және ... кітаптарына,
Порфирийдің “Философияға кіріспе” атты кітабына “Птоломейдің ... ... грек ... ... ... ... орта
ғасыр схолактикасына қарсы қолданады.
Фараби өлең жазуда қолданылатын сөйлемдердің ырғақ, ұйқас ретін ... ... ... ... ... ... ... туралы трактат”
жазды. “Қайырлы қаланың адамдары” атты ... ... ... ... ... ... Сол кезде көне грек ойшылдарына ден қойған
Фараби шәкірттері оны Аристотельден ... ... ... деп ... ... ... көп еді. ... бірі - Әбу Әли Ибн Сина. Ибн
Сина да Фарабидің ғылымдағы жолын қуып, ... ... ... ... ... өзара сабақтастық тапқан. Оның еңбектері Шығыс пен Батысқа
түгел жайылып, ғылым тарихына ... үлес ... ... ... ... ... көмескі ғалымдар дүниеге келіп,
олар да ғылымның әр ... ... ... дін ... уытты мысқылмен сынау Яссауи, Бақырғани
шығармаларынан көрінді. Халық аузында ажалды, о дүниені мойындамай, ... ... ... да осы ... ... Біздің байқауымызша, Орта
Азияда Қайта өрлеу Х-ХІІ ғасырларда көбіне нақты, дәл ... ... ... да, ... ... ... ел бүлінген ХІІІ
ғасырда тоқырап барып, ХІҮ ғасырда қайта жанданды. Бұл кезде Қайта өрлеудің
жеке элементтері ... ... ... ... ... ... ... Монғол шапқыншылығы өсіп келе ... ... ... ... ... ... ... әлсіретіп тастады.
Ренессансты дәуірлетіп тұрған, ... аты ... ... ... Біраз
уақыттай шетелдермен сауда, мәдени байланыстар қарқыны кері кетті. Сөйтіп,
әл-Фараби, ... ... Әбу Әли ибн Сина ... ... ... идеяларының әрі қарай жалғасуын, өсіп өркендеуін күтіп тұрған
табиғи, заңды процестер тоқырап қалды. Бұл ... Орта Азия ... ... ... ... ... Қайта өрлеу идеясы түгелдей жойылып кеткен жоқ.
Әл-Фарабиден жалғасып келе ... ... ... сол ... ... батыс пен шығыс елдерінің бәрін қамтыған Ренессанс бағытының
ықпалы ХІҮ ғасырдағы түркі әдебиетінде де ... ... ... ХҮ ғасырдағы көрнекті өкілі - ... ... ... ... ... адам ақыл-ойының діни догмадан
қашып, еркіндікке ұмтылуы, гуманистік көзқарасқа ... ... пен ... ... ... ... ... мен өнердің дамуы,
қарапайым халық тілін құрметтеу, оларға ... ... ... ... ...... ... – Науаи халықтың қарапайым тілінде
трактаттар жазып, өздері сол ... ... ... ... ... ... ғалым А.К.Дживгелов: “Қайта ... ...... ... ... ... қала мәдениеті
ғана тұғыр бола ... ... ... ... өзі ... ... ... алуға болмайды. Қайта өрлеуді тек қана ... ... ал оны ... ... ... ... ... - деп Ренессанстың өсіп-өнуіндегі қала мәдениетінің ролін
жоғары қойды.
Белгілі болғандай, ... қала ... ХІҮ ... ... ... ... Олар ... кезінде қирағанмен, мемлекеттің
экономикалық қажеттілігіне байланысты біраз уақыт ... соң ... ... бастады. Осы кезде Византия, Египет, Русьпен сауда-саттық, қарым-
қатынас жасалды. Сауда арқылы қала ... ... ... кәсібі
өнер ретінде танылып, шеберлердің беделі артты. Шама-шарқынша сәулет
өнерінің ... бой ... ... ... қалаларында ой еңбегімен айналысатын дарын
иелері өмір сүрді. Олар ... ... ... сол ... ... ақыл-ой бағытын бейнелеп ... Бұл ... ... ... екі ... ...... нәзиралық шығармалар:
Құтбаның “Хұсрау-Шырыны”, Сайф Сараидың “Гүлстан”, Әлидің “Қисса Жүсібі”,
Рабғузидің “Қиссас-и Рабғузи ... ... бин ... ... ... апарар жол”), Хусан Катибтің “Жұмжұма” кітабы, тағы басқалар.
Екіншісі – тыңтума әдебиет: “Мұхаббатнама” [1, 15].
Нәзира ... ... ... ... сан рет қайталанған сюжетке
құрылады. Жазушы осы тақырыпты ... ... ... кеткен туындыгермен
шеберлік жарысына түседі. Шығыс ... ... ... ... ... әулие-әнбие оқиғалары, “Мың бір түн”, “Тотынама”, “Шахнама”
тақырыптары жатады.
Бұлайынша бір ... ... ... ... ... ... ... көп тараған. Бұл нәзира дәстүрі деп аталады. Ол жөнінде ... ... ... ... “Көпке мәлім болған тарихи шындықтар
бойынша, шығыста бір ... ... ... ... ... тағы ... ақыны қайталап, әңгіме ететін, тың дастандар шығаратын дәстүр бар
еді... Олар ... ... ... ... ... жол еткен. Тек
алдыңғының өлеңін алмай және көбінесе алдыңғы айтқан оқиғаларды негізінде
пайдаланса да, көп ... өз ... ... ... ... ... ... Бұлайша, әр тақырыптың әр ақында қайталануы еш уақытта ... ... ... ... Ол өзінше бір қайта жырлау, тыңнан ... ... ... ... жырмен жарысу есепті бір салт еді. ... бұл ... ... деп ... осы ... “Нәзира”, “Нәзирагөйлік”
деп атау да берген”.
ХІІІ-ХІV ... ... ... ... аудармаға жақындау болса,
бір парасы нәзираға жақын. Кейде бір шығарманың ішінде осы екі әдіс ... ... ... соңғы кезде “аударма-нәзира” деп алынып жүрген
анықтама бұл шығармалардың ерекшелігін толық ... ... ... біз тек ... ... ... ... келдік, ал
негізінде, өткен тарихи жағдайлар тұрғысынан қарасақ, Х-ХІV ... ... ... өзіне тән өркениет дәуірін кешті деуге болады.
Қала мәдениетінің дамуы, әдебиет пен ғылымдағы ұлы ... ... өсу ... болғандығын көрсетеді. Әл-Фарабидің ғылымдағы
тұлғасының Леонардо да ... ... ... ... көне антика
әдебиетінің принциптеріне сүйенетіндігі, ежелгі грек ойшылдарын дәріптеуі;
Иасауи және оның ... ... ... ... ... гуманизм идеяларын
ту етуі; ... ... ... ... ... ... ... шығарманы ана тілі – түрік тілінде жазуы. ... ... ... көтеруі. Осылар – түркі ренессансы жөнінде ... ... ... көне ... араб ... ... үрдіс ретінде тарап, араб халифаты
қарамағынан шығып, Саманид патшалығы құрыла бастаған ... ... ... Ал ... ... ... Орда мемлекетінің кезінде
әдеби үрдіске айналды. Нәзираның негізгі тақырыптары әлі қол үзіп ... ... және оны ... ... қисса-хикаялары болғанымен, ол
түркі оянушылы-ғымен астарласып ... ... ... ... патша және
“адамгершілік” желілерін алып дамытты. ... ... ... ... ... ел ... мен бірлігін ұстай білетін “әділ
де айбарлы патша” ... ... ... араб және ... кейінгі түркі мемлекетінің ... ... ... ... ... туса керек. Ол Баласағұниде – ... пен ... ... ...... патша; “Жұмжұмадағы” –
Жұмжұма сұлтан т.б.
Нәзира тәсілінің негізгі жанры – ... ... ... тән ... ... ... ... мінсіз кейіпкер, оқиғаның шығыс
елдерінде өтуі, тұрақты құрылым жүйесі, тағы басқалары. Қазақ ... ... ... ... ғасырлардағы түркі әдебиетінен
бастау алады [2, ... ... – сөз ... отырған бір дәуір әдебиетінің жинағы,
хрестоматиясы, әртүрлі жанрдағы шығармалар қамтылған, өз ... ... ... ... ... ... 1310 жылы (710 ... Насреддин Тоқбұға бекке арналып жазылған:
Иеті йуз он ерді йылға кім бітілді бұ ... ... ... ... бек ... ... жеті жүз оныншы жылы жазылды.
Насреддин Тоқбуға бектің құрметіне арнап жаздым.
Жазған Рабат оғыз ... ... ... ұлы қазы Насреддин.
Рабғузи – Фараби, Хорезми тәрізді туған жеріне байланысты алған ... ... ... қолыңнан шыққан, қаламыңнан түзілген сөз оқуға, үйренуге жеңіл,
түсінікті болады деп жұрт қолқалаған соң, ... ... ... ... - ... ... бұрын да білімділігімен, жазғыштығымен
танымал болған кісі сияқты. Арабша, парсыша, түрікше жақсы білген.
Шығарманың ең ескі ... ... ... Британия музейінің
кітапханасында сақталған. Бірнеше көшірмесі СССР Ғылым ... ... ... ... ... да бар. ... 1859 жылы белгілі тюрколог Н.И.Ильминский Императорлық Қазан
Университетінің кітапханасынан ... ... ... ... Шығарушы
көпшілікті ескерткіштің мазмұнымен таныстыруды ғана мақсат еткен. Қандай
қолжазбаны пайдаланғаны анық мәлім ... ... ... екі түрлі
қолжазбаны негізге алған сияқты. Бұл жөнінде Т.М.Мелиоранский былай дейді:
“Шамасы Н.И.Ильминский кейін Азия музейінде сақталған №361 ... ... және ол ... ... ... ... тіркелген №ҮІІ қолжазбамен де таныс болған болуы керек”.
Түрколог ғалымдар “Рабғузи ... “ең көне ... ... та ... ... іздестірген. “Іздеген жетер мұратқа” демекші, ... ... ... ... П.М.Мелиоранский Британия музейіндегі ең
ескі, толық ... ... ... ... көшіріп алған үзінділерін елге
оралған соң, 1897 жылы жариялаған еді. Бұл ... ... ... ... ... үлгі етіп ... еңбек болды. Автордың
ұйғаруы бойынша, ескерткіштің ондай ... ... ... ... жан-жақты, толық сенімді материал бола алатын кітап болып
шығуы керек. Ғалым үзіндіде Британия нұсқасын Москва, Ленинград ... ... де ... ... еңбегінің жалғасындай болып, Ленинград университетінің
кітапханасындағы қолжазбаларының ішінен бұрын ол жариялап ... ... ... ... С.Е.Малов тауып бастырған [1].
Ал, Н.И.Ильминский баспасы бойынша ... ... ... ... ... оқу ... студенттеріне арнап шығарған. “Көне түркі жазба
ескерткіштері” деген ... да ... ... жеке ... Н.П.Остроумовтың (1874),
Н.Ф.Катановтың (1894) мақала еңбектерінде де бар.
Н.Ф.Катанов “Мұсылман аңыздары” деген ... ... ... ... ... ... ... айтуынан жазып
алынған кейбір аңыздарды құранмен, “Рабғузи ... ... ... жариялап, өзара ұқсастығын көрсеткен.
“Рабғузи қиссалары” әдеби мұра ретінде өзбек әдебиетінің ... ... 1950 жылы ... алғы ... ... “Өзбек
әдебиетінің антологиясында” жарияланған.
Бұл ескерткіш қазақ ... ... ... рет 1967 жылы
профессор Б.Кенжебаевтың ... ... ... ... ... ... әдебиет нұсқалары” атты
хрестоматияға енгізілді. ... ... ... ... 1914
жылғы Қазан баспасынан алынып жарияланған. Ал, зерттеушілер Ғ.Айдаров,
Ә.Құрышжанов, М.Томановтың филология факультеттеріне ... ... ... ... ... (1971) деген оқулығында ескерткіштің жазылу
тарихы, әртүрлі көшірмелері жайында бірқатар ... ... ... ... ... зерттеулер кітапты тілдік-
лингвистикалық тұрғыдан талдауға арналған.
“Рабғузи ... ... ... ... ... ... қазірге
дейінгі зерттелуі барысын қарастыра келгенде көретініміз: ... ... ... ... толық зерттелген, ал оның әдебиеттік
сипаты сөз арасында, шолу ретінде ғана ... ... ... Бұл ... ... ... Кенжебаевтың арнайы мақаласының
танымдық мәні зор болғанын айтып кету керек. Онда ғалым ескерткіштің ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін,
кейбір жеке әңгімелерін талдайды. Біраз мысалдар келтіреді. Осы ... ... ғана ... діни ... деп, ... ... ... санап жүрген
сыңаржақ көзқарастарға қарсы нақты дәлелдер айтады.
1951 жылы ... ... көне ... ... ... бұл
ескерткіштің де мән-мағынасын ашу, тарихи-әдебиеттік жайын зерттеу жағы әлі
басталған жоқ ... ... - деп ... еді. Одан бері ... ... ... ғалымның бұл ескертпесіне пәлендей назар аударыла қоймағаны байқалады.
Оған бір ... ... ... ... көне замандардан, талай қоғамдық, тілдік
өзгерістерге ұшырап, бізге сан ғасырларды алып жеткен ескерткіш мұраларға
“өзінен бұрынғы озық ... ... ... сол тұстағы әдебиетті
дамытудағы азды-көпті үлесі қандай?” – деп қарамай, қазіргі ... ... ... ... ... ... керек. Әр дәуірдің
ескерткішін өзін тудырған қоғамдық-әлеуметтік құрылысқа тығыз ... ғана оның ... ... ... ... ескерілмей
қалатын тәрізді. Сөйтіп, шығарма терең тексерілмегендіктен, ол туралы
үстірт пікірлер тууы да мүмкін.
Мысалы, ... ... ... осы ... дейін әртүрлі пікірлер
болып келді. Бірі оны дүниәуи сипаты мол құнды мұра деп қараса, енді ... ... ... ... деп ... ... ... дұрыстығын
зерттеуші Н.М.Маллаев былай деп дәлелдейді:
“...“Рабғузи қиссаларының” тематикасы, идеялық ... ... ... ... ... жеке ... әңгімелері мен өлеңдері көркем
әдебиеттің дамуына игі ықпал ... ... ... ... ... аңыз бен ... өмір ... қатар беріле отырып, осы екі
көзқарас өзара белгілі дәрежеде күресіп жатқаны байқалады.
“...“Рабғузи қиссаларында” діни ... ... ... жоқ, ... ... ... әңгімелер бар. ... ... ... мәні зор”. “Рабғузи қиссаларын” оқи ... ... ... ... ... аңғару қиын емес.
“Рабғузи қиссаларының” негізі шығыстан – араб, парсыдан келген
әңгімелерден ... ... ... парсы арасында туған, бірден-бірге ауысып
келе жатқан сюжеттерден ... ...... ... ... ескі
кітаптардан оқыған, ауызша естіген аңыз-әңгімелерді құрастырған, дамытқан.
Сипаты, жалпы характері жағынан, идеялық, тақырыптық мазмұны жағынан ... ... да ... тілдерінде жазылған дидактикалық сипаттағы – “Хибатул-
хақайық”, “Диуани ... (ХІІ ғ), ... ... емес, қызық сюжетпен
баяндалады. Шығармада барлығы 60-тай (қолжазбада – 42; баспасында - ... ... ... ... ... ... бар. Оларды мазмұнына
қарай мынадай топтарға бөлуге ... ... ... құбылыстары, жаратылыстың пайда болуы жайындағы діни-
мифологиялық әңгімелер.
2. Дінді таратушылар, халифалар, тарихи адамдар жайлы деректі, дерексіз
әңгімелер, ... Ауыз ... ... ... пайда болуы жайындағы әңгімелер өз тұсындағы діни түсінік
рухында жазылады. Шығарманың ... ... ... ... ... ... ол ... үшін сыйымды, жарасымды болып көрінеді. Осындай
діни ... ... ... ... ... ... үшін ... көне замандардағы адамдардың дүниетанымынан ... ... ... ... ... ... құбылыстары адам баласын ерте
замандардан таң қалдырып, кейде ... үрей ... Ол ... ... қасиеті бар, олар сөйлей алады, сезінеді деп түсінеді.
“Жабайы адам жан-жануардың, табиғат ... ... адам ... басқа
деп білмейді. Олар адам сияқты сөйлейді, сезеді... Ол жануарлар не істесе
де, адам сияқты біліп, сезіп ... ... ... деп ... ... ... ... тіршілігін де осылай деп ұғады. ...Жабайы адам
өмірінде болатын құбылыстар тәрізді, оны да бір күш ... ... ... ... ... ... көріністерді шығармада жердің қиналып жылауынан,
таудың, тастың, алтын, судың ... ... ... ... ... ... арқылы келген. Себебі,
мұсылмандардың нанымы бойынша, құран дүниені билеуші күштің өзі ... ... ... Бірақ тарихта ондай ... ... ... ... ... діндегі-лердің Зендовеста кітабы,
будда дініндегі үнді, жапон, ... ... ... ...... жаңа ... – Махабхарта және ... тағы ... бар. Ал шын ... ... ... өзіне:
“ерте замандағы арабтардың пұтқа табынушылығын, христиан дінінің аңыздарын,
ежелгі иран дінінің қалдықтарын арқау етті. ... ... ... ... ... ... араб жағдайына сәйкес басқаша
түсіндірді, оларға жаңа түр, жаңа ... ... ... ... және басқа діни кітаптардағы дүниенің, адамның жаралуы жөніндегі
әңгімелерде бір-бірінен ... ... ... келетін бірнеше ұқсас
деректер бар. Олар: ... ... ... алты күн ... ... ... ... Адам ата мен Хауа ананың ұжмақтан қуылуы [1, 23]. Поляктың
осы күнгі ғалымы Зенон Касидовский ... ... ... ... ... ... жазады: “Библия” сияқты діни кітаптарда нәсілі, тілі,
мәдениеті өзгеліктеріне қарамай, жер жүзіндегі барлық ... ... ... кең орын алған. Діни кітаптар рухани
сипатты, өзінше бір документтер. Оларда аса бағалы тарихи мәліметтер ... ... дін ... ... ... ... ... жіберді. Шығыстық
сезім, сарындарға толы ... ... өзін ... ... ... [9-10], - ... – и ... кітабы ХІХ-ХҮ ғасырдың басында Қазан, Тәшкент
қалаларынан басылып шығып, ел ... ... ... ... ... теңсіздік жайын проблема етіп көтерген, көркемдік қасиеті, сөз
өрнегі айрықша әсем, қазақ айтыс өнерінің шоқтығы биік ... ... ... ... ... дәрі ... білсең, бұл да сенің жамандығың.
“Қисас-ул-әнбиадан” естімеп пе ең?
Белгілі мағлұм болды надандығың.
Адамды топырақтан жаратты ... ... бұл ... ... ... ... ... Адам ата,
Есіткен жоқ па едің мұны да ақымақ?!
деп Біржанды сөзден сүріндіреді [2, ... ... ... – бір топ ... ... деректі
оқиғалардан алынып, өмірде шын болған, өткен жайларға құрылған. ... ... ... араб ... болған тарихи елеулі оқиғаларды,
фактыларды жүрдім-бардым құрастыра салмай, көркем де бейнелі ... ... ... ... пен аңыз араласып жатыр. Мысалы: ... ... ... Әли, ...... ... ... билеушілері, патшалары, дінге үндеушілері, феодалдар. Кітапта
осы билеушілердің шын тарихынан алынған әңгімелер де көп, ... ... ... ... да бар.
“Қисса-ул Әнбиядағы” қазақ арасына кең тараған, қазақ ... ... ... әңгіме, дастандардың тууына әсер еткен тағы бір қисса –
“Ескендір Зұлқарнайын”. ... ... ... ... Рабғузидің
кітабында Ескендір туралы қиссаның ішіндегі әңгімелері екі ... ... бірі – ... ... ... көрсетсе, екіншісі –
Ескендірдің жаугершілік, тойымсыздығын мінеп, ... ... ... ... ... ...... тойымсыздығын Жәбірейілдің оған
тас беруі арқылы көрсететін әңгіме. Бұл діни ... ... ... ... ... үшін, өз дәрежесінде азды-көпті дидактикалық сипаты бар еді.
Осы әңгіме қазақ арасында көп ... көп ... ... Бірақ ХІҮ
ғасырда жазылған бұл әңгіме сол күйінде ендігі ... ... ... ... еді. ... ... ұғып, бұрынғыға сын көзімен, реалистік тұрғыдан
қарап, дамытқан ақын – данышпан Абай.
Абай көпшілікке мәлім “Ескендір” ... ... ... ... ғана ... Низамиді, Талмудтағы Александр жайындағы ... ... ... ... ... “Дала уалаяты” газетінде 1895
жылы жарияланған әңгімені, қазақ арасына тараған ертегіні де ... ... ... ... бар. Абай ... қорыта отырып, ақыл-ой биігінен
қарап, дастанды реалистік дәрежеге көтергені аян. Абайдың ... ... ... атақты ердің қалса сөзі,
“Өлді” деп өкінбеймін оның өзі.
Қисынсыз кедергінің керегі не,
Базарлап болғанан соң қайтар кезі”
(“Абайды ... - деп одан әрі ... ... ... ... ... жырлаған Тұрмағанбет Ізтілеуов те Рабғузи әңгімелерінің
кейбірін өлеңге ... ... ... тәлім-тәрбиелік мәні бар,
қызықты сюжеттерді ала білген. Т.Ізтілеуұлының 1906 жылы жазылған “Лұқпан
Хакім”, “Ата мен ... ... ... ... туғандығы көрінеді [1,
62].
Негізінен, Рабғузи шығармашылығының айтарлықтай жетістігінің бірі – оның
өз жанынан шығарған өлеңдері. Онда осы ... шын ... ... сұлулығын, табиғаттың әсем полотноларын, жыл мезгілін, көктем
айындағы жер-дүниенің нәзік ... ... ... хамалға кірді ерса, келді ғалам наурұзы,
Кечті бәһмән зәмһар йер қыш қалмады қары, бұзы.
Күн кіламның көркі артыб тірілүр өлміш ... ... ... бірла безанүр бұ йер йүзі.
Таң атарда төрт сарыдан ... бад ... ... ... еліп, келді ғалам наурызы,
Қашып енді қыс кетеді қалмас жерден қар-мұзы.
Күн кілемнің көркі ... өлі ... ... ... ... құлпырады жер жүзі.
Таң атарда төрт сарыдан соғар қамал қызуы... [2, 135].
Қорыта келгенде, Рабғузи кітабында әңгіме болатын ... жер, ... ... пайда болуы, пайғамбарлардың өмірі, махаббат, зұлымдық,
адамгершілік, достық, қастық, адалдық, арамдық, ақылдылық, надандық ... ... ... ... өмірге жанасымсыз ... ... ... ... ... ұнамсыз қылықтарды суреттейтін
шығармаларында гуманистік ... ... ... ... ... ... ... үлгі бар. Бұл тұстарда діни ... ... ... ... ... қарт Лұқпанның
әңгімелері, “Қарлығаш пен маса”, “Аһил Хайруан қиссасы”, Дәуіт, Сүлеймен
патша ... ... ... хикаяттар – кітаптағы басқа қиссаларға
қарағанда идеясы жағынан жоғары тұрған шығармалар.
Шығыс ... ... ... ... ... ғасырларда ұлан-
ғайыр қыпшақ даласына кеңінен тараған болатын. Фирдоуси, Низами, ... ... ... ... Шығыс ақындарының шығармаларын Алтын Орда мен
Орта Азия түркілерінің сол ... ... ... ... ... ... көрнекті ақындардың бірі Әзірбайжанның ұлы ақыны Низамидің ... ... ... ... ... ... ақын – ... Дастанды аударма-
нәзиралық жолмен жазған. Низамиден түркі тіліне жолма-жол, сөзбе-сөз
аударылмаған. ... ... ... мен ... толық сақтай отырып,
еркін шығармашылық жолмен, өз елінің өмір жағдайына ... ... ... мен ... ... ... аударма.
Дастанның Құтып нұсқасы Тыныбек Шаһзаданың тұсында 1341-1342 жылдары
жазылған. Ол Париждің ұлттық кітапханасында сақтаулы.
Құтып ... ... уа ... ... ... ... тілі ... зерттеп, бұл дастанның ғылыми сөздігін жасап шыққан ғалым
А.Ибатов болды. Бұл сөздікте осы ... ... ... сөз бен ... ... ... нақты мысалдармен дәлелденген. Бұл сөздіктен
Құтып аударған “Хұсрау уа Шырын” ... тілі ... ... ... ... тұрғаннын аңғару қиын емес. Мысалы: аваз - әуез, ағач ... ағыр – ... араб - ... ... – арыстан, асман – аспан, баш – бас,
ғазаб – азап, йад – жат, ...... тағы ... [3, 180].
Дастанның көне түркі тілінен жасалған транскрипциясын ... ... 1961 жылы ... әрпімен жариялаған еді. Қазақ тілінде де
арнайы еңбек жазылған.
Дастанға арқау ... ... ... ... – 590-628 ... ... болып, өз баласы Шируянның қолынан өлген Хосров пен оның сұлу
жары ... ... ... ... желі ... ... зарығу, оның көрікті де білімді болып өсуі, бір ... ... ... ... ... болу, екеуінің кездесу жолындағы қиыншылықтары,
қызға ғашық болған бәсекелес кейіпкермен арадағы қақтығыстар (Фархад) тағы
басқа ... ... ... жүйеленген. “Қисса Жүсіпке” қарағанда “Хұсрау
уа Шырын” нағыз ғашықтық қиссалар жүйесін қалыптастырған шығарма ... ... уа ... көшіріп жазған қыпшақ ақыны Берке Факих (Факих
– Құранды жетік білетін адам деген ... ... Бұл да өз ... ... бірі ... ... ... уа Шырын” дастаны – Шығыс әдебиетінде өлмес
тақырыптардың бірі ... ... ақ, адал ... ... ... ... ... ғашықтық қиссаларының бірі. Бұл дастанда Низами
ақын ... ... ...... қызы ... қыздың бейнесін қылдырды
деген де жорамалдар бар [2, 138].
ХІІІ ғасырдағы түркі әдебиетінде қисса дәстүрін ... Әли ... ... жж) ... ... Жүсіп бейнесі арқылы, ... ... ... ... болу ...... сұраққа жауап іздейді. Сөйтіп,
мінсіз патшаның тұлғасын жасап шығарады. ... ... ... ... ... тараған Иосиф аңызынан, Тауратқа кірген Иосиф
пен Потифардың ... ... ... ... пен ... ... етіп ... грек анокрифінде жатыр. Бұл дастанда негізгі екі мәселе
көтерілген: бірі – ... ... ... ... жасау; екіншісі –
ғашықтықты жырлау, сопылық үрдісте мінсіз әйел жасау, Алланың ... ... ... ... тұлымын 12 тарам қылып өреді (“Қисса ул
әнбиада” – 40 өрім). Бұл түркі ... ... ... ... ол ... ... ... өйткені уақыт өте келе тұлым өру
салтының өзі де қалған. Бұл ... ХХ ... ... ... ... Шайхұсламұлы “шашын тарау” үлгісінде ғана айтып өтеді [4, ... ... ХІІІ ... ... ... тілінде жазылған.
Оқыған кісі бүгінгі қазақ тіліне тым жақын екенін ... ... оқи ... ... ... атты ... белгілі болған ақын. Дастанды
қыжыра жыл санауымен 770 жылдары, ал ... жыл ... ... ... ... Автор жайында мәнді мағлұмат жоқ. Дастанда тірлігінде
күнәға ... ... о ... азап ... ... айтылады. Осы
тақырыптағы әңгіме-аңыздар бұрында күншығыс, батыс елдеріндегі бірнеше
ақындардың шығармаларына ... ... еді. ... ... ... ... ... (1119 жылы туған), Италия оянушылығының алыбы Данте (1256-1321)
осы тақырыпта “Тәңірі” комедиясын жазған. Хұсам ... ... ... ... ізгі қасиеттерді үлгі етіп, жамандықтан аулақ болуды
үндеуді мақсат еткен. ... ... ... Қазанда
сақталған. Бір нұсқасын 1881 жылы қазақтың қиссашыл ... ... ... ... ... ... ... сұлтан” деген атпен таралған.
Кітаптың толық ... ... ... ... ... ... жарияланған [2, 139].
Сайф Сараи – Алтын Орда әдебиетінің ХІҮ ғасырдағы аса ... ... Ол ... және эпик ақын, жазушы және аудармашы ретінде
түркі тектес халықтар ... мен ... ... ... кезеңдерде дами
түсуіне мол үлес қосып, едәуір ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... көрнекті ғалым
Ә.Н.Нәжіп ақын өз шығармаларының бәрін қыпшақ тілінде жазғанын айта келіп,
әрі оның ... ... ... ... ... негізін құраған ру-
тайпалардан шыққанын ерекше атап көрсетеді [3, 185]. Сараидың екі ... Бірі – ... ... ... ... ... ... төл шығармасы “Сүһаил мен Күлдірсін”.
Ақынның “Гүлстан би-т-түрки” атты шығармасы парсы-тәжік әдебиетінің ұлы
ақыны Сағдидың “Гүлстан” атты шығармасынан 1391 жылы ... ... ... орта ғасырдың өзінде көптеген ... ... ... ... ... ... тілінде бірінші сөйлеткен адам болды. Сараидан
кейін 1430 жылы осман түріктерінің ... ... ... ... ... ... жасауға тырыспаған. Көптеген қысқартулары, ... ... ... да бар ... ... ... кітаптың І-ҮІІ
тарауларындағы 182 хикаяттың 178-ін ғана аударған. ... ... ... біраз өзгерістер енгізген [2, 142].
Қорыта айтқанда, өз дәуірінің дарынды ақыны, шебер аудармашысы болған
Сайф Сараи Шығыстың ұлы ... ... ... ... атты ... ... ... даласына тегіс түсінікті әдеби тілге асқан
шеберлікпен аударып шыққан еді. Сайф Сараидың бұл ... ... ... ... алды. Бұл кітаптағы көптеген ой-пікірлер,
ғақлия сөздер, афоризмдер күні бүгінге ... өз ... ... ... ... ... мен ... дастанын жазған Алтын ... ... ... ... ... ... әдебиетінің ежелгі
тарихында Алтын Орда дәуірі (ХІІІ-ХҮ ғасырлар) деп ... ... ... ... бар деп ... Бұл ... ақын Хорезмидің Сырдария бойында
туындаған “Мухаббат-наме” поэмасы, Еділ бойындағы Сарай ... ... ақын Сайф ... ... ... ... Мамлю (Египет)
мемлекетінде өмір сүрген қыпшақ ақыны Құтыбтың “Хұсрау уа ... ... ... ... ... ... жазылғаны
мәлім.
Сондай-ақ, осы кезеңде ... ... ... ... ... ... ... Қосымұлы Жалаиридің “Жамиғ-ат-тауарих”
(шежірелер жинағы), ... ... ... атты шығармалары
жазылған болатын. Атақты тарихшы Әбілғазы бин Араб Мұхамедханның “Шежіре-й
теркіме” ... ... және ... ... (“Түркімен шежіресі”)
деп аталатын екі шығармасы да қазіргі ... ... ... әдебиет
тарихына қосылған елеулі үлес болды деуге айтарлықтай.
Алтын Орда дәуіріндегі нәзира дәстүрінен туған ... ... ... ғашықтық, батырлық дастандарға жол салды. Нәзира үрдісі
қазақ хандығы тұсындағы әдебиетте уақытша қажетсіну шеңберінен шығып кетті.
Іргесін ... ... ... ... елінің көкейкесті мәселелерін шұғыл
жеткізіп отыруға ... ... өз ... ... ... ... ... поэзия дамыды. Бодандық бұлты қоюланған ХІХ ... ... ... ... ... ... бір көрінісі ретінде ХІІІ-
ХІV ғасырлардағы нәзира дәстүрі қайтадан жедел дами бастады.
1.2 Дәстүр және ... ... ... әрқайсысы жеке ел, халық болып, өз алдына ... ... ... тілдес халықтардың бұған дейінгі өмір жолында бір-
біріне ортақ та ... ... өте көп. ... басты себебі: осы халықтарды
құраған ... ... мен ... ... ... бір немесе көршілес
бірер мемлекет қол астында өмір сүріп, кейін жеке-жеке халық ... ... сол ... мен ... ... да, ... де әр халықтың
этникалық құрамына енді. Сондықтан олардың үлкен топқа, яғни ... ... ... ... мен ... ... ... ортақ болса, сол өмірі
мен тағдырына лайық туған ... тағы ... ... ... ... басқа түркі тілдес халықтар тәрізді қазақ халқының да
тілі мен ... ... ... ... тек ... ... тұрғыдан дәлелдеумен бір тоқтамға келу жеткіліксіз.
Бұл мәселенің басы ... Ал оны іс ... ... ... нақтылай
дәлелдеуге келсек, онда тілімізде де, әдебиетімізде де ... ... ... аз емес.
Ең алдымен «Мұхаббат наменің» көркем шығарма ретіндегі түрін қарастырар
болсақ, бұл ... ... ... жеке бір ... ... не ... ... тек қазақ әдебиеті ғана емес, бүкіл шығыс әдебиетінде
атамзаманнан өмір сүріп келе ... ... ... түр. ... ... белгілі жазба ескерткіштердің жеке адамдардың ... ... ... аты мәлім көптеген ақындардың,
шайырлардың негізгі ... ... ... бағыттап
шығарғанын білеміз.
ХҮ ғасырда өмір сүрді деп жүрген Асан ... ... ... ... кейінгі дәуірге жеткен негізгі толғауын сол ханға арнауы
кездейсоқ ... Бұл, ... ... ... ... тұрып,
«Мұхаббат-намені» жазған Хорезми сияқты, Асанның да әз-Жәнібек қасында ... ... ... ... тағы ... ... ... Асан Хорезми сияқты билеушісін ... ... ... ... ... ... бұл арада мақтау, сынауда емес, сол
билеуші адамның маңында жүріп, ... ... ... Бұл ... ... Хорезми мен ХҮ ғасырдағы Асан қайғының арасында айырма шамалы,
екеуі де арғы дәуірден келе жатқан бір ... ... ... ... жағдайды қазақ қоғамының кейінгі тұстарынан да байқаймыз. ХҮ
ғасырдың кейінгі кезі мен ХҮІ ғасырдың ... ... өмір ... ... ... ... біресе Мамайдың маңайында тіршілік етіп, өзінің
ең маңдай алды туындыларын ру басы ... ... Ру ... жырау-
батырды сырттан қауіп төнгенде қолына ұстап, пана тұтса, жайшылықта ... ... ... ... ... ғасырдағы Жиембет жырау басынан да
байқаймыз. Жиембет Есім ханның ең сенімді жауынгер жырауы. Араздық үстінде
туса да, ... ... ... ... ... осы Есім ... арналған.
ХҮІІІ ғасырдағы Бұхар жыраудың Абылай хан қасында өмір кешіп, оның ішкі-
сыртқы ... ... ... ханға қандай шығармалар арнағанын жақсы
білеміз.
Өнер иелерінің осы бағынышты өмір салты тіпті ХІХ ... да бір ... ... жоқ. ... ... ... алғашқы тұста қолына ... ... ... ... ... ... көздегені мәлім. Орынбай,
Шөже, Шортанбай, Балта, Сүйінбай, ... ... ... ... ... ... Баймағамбет т.б. сұлтандардың қасынан шығармауға
тырысып, мүмкіндігі болған жерде өздерін мақтатып, мадақтауға әрекет жасап
келгені және белгілі. Бұл ... ... ... ... да, ... күні ... ... алмады. Ал, Байтоқ, Жанұзақ сияқты ... ... ... ... ... ... ... толғаулары Хорезмидің
Мұхаммед Хожа-бекке арнаған мақтау ... ... ... өзге бір
жаңғырығы тәрізді, тағысын тағы. ... ... ... ... ... және одан ... ... билеуші адамдарға тәуелділігі
қазақ қоғамының алғашқы кезінен бастап кейінгі тұсына дейін жалғасып ... орай ... ... туындыларын билеушілеріне арнауы да ... ... ... бір ... ... ... отырады. Мұның
әлеуметтік негізі, сайып келгенде, өнер ... ... ... ... салмағы болмағанында, соның нәтижесінде билеуші топтың
ойыншығындай тіршілік еткендігінде жатыр еді. Демек, ... ... ... туу төркіні қазақ қоғамында Хорезми заманынан ІҮ-Ү ғасыр кейін де
айтарлықтай өзгеріссіз, ... ... ... ... өмір сүрді деуге дәлел
жеткілікті.
«Мұхаббат-наме» мен ХҮ ғасырдан басталатын қазақ ... ... жеке ... ... ... ... ортақ қасиетімен қатар,
стильдік жағынан да, яки ішкі ... ... ... ... да жоқ ... Бұл айырмашылық, әрине олардың түпкі ... ... ... және ... ... ... өзгешелік. Мәселе мұнда
аталған екі топ туындының бірі жазба әдебиет туындысы ретінде ... ... ... ... ... ... ... сақталуында. «Мұхаббат-наме»
бірден өз тұсындағы «наме» түрінде жазылып, ... ... ... өз ... ... ... Асан қайғыдан басталатын ақындық жолдар
кейінгі дәуірлердің неше түрлі өңдеу-жөндеулерінен, ... ... ... жеке үзіктер дәрежесінде ғана жетті, сондықтан олардың
тілінде де, мазмұнында да өз дәуірінің іздері мейлінше аз ... ... ... әдебиетінен түркі тілдес әдебиетке
келген «наме» ... ... ... ... ішкі ... ... ... толық көрінісін тапқан. Бұған
таңырқауға болмайды. Себебі, біріншіден, бұл екі әдебиеттің байланысы, бір-
біріне әсер ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттің үлгісі ретінде өзіне дейінгі негізгі дәстүрді елемей кете
алмады» [6, 67]
«Мұхаббатнама» - көне ... ... ... ... ең ... қызғылықты дастан. Дастанның екі көшірмесі бар. Бірі ұйғыр әрпімен,
екіншісі араб әрпімен жазылған. ¦йғыр ... ...... ... (1432). Араб ... ... ... (1503-1509). Екеуі де
ғылымда танылған, ... ... ... ... Түркі
тілдерінің ішінде өзбек, қазақ тілдеріне толық аударылған.
Қазақ ССР Ғылым академиясының қолжазба қорында Ташкент тіл – ... ... ... ... бар. ( ... оны ғалым Ә.Қоңыратбаев тапсырған.
¦йғыр әрпімен жазылған нұсқасы ... ... ... ... ... ... М, 1959). Араб ... жазылған нұсқасын
Э.Н.Наджип транскрипциялап аударған («Махаббатнама» Э.Н.Наджип, 1961). ... ... ... ... ... ... жақсы қарастырылған.
¦йғыр нұсқасына қарағанда араб нұсқасы әлдеқайда толық, құрылысы
түсінікті, дұрыс ... ... ... ... ... де ... жариялаған арабша түпнұсқадан аударылды. Дастанның түрікше
бөлімдері түпнұсқасынан, ал ... ... ... ... салыстыра қарай отырып аударылған.
Дастан жайлы алғашқы мағлұмат, пікірді әйгілі ғалымдар В.В.Бартольд пен
А.Н.Смайылович айтқан. В.В.Бартольд 1924 жылы ... ... ... ... ... в Британском музее. ДАН, 1924, Апр. - ... ... ... нұсқа туралы хабарлайды. А.Н.Смайловичтің мақаласында
Британия музейіндегі арабша көшірмесі ... ... ... ... ... ... ... Е.Э.Бертельстің мақаласында
қарастырылған («Новый мир», 1939, №9).
Қазіргі уақытта «Мұхаббат-наманың» тілдік-лингвистикалық ... ... ... ... ХІІІ-ХІҮ ғасырдағы қыпшақ-оғыз
ескерткіштерінің тілін түбегейлі тексеріп келе ... ... ... еңбектерін атап айтуға болады. Ғалым «Мұхаббат-нама» сияқты
көне ескерткіштерді тек бір ... бір ұлыс қана ... ... ... ... енген халықтардың ортақ мұрасы деп таниды: «Осы дәуірде
Алтын Орда ... ... ... Египетте туған әдеби
ескерткіштер қазіргі татар, қырым ... ... ... қазақ,
түрікмен, әзірбайжандардың ата-бабаларының ортақ мұрасы», - дейді.
Туысқан республикалардан Б.В.Валиходжаевтің, С.Қасымовтың ... ... ... ... аса ... де ... ... бөлімі
дастанның өлең құрылысын талдайтын жерлері деп ойлаймыз. Онда ғалым арабтың
өлең өлшемі – ... ... ... ... ... жайлы
жақсы айтқан. Алайда, автор шығарманың тілдік қасиетін, аралас тілде ... ... ... ... ... ... оны таза өзбек
халқының мұрасы деген ойды ұстанады. (Ол кезде «Махаббат-наманың» тілдік-
лингвистикалық жағынан әлі ... ... ... мүмкін). Бұған
керісінше, Москва, Ленинград түркологтары оны бірауыздан ортақ мұра деп
қарайды.
«Махаббат-наманың» жан-жақты танылып, ... ... ... ... зерттеушілері де азды-көпті үлес қосты. ... ... ... ... ... деген кітабында, Р.Бердібаев 1966
жылы шыққан «Ежелгі мәдениет куәларында» бұл поэманың әдеби-тілдік мәні ... ... ... болашаққа зерттеу мәселесін кең ... ... ... ... ... ... мәніне белгілі ғалымдар Б.Кенжебаев
(«Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері», А, 1974) пен Х.Сүйіншіәлиев ... ... ... ... А, 1967) ... ... баға ... қазақ тілі мен әдебиетінің тарихына байланысты оқулық, хрестоматия
кітаптарына енгізілген. ҚазТУ-дің қазақ әдебиеті кафедрасында арнайы ... ... ... ... ... ... және ол ... ҚазТУ. 1983, А,1985). Екінші рет ... ... ... «Мухаббат-наме» А.1986). Дастан зерттеушілер
назарына тез түскенімен, оның ... ... атап ... ... ... ... ... ішкі байланысы, ондағы қоғамдық ой-
пікірдің көрінісі, түркі ... ... ... ... ... өзіндік әсері, тағы басқа жақтары әлі де текстологиялық зерттеулер
үстінде жаңалық-тарымен көрінетіндігі сөзсіз [1, 65]
«Мұхаббат-нама» одақтас республикалардан ... ... ... зерттеліп келеді. Поэманың үзінділері В.Державиннің аударуымен 1950
жылы өзбек поэзиясының антологиясына кірді. ... 1963 жылы ... ... ... атты ... ... жөнінде арнайы тарау берді.
Маллаев поэманы араб әрпімен жазылған нұсқасы бойынша талдаған.
Өзбек поэзиясын зерттей отырып, жалпы ... ... ... ... ... ... сөз етіп, ... ... ... Еңбегінде автор «Мұхаббат-наманың» ... сөз ... ... ... ... ... ... талдайды.
1965 жылы жас ғалымдардың «Тилшуносик ва ... ... ... деген жинағы шыққан. ... ... ... тууы және ... дамуына себеп болған жайлар
саналып көрсетілген.
Өзбек ... ... тән бір ...... ... ... ... халықтардың біразына ортақ мұра болып
есептелетін ерте дәуір ескерткіштерін, солардың ішінде Алтын Орда кезіндегі
көп ... ... ... ... еді ... ойды дәлелдеуге тырысады
[5, 34]
Біз «Мұхаббат-наманы» түпкі бастаулары Ү-ҮІІІ ғасырларда жатқан ежелгі
әдебиетіміздің ... ... ... ... туындысы деп, өз
тұсындағы жер жүзі мәдениетіндегі озық ағымдармен байланысты, ... ... ... ... ... ... дәстүріне қатысты деп
қараймыз.
«Махаббат-наме» - ХІ-ХІҮ ... ... ... ... тілінде туған
тамаша жазба ескерткіштердің бірі. Авторы жөнінде дерек жоққа тән. Хорезми
– автордың лақап аты, өзінің шын аты кім ... де ... ... ... ... деген қосымша атау кездеседі. Ә.Нәжіптің
айтуынша, Равани ... тағы бір ... аты ... Ол ... ... ... шыққан.
437. «Мұхаббат-нама» жырын біттім мұнда,
Бәрін де жаздым Сырдың жағасында,
440. Бұл кітабым болып тұр Мысыр қашты,
Жеті жүз елу ... жылы ... - ... ... өлеңді парсы, түркі – екі тілде бірдей ... оған ... ... ... ... номалары. Хорезмидің бұрын да парсы тілінде кітап
жазғандығын аңғартатын ... ... ... қағып: Ей, пәленше – айтты жайын, -
Келтір бері сыйыңды бізге лайық.
34. Көңілдің теңізінде гаућарың мас,
Парсыша кітаптарың ... ... ... ... білу – ... ... ... көпшілігіне ортақ
қасиет. Өйткені ерте дәуірлерге назар салсақ, бір замандарда билеген, үстем
болған ру-тайпалардың тілі мемлекеттік ... ішкі ... ... ... негізгі роль атқарған. Бір кезде араб тілі үстем болса,
келе-келе ... ... ... парсы, одан қыпшақтар үстем
болған кезде түркі тілі тарих сахнасына шықты. ХІІІ-ХІҮ ғасырларда ... ... ... шығып кетпеген парсы тілі де негізгі әдеби тіл
болды. ... ... ... осы ... мына пікірін келтіре
кетейік: «ІХ ғасырда негізгі әдеби тіл болған араб тілінің орнын Х ... тілі ... Араб тілі тек ... мен дін саласында қалып, ХІ ғасырда
парсы тілі ғылымға да енді. Ал ... ... ... тіл – түркі тілдері
болды. Бірақ ... – үш ... ... ... үш ... тіл ... бір ғана ... дастаны 946 жол, яғни 473 бәйіттен тұрады. Барлығы ... ... өлең – ... - 58 жол. Ақын ... он бір ... он ... ... болғаны да, ол ойын кейін өзгерткен. Оны мына ... ... Сөз ... ... ... болды,
Бұрын он тарау деп едім, енді он бір ... 4, 8, 11 – ... ... ... ... ... ... тәңірге сыйынып, медет сұрау ертедегі әдебиетке тән дәстүр.
Онда Хорезми тәңірдің ұлылығына бас иіп, оның ...... ... ... күн мен ... – екі жарық гаућарды, адамға
сүю, ғашықтық сезімін ... ... ... сұлулықты жаратқаны үшін
тәңірді мадақтайды:
2. Екі жарық гаућарды ғаламға берген,
Махаббат кенішін адамға берген.
Ақын табиғаттың сан алуан (түнге ... ... ... ... ... ... ... (ұқсайтын) ұстатып қойған,
Жаћан жаратылысын сөзге ұстатып қойған.
5. Ауада сұңқар жемі – ... ... ... құбылтты бір тамшы суды
9. Жер үстіне құдыретімен дария жаратты,
Сәдептің інжуі лала жаратты.
Ақын бұл жерде дүниедегі қарама-қарсылықтың бірлігіне талдау жасап, ... ... ... қызғылықты суреттеп отыр. Оның фантазиясы тікен
мен гүлдің бір сабақта өніп-өсуі, ұлу ... асыл тас – ... ... ... ... ... ... ауада ұшқан сұңқардың жемі
болуы үшін қудың жаралуы, тағы басқа табиғат сырлары ойға ... ... ... өзіндік философия тудырады [1, 67]. Шығарманы бастамай тұрып,
осылай тәңірге ... айту ... ... дәстүр.
Мәжіліс – әдеби кеш. Бұрын мәжілісте ақындар жиылған жұртқа ... оқып ... ... Кеш ... ... айтысымыз сияқты,
жақсы өлеңдердің, ақындардың жарысы, бәсекесі ... ... ... әрі ... осы ... ... пернесін «Хұсайын» сазына
келтіріп алып айтқан әнші жігіттің ғазәлі берілген. ... ... ... ... ... бұрауы болатыны, оны білмесе ... ... ... ерте кездерде де айтылатын әннің ыңғайына қарай аспапты
келтірудің әр түрлі сазы ... ... ... деп ... он ... тұрады. Онда сұлу қыздың бейнесі мақталады: сенің
жамалың (сұлулығың) мені ... ... ... Жүсіптен де көріктірек
дейді.
Жоғарыда айтылған мәжіліс жігіттің ғазелі поэмада бекер келтірілмеген.
Оны әңгімелеу үшін мына ... ... ... ... ... ... ... Ходжабек кім? Хорезми тұстарынан атақты хан Жәнібекті
білеміз (1342-1357). Бірер зерттеушілердің ... ... ... ... поэмада тағы былай делінеді:
«-Шахын шах жаны–хан мүлкін жегеміз--» (билеушілердің билеушісі Жаны-
ханның қол астындағы дүниелерден ... ... ... деп ... осы ... болуы тиіс. Сонда Мұхаммед
Ходжабек Жәнібектің қол астына қараған ... ... ... ... бірі ... ... ... Мұхаммед Ходжабектің құрметіне арналып жазылғанымен,
дастанның бастапқы бөлімдерінде құдайдың ... ... ... ... ... ... айтылғанымен, тұтастай алғанда, тақырыбынан көрініп
тұрғандай-ақ, махаббат тақырыбына арналған дастан, дәлірек ... ... ... ... ... ... идеясы екінші бөлімде, он бір арнаудың
(нама) бойында жинақталып отырады. Бастан-аяқ сұлуға ғашық ... ... ... ... сөзі ... - ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы түркі халықтары әдебиетінің озық
үлгілерін дамытқан, Қайта ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы Шығыс әдебиетінің тілі негізінен парсы тілі
болғандығына қарамастан, өзі сол ... ... ... де, ... ... түркі тілінде жазуы Қайта ... ... ... жатыр.
Хорезми де Қайта өрлеу ... ... ... көне ... пір тұтады, оның кейіпкерлері әрбір қиын жағдайдағы өз халін
сол ұлылармен ... ... ... ... ... ... сыр ... ед желге ұшырып, барлық ойын, райын.
281. Қадірімді өлсем білер, таңданар,
Ғашық болса – Аплатон да жынданар.
Ой образдарына Фирдоуси, Низами ... ... етіп ... ... ол ақындардың шығармаларын жақсы ... ... Сен ... ... өзі ... соғыссаң Рүстем де жұбанар.
105. Көңілің шырын сөзіңе – Фархад болу арманы,
Көзің Кашмир жадыгөйін де ... ...... ... сақы ... ... болар Ләйлі сенің ару жүзіңнен.
Хорезми дастанының көркемдік сипатын арттырып, оны Қайта өрлеу идеясына
жақындататын бір қасиеті – ... ішкі жан ... ... толқуына
үңіліп, психологиясын бейнелеуге ұмтылыс. Ол сұлу ... ... ... қыздан жауап ала алмай күйінуін суреттейтін бөлімдерінде жақсы
байқалады.
120. Кісінің сірә сенсіз не жаны ... ... ... не сәні ... ... ... ... үлбірер,
Сонда сені пері көрсе, ол да мендей телмірер.
Аяқтау бөлімі, негізгі сюжеттен ... ... ... ... «Мінәжат», «Қыйт а», «Кітапты аяқтау», «Оқушыға ... ... ... ... тұрады. «Мінәжатта» автор: «Сонша
еңбекпен жазған шығармамды жұртқа қош көргізе көр!» - деп ... ... ... ойы ... ада» ... ... а» дәстүрі
бойынша, мұнда ақынның басқа ешбір жерде жазбаған шын ... ... ... Ақын ... «Екіжүзділікпен жарамсақ-танбаймын, тордағы құстай
тұтқын емес, кеңдікте қалықтаған еркін құспын. Қандай бір сұлтан болса ... мал үшін ... - ... «Мұхаббат-наме» кітабы қыжыраның 914 жылы бітті», - деген жазу
бар. ... бір ... осы ... ... дата көшірменікі де
алдындағы:
440. Бұл кітабым болып тұр Мысыр қаты,
Жеті жүз елу төртінші жылы ... ... ... дата – ... Біреуі шығарманың жазылған жылын
(754 қыжыра), екіншісі көшірілген жылын (914 ... ... ... ... көп образ жоқ. Негізгі бейнелер екеу: жігіт, сұлу ... ... ... жігіт автордың өзімен біте қайнасып, бір ... ... ... ... оған өз ойын ... ... те ... Дастанда
сұлу қыз портретін жасау үлгісі қазақ ауыз әдебиетіндегі арулардың сыртқы
сұлу ... ... ... ... екендігі аңғарылады.
Портреттеудегі жақындықты кейінгі қиссашыл ақындардан да мол ... ... ... ... тек сыртқы әсемдігі суреттеледі де,
оның іс-мінезімен, жан ... ... ... ... образы жоқ.
Түркі халықтары әдебиетінің жанрында араб, парсы ... ... ... «Хамса», «Нама», тағы басқа. Олардың образы қазіргі
қазақ ... де ... ... ... ... ... наманы қолдану арқылы түркі халықтары ... кең жол ... ... ... ... көп:
1. Эпикалық поэмалардың циклі (Шаћнама).
2. Жеке поэмалар (Ескендірнама, Шайбанинама, т.б.)
3. Саяхатта, сапарда көрген-білгені, ... ... ... ... ... ... ... «Мұхаббат-намасы; «Ходжендидің
«Латафнамасы», Аниридің «Дахнамасы»). Бұлардың ерекшелігі сол: арнау
ретінде ынтықтық, ... ... ... мұң ... Осы
соңғы формадағы намаларды ғашықтық нәзік сезімдер бір-біріне жазған
арнаулар арқылы көрінеді.
Хорезми ... жол ашып қана ... жоқ, оны ... ... ... сұлу ... ынтықтығы баяндалады да, қыз жауабы жігіттің
өз сөзінен белгілі болады. Бұл ... сол ... ... тың ... ... мұндай «намалар» лиро-эпостық поэмаларға айналып кетті.
«Мұхаббат-наме» - лирикалық поэма. ... ... ... ... өлең түрлері мол қолданылған. Олар төмендегідей:
Бәйіт – екі жол өлең. Бұл қазіргі қазақ өлеңдерінде де ...... ... ... ... ғасырлардан бастап қалыптасқан
өлең түрі. Ғазалдың әйгілі шеберлері ... ... ... ... көбіне
сүйіспеншілік, махаббат сезімдері жырланады. Ғазал 9-10 бәйіттен тұрады.
Ғазалдың алғашқы екі жолы ұйқасады да, әрі ... ... ... ... ... ... ... «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырының мына жолдары сияқты:
Балталы, бағаналы ел аман бол
Бақалы, балдырғанды көл аман ... ... ... ... жерім
Ойнап күліп, ержеткен жер аман бол.
Қара басқан қашқынды қоя ... ... ... би ... ... ізі ... ... соқпақ болар –
Жоғалмас қайда барса қағылған жол.
Поэманың әр жолы ... 11 ... ... 2 ... 3 буынды, 4 буынды
ұйқаспен келеді.
Мәснауи – араб, парсы, түркі әдебиетінде кездесетін ... ... ... жолы ... ... ... әдебиетіміздегі кезекті ұйқасты өлең
сияқты. Мәснауи «Мұхаббат-намада» көбіне үш бәйітті болып ... ... ... парсы поэзиясынан ауысқан түр. ¦йқасы а-б-в-б-г-б болып
келеді. Ақындар шын ... ... ... ... ... ... автордың аты кірістірілмейді. Хорезмиде қыйт адағы
бәйіт саны бесеу.
Фард – ... ... а ... түркі өлеңінің формасы, араб тілінде
жеке, біреу деген мағынаны береді. ¦йқасы, ... ... ... ... ... өз ... тұратын екі жол өлең: «Мұхаббат-наманың»
соңына көшірмені қосқан фард мынау:
473. Тілегім сол, пірім-ау, дүниені қаратқан,
¦мыта көрме ... ... өзің ... ... аруз өлшемімен жазылған.
Қазақ халқында, дәлірек ... ... сұлу ... ... ... ... ... атам заманнан қалыптасқан халықтық
дәстүрлері, жолдары, көркемдік құралдары бар. ... ... ... ... ерекшеліктерімен «Мұхаббат-намеден» таба алатынымыз хақ.
Қазақ қоғамының тарихында екі негізгі мәселе сонау арғы дәуірлерден
басталып, біздің ... ... ... Оның бірі жер дауы да, ... дауы деп ... ... бойы. Өмірдегі бұл өзекті мәселелер өнерде
де өзіне лайық орын алып ... ... ... неше ... ... дастандар, тарихи жырлар, эпикалық күрделі туындылар туса,
екіншісіне байланысты көптеген ғашықтық поэмалар, ... ... ... ... шығармадағы образ жасау, адамның бойындағы ең биік те қымбат сезім-
махаббатты жырлау тәсілдеріне, ... ... ... ... ... осы ... қарасақ, «Мұхаббат-наме» дастанымен екі арадағы көп
туыстық жайларды байқаймыз. Осы орайда «Мұхаббат-наме» мен ... ... ... ... алдымен атап өтуге лайық ... ... бірі – ... атын ... ауызға алып, оған сыйынып
отырғаны болмаса, негізгі мазмұнында, жалпы рухында ... ... ... ... Бұл өте ... ... ... қазақтың
өз өмірінен туған ғашықтық жырларда да бірінші кезекте адам, адамның сезімі
тұрады, белгісіз ... да, ... ... да ... гөрі ... ... көбірек табынады. Басқаша айтсақ, құдай деп құлшылық ету аз ... ... ... адамына құдайдай құлшылық ету басым. «Мұхаббат-намеде»
аты-жөні белгісіз сұлуға ғашықтық пен Қыз Жібек, Баян, ... Ақ ... ... ... осы шындықты көреміз. Хорезмидің геройы
сүйгеніне қолы жетпей күйзелген ... ... ... болүң, шәха, дәврам барынчә,
Кулуңызмын тәниімде жан барынчә.
Тірің бол, шахым, (баста) дәурен барында,
Құлыңызбен ... жан ... ... ... ... қорлықпен өткен өміріне ризашылық білдіреді,
ақырғы дәмі таусылғанша махаббатына адал болашағын паш етеді.
Бектер мінер сұр ... ... ұр ... ... ... ... жөні бір ... («Қыз Жібек»)
Ғашығы Гүлкәшима басқа түсіп,
Келмеді көтеруге оны шамам...
Өз ғұмырым ақырда өзім тамам еттім,
Айырылып сүйген жардан жүрген ... ... ... ... не ... түріндегі діни қиссаларда махаббат
тақырыбының мүлде өзгеше жоспарда жырланатынын дәлелдеп жатудың ... ... ... ... ... әр ... ел поэзиясының өзіндік көптеген
ерекшелігі бар. Өйткені, ол ... ... ... дүниетанымды
белгілейтін қоғамдық-әлеуметтік өмір, өмірге көзқарас т.б. жағдайлардан
туындайды.
Сұлу қызды аспандағы ай мен ... ... ... ... ... ... де ортақ сипат. Мұны жалпы Шығыс әдебиетіне тән ерекшелік ... ... ... мен ... ... арасындағы
жақындықтың төркіні бір өреде көрінеді.
(104) Пери рухсарларының ... ... ...... айы.
Пері сұлуларының көрікке бойы,
Жүзің – наурыз, қасың – мейрам айы. (М.Н.)
(114) Фәләк ишқың йолындә бисәр-а пай,
Ысырғаң дәнәси-зухрә, йүзүң-ай.
Саған ғашықтық жолында ... ... ... дәні ... ... (М.Н.)
Ақ бетің он төртінен туған айдай (халық өлеңі).
Бәрі сенің бір өзің,
Күн, ай, жұлдыз – дәл көзің (С.Торайғыров).
Айым да сен ... ... де ... ... ... ақ ... ... айдан... (Ш.Бөкеев).
Көзіме көріндіңіз хор қызындай,
Ақшамның өмірзая ... ... ... ... сұлу ... хор қызына теңеу қазақтың халық
поэзиясында да ... де көп ... ... ... бірі (117, 220 ... Хорезми қызға ғашықтық сезімімен
қыздың соған лайық сұлулығын көтере ... ... ... ... да артық еді деп көрсетуге көбірек тырысады.
М.Сералиннен келтірілген жолдардағы “Ақшам” мезгілі ғашықтықты небір
салтанатты ... ... ... ... ... орын алады
(20). Түн ақшам ким көрунди бәйрәм айы... Ақшам түні көрінді мейрам ... ... ... ... ... ... ... емес, бір
тілге, бір көркемдік дүниетанымға ортақ көркемдік құралын әркімнің өзінше
пайдалануының дәлелі.
Қазақ поэзиясы эпитет пен теңеуге өте бай ... ... Сол әр ... пен ... арсеналында сұлу қыздың көзін, тісін, сөзін т.т. асыл
тастарға теңеу, ұқсату ерекше мол көзге ... және неше ... ... тауып
қолданылады. Бұл ретте де “Мұхаббат-наме” мен қазақ поэзиясының арасында
ұқсастық, үндестік жайлары қиындықсыз байқалады.
(112) Тәбәссүм ... ... ... ... сәвкәр уйалур.
Езу тартып күлсеңіз, шекер ұялар,
Тісіңнің інжуінен гауһар ұялар.
(359) Қәмұқ йақут ерин ли, сөзи ... ны ... ... ... сөзі ... ... сізден үйренер (“Мұхаббат-наме”).
Мысалы: көзің-гауһар, маржан-тісің...
Маржандай тізіліп тұр отыз ... ... соң ... ... ... бәсі ... ... екен ақ інжуден отыз тісі... (М.Сералин).
Сұлу қыздың ерні мен ... ... ... ... ... ... ... да “Мұхаббат-наме” мен қазақ поэзиясына ортақ құбылыс.
(268) Шәкәр ерниң кәчан сөз қылсә ағаз,
Қылур жан тұтысы тән лорда ... ... ... сөз ... тотысы тәндерден кетер ұшып.
(363) Ерур жан мәксуди ерниң нәбаты,
Хусунның хәм болур ахыр ... ... ... ... еді,
Сұлудың да болар деп ақыр зекеті.
(163) Шәкәрдин татлы сөзме димрубасын,
Дариға ким чәчәк би вәфасын.
Шекерден сөзі тәтті сен ... ... гүл ... ... сұлу қыздың ғажайып келбетін, көркін жұрттан ... ... ... ... бір сөзбен беруге тырысушылық байқалады.
Дастанда осы сөздің 13 рет әр ... ... оның бір ... ... сұлу ... ... ... көп ұғымды білдірушілік универсал
қасиетін танытады.
“Жамалың” деген сөз қазақтың, әсіресе, халық поэзиясында көп, ... ... ... жиі ... ... тек ... йоқ жәмали
Дариға, болмаса ерді зәвалы (“Мұхаббат-наме”).
Жамалыңдай кісінің жоқ жамалы,
Дариға, болмаса еді задалы (“Мұхаббат-наме”).
Ақылы жамалына болса лайық,
Жігіттің сол емес пе жан ... ... ... өзгеше бір белгісін оның бойына, бойының тіктігіне
байланысты ... осы ... ... әр ... түзу ... теңеу “Махаббат-
намеде” қандай маңызды орын алса, қазақ поэзия-сында да бұл көркемдік тәсіл
ұзақ уақыт бойы өмір сүріп келеді.
(107) ... ... ... тек, ... ... ... қишиларга вәфа қым (“Мұхаббат-наме”).
Бойың тік қарағайдай, белің қылдай
Опа ... ... опа ... ... тік, ... ... ... (С.Торайғыров).
Иығым тік сандалдың тірегіндей... (Сара).
107-бәйітте қыз белінің қылға ... ... ... ... сұлу
қыздың белі бірде қылға теңелсе, енді ... ... ... ... ... т.б.) теңеледі. Ал бұл теңеу көркемдік ... яки ... ... екі ақынның бірінен, ... ... екі ... ... кездеседі.
Белдері тартқан сымдай нәзік болса... (С.Торайғыров).
Қоян жон, құмырсқа бел қарағым-ай... (Халық өлеңі).
Қазақ поэзиясында сұлу қыз портретінің негізгі ... бірі ... ... түскен бұрымы деп қарасақ, бұл суреттеудің де арғы ... ... ... Аның ким ал ... мең ... ... сачыны тең йәратты.
Оның кемел өңінде мең жаратты,
Бойы менен шашын тең жаратты.
“Мең” сұлулықтың сирек белгілерінің бірі ... ... ... жиі ... ... ұлы лирик ақыны Хожа Хафизде мұның небір
тамаша ... ... ... Шығыс поэзиясы арқылы бұл көркемдік құралы
қазақ поэзиясына да келді. Хорезмиде сұлу ... шашы әр ... ... ... бой мен шаштың бір-біріне тең, үйлесімді,
жарастық шарт Хорезми үшін сұлулыққа ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін ескермегені тұрсын,
оқушысын әлі де тамсандырады, таңырқатады.
(161) Ики зүлфүң ... ... ... топырағы жан сәждәгахы.
Екі бұрымың жүректердің панасы,
Есігіңнің топырағы – тағзым етер жер (“Мұхаббат-наме”).
Білектей ... ... ... ... бойыңның міні жоқ, қолаң шашты,
Шашының ұзындығы тізе басты (“Қозы Көрпеш-Баян сұлу”).
Сұлу қыздың аузын да ... ... ... етіп ... ... сұлу қызды суреттеудегі негізгі ... ... ... ... ... ... ... мен қазақ
поэзиясының арасындағы ұқсастықпен қатар, бұлайша бейнелеу принципінің арғы
төркіні Хорезмиден келе ... ... ... ким ... тор азғың шәкәр бар,
Сәба гүл гунчәниң ағзыны йыртар.
Оймақтай аузыңнан шықса шекер лебіз,
Таң самалымен гүл қауызы аузын ашар ... ... ... көз,
Іздеген ерге табылды-ай (“Қыз Жібек”).
Күлім көз, оймақ ауыз, жазық маңдай... ... ... ... ... ... ... ... “оймаққа”
қарағанда, әрине, қарадүрсіндеу. Ал “оймақ” болса, оған ... ... ... жоқ, сол бір ауыз ... өзі ... ... әдемі қасиетін
толық та көркем жеткізіп тұр. Дастандағы “тар” эпитетінің де атқармақ
міндеті осы ... ... ... тілдің нормасынан аспаған. Мәселе, бұл
арада қай элементтің күштілігінде емес, екі әдеби ... да ... бір ... тұрғысынан таныған жақындық пен туыстықта.
Сұлуды гүлге теңеу көп елдің поэзиясына тән құбылыс. Әйтсе де, гүлді
сұлудың ... ... аша түсу үшін ... ... “Мұхаббат-намемен”
таласар әдеби туынды кемде-кем. Мұнда автор кейіпкерінің көркін ... ... ... теңей, ұқсата, шендестіре отырып, ауық-ауық “гүлдей опасыз”
болмауды да мына бәйітте еске ... сөзі ... сен ... ... гүл ... ... өзі ... мақтанатын гүл сияқты болмауды мына бір бәйіт
жолдарында ... ... көп ... қаншама берсе де нұр,
Гүлдей болма сен, сұлулығына мақтанатын.
Демек, Хорезмиде гүл тек қыз ... ... ... ғана ... ... ... аша түсу ... ретінде де ұтымды қолданылады.
Хорезмидің бұл орайда қазақ әдебиетіне ұқсастығы көбіне көп қыздың сыртқы
пішінін жасау тарапында ... ... ай ... гүл тек ... лалә ... тек меңиниз.
Ай күлімдер көркіңе, гүлдей өңің,
Қызғалдақтың дәніндей қара меңің ... жаңа ... гүл ... ... ... ... албыраған... (С.Сейфуллин).
Сүйген қызды гүлге теңеп, ақын өзін сол ... ... ... ... ... шығыс поэзиясындағы тұрақты көркемдік тәсілдің бірі. Бұл тіпті дүние
жүзіндегі өзге де көптеген әдебиеттерге жат ... ... ... ... ... гүл мен ... арқылы, сол бір жанды,
бір жансыз ... ... ... та ... ... ... ... мен қазақ поэзиясының көркемдік өрісі, ... ... ... ... ... ... еш, ... сәйрар булбулуңдүр,
Жаны барынчә Хорезми кулундүр.
Сен гүл, пендең бұлбұл саған сайрар,
Жаны барда ... ... бір шоқ ... ... кеп мен ... ... қызыл гүл, мен жас бұлбұл,
Кездесіп ек бір бақта (Қ.Аманжолов).
“Ер қанаты – ат”, - деп таныған қазақ халқында жүйрік атты адам ... бір ... ... көрумен бірге тіршіліктің мықты тірегіндей тану
ұғымы да көне заманнан қатар өмір ... ... ... жар, ... ... жылқы, білген жан бекер демес аттың жайын” І.Жансүгіров). Сондықтан
да халық жүйрік атты өз түсінігіндегі ең таңдаулы ... ... ... ... ... ... дәрежесіне дейін көтерді. Міне, сол
жүйрік атты пыраққа, желге ... ... де, ... ... ... ... Осының “пырағы” шығыс поэзиясынан келген деп ... ... ... ... ... ... туғаны ешқандай күдік
келтірмейді. Дастан мен қазақ поэзиясының бұл салада да ... ... ... жақын.
(69) Ажар йилдин сениң йилгандә атың,
Қуйам йаңлық жеханны тутты атың.
Желден асар желгенде сенің атың,
Күн ... ... ... атың ... жел, ... жайсаң, тұрса селсоқ...
Төрт тұлпар соқты желдей мыңнан озған (І.Жансүгіров).
“Мұхаббат-намеде” біраз жанды, жансыз атаулар бұл ... ... ... ... нормасынан шығып) қалды, тіпті көп ... де. ... ... ... олар ... әдебиетімізге, тілімізге
мүлде бимағлұм екен деуге болмайды. Мысалы, “Әйван” – бір жағы ашық суретті
сарай ретінде де бірнеше рет (4, 88, 432 ... ... Осы ... осы ... ақын Әбубәкір Шоқанұлының шығармасынан кездестіреміз.
Мешітің алды бітеу үлкен айван,
Төбесін бүріп қосқан әлдеқайдан.
Аты-жөнін білмеген не атағысы келмеген адамды ауыз-екі ... ... атау ... де бар. Ал ... ... көп ... ... осы ауызекі сөздің кездесуі қызғылықты факт.
(33) Тәбәсүүн қылды, айды: ей, фәлани,
Келтүргия бизге лайық әрмәғаны.
Жымиып күлді де ... ей, ... ... ... ... ... атау ... де өткендегі әдебиетіміз үшін ... ... ... ... құрбым саған,
Сау болсақ жолығармыз бір күн аман... (Әбубәкір).
“Мұхаббат-наме” мен ... ... ... ... ... бейнелеу тәсілдерінен де айқын аңғарылады. Өткен дәуірдегі қазақ
ақындарының біразы дерлік тарыққан, қайғыланған, ... ... ... ... қапаланған сәттерінде өмірдің өткіншілігін, опасыздығын
дәлелдеуге тырысқан. Хорезми де сүйгеніне қолы жетпей ... ... ... ... тәрізді, фәни дүниенің өткіншілігін, ... ... ... өзі содан сүйеніш тапқандай болады (37, 128, 358 –
бәйіттер).
(98) Ким әсру би вәфадүр бу ... ... киши га ... ... көрінеді бұ замана,
Адам қалмас жаһанда мәңгі-бақи (“Мұхаббат-наме”).
Кімге опа қылады мына жалған... ... ... сұм ... қалмас демеңіз (Бұқар).
Дастан мен қазақ поэзиясының арасындағы бұл ... та ... ... дәуірдегі, әр халықтың адамында бір сезімнің қайталана беруі заңды, ал
сол сезімнің әр ... бір ... бір ... ... бір ... ... тұрғысынан жырлануы тек бір әдебиет арнасында, бір ... ... ғана ... ... [6, ... ... қай ... болса да маңызды. Бүкіл бір дәуірдің
– Алтын Орда дәуірінің таңдаулы ... Осы ... білу ... біз
түркі халықтары әдебиетін, соның ішінде қазақ әдебиетінде ... ... ... біле ... поэмасы тілдік жағынан да құнды. Қазақ тілінің дамуын тарихи
қалыптасу тұрғысынан зерттеуге, ... Орда ... ... ... көп
септігін тигізетіні хақ.
Ақын поэмасының қорытындысында: Бұл Хорезми “Махаббат-намесын” жаһанға
жайды деген еді. Шынымен де көркемдігі, ... ... өз ... жоқ асыл мұра ... ... ... ... ұрпақтың игі қазынасына
айналды.
2 «Қиссас – ул әнбия» дастаны әдеби мұра
2.1 Дастанның жариялануы мен зерттелуі
“Қиссас-үл ... ... ... - ... ... ... ... Ежелгі араб, парсы арасында туған, бірден бірге ауысып келе ... ... ... ... ... ескі ... ... , ауызша естіген аңыз -әңгімелерді
құрастырған, дамытқан. Сипаты, жалпы характері жағынан, идеялық, тақырыптық
мазмұны жағынан алуан ... да ... ... ... ... ... ... “Диуани Хикмет” сияқты кітаптар болған еді. “Рабғузи қиссалары”
олардан мазмұны жағынан ... ... ... ... жалаң өсиет, уағыз
түрінде емес , қызық сюжетпен ... ... ... ... – 42; ... – 64) “қисса” деген атпен берілген бөлек аңыз-
әңгіме бар. Оларды ... ... ... Алма Қыраубаева ... ... үш ... бөлсе :
1. Табиғат, дүние құбылыстары, жаратылыстың пайда болуы жайындағы діни
–мифологиялық аңыздар.
2. Діни таратушылар, халифалар, тарихи адамдар ... аңыз ... Ауыз ... ... өлеңдер [29, 21].
Кейінгі жасаған жіктемесінде кейбір өзгешелікті байқаймыз:
1. Табиғат, жаратылыстың пайда болуы ... ;
2. ... ... ... діни – ... ... ... Тарихи діни қайраткерлер туралы қисса – хикаялар [22, 53] .
Байқап отырғанымыздай екі жіктеменің ... ... ... жоқ. ... тармағында ғана өзгешелік бар.
Ал профессор Б. Кенжебаев ... ... ... , ... ... ... идея-мәніне қарай мынадай үш топқа бөліп
қарастырады:
1. Жер, көк, адамзат, хайуанат, ... ... адам ата, ... ... түсінік, мақала, әңгіме.
2. Әулие-әнбиелер, пайғамбарлар, солардың өмірбаяндары, ... ... ... ... Шежіре – мұсылман жыл есебінің, һыжыраның алғашқы он жыл ішінде болған
тарихи оқиғалар, календарь – жыл, ай, күн аттары, ... ... ... үш ... ... көп айырмашылығы жоқ.
Көріп отырғанымыздай бірінші тармаққа А.Қыраубаева да , Б. ... ... ... ... ... жер бетіне келу оқиғасын ... ... ... ... да бірдей аңыз-әңгімелерді мысал етіп беруінен де
біз екі ... ... ... көре ... ... ... ... үшінші тармақта. Профессор Б. Кенжебаев ... – жыл ,күн, ай ... ... ... ... ... ... бөлек тарау, әңгіме ретінде берілмейді. Мысалы жеті жұлдыз:
сіңеңдіз(зухал), оңай ... ... ( ... ячиқ (шеміс), сеуіт
(зухра), нарзу (ғутаруд), ялчик (қамар) және ай ... ... ... ... болады. Сондықтан ғалымның бұл жіктемесіндегі
үшінші ... ... ... Ал Алма ... өзі ... ... алғашқысының үшінші тармағын не үшін ... ... ... ... ... өзінің төл фольклорлық
кейіпкеріне айналып кеткен Лұқпан хакім жайындағы мифтердің түркіше ең ... осы ... ... ... Лұқпанның түркі елдеріне, оның
ішінде қазақ фольклоры мен ... ...... - үл ... ... көп ... болғаны даусыз. “Қазақ ертегілермен салыстыру
барысында көптеген ұқсастық табуға болады. Әли ... ... ... ... ... нұсқасы берілген. “ ... үл ... ... ХІХ – ХХ ... ... ... жаңғырта жазылғандығын көруге
болады. Мысалы, М.О. Әуезов ... ... және өнер ... ... Құлмұхамед Байғұлұлының “Жүсіп-Зылиха”, сондай-ақ
Тұрмағанбет Ізтілеуовтың 1906 жылы ... ... ... ... мен бала”
өлеңдері Рабғузидің әсерінен туғандығы көрінеді”. . Міне, сондықтан да
біз қиссаның ... ... ... - ... жағынан жасалған
жіктеме – А. Қыраубаеваның соңғы жасалған жіктемесі дұрыс деп қабылдаймыз.
“Адам ғ.с.-ді періштелер көкпен алып ... ... ... Адам ... ... серуендеп, жүзім, інжір, құрма жемістерін жейтін. ... ... өз ... ... ... ... ... көзіне ұйқы тығылды.Сол уақытта Алла тағала Адам ғ.с.-нің сол ... ... ... ... ... Адам ғ.с. Хауаны көріп, оның
асқан сұлулығына көңілі толды” [32, 22]. Табиғат – ... ... ... қиссаларға осы тектес әңгімелер мен аңыздарды ... ... ... ... Адам –Атадан Мұхаммад пайғамбарға дейінгі
пайғамбарлар жайлы аңыз-қиссаларды алуға болады. Мысалға, “Нұһ ғ.с.-ның
жылауының бірінші себебі : Бір күні Нұһ ғ.с. ... ... бар бір ... ... Нұһ ғ.с. ...... Сонда ит тілге келіп: “Сен менің
түріме қарап айттың ба, әлде жаратушымды жазғырып айттың ба? Сен мені қайта
жарата ... Сені адам етіп ... ... ғана ... ... - ... ғ.с. бұл сөзінің қате айтылғанын біліп, қатты қапаланып жылапты.
Екінші себебі: Топан ... соң Нұһ ғ.с. ... ... ... ... айтты: “Сен маған жақсылық жасадың”. Нұһ ғ.с. “Әй, малғұн!
Сен риза боларлықтай ештеңе істеген жоқ едім. ... риза ... ... ... Мен ... ... үшін қатты қайғырып, жәһәнәмдік болса,
ыждаһаттық етіп жүрер едім. Сен ... ... ... ... ... ... ... болды. Мен мәшәқаттан құтылдым”- деді. Нұһ
ғ.с. ... ... ... ... : ... қылсам, шайтан сүйсінбеген
болар еді,” – деп қырық жыл жылады.
Үшінші себебі: Топан ... соң Нұһ ғ.с. Хақ ... ұлы ... ... ... ... Ұлым ... қателігін кеш, оны сақта!-
дегеніне Алланың шапағаты тиеді.Ұлы апат болды. Нұһ ғ.с. жылады [33, ... ... ... ... ... ... ... бастапқы түп тамыры құранда жатса да, қиссаларға халықтың
фантазиясымен кеңейіп, өрбіген ... ... ... ауыз ... көп ... ... – мораль, этика мәселелері қызғылықты
оқиғалармен өріліп жазылған.
Ал ... ... ... ... ... ... көп ... Ондай әңгімелерде пайғамбарлардың халықты дінге үндеуі, сол ... ... өзін ... ... ... ... дәлелдеуі үшін керемет
сиқырлы құбылыстар көрсетуі баяндалады.
Мысалы:
Салых – қиссасы: ... ... ... ... ... ... ... алдаған Қасурге әдейі қастық ойлаған Ібіліс еді. Ібіліс
адамдары ... ... ... бастағанда, бұттың ішінен қорқынышты дауыспен:
“Уа! менің құлдарым, Қасурды зынданға тастаңдар!” – деп ... Жұрт ... ... деп ... да ... ... ... Қасур зынданда
қырық жыл жатады. Бір күні Жәбірейілге Қасурды босат деген ... ... ... . Қасур бұл жерден кетпекші болады. Ұзақ ... бір ... ... ... ... Ұзақ ... кетеді. Оның Зағұм атты әйелі
бар еді. Ол ... ... ... ... еді. ... бір күні ... келіп, Зағұмға : “Сен менің соңымнан ер”, - ... Құс оны ... ... Қасурға алып келеді. Зағұм Қасурға: “Сен кеткелі жүз жиырма
жыл ... ... ...... Қасур оқиғасын айтады. Екеуі көріседі.
Қасур көп тұрмай сол ... ... ... ... Екі ... ... Құс: ... сенен бұл баланың әкесі кім ?" – деп сұраса , осы ... ... ... ... ... басы ақ, ... ... бауыры қара еді. ... ... ... Құс: ... ... ... ... болдым. Соным үшін
басым ағарды, Ұжымақтың шөбін жегендіктен тұмсығым сары ... ... ұшып өтіп бара ... от тиіп бауырым содан қара болды”, - деп
жауап ... ... ... туады. сол елдің билеушісі: “ Бұл баланы қайдан
таптың ?” – деп сұрады. Зағұм болған жайды ... ...... өтірік болса, паршалап өлтіремін”, - дейді. Зағұм Мәлікті ... ... ... ... ... ... ішіне кіреді. Сонда іштен Қасур үн
қатты. Билеуші Қасурдың сөзін естіп Зағұмға : “Сөзің рас екен, баланы маған
бер, мен ... ... - ... ... келіседі.
Салых өсе береді. Бір күні Жәбірейіл жас жігіт бейнесіне еніп ... ... ... ... Бір ... алаңға әкелді. Сол жерде ... , ... ... ағаштар өсті, үйлер пайда болды. Ертеңіне халық
көріп қайран болды. Салых елді ... ... Үш жүз кісі ... ... құлшылық етіп сәждеге басын қойды. Со заматта ... ... үш жүз ... жыл ... ... ... болған үш жүз кісі
әлдеқашан өліп ... ... соң ... тағы дінге үндеді. Жұрт сенбеді.
“Шын ... ... ... өзі буаз түйе ... өз ... боталасын”,
- деді. Салых дұға қылды. Тастан түйе ... ... ... ... жұрт ішіп туыса алмады.Оның есесіне түйе бір ішкенде құдықтың суын
құрғатты. ... ... суды бір күн ... бір күн халық ішетін болды.
Сол елде бір айлакер әйел тұрушы еді. Сол ... ... бір ... ... ... ... Әйел: “Сізге тамақ істеп берер едім, су жоқ.
Түйе судың бәрін ішіп қойды. Сол ... ... бір ... ... - деп ... қайрайды, азғырады. Жігіт түйені қылышпен
шауып ... ... ... ... үш рет ... ... ... кетеді.
Салых: Ботаның үш рет бақырғаны – сендерге үш күнде азап ... - ... үш ... ... ... азап ... ... өлтірмекші болады. Үш
күннен соң аспаннан қатты үн естіліп, ... от ... ... ... діни қайраткерлер жайлы аңызға мына қиссаны ... ... ... дүниеден өткен соң, Айшаның үйіне қойылды. Әбубәкір
халиф болды,онан соң опат болды. ... ... ... соң барша
екіжүзділер бас көтерді. Меккеліктер үшке ... ... ... бір жақ ... [29, 49] Бұл хабарда Мұхаммедтің жақын серігі
Әбубәкір ... соң ... ... ... әр түрлі рулар арасында
тартыстың күшейгенін айтып отыр. Рабғузи көрсеткендей ... ... ... ... құрған адам екені тарихтан белгілі.
Кітапта Әбубәкірден кейінгі Халиф ... ... ... де ... ... –үл ... - әулие-әнбиелер, пайғамбарлар, сахабалар туралы
қисса- хикаялар, аңыз-ертегілер.
Ғалымдардың берген жіктемесі мен ... ... ... ... ... кітап құранның аудармасы деп айту үстіртік пен әбестік.
“Дұрысында “Қиссас-үл әнбия”таза діни кітап қана ... ... ... туралы хикая да емес, Ерте замандағы ... ... , ... қисса-хикаяларының, аңыз-ертектерінің , өлең-
жырларының жинағы , өңделген түрі. Ескі ұрпақ мәдениетінің нұсқасы дерлік
көркем шығарма.” [34, ... ... ... ... ... бар. ... де өлеңмен
жазылған. Жинақтағы басқа шығармалардың көпшілігі сол замандағы әр ... ... ... ... ... алынған. Біразы халық
аузынан жиналған, біразын автордың өзі шығарған.
“Қиссас-үл әнбиядағы” әңгімелер неше түрлі қоғамдық ... ... ... ... баяндалады; сол замандағы жалпы ізгілік,
адамгершілік , зұлымдық, қайырымдылық, ғадауат, ... ... ... ... ... ... деген қиссада жер бетін топан суы
басқанда оның кеме жасап, соған әр ... ... ... ... ... айтылады. Және ол жай айтылмай, былай әңгіме болып келеді:
…Тышқан кеменің түбін теседі. Кеме іші суға толады, ол ... ... ... кім ... ... ... оған не тілесе, соны
беремін деп жар салады.Жылан тесікті бітейді. Келіп пайғамбардан ... қаны ... ... соны бер деп ... ... ... жәндіктің қанын татып көр, кімнің қаны ... ... кел деп ... жұмсайды. Ара қайтып келе жатқанда ... ... ... қаны ... екен ?, - деп сұрады. Ара адам қаны ... ... ... ... тілін жұлып алады.Ара пайғамбарға келіп быжылдай
береді. Пайғамбар бұл не ... тұр деп ... ... ... ... қаны ... екен деп тұр деді. Осыдан жылан құрбақаға өш болады.
Сол сияқты “Зұлқарнайын” атты қисса да әйгілі Абай: Осы жұрт ... ме екен ? ... ... оған ... - ... Ескендір Зұлқарнай
жайын, соның ұрыс-жорықтарын әңгімелейді; оның мақтан ... ... ... ... ... ... бір қисса былай суреттелінеді: құдай Адамды жұмақтан
қуып шығады. Ол қаңғып, айуанаттар ... ... ... ... азғырады: бұл сендерді қыруға келді дейді. Хайуанаттар жиналып
келіп, адамды өлтірмек ... Адам ... ... ақыл ... ... ... бірінің басын сипа. Сонда ол сені жақтайды дейді. Адам
итті маңдайынан сипайды. Ол адамды жақтап, ... ... ... ... үйір ... кетеді.
“Лұқпан хакім” деген қиссада соның өмір ... ... ... ... Бір күні қожасы Лұқпанды бидай ек деп
жіберді. Лұқпан барып арпа екті. Бидай ... ... Бегі ... ... ... ... : ондай болса, сен жауыздық тұқым егесің. Ізгілік ... - ... ... ... Сүлеймен патша туралы да көп айтылады. Ол
жайында ... ... да ... ... бар. ... Сүлейменнің
жастығына қарамай ақылдылығы, білімділігі, әкесінің қате ... ... кісі ... ... ... ... ... менің егініме қойларын
жіберіп, егінімді жегізді,-деп екіншісін қаралайды. Дәуіт егіншіге: Сен
астығың үшін ... ... ... ... ... ... қойын бермейді.
Екеуі бұрынғыдан жаман дауласып, Дәуітке тағы келеді. Сүлеймен айтты: ... бұл ... ... ... Одан да ... қойшынын қойын алып суалғанша
сүтін ішсін. Қойшы егіншінің бидайын алып, егін ... ... ... Бұл ... қойшы да, егінші де риза болды.
Басқа пайғамбарлар жөнінде де осылай келеді. Олар да ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген, бәрінде де адамға
тән ой, сезім, ... бар. ... ... іс- ... ... ... ... жақсы істері, ірілі – уақты ерліктері болған. Қисса
соларды баяндайды.
Сондай-ақ, “Қисса ... ... ... бар: ... ... төртінші,
бесінші, алтыншы, жетінші, сегізінші, тоғызыншы, оныншы жылында болған
тарихи оқиғалар суреттеледі.
“Қиссас-үл ... ай, ... ... да беріледі: бір жыл он екі айдан
тұрады .Олар: қозы (һамал), үй ... ... ... (яки ялғық, мазар),
қашық (сары атан), аслан (әсет), бұғыдай басы (сүнбіле), үлку (мизан), жиян
(ақырап), я (қауыс), ұғылық ... ... ... балық (һұт).
Рабғузи творчествосының айтарлықтай жеңістігінің бірі- оның өз ... ... Олар ... ... ... үзінді болып келеді, әр
жерде тұтас күйінде де кездеседі: Мадақ, бәйіт, ... ... ... жыл
мезгілдері туралы да өлеңдер кездеседі.
Қара сөзбен жазылған шығарма болса да, онда өлең ... ... ... ... ... мол ... тәсілдердің бірі.
Рабғузи қиссасында екі ғазал бар. Оның бірі парсы ... ... яғни ... ... да, ... тек ... ... арналған.
Ғазалдың тағы бір ерекшелігі - соңғы бәйітте міндетті түрде автордың аты
аталуы тиіс. Қиссада осы ... ... ... ... 3,8 көбі 12
бәйттен түзіледі. Рабғузи ғазалдары 5 бәйттен тұрады.
Осы дүниедегі , шын ... ... ... сұлулығын, табиғаттың
әсемдігін, жыл ... ... ... ... ... ... ... кірді ерса, келді ғалам наурұзы,
Кетті бәһмән зәмһар йер қыш қалмады қары, бұзы.
Күн кіләмің көркі артыб тірілүр өлміш ... ... ... ... ... бұ йер ... атарда төрт сарыдын ыснайұр бау саба.
Аудармасы:
Күн бабына кіргенде еніп, келді ғалам наурызы,
Қашып енді қыс кетеді ... ... ... ... ... ... өлі жаһан тірілер.
Тіл өрнегі нақышындай құлпырады жер- жүзі
Таң атарда төрт ... ... ... қызуы…
Рабғузи көгілдір көктемнің көріністерін жырлай отырып , кең ... ... ... ... өрсе ... бау мен ... шат-шатыман
күйге түсуі, тау мен ағаштар бай қызы ... ... ... шынайы
бейнеленген.
Хош иісіті жұпар аңқып, құлпырады қара жер
Қырдың беті құлпырып, қызыл-жасыл
Бұтақтармен тау ... , ... ... өрсе ... тау мен ... ... бай ... ойнап, бақ!
Аппақ қардай, бақса, таулар бейнесі
Ал киімі ғажап , Рим , Қытай тауларындай
Лала нәрін ішіп, сайрар есіріп , ... ... ... ... ... ... ойнар қанат қағып, аққу, қаз, қыл қарлығаш.
Жерде жүріп жұптасып (ойнар) ақ тышқан, тиын, бұлғын, құндыздар.
Тал ... ... ... ... тоты ... ... ... бұлбұл құс
Жарық жер, көк майсаға бөленіп майдан болып,
Айдай гүлдер сыбырласар төңірегіне нұр шашып.
Ал, мына бір өлең жолдары ... асыл сөз ... ... ойынан
туындағанын көруге болады. Назым :
Ош түкаттым бұ кітабны , ай йаранлар, йер йүзі,
Бір йыл ічре ... аның йай – ... йаз – ... ... үзім ...... ... түнлемен –
Ерте тұрдым, хатә ұрдым имкәніп түн –күндізі.
Бағ қобардым тал йығачлық йаш ... ал ... * ... біттім бұл кітапты, ей, жарандар, жер жүзі,
Жыл ішінде өтті оның көктем –қысы, жаз-күзі
Ой қопардым, жүзім үздім – сөзді түздім түнімен ... ... ... ... ... ... ... өсірдім тал-ағашты, жас жапырақ, қызыл гүлімен…
[29, 50-51]
“Рабғузи қиссаларының” тағы бір жетістігі мейлі қисса-хикаят болсын,
мейлі ертегі-аңыздар болсын бәрі ... ... ... жазылған: өткір,
шешен, сыпайы, көркем тілді, қызық, күрделі сюжеттер, әр ... ... - ... ... ертедегі шығыс әдебиетіне тән өлең мен қара
сөз араласып, келіп отырады. Мысалы: ... ... ... ... сөйлескен. Бір күні Сүлеймен алайһи с-салам ... ... ... ... ... ұшып] келе жатыр еді. Жер бетінде бір құмырсқа
пайда болып айқай салды: “Менің қарауымдағы ... ... ... тік ... апат ... Себебі Хазірет Сүлейменнің әскері
өтеді. Тапталып қалмаңдар!” Сүлеймен алайһи с-салам бұл ... ... ... ... Бір ... құмырсқа келіп сәлем берді.[ Сүлеймен ]
жауап қайтарып:
- Атың кім, - деп ... Атым ... ... ... не үшін ... ... Сіз баршаға патшасыз, мен де өз жынысыма патшамын. Маған құдай тағала
қырық аймақ жер берді. Әр ... ... мың ... әр ... ... илеу бар. ... патшасы – мен. Сіздің әскеріңіздің аяғына тапталса
, обалы маған болады.
Хазірет Сүлеймен айтты:
- Барлығын қашырып, өзің неге ... ... ... Мен ... ... ... ... өте мейірбан болу
керек. Үлкендер өздерін бәлеге қарсы қойып, ... ... ... ... Сүлеймен алайһи с-салам айтты:
- Мұншама насихатты қайдан үйрендіңіз?
- Барлық ғылым өзімде [ғана] деп ойлайсыз ба? Егер ... ... ... мәселе сұрасам [деп едім] ?
Сүлеймен алайһи с-салам айтты:
-Не сұрағың келеді , сұрай бер.
Манзура айтты:
- Хақ тағаладан не тілеп едіңіз?
-Ешкімге ... ... бір ... ... ... ... [Бұл ... мағлұм болды, менен асқан
патша болмасын деп [талап] етіпсіз. Егер сіздің ... жүз ... мың ... ... берсе, құдай тағаланың қазынасы кемімес ... ... ... ... ... [Ал] сол ... орай не
берді ? Айтты:
- Желді құл етіп берді. [Ол ] ... ... ... ... ... қоса көтеріп жүреді. Манзура айтты:
- Ей, Сүлеймен, оның ... ... ... ... Жердің
барлық ісі дәйексіз. Оны мінгенше, білім парағына мінгеніңізде көзді ашып-
жұмғанша ғарышағалаға (жетінші ... арғы ... ... едіңіз. Одан
басқа не берді” Айтты:
-Мына жүзікті берді, Бүкіл әлемнің кілті осы жүзік. Айтты:
-Ей, Сүлеймен, бұл ... ... ... ... ] ... ... ... ғаламды құл қылып беріпті. Жүзіктің пайда ... ... ] ... қарауындағы бір түйір тас екен. Олай болса, оған
бас ию дұрыс іс емес [35, 203-204 ]
Тіпті бірсыпыра ... ... ... мен Кайн”, “Нұқ
пайғамбар”, “Жүсіп-Зылиқа”, “Ибраһим пайғамбар”, “Сүлеймен пайғамбар”,
“Расул”, “Ғайса”, ... ... ... ... ... ... ... да, стилі жағынан да сол ... ... ... ... ... ... әбден келеді. “Жүсіп – Зылиқа” сөз жоқ ... ... Алма ... бұл жөнінде былай дейді: “Рабғузи өз кітабын ... ... деп ... ... -кішілі көркем шығарманың бәрін де
“қисса” деп атап : ... ... өз ... майда бөлек әңгімелерді
“хикаят” деп бөліп отырған. Ал, егер ... ... ... ... ... ... ... үлкен түрінен бастап, шағынына дейін табуға
болар еді” [29, 52]
Мысалы, “Әбіл мен Қаин” [Әбіл мен Қабыл] терең ... ... ... ... ... Каин деген екі баласы болады. Әбіл мал өсіріп
Каин (Қабыл) егін егіп ... ... Бір жолы ... Әбіл ... ... Каин ... ... тартады. Құдай Әбілдің сыйына риза болады. Әбілді
жақсы көреді. Каин оны көре ... ... ... ... ... ... ... (Қабыл)”- тіпті ертеде шыққан әңгіме болуы тиіс. Адам баласы
тарихындағы тұңғыш көркем әңгіме де осы болуы мүмкін.
“Сөздің мәнін айта білсе ... ... дана ... ... ... ... ... жатқан шежіре шешендік мектебі бар. Сыпырау ... ... ... ... бар ... өз ... қадір тұтуы, әдемі
сөйлеуге ұмтылуы көне заманда жатыр. Әйтпесе сонау V- VІІІ ... ... ... ... сөздер, образды бейнелеулер қайдан
алынған?! Осындай көрем сөздің бейнелі де ... ... ... да ... ... бірдей көркемдік дәрежесі айтулы біршама бола
бермейді. Алғашқы діни ... көбі ... ... ... ... ... автордың сүйсіне жазып, тілінің майын тамыза ... аз ... ... ... пен Зылиқаның ғашықтық оқиғалары, бір-біріне
сай сұлу қыз бен сымбатты жігіттің сыртқы ... жан ... ... ... адамның әртүрлі сезімдері, сүйіспеншіліктері, ізгілігі,
данышпан Лұқпанның жанды әрекеттері, халықтың асыл-арман тілегіне ... жыл ... ... ... әдемі астасқан
тұстары, тағысын-тағылар.
Қиссаның мазмұнына нәр беріп, оқиғаны түркі оқырманына түсінікті қылып
жеткізу үшін түркілік салт-сана, ... ... ... ... ... метанимия, гипербола, кейіптеу сияқты сөзге сұлулық
беретін көркем құралдар молынан қолданылады. ... ... сан ... ... ... ... ... көңіл-күйі мейлінше айқын,
әсерлі.
Қиссадағы көптеген эпитеттер : Раст сөз (рас сөз), адал құл , ... ... жүз), қоры ... ... ... ұлығ ... ... көрікілік йүз, үсрік саба (үскірік жел), қара қас, алтын таж,
мурассақ кәмар (сәнді ... ... ... өлік йер (өлі жер), ... (жат көз) … ... ... ... інжүтет йұмаланып тұша башлады- Нарттай бетіне
көз жазы інжудей домалап түсе бастады; Айдай чәчаклар- Айдай ... өзі ... ... ... бір ... , я құбылыстың ерекше
белгілерін оны басқа затпен , құбылыспен салыстыра суреттеуде ... өте анық әрі дәл. ... ... ... ... ... жарасымды алып отырады. Сүйкімді, әдемі құбылыстар әсем сөздермен,
сиықсыз, қорқынышты бейнелер сол ... ... ... ... ... Зылиханың көзсіз ғашықтығын түн қараңғыда
жанған отқа ұмтылып, жарықты шыр ... ... отқа ... ... көбелек халімен, жүзін солған гүлге теңестіреді.
Бәйіт:
Бейшара Зылиха өзін көбелек сияқты отқа атты,
Құл аламын деп құлдыққа өзін сатты.
Жолы Жүсіпке түсті,
Көзі ... ... ... өзі ... түсті
“Көзбен көрейін” деп,
Көңілі бұзылды.
Ұзаққа жортамын деп, тұзаққа түсті.
Жол үстінде ... айды ... ... болды,
Есі кетіп аттан түсті.
Шөл далада сабылып,
Гүлдей жүзі солды.
Бірінші сурет екі ұшы нарттай ... ... ... аралас
әдемі бетке, мөлтілдеп домалай түсіп жатқан жас ... ... ... ... аша ... екінші суреттеген түн қараңғысында жанған
отқа ұмтылып, жарықты шыр айналып, ақырында отқа ... ... ... ... ... ... ... аяушылық сезіміміз үдей түседі.
Енді бірде алақандай хош иісті ... ай ... ... ... Ай да ... , ол да ... ... бір-бірімен үнсіз сыр ұғысып
тұрғандай болады.
Метафора – ... ... ... ... жиі ... ... ... күзүм йарұғы сенің дидарың тұрұр –
Айтты: “Менің көзімнің жарығы – сенің дидарың”
Көзлары – йұлдыз, көзі - күн, алыны – көк ... ...... көзі – күн, ... – көк айдын.
Мен Иүсфсіз сусыз балықмын, бір ... ... ... ... .
Мен Жүсіпсіз – сусыз балықпын, бір сағат Жүсіпті көрмесем шалықпын
(есімнен ... ... ... ... бір ... , бір ... болғанын көрсету
үшін немесе бір жайды баса айту керек болғанда алынады.
Зылиха қумаққа мыл қылды. Иүсф қашмақға мыл ... ... амал ... ... қашпаққа амал қылды.
Қара сөздің өзін ұйқастыра, құлпырта айту кездеседі. ... ... ... ... , ... отқа ...
Қазынасын ал, өзгелерін отқа сал.
Кейіптеудің белгілері де байқалады. Кейіптеу арқылы көктемгі даланың
жанды бейнесі беріледі. Олар ... да ... ... ... ... іс ... :
Көк йығлар, йағыз йер күлар, бұлұт көзлардан йаш ақса, ер йүзүде көк
чымганлар күлар,үсрүк саба ыснаб ...... ... ... ... ... иыртып бұзар, лала көйләй йақасын тартыб үзар, ер үзіга
нақмын безар, барча гүллар түн ... ... ... ... Тоты ... ... ешді қыш ... йаз қазы қонды, таралмыш құшлар йығылды,
өлүк ерлар тірілді…
Көк жылар, қара жер күлер. Бұлт көзінен жас ақса , жер ... көк ... Суық жел ... ... ... түйін салар, шешектер түйінін
жыртып бұзар (бүр жарар), қызғалдақ көйлегі ұзарар, жүзіне нақыш берер ... ... түн ... ... сүрме тартар. Тоты құс мәжіліс
құрар. Енді қыс кетті. Жаз қазы ... ... ... ... ... ... ... портретін, сыртқы бейнесін суреттеуде әсірелеу араласып келеді :
- Қырқ өрүм сачы бар, жұбар ... бір өрүм ... ... ... иүзі ... күн ... ... қарақлары жан алұр, ернідін ғақық
ұйалұр, өзі сылығ, қылығы түзүк , белі інчка, бойы ұзұн…
- Қырық өрім шашы бар ... ... Бір өрім ... ... ... түсер.
Көркіне күн қайран болар. Көз қарасы жан алар. Ерніне ақық ... Өзі ... ... белі ... (қылдай) , бойы ұзын .
“Қиссас-үл әнбиядағы” “Қисса Жүсіп” хикаятындағы Жүсіптің портретін
беруде оның бүкіл анатомиясын ... ... ... ... ... ... жүзді, басы жұмсақ, шашы қара, оңнан – солға қырық өрім. Бірін
тартсаң , ... ... ... ... басыңнан асар. Маңдайы күмістей
аппақ, қасы қаламмен сызылғандай, кірпіктері оқтай, өңі ... ... ақық ... тістері гауһардай, оймақ ауыз, сөзі тәтті, өзі ... ... белі ... ... портретін берудегі бір ерекшелігі ол фольклор мен
әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... ... т.б.
нәрселерге баламалайтын дәстүрлі бейнелеулерді қолданылмаған. Зылиханың
сұлулығын автор ... ... ... ғана ... ... ... Мысалы, ескерткіште : Таңри ғазза уажалла көркни Исуфдин басарақ
Зүлихаға бермим ердй. Һаввадын бери ... ... ... ... ... “Алла тағала Зылиханың көркін Жүсіпке жете ғабыл берген және
Хауа Анадан кейін әйелдеЗылиханың көркіндей көрікті жан жоқ ... - ... ... ғана ... ... ... да ... кетіп, іс-
әрекетті жандандырып, оқиғаға қызу қан ... от ... ... айтқан
сөзге естен кетпес әсер беріп, көркемдік қуатын айттырады. Мысалы ... ... ... ... яғни, дәлелдейтін эпизодты алайық.
- Иүчор елкінде бір қамчы бар ерді, Злиха тіләді, алды, аһ ... от ... ол ... алтұндын ерді…
- Жүсіптің қолында қамшы бар еді.Зылиха сұрап алды. Аһ! – ұрып ... от ... ... ... ... қамшы еріді.
Адамның “аһ, ұрған!”, таусылған, тозған сәтінде айтатын ... ... ... бір ғана “Уһ” деген көңіл- күй одағайын пайдалана отырып
Зылиханың сағынышқа толы ... ... ... анық ... ... ... ... де байқауға
болады.Әсіресе, өлеңде көктемнің әсем көрінісін келтіре суреттей ... ... ішкі ... орайластыруы өте әдемі.
- Саба ыснайұрда йығач баң сомыр,
Бұлұт йығлайұрда чечаклар күләр.
Бустан ічінда кіріб дайым.
Сенің бірла көңлүм ойнау тіләр.
Самал жылағанда ... ... ... жылағанда – гүлдер күлер.
Өзінмең бақ ішінде барып әркез.
Күліп-ойнап жүруді көңілім тілер.
Қиссада әр түрлі тұлғада тұрып, бір-біріне кереғар, ... ... ... ... сөздер өте мол кездеседі. Мәселен, татлы-
ачы (тәтті-ащы), йарық-қараңғу (жарық-қараңғы), қаты- ... ... ... (ұзын-қысқа), семіз-арығ (семіз- арық), оң-сол (оң-сол)
т.б. Сонымен қатар кейбір сөйлемдер ... ... ... ... ... жақын болды; қор еді, ғазиз болды; кемпір еді, жас болды.
Автор қиссасында келтірілген өлең-жырларына бәйіт, шығр, ... деп ... ... ... түрлерінмол қолданған. Мәселен:
Ғазал – араб, парсы, ипоэзиясындағы ХІІІ-ХІVғасырлардан қалыптасқан өлең
түрі. Мұнда көбіне сүйіспешілік, махаббат сезімдері жырланады. ... жолы ... ... да, ары ... ... ... ... бәлесі, екі ғаламның бәлесі, кемпір,
Кемпір қартайып өлсе, етін қасқырға бер.
Бөтен кемпірді үйіңде көрсең басын ... ... ... ... ... орға көм.
Кемпір қанша қартайса да тағат қылып тазарсын,
Үй бұзғалы ниет етсе ... алды ... ... ... өзге ерге қаратар.
Өзін-өзі құрметтеп, жоғары қояр.
Кемпір бұзар мың істі, қаласа, қайта түзетер.
Оның тиер бәлесі барша Маңғұл, Сартқа.
[36, ... – екі ... ... Бұл қазіргі қазақ өлеңдерінде де көп кездеседі.
Көз ... ... ... оны адал ... * ... ... ... сүймесе обал ол.
[36, 170]
Шығр:
Маңдайыңыз талған айдай жарқырап, көзді алар,
Жүзіңіз күннен жарық, көркіңіз көзді қамар,
Аузын ашса төгілер тәтті лебіз
Ол еріннің тәттілігіне ... ... ... ... кеш ... көп, ... еңбектеген соңында емер.
Көркіңе мұңлық болдым көркіңізді мен көксеймін
Бауырым өртеніп жанып, көз жасым бұлақтай ағар.
Қос бұрымыңның әр тал ... ... иіс ... ... ... боп ... ... бек едім, мені елітіп әкетті
Көп әскерді жеңді халдар, махаббат әскерін кім жеңер?
Рабғузи Насырды тұтса, жүз бұрмас махаббаттан
Бек қанша ашуланып сөксе де құл ... ... ... 167]
Рабғузи қиссасында үлгі-өнеге беретін ғибратты сөздер көптеп кездеседі.
Бұл сөздер адамдарды ... ... ... ... ... – жамандықтан жирендіреді. Мәселен:
-Ей, Жүсіп, бәлеге ілінген екенсің, сабыр ет, ізгі атың шықсын. – ... ... ... ... ... тәубе ет. Тәңірі кешсін. – Ей,
Жүсіп, бұл сөзіңді қой, өзгеге бармағын. Жауыз атың шықпасын. - Ей, ... ... ... ... ... ... сақта, жазықты сенде. Бұл істе
терең ойла, соған орай жұмыс ет. Адамның нәпсісі қылған істі ... ... ... ... екі нәрсе қалар: Ізгілік және ессіздік. Көрмеймісің ,
Зылиха өлді және жылдар өтті. Оның ... ісін ... ... ... ... ... барша мұқырлар жиналыстарда, барлық балалар
мешітте оқыды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... қалды. Бұл зындан тірілердің көрі, достардың ... ... ... жері.
Сонымен, осы баяндалған жайлар, келтірілген мысалдар мен фактілер
“Қиссас-үл Әнбияны” түгелдей дерлік діни ... ... ... көбіне ерте
замандағы тарихи оқиғалар, әңгімелер, ... ... ... ... ... нұсқаларының жинағы деген пікірді дәлелдесе керек
деп білеміз.
2.2 Тілдік ерекшелігі
Рабғузидің ... ... ... діни ... ... жүз ... ... беттік көлемге дейінгі шығармалар. Олардың
ішінде эпиканың көне түрінен: миф, аңыз, ертегі (“Адам Ата және Хауа ... ... ... ... т.б.), жаңа түрінен әңгіме, новелла, роман,
повесть, өлеңдерге жатқызуға болатын ... ... ... ... ... Бұл қисса-хикаяттар бүгінгі өскен , өркендеген, жетілген әр
түрлі кемел жанрлардың бастамалары ... ... еді. ... ... ... ... , өз алдына бөлек тұрған шағын шығармаларды автор “хикаят” деп
бөліп кетіп ...... ... ... ... ... ... Әңгімелеу деген
сөзден шыққан. Эпиканың ең шағын түрі. Ертегі хикаяттың ... ... ... болады. Көлемі аса шағын, бір немесе бірнеше ... ... соңы ... ... ... ... хикаяттар қиссалардың көбісінде-ақ кездеседі.
Қиссалардың ең көлемдісі - “Қисса Жүсіп”. Оқиғалардың ... ... ... ... ... адам ... ... жағынан қарасақ, романға жақын келеді. Сондықтан да біз осы қиссаның
компазициясын ... жөн ... ... ... (кей ... ... қиссасының сюжеті қызықты, тілі көркем, көріктеу құралы алуан
түрлі, өлең ... ... ... . Рабғузи еңбегінің ерекше тартымдылығы
оның ... және ... ... байланысты.Сондай-ақ қиссаға
қысқа-қысқа хикаялар, хадистер, әңгімелер, поэзия үлгілері де енгізілген.
Қиссаның оқиғасы қалың, барынша, өз әлінше қызық , ... ...... сүйіспеншілік, адамгершілік. Қашаннан адамзат атаулының
ізгі арманы, асыл мұраты, сенім мақсаты, осы тақырыпта ... жол ... ... жоқ па? ... ... да ... ... адам баласының
жүрегіне жылылық төгіп, ескірмей келе жатқаны содан болар.
Қисссадағы бүкіл оқиға, ... ... ... тұрған екі өзек бар:
Жақып пен Жүсіп , Жүсіп пен Зылиха. Қисса осы екі өзектің бойымен ... мен ... ... ... адамдардың бір-біріне
жауыздығын, Жүсіп пен Зылиханың оқиғаларын ... ... ... ... ... ... өзің қор боласың, ата мен бала,
бір-біріңді Жақып пен Жүсіптей сүй, махаббатқа берік ... ... ... ... ... ... Рабғузидің кітапқа осы қиссаны
кіргізудің басты мақсаты үлгі-өнеге беру:
Алланың шиләрідін сиза хабар бердім, ғибрат алғыл, бұ қыссада ... ... ... ... істерінен саған ғибрат бердім, ғибрат ал, бұл қиссада басынан
аяғына дейін ғибрат бар.
“Қисса Жүсіптің” сюжетінің басталуы, дамуы, шиеленісуі , ... ... ... ... мен ... ... ... жерлері
айқын.
Рабғузи ескіден келе жатқан ... ... ... ... не ... , не ... ... кетпей, басынан бастап бірте-бірте
өрбиді. Қиссаның басталуы мен ... ... бір ... ... ... ... ... толғаныстардан және негізгі сюжеттік
бөліктерден құралған. Бұл – ... ... тек ... ... ... ... ... көрсеткіші. Қиссаның құрылымдағы авторлық
баяндаулар сюжеттік ... ... ... ... ... ... Рабғузи қиссасы лирикалық – ... ... ... Туындының басталуындағы лирикалық толғаныстар мен
эпикалық баяндауларды тұтастырса қолданған ақын жыры – ... ... ... ... дәстүрлі шағын авторлық лиро-эпикалық шолу:
Шын он екі еді. Жақып пайғамбардың балалары,
Көрсеңіз бірдей еді олардың бойлары,
Он біріншісі ай сымбатты сұлу ... ... ... ... ең сәулелі сол еді.
Жүзін көріп жырақтағы күн қайран қалады, Ай оңып,
Тау теңіздің маржандары оның жүзіне қайдан жетсін.
Мінез-құлқы ... де ... һәм ... һәм ... ... дейін Алла жарылқаған.
Не қастық қылды оны көр, ақылсыз ағалары
Ол Мысыр ... ... ... таң ... ... ... оған құл ... ішінде құл болып сатылды, оған олар құл болған,
Уәли ... ... ... және ... ““Қисса Жүсіп” қиссасындағы компазициялық құрылым, мазмұн мен
пішін сабақтасқан тұтастықпен ... ... ... ... сәйкес
академик З. Ахметов анықтамасы бойынша: ... - ... ... оның ... ... бөлім-бөлшектерінің бір-бірімен қисынды түрде
қисаластырып, әр түрді тәсілдерімен байланыстырған тұтастық бірлігі” [37,
112]. Әдебиеттанудағы сюжет пен ... ... ... ... ... да ... ... Компазиция мынандай поэтикалық
бөліктерден құралған: бірінші – Құран Кәрім кітабындағы “12 ... ... ... ... ... - ... мен қара ... авторлық лирикалық толғаныстар және эпикалық баяндаулар.
Қиссаның, компазициясындағы баяндау ... ... мен ... сұхбат түрінде “Сауал” – “Жауап” өрілімімен берілген.
Сауал: ол екеуінің зынданға ... ... не ... Ғабдуллаһ бин Ғаббас айтар : Рум патшасы Мысыр патшасына елші
жібереді. Бізге алым-салық бер. Және ... айт: “ ... ... у ... біреуді тапсаң, оған мал бер, патшаны у беріп өлтірсін. Елі бізге
қалады” – деді. Елші Мысырға келді. Күн кеш ... соң, ... үй ... ... ... алдында отырғанын көрді. Айтты: “ Қонақ керек ... ... ... ... ... іздесең, түс” . Қонақ түсіп ас ішеді.
[Кемпірдің] Аттарын байлайтын жері жоқ еді. ... оған ... ... ... ... ... мирас ошық жерім бар еді. Менен еріксіз тартып алды.
Бұл күні қонақтың атына жер таппайсың” . Қонақ ... ... риза ... ... ... айтты: “Біз екеуміз патшаға ағу беріп өлтірейік”.
Кемпір айтты: “ Патшаның бір жүзімшісі және ... бар. Ол ... ... Олар ... ... Сен ... мал бер, бұл істі ... . Ол екеуі
кемпірге келді. Бұл сөздерді оларға ... Елші мал ... ... ... ... ... мал алғалы барғанда , [жүзімші] кемпірге
айтты: “Бұл іс бітсе Раийан патша ... соң, ... ... ... халықтың
берекеті кетер, кісілер өлер. Қияметке дейін мен жазықты боламын”, - ... бұл ... ... ... ... ... айтты. Раийан ақырын кейін
сұрармын деп жүзімші, аспазшы екеулерін һәм зынданға салдыртты. [36, ... ... ... оқиғаларға тындаушыларын, оқырмандарын тығыз
қоян-қолтық араластырып отыру үшін осындық ... ... жиі ... ... ... ... кейіпкерлердің
әрекетінің , құбылыстарының себептерін, салдарларын, сол ... ... ... ... қолданады. Сол үшін шығарманың құрылысындағы
бағдарлы ... ... ... ... ... “Хабарда келтірілген”, “Бұрынғылар айтады” , “Хиссаларда
былай делінген”, “Расул (с.ғ.с.) ... , ... ... ... ... т.б.) ... ... Осы кезде Жәбірейіл келді, айтты: “ Иә, Жүсіп сені атаңа кім
қауыштырды?” Жүсіп айтты: “ Алла ... және ... ... ... ... ... “ Алла ... [36, 184]
Хабар: Күнәһарлардың ыңырсуы маған адал жандардың айғайынан да сүйкімді.
[Алла] Кәпірлерге тамұқты көрсетер. Дүниеде мені есіне алған құлдарым ... күні ... ... мені от ... ... алар. [36, 187]
Ишарат: Бұл күні Жүсіп шапағатымен Раийан патша зындандағыларды азат
етті. ... ... ... ... ... ... мұсылман құлдарын
азат етсе, еш ғажап және таңырқайтын іс емес. [ 36, ... ... ... ... – адам ... ... адамдар әр
алуан қатынастар жағдайымен көрінеді. Сол өзара қарым -қатынастар, тартыс-
қақтығыстар күрес үстінде олардың мінездері де әр ... ... ... ... ...... ... қызғанышынан бастау алады.
Қиссадағы сюжеттік байланыс Жүсіптің түс ... ... жеті ... түс көруі, онда ағаларымен бірге далаға ағаш отырғызғандары,
ағаларының ағаштарының ... ал ... ... ... ... ... ұзарып өскені, Бауырларының ағаштарының ... ... ... ... ... түні түс ... де сюжеттік байланысты күшейте түседі.
Он бір жұлдыз бен Күн мен ... ... ... ... еткенін әкесі Жақыпқа
айтады. Жақып пайғамбар басқа ... ... ... үшін ... құпия сақтауды тапсырады , себебі Жүсіпке пайғамбарлық бұйырылғанын
жориды. Жақып ... ... ... иесі ... сәби ... өзі-ақ
сезеді. Бұл арада, әрине қазақтың “әке – балаға сыншы” атты даналық сөзінің
де шындығы ... ... ... Қашар олардың әңгімесін естиді де
баласына айтады, ол ... ... ... ... келетінін
естіген ағалары күншілдік, қызғаншақтық мінездерімен даралана айқындалған.
Қызғаныш ... – сөз ... ... ... ... ... ... назарға алынатын дәстүрлі ... ... да оның ... ... ... ... алыс ... апарып
тастауға уәделеседі. Сюжеттегі бұл байланыс қиссаның оқиғалар ... ... ... ... ... ... өрбу жолына жаяды.
Қиссадағы сюжеттік даму (Рубилдің анасы Қашардың Жүсіп пен ... ... ... өз ... ... ... кейіпкерінің өзара қарым-
қатынастарынан, қимыл-әрекеттерінен туындаған түрліше ... ... ... ... ... ... Жүсіптен құтылудың
амалын ойластырып, сәтті уақытын тосып жүргендігі көрінеді. Көктем келіп,
Жақыпқа өтініш айтып, Жүсіпті ертіп ... ... ... ... ... ... әке ... тән сұңғылалықты аңдатты. Әкені көндіре
алмасын білген ағалары Жүсіпті сөзбен алдап, бірге жүруге ... ... ... ... ... ...... күншілдікпен Жүсіпті
құдыққа тастауы. Осы сәттен бастап сюжет желісіндегі оқиғалар ширыға,
шиеленісе ... ... ... киімін қанға былғап, жыртып-жыртып
әкесіне арыстан жеп қойды деп әкеліп береді.
Сюжеттегі шиеленісті оқиғаның одан әрі ... ... ... тауып
алған керуенбасы оны Мысырға апарып құлдыққа сатылуына, Зылиханың Жүсіпке
ғашық болуына ұласады. Мысырдан ... ... ... келе жатқан бір керуен
құдықтан Жүсіпті шығарып ... ... ... ... Жүсіпке шынын айтса
өлтіретіндіктерін ескеріп, керуен басы патша Дұғрға ... ... ... ... өте ... ... ... ғашық болады. Баласы жоқ
Ғазиз Мысыр әйеліне бұл балаға ... ... ... ... ойы
қайырымды болудың перзентті болуға себі тиетінін үміт еткені еді. Жүзінен
күн ұқсас шуақ, нұр ... ... ... ... ... шалынысатын Жүсіпке Залиха күннен-күнге ынтық ... ... ... ... ... тіпті айрықша тәтті тағамдар мен
жақсы киімдер берсе де ... ... ... ... Жаратушы Алладан
ұйғарылған пайғамбарлық қасиетті ағалары құдыққа тастаған ... ... ... ... ... салмақтылық , парасаттылық тұлғасында
танылуы –шығарманың идеялық тұғырнамасы.
Қиссада сюжеттің шиеленісті дамуы мен өрістеуі біртіндеп шарықтау ... ... ... ... шегі – ... ... ... салдыруы;
Жүсіптің зынданда жатып шарапшы мен аспазшының түсін жоруы; Патшаның ... ... ... ... ... ... орнына билеуші болуы
жатса, оқиғаның шешімі- Жүсіптің ... ... ... ... ... ... ... негізгі өзекті оқиғалар осындай поэтикалық
сабақтастық желісімен өрнектеледі.
“Қисса Жүсіп” қиссасының поэтикалық ... пен ... ... ақыры жеңіске жететін құдіретін дәлелдеу.
Қиссадағы сюжет пен ... ... ... ... ... ... да. Жаратушы Алланың ұйғарымы екендігі негізделген.
Қисса сюжетінің бір күңнің ұлының Жүсіпті ... ... ... ... ... ... ... Мүбашира күң жылағанда Алла тағаланың
ескертпесі кейіннен әке мен баланың жазалануын дәйектейді. “Ей, Жақып, ... ... ... ... мен һәм Жүсіпті сенен айырып сатамын. Бүкіл
әлем ... ... ... ... ... ... ... ұлынан
айырылу желісі Рабғузиге ... ... да, ... ... да бар, ... желі-құлды бірде Жақыптың, бірде Жүсіптің
ұрғаны. Кейбір ... мұны ... ... яғни ... ... ... Жаратушыдан да гөрі қатты жақсы көргендігінен де түсіндіреді.
Авторлардың осы ... ... ... ... гуманистік -
әлеуметтік дүниетанымда ... ... ... ... ... айналуының себебі: ол бірде құлын ұрып – соққандығымен және ... жоқ ... ... ... ... ... назар
аудармағандығы екені айтылады. Парсы тіліндегі нұсқа бойынша Жақып сиыр
сүтінің бәрін Жүсіптің өзі ғана ... ... ... ... бауыздайды,
Жәбірейіл періште оның бұл ісі үшін жаза күтіп тұрғанын жеткізеді. Ансариде
емізулі ... бар ... сол ... құлдыққа сатады, мақсаты-өз ұлы
Жүсіпке мол сүт болуды ... еді. ... ... осы Ансаридің
уәждемесі негізінде әйелдің құлдыққа сатылғандығына жауап жаза Жүсіптің де
сондай тағдырлы болуымен берілген.
Осылайша әке мен бала ... ... ... ... мен ... қоғамдық ортамен байланыстылығы қиссаның аса әсерлі желісі болып
табылады. ... осы ... ... ... тақырыптық негізі
арқылы шығармадағы ... ... , ... ... идеалық-көркемдік мәнісі
аяқталады.
Рабғузи қиссаның ... ... ... ... ... ... ... өздерінің саусақтарының кесілгенін абайламаған. мысыр
әйелдері туралы бейнеленген жері ... ... да ... ... Рабғузидің нұсқасында осы көрініс ұлғайтыла өте әсерлі суреттелген
еді. Шығармадағы бүкіл ... ... ... басты тұлғасы
Жүсіптің ажар-көркін даралау үшін сол әйелдің ... - ... ... ... алғандықтары психологиялық қызмет атқарып тұр.
“Қисса Жүсіп” қиссасында әлем фальклоры мен ... ... ... ... мәселе идеал әкім бейнесінің қандай болуы керектігіне жауап
ізделеді. Идеал билеуші проблемасы – ... орта ... ... ... ... ... ... Билеушілердің халықты қанауы,
озбырлығы және өзара қақтығыс пен қырқыс ... ... иман ... мол ... ... асыл ... ... Ғұлама
ойшылдар мен ақындар да осы тақырыпты өздерінің ... ... ... Рабғузи де қоғамдағы әділеттіліктің салтанат құруы билеушінің
ақылдылығына, ... ... ... ... ... Қиссадағы Жүсіп бейнесі арқылы әділдікті, ізгілікті аңсаған
халықтың мүддесін қорғайтын, мемлекетті ... ... дана ... ... етіп ұсынған. Жүсіптің Мысыр билеушісі болған ... ... ... ... ... ... ... қамқорлығы арқылы дәлелденген. ... ... ... ... ... жеті жыл бойы ... қиыншылық кезеңге қалай
ертерек дайындалғаны нақты істерден ... ... ... ... ... қиялы арқылы жазылған оқиға (Жүсіптің Жәбірейіл
періште арқылы жеткен жаратушының ... ... ... ... ... ... ... өзінің көркімен алдандыруы) да кейіпкерді даралау
қызметін үстемелей түскен: “Халық Жүсіптің көркін ... , ... Бір ... ... күн, бір ... үш ай ... жемеді. Жүсіптің
көркімен күн кешірді. Асқа, тағамға ... ... ... ... Мысыр халқына құлдықтан ада, азаттық жариялады. Бұл қисса сюжеттегі
осылайша идеал әкім бейнесі ... ... ... әлем ... ... ақиқат.
Кемел қоғам туралы гуманистік – ... ... ... ... ... ... Жүсіп бейнесіне халық жүрегін
терең ... ... ... ... ... тән
мен жан т.б.асыл қасиеттер жинақталған.
Адамның оң қасиеттерінің ... ... көп ... ...... Адам ... ... қиындыққа тап болғанда ... ... ... ... ... ... ... қарау қажеттілігін
қиссада баса айтады .
Жүсіп Зылиханың жаласына ілігіп, дәрменсіз күй кешкенде: “Ей, ... ... ... ... ет, ізгі атың ... Жақып пайғамбар екі
ұлынан айрылып Жүсіпке хат ... ... ... ұрпағымыз. Аталарымыз
бабаларымен бірге бәлеге шырмалған ... Атам ... ... ... ... ... атам ... пайғамбар Намруд отына атылды. Мен
де екі ұлымның қайғысына ... ... ... бөрі жеді және ... ... деп алып ... ... ұрлық етер кісі жоқ . …Маған рақым қыл,
жарылқа; көзімнің жарығы, ұлымды ... ... ... ізгі дұға ... Бұл
дүниеде ізгілік көр, ол дүниеде күнәдан құтыл. Біздің көңілімізді ауыртпа,
тілегіміз зая кетпегін, саған жақсы болмас. Егер ... , бір ... ... ... қарай таңғы дұға оқып жіберемін. Сен және мемлекеттен,
қол астындағы елден жоқ ... - ... ... бұл ... ... мынадай
жауап жазады: “Аталарың қалай сабыр етсе ,сен һәм ... ... ... ... үміт ... ... ет. Алла ... сүйеді, әрі
қасіреттің соңы қуаныш деген ойға тоқталады.
Рабғузи қиссасындағы Жүсіптің әдеби тұлғасының бейнеленуі ... ... ... әдебиеттеріндегі қалыптасқан көркемдік үрдісі де байқалады.
Әрине, шығыс ... ... ... ... ... бір ... ... мен Димнә” және т.б. кітаптардағы әділ патшалар шоғыры
да мәлім. Ал, қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... үлгілері әдеби дәстүрдегі қалыптасқан
эстетикалық - ... ... ... ... ... ... ... арқылы жауыздықтан, күншілдіктен жиренуді,
махаббатта Зылихадай мақсатқа жетуді өнеге етеді және адамдарды жақсылыққа,
қайрымдылыққа ... ... ... ... жауыздықтан,
жамандықтан жирендіреді. Бұл шығарманың халықтық сипат алуының ... ... ... –үл ... ... - Алтын Орда – Қыпшақ дәуірінің
мұрасы. ... ... ... ... ... ... мен Өзбек хан
басқарған кезде Алтын Орда ... ... және ... ... ... ... Отырықшылық пен көшпелілік дәстүрлері қатарлас
өркендеген бұл кезеңде (ХІІІ-ХІVғ.ғ.) Алтын Орданың қарауындағы ... ... ... ... ... ... –имандылық ұлағатын толық
сезінді. Сол кезеңнің тарихи- мәдени дамуында ... ... ... болған шағатай, оғыз-қыпшақ тілдерінің араласуынан болған “ортақ
түркілік жазба әдеби тілмен” осы ... ... Сол ... бүкіл
Орта Азиядағы, Қазақстандағы, Еуропадағы, Қырымдағы, Арабстандағы Мысырды,
Шамды мекендеген мәмлүк қыпшақтары да осы ... ... тіл ... ... ... осы ... ... әдеби тілмен жазылған.
Бәйіттердің түрік, араб және ... ... ... шығармашылық мақсатпен
жасалған.
“Қисас –үл әнбияның” тілі жөнінде ғалымдардың берген пікірлері әр түрлі.
Тілші ғалымдар ... ... ... қиссаның тілі жөнінде мынадай
пікір білдіреді: “Еңбек жақсы ... , ... да ... ... ... ... С.Е. Маловтың айтуына қарағанда шығыс түріктерінің ХІ ғасырдағы
Қараханидтер дәуірінде қолданған тіліне, оның Қашқар диалектісіне ... ... [30, ... ... ... былай дейді:“ “Қисса әнбия” ... ... ... . Ол Орта Азия мен ... жерінде ежелгі
түріктер - жергілікті ру – ұлыстар, халықтар тіліне өлкені жаулап алып,
билеп төстеуші ... тілі ... ... ... кейінірек шағатай тілі
деп аталған жалпы бір әдеби тіл пайда болған заман болатын. Осыдан ... ... ... ... ... ... әдеби нұсқа деп
есептеледі”. [33, 21]
Ғалым Г.Асқарова ескерткіштің тілі ... ... ... ... ... –үл әнбия” ескерткіші – ортақ түркі әдеби тілінің
қыпшақ нұсқасында жазылған, қазіргі қазақ , ... ... ... ... ... [29, ... десек те Рабғузи қиссаларының тілі бізге мүлде түсініксіз, жат
емес. Түпнұсқа мен аударманың арасында фонетикалық қана ... ... ... ... ... үч ... ... Ол шулки : Хатуныңа
әркез сырыңни аймағыл уа йана нукисадин қарыздар болмағыл. Жуғалға ашна
болма. ... бұ үч ... ... ... үчүн бир ... ... ... хатуныға айды ки: бир адам бирла урушуп уруп ердим өлүр ... ... ... ... ... Аны ... ... Андин барып нукисадин
қарыз алды. Бир жуғалға ашна болды. Бир ... ... ... ... ... ... ... қылып падшиаһқа барып айды ки: Ерим кеча ... ... ... ... ерди бү күн мени һәм ... дейдүр.
Қачап мунда келдим деди. Падишаһ киши буйурғунча ... ол дост ... ... ... деп барып көп иза уа аманатлар берди. Хазирет
Лукмани оғуллары: Ей дост ... ... мени ... деп ... ұнамады. Ғайир кимидин зийада та`ди қылур ерди. Бу сөз бирла падшиаһқа
бардылар. Йолда нукиса ... ойди ки: Сени ... мени ... ... ыза ... Бу хал ... падшиаһни алдыға келдиләр. Падшиаһ сурды.
Ей Лұқман, оғлы не үчүн ... ... ... Айдылар: һич им қылғаным йоқ.
Анда хатуны бир кишини өлдүрүп атханаға көм әдиңиз му деп ... ... ... ... адам ... ... ... алдурупбарды. Қафны ачып
көрсәлар бир қой чықты. Падшиаһ хайран болуп бу не ... ... ... Айды: Атам үч өсийат қылып ерди. Ол өсиат асла хатунға сарыңни айтма
нукисадин қарыздар ... ... ашна ... деп ... Аны ... үчүн бу ... ... ердим атамни сөзлари раст келди. Падшиаһ ... ... көп ... ... көп ... қылды. [34, 194]
Аудармасы:
Хикаят: Лұқпан хакім баласына үш өсиет айтты. Ол [айтқандары] мыналар
еді: “ Қатыныңа ешқашан ... ... және ... ... ... ... жендетпен дос болма”. Перзенті бұл үш өсиетті сынап көрмек үшін бір
қойды сойып, қапқа салып қатынына айтты: “Бір ... ... ұрып ... қалды, қайран қалып, қорқып осында әкеліп ... Оны ат ... ... ... ... ... біреуден қарыз алды. Бір жендетпен дос
болды. Бір себеп тауып қатынын ұрды. “Өлтіремін” деді. Қатыны айқай ... ... ... ... кеше бір ... ... ат ... көміп
еді. Бүгін мені де өлтіремін дейді. Қашып мұнда келдім”.- деді. Патша ... ... әлгі дос ... “үйін көргенмін” деп [патшаның алдына]
барып көп айғақ, кепілдік берді. Хазрет Лұқпанның баласы : “Ей, достым қой!
Әйтпесе мені ... - деп ... ... бұл сөз ] мүлде
ұнамайды. Бөтен кісіден бетер озбырлық жасады. Осы ... ... ... ... жаңадан байыған адам ұстап алып: “Сені өлтіреді, менің пұлымды
бер”, - деп көп жабысты. Осы халде патшаның алдына келді. ... ... ... ... ұлы, не ... ... ... жасадың?”. Айтты: Атам үш өсиет
айтып еді. Ол ... : ... да ... ... ... ... ... қарыздар болма, жендетпен дос болма”, - деп еді. Оны сынамақ
үшін осы істерді жасадым. Атамның сөздері расқа ... ... бұл ... өте мақұл көрді, көп ілтипат жасады. [34, 196-197]
Автор өзі түрік болғандықтан, тапсырушысы ... бек), ... ... ... бұрынғы түрік тілінің сөз құрамын, сонымен
қатар ұйғыр, оғыз сөздерін көп қолданған. Оны оқу, ... ... ... да сонша қиын емес.
Қиссада көне түркі сөздері мол фразеологиялық қорын құрайды және олардың
дені ... ... ... ... тән, күні бүгінге дейін қолданып келе
жатқандығы байқалады. Йузын сувын ...... суын ... ұятқа
қалдырды. Йолға кірді, йүзі күн, қолын тұтты, ұмынчын үзді. Көбәләктай өзин
отқа атты- көбелектей өзін отқа атты, от ... ... т. ... Алма ... ... ... мазмұны, әсіресе, тілі
өзгеріске ұшырағандығын ... ... ... ... ... кеткен,” – дейді. [28, 56] Және бұл дін таратушылардың ... ... ... ... түркі тілін” жасау идеясының әкелген
зияны деп ... ... ... мен ... ... ... ... пікірлерінен байқағанымыз Рабғузидің “Қиссас- үл әнбиесі” өз
дәірінің құнды мұрасы. ... ... ... көркем тілмен жазылған. Әңгіме,
хикаяттар оқуға жеңіл. Өлең ... ... ... ... ... тілдерінде берілгенмен , қисса түгелдей дерлік сол кездегі қалыптасқан
оғыз-қыпшақ әдеби тілде ... ... ... ... ... ... ... үл әнбияның” тілі ... ... ... қатты
айырмашылығы жоқ.
Қорытынды
Қазақ айтыс өнерінің шоқтығы биік үлгісі, атақты “Біржан-Сарада”:
Ей,Біржан, кімге дәрі амандығың,
Сөз білсең бұл да ... ... – үл ... естімеп пе ең?
Белгілі мағлұм болды надандығың.
Адамды топырақтан жаратты хақ,
Надандығың білінсін, бұл сөзге бақ.
Хауа Анаға бұрын ... Адам ... жоқ па едің мұны да ... сөзі ... ... Ақын Сара ... ... жер
жарған, өнер сайысын әдейі іздеп келген дүлдүл Біржанға айтқан өзінің өткір
жауабында “Қиссас- үл әнбияны” тілге тиек ... ... да ... ... ... Рабғузи кітабының қазақ арасында ертеден – ақ тарағанын, әбден таныс
екенін көрсетсе керек. Әсіресе көңіл көзі ашық, ... ... ... ... ... басылымдарынан, қызғылықты тұстарын еске сақтап,
әңгімелеп те айтқан. Содан жеке әнгімелері ... ... ... ... ... қосылып, ертегі, аңыздарға айналып кеткен.
Халық көзі, халық даналығы әр ... ... ғана ... ала ... ... бұл дүниенің шындығынан көңілді адастырып, дүниеуи шын
рахат, шын ... ... ... ... ... ... ... қалып қойса, жарқыраған асыл меруерттер тұңғиық түбіне
шөгіп, мың құбылған күйінде көз жауын тартып, халық кәдесіне ... ... ... ... жақын, тәлім-тәрбиелік мәні мол
әңгімелер қазақ ... кең ... ... айтуында пайғамбар,
сахабаларды сөзбен, тапқырлығымен ... ... ... ... ... қарлығаш, адал махаббат, сүйіспеншілік, шыншылдық, қайырымдылық жайлы
өткір, шешен әңгімелер ғана ... ... діни жағы ... ... ... ... ... достығы”, “Лұқпан
хакім”әңгімелеріндегі бірнеше сюжеттер: екі тәтті, екі ащы ет асып ... ... ... үш өсиеті. Әрине, бұл сипатты әңгімелер жалғыз
“Рабғузи қиссаларында” ғана емес, басқа “Қиссас-үл ... ... ... Рабғузиден де бұрын араб, парсы тіліндегі “ Қиссас – үл әнбиялар”
бар. Олар аңыз, әңгіме, ертегілерден, түрлі діни ... ... ... ... ... ... жазылған түркі тіліндегі “ Қиссас-үл әнбия” осы
Рабғузи кітабына, араб-парсы кітаптарына еліктеуден ... ... ... Сонда “Қиссас- үл әнбия” әңгімелері қазақ даласына бір ... ... ... кітаптары арқылы, екінші жақтан- Рабғузи кітабы ... ... ... ... ... ... түркі тіліндегі бірінші, ең ерте
жасалған варианты ... әлгі ... ... ... қазақ
арасына мол тарауына, араб-парсы тілдеріне қарағанда көбірек әсер етті.
Қиссаның қазақ ... көп ... тағы бір ... осы ... жылы көп дана ... ... өн бойында Рабғузидің гуманистік-эстетикалық, идеалық
тұғырнамасы жүйелене көрінеді: ... ... ... мағыналы сұрақ-жауап құрылымымен жазылғандығы; ... ... ... ... ... ... ... үнемі
дәлелденетіні және осы оқиғалардың тәрбиелік-тәлімдік мәнінің үлкендігі;
үшіншіден, Құран Кәрім сүрелеріндегі қысқа сюжеттерді сол ... ... ... түсіндірілуі; төртіншіден, қисса композициясындағы
көркемдік құндылықтарды арттыратын Рабғузидің өз жанынан ... ... ... ... ... автордың эстетикалық таным тереңдіктерін
айқындай түсетіндігі; бесіншіден, ескерткіш тілі лексиканың күрделілігі,
фразеологиялық тіркестердің қазіргі ... ... ... ... ... молдығын анық аңғарамыз.
Қорыта келгенде, Біз Рабғузидің бұл шығармасын танып білу арқылы бүгінгі
қазақ әдебиетінде қисса жанрының ... келу ... ... қазақ
тілінің даму сатыларын тереңірек ұғынатын боламыз. Және де бұл қиссаның аты
айтып тұрғандай тек діни ... ғана ... ... ... ... мәні зор, дүниедәуи әңгімелері мен өлеңдері кейінгі ... ... ... ... ... әдебиетіндегі нәзира дәстүрмен туған
діни, ғашықтық, ... ... жол ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. –Алматы: Мектеп, 1988, -163 б.
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша ... ... Оқу ... ... университеті, 2001, -467 б.
3. Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. ... ... -212 ... ... А. ... Орда ... // Қазақ әдебиеті,
Энциклопедия. 51-54 бб. ... ... даму ... 1989, ... Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, Ғылым,
1973. –167 б.
6. “Оғызнаме”, ... ... ... Дербісәлин Ә.,
Жармұхамедов М., Күмісбаев ө. –Алматы: Ғылым, 1986, -208 б.
7. ... Н. ... ... бастаулары (Көркемдік дәстүр
жалғастығы). – Алматы: Ана тілі, 1998. –256 ... ... Р. ... ... ... –Алматы, 1966, -225 б.
9. Мухаббат-наме. Аударған: Қыраубаева А. ... ... 1985, ... ... М. Асыл ... –Алматы: Жазушы, 1986. –328 б.
11. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1996, ... ... А. ... ... ... Ана ... 1998, -320 б.
13. Ахметов З.А. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Мектеп, 1973. –212 б.
14. Күмісбаев Ө. Терең ... ... ... 1994. –320 б.
15. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы (ежелгі ... ... ... әдебиеті бастаулары). –Астана: Елорда, 2000. –288 б.
16. Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін ... ... ... ... 1976, -197 б.
17. Сейтжанов Қ.Қ. Алтын Орда ... ... ... ... ... және ... әдебиетімен дәстүр сабақтастығы
(“Мұхаббат-нама”, “Хұсрау-Шырын” поэмалары негізінде)// Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... 2003. -117 б.
18. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. -Алматы: Санат, 1997.
-928 б.
19. Қирабаев С. Ұлт ... және ... ... ... ... ... ... әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. (Ғылыми мақалалар
жинағы). Оқу құралы. –Алматы: Қазақ университеті, 1993, -144 ... ... Н.Ә. ... толқынында. –Алматы: Атамұра, 1999. -296 б.
22. Қазақ әдебиеті энциклопедия. -Алматы: Білік баспа үйі, 1999. -450
б.
23. ... А. Ақ жол. ... ... ... ... Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. -Астана: Елорда, 2000.
-398 б.
25. ... Г. ... ... ... ... ... // Ұлағат
. 2003. №3.
26. Сағындықұлы Б.М. Ғалымның ғажап сырлары: “Адам Ата мен Хауа ... ... ... 1997. -315 ... Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. - Алматы: Мектеп, 1988. -287 б.
28. Асқарова Г. ... ... – үл ... ескерткішіндегі “Жүсіп
Сыдық қиссасы”.(Автореферат). – Алматы, 2005. -268 б.
29. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., ... М. ... ... ... ... ... Ана ... 1992. -284 б.
30. Мұқанова Р. Рабғузи. Пайғамбарлар ... Адам ... ... ... // ... №3.
31. Мұқанова Р. Рабғузи хиссасы хақында // ... №8. ... ... Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері, - Алматы:
Жазушы, 1973. -252 б.
33. Сүйішалиев Х. Ежелгі ... ... - ... Ана ... ... ... Ибн ... (Рабғузи) Пайғамбар туралы әңгіме
“Шыншыл Жүсіп” (с.ғ.с.) қиссасы.
35. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: ... ... 1992. -325 ... ... А. ... да ... ... сөздігі. – Алматы: Ғылым,
1974. 284 б.
37. Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі шығыстық қисса-дастандардың ... мен ... ... ... 1997. -217 ... Құрысжанов Ә., Ибатов А., Ежелгі түркі жазба ескерткіштері жайында
// Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары. ... ... ... А. ... ... ... ... Университеті, 1999.
-310 б.
40. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1991.
-328 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне жазба әдебиеті пен қазақ ауыз әдебиетінің өзара байланысы50 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау10 бет
Жүсіп Хас Хабыж Баласағун20 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
Бағзыдан жеткен баба жыр13 бет
Гомер дастанындағы көркемдік ерекшеліктер7 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Жүсіп Баласағүни4 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь