Жүсіп Баласағұн мен Абай шығармаларындағы адамгершілік тақырыбы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Жүсіп Баласағұнның өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.1 Қараханид дәуіріндегі мәдениет пен әдебиеттің өркендеуі ... ... ... ... ... 9
1.2 Жүсіп ақын шығармасының көркемдік құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ...13
1.3 «Құтты білік» дастанындағы кейіпкерлер әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2 Жүсіп Баласағұни мен қазақ ақындарының дәстүр сабақтастығы ... ... ..33
2.1 Жүсіп ақын мен қазақ ақындар поэзиясының көркемдік табиғаты ... .33
2.2 Жүсіп пен Абайдың даналық іздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Мың жылдық, бабалар қолымен жазылған кітапты парақтағанда, беттерінен жалтылдап төгілген ой маржандарын көргенде – халық даналығына таңдану да, табыну да аздық ететіндей. «Құтты білік» дастанындағы ой толғамы да, тілі де ерекше қызықты, тағдыры да өзгеше кітап. Біз үшін туған даласына қайта оралған даналық.
Қазір бүкіл шығыс зерттеуші ғалымдардың назарын күн санап өзіне аудара түскен «Құтадғу білік» 1069-1070 жылдары он сегіз айдын ішінде жазылған. «Құт білімі» 917 жылдан кейін Қазақстан жеріне алыс сапардан қайта оралғандай болып отыр. Яғни қайта оралған мұра. Егер көкірекке, зердемізге үңілсек, бала жастан құлағымызға сіңген, жанымызға ана сүтімен тараған халық дәстүріне, салт-санасына, қағидаға айналған сөздеріне ой жүгіртсек, осынау ұлы жазумен әр уақыт болғандай, әсерге бөленеміз. «Құтты білік»дастанының әр тарауы, әр сөзі – адамгершілік, адалдық, қайырымдылық хақындағы өнегелі ойлары әр көкіректе күмбірлеп тұрғандай.
Поэмадан байқалып тұрғандай Жүсіп Баласағұн өз заманының озық ойлы энциклопедист ғалымы, философ, адам жанын нәзік сезінген ақын. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік»дастаны оқыған сайын қарапайым даналығымен таңдандырып үйіре беретін,халықтың елдігін, түркі мәдениетін, сана-сезім, салт-дәстүріміздің ата-тегін айқын меңзеп дереді.
«Құтты білік» – халықтың құты, ырысы болған ілім. Ұрпақтарға, адамға бақыт берген, құт әкелетін білім. Ғасырлар бойы көзі ашық, көкірегі ояу ұрпаққа адамдық, азаматтық қасиеттерін, әдеп-адалдық дәстүрін сіңірген кітап.
Түркі халықтарынан шыққан әйгілі ақын, түркі тіліндегі классикалық әдебиеттің негізін салушы – Жүсіп Баласағұни. Х-ХІ ғасырларда шығыс елдерінде, атап айтқанда, арабтар мен парсылардың әйгілі ақындарының шығармашылығынан сусындап, өзі де сол дәстүрде шығарма жазуды алдына мақсат етіп қойған ақын. Ақынның жастайынан өнерге, білімге деген құштарлығы сол тұстағы Қарахан мемлекетінің билеушісі Сатуқ Богра ханның сарайында білім алып, қызымет етуге деген қызығушылығын туғызған. ХІ ғасырда Қараханидтер мемлекетінің астанасы Баласағұн (Құз-Орда) шаһары мәдениет, ғылым-білім саласында басқа қалалармен салыстырғанда оқ бойы озық тұрған болатын. Оған дәлел ретінде Махмуд Қашқаридың «Диуани луғат ат-түрк» (1072-1074) сөздігі мен Жамал Қарашидың «Мүлхакат ул Сурах» (1230-1305) т.б. шығармаларын айтсақ та жеткілікті.
Ж.Баласағұни де осы қалада білім алып, өнерпаз әкесінің тәрбиесінде шыңдалады. Өсе келе әке жолымен «Құсайынның дерті» дейтін күй де шығарады. Кейін өзі өмір сүрген өлкедегі түркі халықтарының салт-дәстүр, әдет-ғұрпымен жете танысады. Ол өзінің әйгілі шығармасы «Құдатғу білікті» (Құтты білікті) [1] 1069-1070 жылдардың аралығында жазған.
Ақын бұл шығармасында өзі өмір сүрген ортадағы түркі халықтарының небір көркем сөз үлгілерін, 500-ге тарта мақал-мәтелдерін пайдаланады. Солардың ішінде қазіргі қазақ тілінде қаз-қалпында кездесетіндері де бар. Ақын, сондай-ақ өз тарапынан небір түйінді, тұжырымды, нақылға бергісіз қанатты сөздерді қалыптастырған. Әсіресе, ақынның өз дастанын диолог арқылы төрт кейіпкердің өзара әңгімесіне құруы – бұрын-соңды түркі әдебиетінде болмаған жаңа дәстүрдің бастауы еді.
Ұрпақ тәрбиесіне айрықша мән беру адамгершілікке жетелейді. Кең байтақ өлкемізде буыннан-буынға жалғасып, ұяттылық, әдептілік, имандылық, көрегенділік, мейірімділік, шарапаттылық ізетпен ілтипат танытып отыру – әдеп нормалары, ұлттық тәлімнің ең көкейтестісі. Міне, сол қымбат қасиеттердің бәрі от басы, ошақ қасында басталады. «Ел боламын десең бесігіңді түзе» деген қазақ атамыз. Жастарға рухани тәрбие беру құндылықтары – ар ұят, адамгершілік, адамдық қасиеттерді ардақтау және сақтау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Баласағұн Ж. Құтты білік / Көне түркі тілінен аударған және алғысөзі мен түсініктерін жазған А.Егеубаев. –Алматы: Жазушы, 1986. –616 б.
2 Сүйіншіәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. –Алматы: Жазушы, 1967. –384 б.
3 Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары. (Көркемдік дәстүр жалғастығы). –Алматы: Ана тілі, 1998. –256 б.
4 Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. – Астана: Елорда, 2000. – 288 б.
5 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. –Аламты: Рауан, 1997. –213 б.
6 Егеубай А. Құлабыз. –Алматы: Жазушы, 2001. –216 б.
7 Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы: Қазақ университеті. – 400 б.
8 Мұхамедханов Қ. Абай мұрагерлері. –Алматы: Атамұра, 1995. – 208 б.
9 Құрышжанов Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері. – Алматы: Қайнар, 2001. – 472 б.
10 Сағындықұлы Б. «Ақиқат сыйы» және оның тілі. –Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 203 б.
11 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Атамұра, 2005. –336 б.
12 Валитова А. О некоторых терминах «Кутадгу билиг» // Краткие сообщения института народов Азии. Литератураведение, фольклористика и изучение памятников. –Москва: Изд-во восточн. лит., 1963. – С. 111-123.
13 Ел қазынасы – ескі сөз (В.В.Радлов жинаған қазақ фольклорының үлгілері). –Алматы: Ғылым, 1994. –616 б.
14 Баласагунский Юсуф. Благодатное знание: Пер. На рус. яз. С.Н.Иванова. –Москва: Наука, 1983. –558 с.
15 Бертельс Е.Э. Кутадгу билиг и его значение // Шарк хакикати. – Ташкент. 1984. №1-2 (4-5). –С. 14-15.
16 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1-кітап /Құраст: Т.Кәкішұлы, т.б., –Алматы: Қазақ университеті. – 467 б.
17 Келімбетов Н. Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы. –Алматы: Ғылым,1998. – 216 б.
18 Егеубаев А. Кісілік кітабы. –Алматы: Ана тілі, 1998. – 320 б.
19 Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры мен стилі. –Алматы: Ғылым, 1983. – 182 б.
20 Егеубаев А. Алғы сөз //Баласағұн Ж. Құтты білік. – Алматы: Жазушы, 1986. – Б. 3-12.
21 ХІХ ғасыр әдебиеті. (Құр. Х.Сүйіншәлиев). – Алматы: Ана тілі, 1992. – 224 б.
22 Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993. – 248 б.
23 Қосымова Г. Баласағұн шешендігі // Түркітану мәселелері: бүгіні мен болашағы: Конференция материалдарының жинағы. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты: – Алматы, 2001. – Б.134-140.
24 Айтматов Ш. Рухий доолөттун башаты // Кыргызстан маданияты. 1986. - №6, 7 февраль.
25 Өмірәлиев Қ. Абай афоризмі. – Алматы: Қазақстан, 1993. –128 б.
26 Дербісәлин Ә. дәстүр және жалғастық. –Алматы: Ғылым, 1977. –181 б.
27 Бөлтірік Әлменұлы. Шешендік сөздер. –Алматы: Ғылым, 1993. –181 б.
28 Жармұқамедұлы М. Көненің көзі. –Алматы: Санат, 1996. – 144 б.
29 Дәуітұлы С. «Диуани хикмет» хақында. –Алматы: қазақстан, 1998. – 168 б.
30 Жандарбек Ж. Йасауи жолы және қазақ қоғамы. – Алматы: Ел-шежіре, 2006. – 256 б.
31 Әдебиеттану терминдер сөздігі. /Құраст.: З.Ахметов, Т.Шаңбай/ - Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 б.
32 Қазақ халық әдебиеті. –Алматы: Жазушы, 1986. –5 Т. Батырлар жыры. 1989. –384 б.
33 Әбдікәрімұлы Б., Сарбасова Қ. Ж.Баласағұни педагогикасы. Оқу құралы. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2008. – 124 б.
34 Қыраубаева А. Ғасырлар мұрасы. –Алматы: Ғылым, 1988. – 210 б.
35 ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. – Алматы: Білім, 1994. – 352 б.
36 Бес ғасыр жырлайды: ХV ғасырдан ХХ ғасырдың бас кезіне дейінгі қазақ ақын-жырауларыныњ шығармалары /Құраст: Мағауин М., Байділдаев М. Екі томдық. Т.2. –Алматы: Жазушы, 1989. –384 б.
37 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
38 Әлем: Альманах: Өлеңдер, очерктер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 496 б.
39 Абай. Өлеңдер. – Алматы: Мөр, 1994. – 415 б.
40 Күлеев Б. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Ғылым, 2000. – 284 б.
41 Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 278 б.
42 Көпеев М.Ж. Өлеңдер, рауаяттар, дастандар. –Алматы: Ғылым, 1995. – 181 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе................................................................................................................6
1 Жүсіп Баласағұнның өмірі мен шығармашылығы.....................................9
1.1 Қараханид дәуіріндегі мәдениет пен әдебиеттің өркендеуі....................9
1.2 Жүсіп ақын ... ... ... ... кейіпкерлер әлемі....................................17
2 Жүсіп Баласағұни мен қазақ ақындарының дәстүр сабақтастығы..........33
2.1 Жүсіп ақын мен қазақ ақындар поэзиясының көркемдік табиғаты.....33
2.2 ... пен ... ... ... ... тізімі..................................................................61
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Мың жылдық, бабалар қолымен жазылған кітапты парақтағанда, беттерінен жалтылдап төгілген ой маржандарын ... - ... ... таңдану да, табыну да аздық ететіндей. дастанындағы ой толғамы да, тілі де ерекше қызықты, тағдыры да өзгеше кітап. Біз үшін ... ... ... оралған даналық.
Қазір бүкіл шығыс зерттеуші ғалымдардың назарын күн ... ... ... ... ... ... он сегіз айдын ішінде жазылған. 917 жылдан кейін Қазақстан жеріне алыс сапардан қайта оралғандай болып отыр. Яғни қайта ... ... Егер ... ... ... бала ... ... сіңген, жанымызға ана сүтімен тараған халық дәстүріне, салт-санасына, қағидаға айналған сөздеріне ой ... ... ұлы ... әр уақыт болғандай, әсерге бөленеміз. дастанының әр тарауы, әр сөзі - адамгершілік, адалдық, қайырымдылық хақындағы ... ... әр ... ... ... ... ... тұрғандай Жүсіп Баласағұн өз заманының озық ойлы энциклопедист ғалымы, философ, адам жанын нәзік сезінген ақын. Жүсіп Баласағұнның дастаны оқыған ... ... ... ... ... ... елдігін, түркі мәдениетін, сана-сезім, салт-дәстүріміздің ата-тегін айқын меңзеп дереді.
- халықтың құты, ырысы болған ілім. Ұрпақтарға, ... ... ... құт әкелетін білім. Ғасырлар бойы көзі ашық, ... ояу ... ... ... ... әдеп-адалдық дәстүрін сіңірген кітап.
Түркі халықтарынан шыққан әйгілі ақын, түркі тіліндегі классикалық әдебиеттің негізін ... - ... ... Х-ХІ ... ... ... атап ... арабтар мен парсылардың әйгілі ақындарының шығармашылығынан сусындап, өзі де сол ... ... ... алдына мақсат етіп қойған ақын. Ақынның жастайынан өнерге, білімге деген құштарлығы сол тұстағы Қарахан мемлекетінің билеушісі ... ... ... ... ... алып, қызымет етуге деген қызығушылығын туғызған. ХІ ғасырда Қараханидтер мемлекетінің астанасы Баласағұн (Құз-Орда) ... ... ... ... ... ... салыстырғанда оқ бойы озық тұрған болатын. Оған дәлел ретінде Махмуд Қашқаридың (1072-1074) сөздігі мен ... ... ... т.б. ... ... та ... де осы қалада білім алып, өнерпаз әкесінің тәрбиесінде ... Өсе келе әке ... ... күй де ... ... өзі өмір ... ... түркі халықтарының салт-дәстүр, әдет-ғұрпымен жете танысады. Ол өзінің ... ... ... ... [1] 1069-1070 жылдардың аралығында жазған.
Ақын бұл шығармасында өзі өмір ... ... ... ... небір көркем сөз үлгілерін, 500-ге тарта мақал-мәтелдерін пайдаланады. Солардың ішінде қазіргі қазақ тілінде қаз-қалпында кездесетіндері де бар. ... ... өз ... ... ... ... нақылға бергісіз қанатты сөздерді қалыптастырған. Әсіресе, ақынның өз дастанын диолог арқылы төрт кейіпкердің өзара әңгімесіне құруы - бұрын-соңды ... ... ... жаңа дәстүрдің бастауы еді.
Ұрпақ тәрбиесіне айрықша мән беру адамгершілікке жетелейді. Кең байтақ ... ... ... ... ... имандылық, көрегенділік, мейірімділік, шарапаттылық ізетпен ілтипат танытып отыру - әдеп нормалары, ұлттық тәлімнің ең көкейтестісі. Міне, сол қымбат ... бәрі от ... ошақ ... басталады. деген қазақ атамыз. Жастарға рухани тәрбие беру құндылықтары - ар ұят, адамгершілік, адамдық қасиеттерді ... және ... ... ... ... балалық және жастық шағындағы көргендері мен алған әсеріне тікелей байланысты. Жастар адамның рухын шыңдап, жігер беретін ортада ақыл-ойы ұшқыр, ... боп ... ... - ... негізі, әрі адамгершілік қасиеттерінің жиынтығы. Міне осыларды негізге ала ... ... ... дастаны осы жайлы жазылған.
Құт пен ізгілік - егіз ... Құт пен ... бір ... ... ... ... күйі ... адамына қарай қалыптасқан салыстырмалы, шартты түсінік. Көрген көз, ... ... ... ... ... ... жазық жоқ. Адамдық қасиет пен тірліктің шыңына шығып, басындағы бағын мәңгілік еткен адам аз. Содан да құт пен бақ ... ... орын ... ... іздеп, шарқ ұрып кезбе атанған. Ал ізгілік-мәңгілік кепілі.
Жүсіп Баласағұн таныған кісіге түпкі ой-арманы ізгілік екенін байқатады. Ізгілікті дәріптеу арқылы екі ақын ... ... ... Ізгілікті дәріптеп, марапаттауға екі ақын өзіндік таным, қабылдауларын қолданған. дастанының мазмұны соншалық бай әрі ... ... ... ... әлемді мүсіндеуге әр қырынан келеді. Сөйтсе де әртүрлі тақырыптар бір ғана ... ... мен ... ... ... ... аты болса, сол құтпен бақытты табатын білік - ізгілік. Әр түрлі ... ... мен ... ... ... кететін түрлі таным тарауларын таратып бақсақ,тағы да сол ... ... тани ... ... зерттелу деңгейі. Соңғы жылдары дастаны жөнінде ... [2], ... [3; 4], ... [5], А.Егеубайдың [6], Ә.Қоңыратбаевтың [7], Қ.Мұхаметханоатың [8], тілші ғалымдар Ә.Құрышжанұлының [9], Б.Сағындықұлының [10], жекелеген мақалалары мен ғылыми-зерттеу ... ... ... ... қарамастан, дастандағы көркем бейнелердің жасалу ерекшелігі, тарихи кезең оқиғаларымен өзара байланысы әдебиеттанушы ғалымдардың ... ... ... ... ... жоқ. Сол себепті де, дастанындағы образдардың ішкі және сыртқы жан дүниесіне үңілу, ... ... ... ... әсер-ықпалын саралау - диплом жұмысымыздың негізгі мақсаты болмақ.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Ж.Баласағұнидың дастаны араға ... ... да ... мәнін жоймайтын асыл жауһарлапрдың бірі. Демек, жаңа ғасырда, жаңа ұрпақ көсімен осынау шығармаға тағы бір рет тереңірек үңіліп, ... күн ... ... ... тұрғысынан баға беру біздің негізгі міндетіміз.
Ж.Баласағұнидың даналыққа толы ғибратты ойлары қазақтың жазба әдебиетінде де дәстүрлі жалғасын ... ... ... ұғымы - бір ұрпақтан келесі ұрпаққа ұдайы ауысып отыратын, тарихи тұрғыдан ... ... мен ... ... ... ... ... жалғастық тапқан көркемдік дәстүрдің кейінгі қазақ позиясында ... ... ... ... Олай ... бұл ... де ... ашу дипломдық жұмыстың міндетіне кіреді.
Зерттеудің нысаны: қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... ... өзіндік жол тауып қалыптасуы мен дамуы.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Әдебиеттану ғылымының хронологиялық ... және ... ... және ... ... ... маңыздылығы.
- жоғары және арнайы орта педагогикалық оқу орындары мен жалпы бiлiм беретiн мектептердiң оқу-тәрбие процесінде, мұғалiмдердiң бiлiктiлiгiн арттыру ... ... ... оқу ... ... ... ... қолдануға болады.
Дипломдық жұмыс құрылымы кіріспеден және екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениет пен әдебиеттің өркендеуі
Жүсіп Баласағұнның өмірі туралы мәлімет мүлдем аз сақталған. дастанының авторы жөнінде бірен-саран ... осы ... бірі қара ... екіншісі өлеңмен жазылған алғы сөздерінде бар. Бірақ, бұл алғы сөздерді Жүсіптің өзі емес, ... ... ... бірі жазған болса керек.
Жүсіп Баласағұн өз өмірі мен ақындық қызметі жайындағы кейбір деректерді дастанының соңғы үш ... ... ... ... қана ... етеді. Міне, ақынның осы өзі жазған мәліметтерге қарағанда, Жүсіп Баласағұн орта ғасырда Қарахан әулеті билік жүргізген ... бір ... ... Баласағұн шаһарында туылған. Ол қала Жетісу өңірінде, Шу өзенінің бойында болған.
Сол кездегі түркі тілдес тайпалардың мәдени өмірінде Қашқар қаласы да зор роль ... ... ... ... ... бастап, Қашқарда аяқтауы кездейсоқ жайт емес. Бұл дастанға қарасөзбен жазылған кіріспеде ақын: дейді.
Жүсіп ... ... аты ... ... ХІ ... ... ... бастап, сол ғасырдың 70 жылдарына дейін өмір сүрген адам.
Жүсіп, қазіргі Қырғызстан жеріндегі Тоқмаққа жақын Шу бойына орналасқан ескі ... бірі - ... ... ... ... ... деп ... кеткен. Жүсіптің әкесі де өнер иесі, күйші-музыкант екен. Ол да ... ... ... ... ... аты Табғаш Бұғра Қарахан Әбу-Әлі Хасан) қызмет еткен. Ел аузының айтуынша, деген күй шығарған белгілі қобызшы болыпты. Жүсіп осы ... ... ... ... алып ... ... ... көзге түсіп, сарай қожаларының көңілін аударған.
Боғрахан Жүсіптен зор ... боп, оны ... ... ... ... ... ... ордаларында болып, көп тілдерді үйреніп, тез жетілген. Әділет жолын іздеп, ... ... жас ... пен ... ... жете ... Жүсіп өз кезінің білімді адамы саналған. Ол жасынан оқып, түркі тілдеріне қоса парсы, араб, қытай, тілдерін жақсы білген. Сол кез ... ... ... геометриясынан, тағы басқа ғылымдарынан мағлұмат алған.
Білім мен өнер жолын қуған Жүсіптің дүние, дәулетпен ісі болмай, парасатты өмір ... ... ... саналы өмірін ізденумен өткізіп, тез қартайғанына налиды. Елу жасқа келгесін-ақ шашы ағарып, ... ... ... өзі ... . Осы ... ... қарағанда, Жүсіп өз дастанын елу жасқа келген шақта жазған. Ал жазу, ... ... отыз жыл бойы ... Бірақ ол дастанын 18 айда жазып шықтым деп ... Осы ... ... ... ... ... ақын атақты дастанын аяқтағанда шамамен 54 жаста болған, демек 1015-1016 жылдары туған деген болжам айтады. Бұл пікірді тағы да ... ... ... ... ... Хас Қажыб дастанды жазуды елу жасында бастаған, сонда 1018 жылы туған болып шығада деп ... ... ... ақын 1068 жылы ... аттанды, шығармасын сонда жазды деген де болжам айтады. Дастанның кіріспесінде: ,- деген дерек бар (24, 25, ... ... ... көпшілігі Жүсіп шығармасының Баласағұнда басталып жазылып, Қашқарда аяқталғанын қолдайды.Хижраның 462 жылы немесе 1069 жылы аяқтаған. Жүсіп Хас ... бұл ... жасы егде ... ... ... жазғаны белгілі. Ақын өзі туралы айта келіп: , - дейді.
Жүсіптің бізге тек осы дастаны ғана жеткен. Өзге ... ... жоқ. ... ... өзі ... туындылары тек бір осы дастан ғана болмас. Дастан жазғанға дейін ... ... ... ... ... ... ... керісінше, талай тамаша әдеби шығармалар дүниеге келсе де бізге жетпей тарихтың қалың қыртысында көміліп, жойылып кеткен сияқты. ... Хас ... ... ... ... ... дейін сақталып жеткен үш нұсқасы бар:
Біріншісі, Вена нұсқасы, оны Герат нұсқасы деп те ... Бұл ... ... ... ... ... ... тұр. Сол үшін оны Вена нұсқасы дейді. Ал, дәл осы қолжазбаны Герат нұсқасы деуінің себебі, бұл ... 1439 жылы ... ... ... ... Оны ... әрпімен көшірген адамның есімі - Хасан Қара Сейіл.
Дастанның осы Вена (Герат) ... ... өту ... бізге жеткен. Бұл қолжазба әлдекімдер арқылы Гераттан Түркияға жеткізілген. Мұны 1447 жылы біреу сатып алып, Стамбулға әкетеді. ... үш жүз ... ... ... соң, 1796 жылы ... белгілі ғалымы Иосиф фон Хаммер-Пургшталь Стамбулда дипломатиялық жұмыста жүрген кезінде біреуден осы қолжазбаны сатып алып, оны Венадағы корольдік кітапханаға ... ... ... ... негізінде тұңғыш рет баспасөз бетінде хабар беріп, оның нұсқасының бір бөлігін 1823 жылы журналында бастырып шығарған ғалым, ... - ... ... ...
Бұл істі кейінірек Венгер ғалымы Герман Вамбери қолға ... Ол ... ... ... ... ... ... аударды, оған түсінік беретіндей сөздік жасады. Соның бәрін қосып, 1870 жылы жеке ... етіп ... ... Каир нұсқасы. Бұл қолжазба араб әрпімен көшірілген. Оны Каирдағы бір ... ... ... қолжазбалар қорынан 1896 жылы неміс ғалымы Б.Мориц ... ... орыс ... ... ... ... ... Азия музейі үшін Каир нұсқасының бір данасын ... ... ... бұл ... ... ... ... Ресей Ғылым Академиясы Шығыстану институтының Ленинград бөлімшесінде сақтаулы тұр.
Үшіншісі, Наманған ... Оны 1913 жылы ... ... Наманган шаһарынан тапқан еді. дастанының араб әрпімен көшірілген, ең толық саналатын осы нұсқасы Өзбекстан Ғылым Академиясының Әбу Райхан әл-Бируни ... ... ... ... келеді [11. 158].
Өзбек ғалымы Каюм Каримов Наманган нұсқасы бойынша ұзақ жылдар бойы зерттеу жұмыстарын жүргізді. Сөйтіп, 1971 жылы ... ... ... әрпі негізінде транскрипция жасап, оны ғылыми сипаттамасымен бірге жеке кітап етіп басып шығарды. Ал, А.Валитова болса, [12, 7] - деп, ... ... ... ... ... ілтипатпен атап өтеді.
Ғылымда бізге белгілі болған үш қолжазбаның әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері, яғни әрбір қолжазбаның өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Сондықтан ... үш ... да ... салыстыра зерттеп, ғылымға негізделген толық текстін жасап шығу үшін көп ... ... ... де, ... бәрі әлі ... ... жұмыстардың бастамасы ғана еді. кең көлемде зерттеу, оны басқа тілдерге аудару саласында ... ... ... адам ... ... ... ... бұл шығарманы зерттеу, аудару, баспаға әзірлеу істерімен жиырма жыл бойы (1890-1910) айналысты [13].
Дастанның бірнеше тарауын неміс тіліне ... ... ... ... бастады. Алайда осы кезде [15, 88], - дейді зерттеуші.
дастанын зерттеп, ... ... ... жүрген А.А.Валитова [12, 58], - дейді.
Жүсіптің ... ... ... ... сақ, ... ... ... ақылды сияқты теңеулер қолданады. Басқа да қанатты тіркестер, ойлы тұжырымдар көп.
А.Н.Самойлович 1918 жылы ... ... [1, ... ... ... ... ... үстінде жалаңдар сол арамдар [1, 127].
Бас көтерсе жаман: жақсы қорланар,
Бас көтерсе жақсы: жаман жорғалар! [1, 127].
Бектері ессіз болмайынша, ... ... көзі ... ... [1, 27] -
деген сияқты тілге де, санаға да жеңіл қонар, дарынды қанатты ақыл-кеңестер көп-ақ. Ел ... ... ... күйреп, ақыл-естің қадірі кетуін де осы ел басқару, адамшылық идеяларына тірейді. , - дейді ақын. Ақ сөз, ащы сөз. ... ... ... де бір, бек те бір. ... ... - майдай ерір көк темір [1, 64] -
деп ескертеді.
Әділет жалпы әділеттілік, шындық ... ... ... ... ... ... ұстамдылық сияқты қасиеттермен астаса суреттелген. Ай сияқты бірде толып, бір солып тұратындықтан атымды ... ... ... ... ... құт қаншама жақсы болғанымен баянсыз екенін, өткінші қызыққа малданбау ... ... [1, 111] ... ... ... ұзақ іздеп баянды етудің жолдарын да әңгіме етеді:
Іздеген жан, ... ... ... ... таза, тілі майда, жігерлі.
Аяса өзін, мекерлікті білмесе,
Жауыз істің манынан да жүрмесе [1,112].
Құрмет қылса үлкендерге ... ... ... ... сөзімен.
Кісілерді кішіктікпен тыңдаса,
Кіші сөзін аяқ асты қылмаса.
Тектен текке шарапқа аран ... ... ... ... ... мен ... бос ... сақтаса,
Құлық-қылқын оңдап, жөнсіз лақпаса.
Міне, осылар баянсыз құт кісені,
Кісендесе, қашпайды өзі-ақ түседі [1,112].
Құтты ғұмырдың шын мәні ... ... ... осы ... ... ... бол, тура жүріп жұмыс қыл,
Туралықтың өзегінде - ырыс, құт.
Жақсылық ет, ... ... ... ... келер, іздеп кезбейсің [1,160].
Жаманнан без, қор қылады басыңды,
Ол у жылан, умен булар асыңды [1,401].
Өсекшіні жолатпа үйге, дарытпа,
Естігенін түгел жаяр ... [1,160], ... ұлы ... ... етеді. Осы өсиеттегі: қорлық, шарап уын тигізер - ... ... ... кигізер!
Ішімдіктен мал-дәулетің шашылар,
Зинақордың ар-ұяты ашылар [1,163].
Шарап ішпе, арамнан бой тасала.
Пасық болма, зинақорлық - ... [1,163] - ... ... да ... ... өмір шындығынан қалдырған өнеге. Дәулет, құт та шығарманың күллі желісінен түрлі аспектіде ... ... ... ... ... ... осындай, қаламасаң анадай бол дейтіндей ой қалдырады.
Күнтуды елікке (Әділетке) бүкіл өмірдің мәнін елді қалай басқару ... ... ... ... ... ... басы, қызметші қандай болу керектігін, малшы, жалшы, ақындармен, ғалым, оташылармен т.б. қалай қатынасып, қандай әйелге үйлену ... ... ақыл ... ... ... ... мінездеме беріп, әрқайсысының ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Жай сипаттау емес ойын үнемі материалдық-тұрмыстық негізден өрбітеді. Малшының мінез-әрекеті, құлқы, пайда-зияны. Қарапайым кедейлердің ... ... ... ... ... баға да ... ... тұрмыстық ерекшеліктен туып жатқан негіз бар. Дастандағы ой-толғамы алуан тарау, бүкіл туынды тынысын алып ... ірге ... да осы - ... ... ... ... орталық желіге айналдырған. Өгдүлміш қанша әлуетті, қанша қаһарлы, әмірлі болғанымен Күнтуды ханның өзін ақыл-айламен ... ... ... жүргізеді. Күнтуды қанша қиқарланған сәттерде Өгдүлміш ығына жығылғандай ... ... өз ... ... ... ... өмірдің өтпелі қызығы мен дырдуынан баз кешкен ... ... та өз ... өзінің ұстанған жолынан әсте айнымайды. Байлық та, бақ та оған жат. ... - ... ... ... ... ... ... зор азабы,
Терең шұңқыр, ләззәтшілдің табары.
Ащы, тәтті ас - ләззәт тілді үйірер, ... ... ... сені ... тойса екі-ақ күнге жетеді,
Кисең бір тон екі жылға кетеді.
Екеуі үшін ... өзім құл ... ... ... ... ма, бұл қылық!? [1, 443].
Кімнің таза болса ауызы, тамағы,
Күнәдан пәк ... таза ... ары! [1, 489] - ... ... ... адам ... ұлықты да кішікті де адалдық, адамшылық жолына шақырады. Бірнеше беттерге созылған өмірдегі адалдық, қанағатшылдық идеялары қазіргі қай халықтан да ... сана ... ... ... аян ... қасиеттерімен арналас, үндес.
Жүсіп Баласағұн аталған мәңгілік қасиеттердің ешқайсысын да артықша бағалап, солай қарай ауытқымайды. ... құт, ... һәм ақыл ... да өз қадір-қасиеттерімен бірегей үйлесімділікте көрінеді. Бір-бірінен алшақтау, түбегейлі қайшы келу жоқ. ... ... ... ... тек ... әрбірінің қасиетін тең түсініңдер дегені шығар.
[20, 89].
Негізінен 85 тараудан құралған, көлемі орасан зор дастан ... ... аса баяу ... ... ... әртүрі көркемдік өрнекпен болса да қайталануының әсерінен философиялық толғамдардың берік жүйесіз жиынтығы сияқты ... ... ... ... ... үндесіп отыратын композициялық желісі берік дастан. Адамның бақытты ... ... ... ... ... ... ақын ... біледі. Ал, қоғамды, елді түзеу ақыл, білімнің ғана ісі екенін де түсінеді. ... ... ... ... ... мен тіл ... адам ... қадір-қасиеті біліммен, ақылмен екендігін айтудан бастауы тегін емес. Бір қызығы бүкіл шығарма арқауы төрт кейіпкер арқылы ... ... ... ... ... ... ... мынадай пікір айтады:
"Жүсіптің жырлайтын образдарына келер болсақ, Айтолды, ... ... ... ... адам ... реалистік сипаты аздау көрінеді. Ақын өмірде болған адамдарды емес, болуға тиіс адамдар типін ... ... ... да ... ... ... Образдары сараланбаған, оқиға ғибрат сөздерді жай ғана баяндау үлгісінде өрбіп отырады" [21, 74]. Шынтуайтына ... ... ... романтикалық образдардың сипатына ие екендігі анық. Дегенмен, ақын өз кейіпкерлерін тура мінездеу арқылы емес, көбінесе, оларды ... ... ... ... ... екендігін ашып көрсетеді.
[1, 64], [1, 78].
надандық тек білместік қана ... ... ... ең бір ... ... қасиеттердің үлкені. Қісі қадірін білмеу, үлкенге үлкен, кішіні кіші деп құрметтемеу, қанағатсыздық, нәпсі құмарлық ... ... - ... де ... Адам ... ... екенсің, адам болып өту міндетің. Зұлымдық, қызғаншақтық та бір тілсіз өрт төңірегін түгел жалмап, ақыры өзін өзі жұтады. Жақсы күніне бір ... ... ... ... ... жаман күнде бір мұн қауып, біртіндеп сөне бермек. Дүние қуып, тірлігіңді текке өткізбе дейді ақын.
Кітаптың ... ... ... ... осы ... ... адамгершілік мұраттар жеке адамдар, ел басы, бектерден бастап қарапайым ... ... ... ... ... жөніндегі мінездеме берілгенде әр салада басты қадір-қасиет ... ... ... өз ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік тұрғыдан терең түсінген ғұлама-ақынның дастанында көтерген ең басты мәселелердің бірі - ел ... ... ... ... ... басқару керек? Ел басқаратын адамда қандай қасиеттері болуы ... ... ... осы ... өз ... оқыған, көзі ашық, ойшыл азаматы ретінде жауап ... ... ... әулеті үстемдік жүргізген орта ғасырдағы аса маңызды қоғамдық-саяси мәселелерге арналған. Жүсіп Баласағұн мемлекет пен патша, әкімдер мен қарапайым ... ... ... қызметкерлері, олардың құқығы мен міндеттері, әкімдер мен қалың бұқара арасындағы қарым-қатынас туралы оқырманға ой салады.
[22, ... ... О, ... ...
Әміршінің тірегі уәзір болады.
Әміршінің ауыр жүгін уәзір көтереді,
Елдің іргесін уәзір бекітеді.
Бектен кейінгі елдің иесі сол,
Әміршіге оның еңбегі мен ... ... [1, ... ел ... ... ... ... дейінгі барлық хан сарайы қызметкерлерінің түр-сипаты, мінез-құлқы, ақыл-парасаты, міндеттері, жауапкершілігі қандай болу керектігін жеке-жеке баяндап шығады.
Автор әңгімені әмірші-патшаның өзінен ... ... ... адам - ақыл ... ұшан-теңіз, ниеті түзу, сөзі шырын, өнер мен білімге жетік, қолы ашық, пейілі кең, кек ... ... ... ... мен ... құралақан жандар әділ билік жүргізе алмайтынын айтады.
Жүсіп Баласағұн ел басқарған әкімдерді сол кезде хан сарайында кең ... ... ... сақтандырады:
Халыққа жақ, көңілі - тоқ, көзі тоқ,
Ойы - терең, тілі - ... сөзі - ... бегі ... сұм болса,
Халқы сорлап, күн көре алмас құл да онша.
Зұлым күшпен бек ... ... ... - ... ... ... ... дана келсе ұзақ билегің,
Заңды ұстап, бұрсын елге ... ішсе - малы ... ... ... бектің - тозар елі құсады! [1, 231].
Жүсіп Баласағұн уәзір мен ләшкербасының міндеттері, ел ... ... ... рөлі мен ... орны ... айта ... ... мен ләшкербасын бір аттың басына салынған жалғыз шылбырдың екі жақ ... ... ... бірі - елді ... ... екіншісі - қылышпен жөнсіздерді жөнге салады:
Бірі - уәзір, екіншісі - ... - ... ал ... - ... ... - ел ... ал ... екі жағы бар,
Екеуін тең ұстаса, оны ешкім үзе ... ... мен ... ... адамдар болу керектігін сипаттап береді. Сондай-ақ ақын: есік ағасы (патша сарайында болатын түрлі ресми салатанаттарды басқарушы адам), йалауач (елші), ... ... ... ... ... жұлдызшы (астролог-астроном), ағычы (қазына ісін басқарушы), ханса (аспаз), ізічі баши ... ... тағы ... қажетті игі қасиеттерді егжей-тегжейлі сипаттап жазады. Мәселен, ақын елші болатын адамдарға өте жоғары ... ... ... ... елдің сарасы,
Артық біткен білім, ақыл-санасы.
Құдайдың ең асыл құлы - елшілер,
Ізгілерде ақылды, ұлы - ... ізгі істі ... ... ... жауыздықты сындырар.
Жасқау керек қиялымен жасынды,
Тілге шешен, болу керек ақылды.
Зерек біліп, сөздің тысын, ішін де, ... ... ... ... ісін ... ... сайрап кетсе сан тілді,
Жазбаларды, білсе әріпті сан түрлі.
Елші ... төрт ... тең ... ... - кісі, сыртта бүтін ел болсын! [1, ... ... ... елші ... адамға осындай жан-жақты әрі жоғары талаптар қояды. Ақын ... ... ... ... ... өз ... ... қиялынан туған ел билеуші әділ әкімдерді армандайды. Солардың көркем ... ... ... ақын ... және қоятын талаптарын ашып айтқан. Дастанда ақын ел ... ... ... ... сөздер айтады: [28, 42].
Ақылды адамдарға жат мінез-құлықтарды атап көрсетті, оны санаулы жағынан да Жүсіп дастаны заманындағы ... ел басы ... ғана ... ... ... ... ақын ұрпақтарына да үлгі болған деуге болады. ... ... ... ... ... өтірікшілік жалғандықты, қызғаншақтық пен пейілсіздікті, арамдық пен мейірімсіздіктерді қояды. Ел үшін еңбек етер, ақыл иесі ер азамат бұл ... ... ... таза ... екен ... ... ...
Аллегорияның, эпитеттің, кейіптеулердің тарихилығы, олардың өрбу заңдылығы тұрғысында ... ұлан ... ... ... ... тілдің жақсылығы мен жамандығы, білімнің пайда, зияны айтылатын ... ... ... ... де ... ... ... қазір де әдебиетімізде, философияда, көркем шығармалар мен ғылыми зерттеу еңбектерінде еркін кездеседі.
Ойшылдықтың да, ұшқырлықтың да ... ... ой - ... сөз. ... ... сөз. Ақыл - кісі - ... Айтпағы: ұшан теңіз. Тәлім-танымы - мәңгілік. Осындай сипаттарына орай дидактикалық емес, даналық поэзия десе де болғандай.
2832.Бекке бар ... ... ... ісін ... кім күзетер?!
Жоғарыдағы бәйіттен де осы сипатты анық байқаймыз. Автологиялық белгілерге мысалды мүлде көп келтіруге болады. Соның бәрін де көне ... ... ... мағыналық, әсерлі қуат-күшін, шынайы-шырайын толық пайдаланады. Көпсөзділік, не қарабайырлық салқыны мүлде жоқ. Ақындық ойлау, ақындық сезім-түйсік кез-келген қарапайым ... ішкі ... ... ... құлпырта түседі. Әуелі дастанның идеялық-көркемдік, поэтикалық құдіретінің өзі осындай өмірлік жан-дүние поэзиясының нұрлы ... ...
[29, 73].
- ... ... ... рухының күш-қуатынан дүниеге келген сөз. Ел-жұрттың жан-дүниесінің, сана-түйсігінің ... ... да ... ... сұлу, шынайы көркем. Автор сөз көркемдеп, оны саптауға айналсоқтамай, халыққа халықтың өз ... ... ... ... ... ұғыныңқы.
[30, 81].
Көне түркі поэзиясының түркі тілдес халықтар, оның ішінде қазақ поэзиясының да ... ... ... осы ... ... ... көп жағдайда нақтылық сымбаты басым поэзия екендігі. Ал араб-парсы мәдениетінен ... ... ... ... даму ... жаңалықтар.
дастанындағы араб-парсы әсері туралы бірқатар ойлар, байқаулар жазылғанмен, Жүсіп Баласағұнның үлкен дастаны тіл ... ... ... бітіміне дейін біртекті түркі поэзиясының төл басы екендігі, қоспасыз таза құбылысы екендгі даусыз. Ұтымды, ұшқырлық, орамдылық дегенде, бір поэзия ... ... ... ... ... өзгешелікті айтып отырамыз. Бір жағынан дастанның дидактикалық-философиялық табиғаты да осы сипатқа өте жақын. Түркі поэзиясы, қазақ ... ... ... ... ... ... ... бейнелі нақты суретті поэзия. Өмірдің ішкі поэтикасынан туған поэзия.
Көне түрк ... ... сән ... біл ... йағытқа темүр қалған ет..
Мағынасы:
Жауыңды сынама (мін таппа),
Сен оны ұлы, биік деп ... ... ... ... ет. ... түрк ... ташыңны адамың білір,
Бұл ін таш біліклі кіші нең алыр
Мағынасы:
Іші-тысыңды досың білер,
Бұл іш-тысыңды білген кісі нәрсеңді (дүниеңді) ... ... ... ... даналық. Дастанда бұл бағыт басым түсіп отырады.
Сонымен бірге дастанның көркемдік әдіс-тәсілдері алуан түрлі, сан қырлы. Поэтикалық троптың ... ... ... орай ... ... поэзия туындысы десе қателеспейміз. Мәтінде теңеу, эпитет, аллегория, метафоралардың небір ... ... ... ... ... ... ... ірі кескіндеу халық әдебиетіне, фольклорға өте тән қасиет.
249.Есизлик от ол от күйүргән болур,
Йалында кечік йоқ отүлгән болур.
Аудармасы:
Жамандық от, ол от ... ... туна ... үнүн ... ... - тәс ушар ... ... тырна көкте үкі саңқылдап,
Түйелердей тізіліп қанат қағып ұшар.
41.Ай дүнийа йаман улуғлуққа көрк,
Ай мүлкәтқа нұр ай йайық ... ... ... - ... ... ... нұр, өткінші құтқа тізгін.
12.Йағыз йер, бақыр болшағанча қызыл. ... жер ... ... ... ... ... ... қай-қайсысы да гиперболаның қаншама құбылып, түрленіп қолданылғандығының белгісі. Жамандықты отқа балау, өртке балау, ... ... ... ... ... ... ажары - ұлылықтың көркі екендігі, жердің ... ... ... ... болғанша) - бәрі-бәрі де ақындық қиыл мен өмірдегі табиғи құбылыс, заңдылықтардың ұштасуы, содан туған тірі суреттер.
Гипербола, кесек ... ... ... ... ... ... өте тән қасиеттер. Бұған мысал теріп жазудың керегі жоқ сияқты [31, 78].
Гипербола, әсірелеу, ірілендіру ... ... тиек ете ... ... ... ерекшелік - дастанында орынсыз әсірелеу, өмір шындығынан алыс гиперболаның әсте ... ... ... орта ... ... тіліндегі әйгілі шығармалардың қай-қайсысымен, тіптен, бертінгі фольклормен салыстырғанда ... кең ... аса ... сақтаған мейлінше шыншыл шығарма. Шығыс жұлдыздарында Фердауси, Науаи, ... ... ... ұлы ... ... беретін гиперболалар самғауы Жүсіп Баласағұнда жоқ. Дастан шыншылдықты биік ... ... ... ... ... әрі ... ... Аталған ерекшелікті тек осы жанрлық сипатына қарай түсінген дұрыс.
... ... ... поэтикалық бейнелерді оқыған сайын тілге халық эпосындағы биік, кесек ақындық самғаулар да оралып отырады (), (), (). ... ... ... да ондай бедерлі кесек көріністер мол. Мәселен, алапат шайқас дүбірін:
Алдынан қалың қол шықты,
Ат ... мол ... ... ұшқан құстар да,
Тозаңынан тұншықты! -
деп суреттесе, Аңшыбай батыр:
Қырлы найза көтеріп,
Қара бұлтты тірейді! (32, 37).
Яғни, дастанында сирек кездесетін ... ... ... де ... ... ... ... әдетте бір әсірелеу деп жүретін фантастикалық шарықтауға мүлде ұқсамайтындығы. ... ... ... өзінде шынайы топырағынан алыстап шығындамайды.
2.2 Жүсіп пен Абайдың даналық іздері
[33, ... ... ... ... ... ... түркі халықтарының рухани сұраныстары мен тілектеріне жақындастырды. Мәселен, кезінде ел арасына кеңінен тарап, авторға ізгі атақ ... ... ... талғам-білігін аңғартатын толып жатқан арналардың біреуін ғана, яғни тілдің қоғамдық-әлеуметтік, әсіресе, эстетикалық орнын айқындайтын ... ... ... ... ... ... ... адам тағдырын шеше беретін дәстүрдің алғашқы бастауын көріп, өткенімізде қаншама рухани байлық жатқанын аңғарамыз.
Жүсіп Баласағұни өзі ... ... ... ... салттарының әдет-ғұрыптарын, дәстүрлерін жақсы біледі, оның рухани өміріне тереңдей енді. Кандай да бір үлы ... ... ол ... ... ... лингвист, этнограф, фольклорист, әдебиеттанушы болатын. Түркі халықтарының рухани асыл қазынасы оның көз ... ... ... ... мәдениетіндегі сабақтастық пен ортақтыққа қызықты.
Соның ішінде адамдық жетілулердің мәні мен мазмұны ... ... ... ... идеалдарының түрақтылығынан куә етеді. Кемелденген түлға сипаттары тек ... ... ғана ... болған жоқ Олар тәрбие тәжірибесі мен тығыз байланысты алға шықты, яғни сөз бен ... ... ... ... ең ... ... бірі деп арнайы көрсетеді.
Ұлы данышпанның айтуынша, тәрбие мақсатын жүйеге келтіруге өрекеттенеді. ... ... ... сөз, ... іс - ... ... ... халықгары үшін белгілі өсиет. Аса байкалатыны, олардың адамдық кемелдену зандылығын тәрбиелеу, өзін-өзі тәрбиелеу, қайта тәрбиелеумен өзара байланыста, бірлікте қарастыратындықтары байқалады. ... - ... ... тұлғаның ұнамды жөне ұнамсыз сапаларының бірін-бірі жоққа шығаруы. Жағымды сипаттардың қалыптасуы бұл жерде, ең ... ... ... ... ... тұра алатын ішкі күштерін қолдау ретінде түсіндіріледі.
Ойшыл ғалымның ... егер ... ... ... тұратын белгілерді жеңетін күш жоқ болса, онда ұнамды сапалар жойылады, жоғалып кетеді. Бұл құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... - ... оны ашулану, өшігу күңгірттендіреді;
- екіншісі - достық, оны ... ... ... - ұят, оны ... ... ... ... - жақсы тәрбие; оған нашар орта әсер етуі мүмкін;
- бесіншісі - ... ал оны ... ... ... ... тұжырымдарының дұрыстығы, тиімділігіне назар аудартатын мұндай парасатты мәліметтер жеткілікті.
Ұлы ғұлама ретінде Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңін, педагогикалық білімдер деңгейін көрсете алатынын ... ... ... ... ... ойды білдірудің тиімді құралы ретіңде жақсы көреді. Шынында да ... еш ... бала ... ... ... бақылаушысы болған емес. Оның өзін-өзі тәрбиелеуі кей ... ... ... ... ... болып шықты.
Жай халықтың ісі, көңілі, құлқы да,
Сай келеді білік, акыл, қүлқына...
Оларсыз еш іс бітпейді емес пе? - ... ... ... ... ... ... соны адамгершілік тәртібіне өзіндік рухани мөдениетіне арнайы көңіл аудартуы осыдан. Бұқара халықта оның өмірін игілендіруші ежелден ... ... мен ... мол ... Олар табиғатқа қарым-қатынаста халықтың ауызша шығармашылығында, таңғажайып халықтық қолөнерде, киімнің әдемілігінде, даланың даңқты ... ... ... ... мінездің ізгі әдеттері мен әдептілік ережелерінде білініп отырды.
.
Бұл жолдар автор үшін халық өнегесінің жоғары бедел ... ... тағы бір ... ... ... ... ... кез-келген жанры шығармаларының халықтығы соңыңда педагогикалық мақсаттылығымен анықталатынын жақсы байқайды. Халық өмірінің өзі тәрбие болатын: бәрі ... ... ... ... да ... ... ... мен мәтелдер, әңгімелер мен ертегілер, аңыздар мен эпостар сол ... ... ... ... ... ... ... тәрбиенің тамаша ескерткіштері бола алады. Балалар мен жастардың адамгершілік көзқарастарын қалыптастыру мақсатымен оларға сөз бен әсер ету ... ... ... ... ... ... тарауын да егжей-тегжейлі қозғалған. Халықтық тәрбие дәстүрлерін ... ... ... ... ... жүйелеуге жәрдемдесті. Ол түлғаға табиғаттың ықпалы жайлы халық сенімін өз сенімі тақырыбы етіп алады және табиғатқа үйлесімділік қағидасын үсынады. ... ұлы ... ... өзі ... отыра, халықты үйретті. Халыққа қызмет ету оның рухани қазынасын игерусіз мүмкін емес: халықтық - халық ... ... ... ... ... ... Халықтардың рухани өмірінің мәнді нышандарын жетік білуге сүйенетін халықтық қағидасы Баласағұни педагогикасына ерекше тартымды күш ... ... бұл ... оның ... ... ... өзегі болып табылады>> [34, 21].
Таңғажайып шығарма - ғылымға белгілі Веналық, Каирлық және ... ... бар. ... ... ... әлемге австриялық әйгілі шығыстанушы фон Хаммер Пургшталь арқылы белгілі болады. Қолжазба 1796 жылы Стамбулда оның ... ... оны ... ... Вена кітапханасына сыйға тартқан. Бірінші басылымы неміс ... ... ... оған белгілі шығыстанушы Г.Ванбери түсініктеме
берген. Екінші нұсқасы Мысыр (Каир, Египет) кітапханасынан табылған. Оны ... ... ... 1891-1910 жылдары академик В.В.Радлов ғылыми негізде зерттеп шығады. Қазірде Ташкенттегі Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақтаулы үшінші ... ... 1913 жылы ... Ұлы ... осы ... үш қолжазбаның негізінде (Вена, Каир, Наманган) үлкен зерттеу ... ... ... жинақ жазған белгілі түрік философы Р.Р.Араттың еңбегі ерекше атап өтуге тұрарлық.
Баласағұнның шығармашылығын зерттеуде орыстың шығыстанушы ғалымдары В.В.Бартольд пен С.Е.Малов, ... ... ... мен ... ... ... пен А.Н.Самойлович, түркітанушы А.Н.Кононов жөне басқалары өз зерттеулерінде ойдағыдай нәтижеге жетті. Х-ХІІ ғасырлардағы түркі тілдес ... ... ... өзіндік өрнек үлгілері жан-жанты көрініс берген аса құнды шығарма қазақстандық ғалымдардың да назарынан тыс қалған жоқ. ... ... ... ... М.Мырзахметов еңбектерінде бұл көне жәдігер түрлі көзқарастар тұрғысынан қарастырылып, яғни әдеби, тілдік, стильдік, философиялық, педагогикалық, ... ... ... ... ... ... ... келеді. Соның ішінде Жүсіп Баласағұнидың қазақ халқы мәдениетінің қалыптасуына, қазақ жерінде ақыл-ойдың, даналықтың дамуына тигізген ықпалы мен тәлім-тәрбие мәселелерін көтерудегі ... ... ... ... ... мен сабақтастықтары да ғалымдар назарынан тыс қалмаған жәйттер.
Мұның өзі Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... ... ... зор ... айшықтайды.
Түркі әлеміне есімі мәшһүр болып, қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті ... ... ... ... ... ... ... атты дастанында өрнектеп кеткен. дастанының төрт принципке негізделіп жазылғаны белгілі. Біріншісі - ... әділ ... ... - ... елге құт болып даруын Айтолды бейнесі арқылы суреттеуі, үшіншісі - ... ... ... ... ... ... - ... жайында. Ақынның замана құбылыстары, оның кейпі турасында ... ... ... ... ақындармен, яғни ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы қазақ ақындарының поэзиясының негізгі идеяларымен ұштасып жатқандығын аңғару қиын емес.
[1, 209]. Ақын ... ... ... деген тарауда анық та ашық түрде беріледі:
Бәрін ... тек ... ... ... ... ... ...
Опа құрып, жапа толды ғаламға,
Аз-маз опа қалды қандай адамда? [1, 584] - деп, өмірден түңіліп, адамдар ортасынан ... ... ... ... ... ... мұндай қорлықты көргенше, тағылықпен өмір сүріп, , жаһан кезіп кетейін немесе және сол үшін де:
Жапа шектім, ием, ... ... кім, ... жанды қиямын [1, 585], - деп, оны түсінер ешкім қалмағандықтан, жалғыздықтан жапа шегіп, торығады. Оның ... - ... ... ... ... ... Адамның жанын ұқтыратын көңіл айнасы - жан мен тіл, ... жан ала ... ... ... діл! [1, 585] - деп, ... де ... ... жүректің де таза емес, яғни адам пейілінің де ... сөз ... ... ... қалып, өзін түсінер ешкім таппай, содан жапа шегіп:
Кімді сүйеу, кімді жақын санайын,
Кімге сеніп, кімді досқа балайын?! [1, 585] - ... ... ... не ... ... ... ... дәл, нақты көрсетпегенімен, Абайдың дегені сияқты күңіреніс байқатады : ... ... ... да, ... ... - жат, ... ... қастан да! [1, 585].
Ақын түңілетін орта - Абай ... адам ... ... тар ... ... ... ... бұзылды ма маңайым,
Елес пе әлде, көзімді кең ашайын.
Заң, ізгілік кетті - ниет қарайып,
Сұмдар қалды, қайдан ... ... [1, 586], - ... ақын мұңы қай ... да халық мұңы болып қала берді. Өйткені өмір бар жерде әлеуметтік қайшылықтар бар, ... ... ... бар. ... ... халық үлкен өркениетке жеткенде ғана құтыла алады, оған ... әр ... ... әр ... ақыны сол кемшіліктерді айтуы, кесапатты қылықтардың қандай екендігіне халықтың көзін жеткізуді заңды құбылыс, сондықтан да бұл тақырып ... ... ... өз дәстүрлі жалғасын тапқан тақырып. Мұндай замана келеңсіздіктері Ж.Баласағұн мен ХІХ-ХХ ғасыр ақындары шығармашылығында бірдей ... ... ... да себебі осыдан.
Ж.Баласағұни ардақтаған асыл қасиеттің бірі ақыл болса, дастанда ... мәні ақыл ... ... жанның қоры ретінде анықталады, яғни білімнің ең басты белгісі адамда ізденудің ... ... ... ... ... ... ... қазына болып табылады. Білім дастанда бар жақсылықтың көзі саналады. Кісі құдіреті мен ... ... ... ... оқып-үйрену, білім алу барысында қалыптасады. Оқу мен білім алу адамның ең асыл ... ... ... білім адамды ізгілікке, адамшылыққа үйретіп, оның бойында адами құндылықтардың қалыптасуына ықпал етеді. Білімнің адам болудағы қасиетті көрінуі оның ... көзі ... ... ... ... мәні осы ... ... ашып көрсетіледі, себебі, адам өмірі мен тіршілігінің мәні танып-білумен құнды болып ... ... адам өзі мен ... ... ғана ... мәнді етіп, арман-мұратына жетеді. дей отырып, ғұлама бақытқа жетудің жолы білім екендігін баса айтады.
Ж.Баласағұнидің педагогикалық ... оның ... әр ... ... ... айқындауға болады. Білімнің тағы бір сипаты ретінде ғұлама оның адамды құрметті, абыройлы ететіндігі, яғни адам ... ... ... бола алады деген тұжырым жасайды. Дастанның өн бойында білімнің құрмет көзі екендігі жиі айтылып тұрады. Бұл жерде ғұламаның өзі таныған ... ... ... сіңіру қажеттілігін көздеп отырғаны анық байқалады.
Ж.Баласағұнидің еңбегінде дидактиканың көкейкесті ... ... беру ... ... Білім беру мазмұны арқылы жеке тұлғаны қалыптастырудағы адам баласының ... ... ... мен жүйелі білім алуы, білік пен дағдының қалыптасуы, ақыл-ойы мен сезімінің дамуы, таным арқылы көзқарастарының қалыптасуы жүзеге асырылады. Ж.Баласағұни ... беру ... ... ... ... ... іс-әрекет, дүниеге және қоршаған адамдарға қатынас құрайтынын негіздеп, мұның өзі дүниенің бейнесін қалыптастырудың әдіснамалық негізін, мәдениетті қайта жаңғырту мен ... ... ... ... оның ... адамдарға қатынасты қамтамасыз ететіндігін тұжырымдайды
Қазақ әдебиетінің тарихында ХІХ және ХХ ғасыр - халық басынан өткен қайғылы ... ... ... ... әдебиетте көрініс тауып, тарихи кезеңнің шындықпен бейнеленуі. Х.Сүйіншәлиев ХІХ ғасыр әдебиеті ... ... [35, 3], - деп ... ... осы ... ... рухты аңсап, ерлікке үндеген күресшіл поэзия өмірге келді. ХІХ ғасырдың І жартысында өмір сүрген елде ... ... ... ... ... ... ... бұзылып, елдің күйзеліске ұшырағанына көкірегі қарс айырылып, сол заманға көңілі толмады. ... ... [36, 192]. ... ... ақындардың бірі - Жанақ Сағындықұлы Рүстем төреге өзінің ащы да улы жырларымен ... ... ... ... ... ... басынып, орданы өртеп, орнына дуан салып жатқанын бетіне шоқтай басып, [35, 11] деп тіке ... ... ... ... ... ... ... жерге көмген [35, 10].
...Аш қасқырдай нашарды жейсің жығып,
Сырт жау келсе, кіресің шиге бұғып.
Өз еліңнің үрейін өзің алып [35, 11], - ... өлең ... ел ... ыза ... ашумен жайып салады. Ал Дулат Бабатайұлы шығармашылығында заманға сын айта ... ... ... мінез-құлқының, дүниетанымының тарылып, адам шошырлықтай кейпін бейнелейді. атты жинағында қоғам тудырған мінез-бітістер, келеңсіз құбылыстарды санамалап тұрып, ... ... ... ақылын айтады.
Бұл заманғы адамды,
Жалғаншы демей не дейміз.
Аузынан шыққан сөзінің,
Баяны жоқ болған соң [35, 22], - деген жолдарда, адам ... ... ... ... ... ... бөрі ... шекпен кигізіп,
Ақ таяғын таянды [36, 27].
...Ардан кешкен ұятсыз,
Ойламайды ұятты,
Зар заманның ақыры,
Зарлап өтіп ... [36, 27], - деп, ... ... қоғамдық тіршіліктің қиындап, адам мінез-құлқының да күрт құбылғанын байланыстыра келе, сол кездегі ұл-қыздың тәрбиесі, ел басшыларының ... ... ... ... көптеген мәселелер турасында ой-толғамдарын жеткізеді. Ал орақ тілді ақын, жалынды жырдың жампозы Махамбет өлеңдерінде:
Исатайды өлтіріп,
Қырсық та шалғын біздің ел [36, ... ... ... дұшпаны көп болар,
Қатын дұшпан, жігіттер,
Не демей дейсің сыртымнан [36, 39], - деген ... ... ... ... ... ... айтқан ащы өлеңдерінде заманның кейпін анық ашып көрсетеді. Жоғарыдағы өлең жолдарында Исатайды өлтірген қоғам, өз жұрты, елі дей ... сол ... ... ... бір ... аңғартады. Немесе Алмажан Азаматқызы атты дастанында билердің жауыздығын, қатыгездігін, әділдіктен ... анық та ашық ... ХІХ ... ... ... Жүсіпқожаұлы:
Бір жан жоқ болыстыққа талас емес.
Бір-бірінен көңілі аласа емес [36, 73].
Бәз болыстар қарызға батып жүрсің,
Бал деп ұрттап заһарды татып жүрсің.
Ақша ... ... ... болып,
Бәрі де жайына жүр ақылдының [36, 76], - деп, замана түсін, оның негізгі қисапсыз әрекетін бейнелеп ... ... ... - заман зарына иленіп, күңіреніп, күрсініп, налып, зарланған ақын. М.Әуезов: [37, 291]. М.Әуезовтің деген терминді тудыра ... ... ... ... ... ... ... Мұратты атап кеткен. Өйткені олардың шығармашылығында ашықтан ашық замана бейнесі көмкеріледі. Мәселен, Шортанбайдың атты өлеңінде бір алладан басқадан қорқамын дей ... ... ... ... ... ел іші бұзылғанын ашына суреттейді.
Ағайыны көре алмай,
Ата мен бала араз боп
Кетер енді дініміз [38, ... ... ... ... ... азар болар деп,
Сол себептен қорқамын [38, 302].
Заман кетті баяғы,
Жаның жалғыз сүйінші
Мал болыпты тамағы,
Ықылас ниет қалмады [38, 306], - деген жолдардағыдай, ... ... ... моральдық-этикалық нормалар бұзылып,әлеуметтік-қоғамдық, мәдени құбылыстардың өршуі халықтық күйзеліске алып келді. ХІХ ғасыр әдебиетінің тағы бір ... - ... ... ... бетің бар, жүзің бар демей:
Дәулетбақтан - Ноғайбай сен бір арсыз,
Байсүгір - ... ... ... деп ... ... ... сіз де ... [35, 93], - деп, тағы сол сияқты Қаратал, Сарыбай, Нарбота, Атамқұл бай, Дәуітәлі билеушілерге сын ... ... ... ... ... ... күй ... көргенін халық та сыйламайды,
Пәлеқор, ұры-қары келдің қайдан? [38, 95] - деп, болыстыққа түсушілердің ... ... ... Ал ... ... ... (Өтемісов) Оңдасұлы:
Шалқыған айдын шалқардай
Көл тартылды көзінен.
Сандуғаштай сайраған
Тіл тартылды ... ... ... ... ... ... [38, 112], - деп, өзі өмір сүрген ортаға қанағаттанбай, көңілі толмайды. Ал Мұрат ... - ... ... жер ... халық түрмесі болған отаршылдықтың езгісіне төзбей, соның кесірінен қазақ даласында пайда болған ... ... ... ... бұзылып, халықтың күйзеліске ұшыраған заманында патша үкіметіне қарсы күрескерлік жырды толғаған ... ... ... ... сол ... ... ... ауылнайлар билей бастаған заманның түріне айтылған өлеңінде:
Заманда заман оралған
Дүние шіркін соны алған.
Адыра қалғыр бұл ... екен ... [38, ... ... ... туған би болды.
Заманың мұндай сұм болды [38, 318], - деп, ақын Махамбетше деп, өз туған ... ... ... ... басқаның жетегінде кеткеніне өкінсе, немесе өз айналасындағы танымал жер-су аттарын тізбектеген жолдардан-ақ туған жермен ... оны ... ... ... байқалады.
Кердері Әбібәкір Боранқұлұлы атты жырында:
Артылған заман болды аттан есек,
Залымның ғибадаты ұрлық-өсек [38, 147].
Қор болды бұл заманда алты нәрсе [38, 148], - ... Ол алты ... ... сопы ... ... мен шай, ... сұлтан-төре, ақыл. Ақын бұлардың бәрін деталь арқылы беріп отыр. Мәселен, оның айтайын деп отырған қор болған нәрсесі мәсі ... яғни тек ... мен ... ... мәсінің сол заманда қадірі кетіп, тіпті ұрыларға дейін киюі заманның азғаны деп түсіндіреді.
ХІХ ғасырдың ІІ ... өмір ... Абай да ... өзі өмір ... отырған қоғамына сыйн айтып, одан түңіледі:
Пайда үшін біреу жолдас бүгін таңда,
Ол тұрмас бастан жыға қисайғанда.
Ендігі жұрттың сөзі - ... жан ... ... ... [39, 30]. ... жүр ... малын қорғалатып,
Өз жүзін онын беріп алар сатып [39, 29]. Немесе өлеңінде:
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки бұзған жоқ па ... ... жоқ, ... жоқ, шын ... ... ... баққан жылқың [39, 27-28], - деп, еліне мүсіркей қарап, оңы мен солын әлі де ... ... ... қазаққа қарап мұңаяды, налиды.
Әркімді заман сүйремек,
Заманды қай жан билемек?
Заманға жаман күйлемек,
Замана оны илемек [39, 282], - деп, ... ... әр адам сол ... ... ... Бірақ замана сол адамды өзіне қарай бейімдейді, оны .
Ал ХХ ғасыр -

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы15 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Visual Basic ортасында функцияларды зерттеу тақырыбын оқыту әдістемесі42 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет
«9-қабатты офистік ғймарат» тақырыбына арналған дипломдық жобаның есептеу-конструкциялық бөлімі9 бет
«Adobe Photoshop» тақырыбына электрондық құрал47 бет
«Жылан» ойыны тақырыбы бойынша JAVA бағдарламалау тілі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь