Жүрсін Ерман поэзиясының көркемдік ерекшелігі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1 Жүрсін Ерманның өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Ақын Жүрсін Ерманның шығармашылық жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Жүрсін Ерман және қазақтың айтыс өнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2 Жүрсін Ерман лирикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.1 Жүрсін Ерман лирикасынның жанрлық.стильдік сипаты
көркемдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.2 Жүрсін Ерман мен Қасым Аманжолов поэзиясындағы үндестік ... ... ... ... ...60
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
Кіріспе

Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Тақырыптың маңыздылығы оның тың зерттелмегендігінде. Ақын, журналист, айтыс өнерін қайта жандандырып, ұйымдастырушы Ерманов Жүрсіннің шығармашылығы мен лирикасына кеңірек тоқталу. Ақынның қоғамға әкелген жаңалығымен терең танысу, зерттеу.
«Қайта құрыла» бастадық. Желтоқсан айы туды. Қанға бөктік. Дегенмен, жер-жердегі дүмпуден шошыған партия халықтың ноқтасын қалдырып, жүгенін алды. Ауыздықтан арылдық. Дәл осы кезде тарих сахнасына, Қазақстан тарихы сахнасына Жүрсін шықты. Кәдімгі тележурналист Ерманов.
Ең тамашасы, Алланың есіркегені бұл кезде Иса Байзақов, Нұрқан Ахметбеков, Нартай секілді дүлдүлдердің көзін көрген Манап, Көкен ағаларымыз бен Тәушен апамыз уақыт, заман мүжісе де тұғырдан түсе қоймаған. Томағасын сыпырғанда бұлбұлдай сайрап қоя берді. Кейінгі ұрпақ суырып-салма ақын болатынын көзбен көрді, көрді де «ондай болмақ қайда демей» тәуекел деді. Сөйтіп, суырып-салма жұлдыздардың тұтас бір шоғыры көгімізге шығып, ел жүрегіне нұрын шашты.
Бүгінгі таңда айтыс өнері ерекше дамып келе жатыр. Осы салада белгілі ақын, қоғам қайраткері, айтыстың жанашыры және осы өнерді халыққа танытуда ерекше еңбек сіңірген Жүрсін Ерманның атқарған қызыметі зор. Өткен дәуірдегі айтыс пен бүгінгі айтыстың айырмасы жер мен көктей. Себебі қазіргі айтыскерлеріміздің бәрі де жазба ақындар. Олардың жазба ақындардан артықшылығы – көп оқиды, көп ізденеді. Сондай-ақ, өздерінің жазғанын домбыраға қосып, әнімен айта алады. Айтыскерлеріміздің сахнадағы айтысы жазба ақындардың поэзиясының деңгейінен бір мысқал да кем емес. Тапқырлығы, қиялының ұшқырлығы, көркем образдары, жазба әдебиетте кездеспейтін керемет теңеулер, метафоралар, метонимиялар, образды ойлар бүгінгі ақындардың айтысында қолданылып жүр. Бұл туралы ақын Иранғайып: «Айтыстың поэзиясы мен жазба поэзия бірігіп, қабысып кетті» деп пікір айтады. Бүгінгі айтыскерлерде үлкен төрт қасиет бар: талант, айтысты көріп өскен тәжірибе, сауат, өнеге-дәстүр
Журналистер егемендік кезең-нің қиыншылығын көрсетіп, халық өтінішін жоғарыға жеткізуде дәл осы Жүрсін «командасы» журналистер әлдеқайда артық іс тындыра алмайды. Өйткені, ақиқат осы. Себебі газет журналистерінің сөзі жететін ауқым тарылды – газет, журнал таралымы аз. Тележурналистер шеберлігі төмен, хабарларын көріп, тыңдап жабығасың. Ал ақындар айтысы болады дегенде сарайда ине шаншар жер қалмайды, теледидардан көрсететінін білсе, бүкіл қазақ сол уақытты теледидар алдына жиналады. Бұл айтыстың әсерлігі мен ықпалдылығын көрсететін тұс емес пе? Бүгінгі шын жүлде алған жүйріктердің деңгейі ақындар айтысының асқар шыңы – Біржан-Сара айтысынан да биіктеп кетті. Осынша қысқа мерзімде осындай жетістікке жазба ақындары жеткен жоқ. Тақырыптың маңыздылығы да сол, ақын Жүрсін Ерман біраз уақыт үзіліп қалған қазаққа ғана тән өнер айтыс өнерін жалғастырушысы ретінде өз халқын табуы. Екінші, Жүрсін Ерманды айтыс арқылы дүйім жұрт танып, кейін оның лирикасына ден қоя бастады. Осылайша, Жүрсін ақын қазіргі қазақ поэзиясының ұлы өкіліне айналып отыр. Оның лирикасын бүгінде Қасым мен Мұқағали лирикасымен салыстыра үндестіріп жүр.
Өнердің қай түрі болса да жаратушының жарылқауымен адам баласына берілетін көрінеді. Басқа-басқа, қазақтың айтыс өнерін кім қалай түсінеді? Тоғыз ғасырлық тарихты тоғыз минутқа сыйдырып жырлау, жеті көк пен жетіқат жерді суырып салма сөз өнері арқылы өрнектеу қазақ жан-дүниесінің жұмбаққа толы сырлы бояуының бір қыры емес деп кім айтар?! Арыға бармай-ақ, Біржан – Сара, Кемпірбай – Шөже, Жамбыл, Құлмамбет, Сүйінбай – Қатаған секілді ақындардан өнеге алған төл өнердің керегесі кеңге жайылған тұс Жүрсін Ерманмен байланысты екеніне ешкім көз жұма қарамас. Ұлытаудың ұланы бола жүріп, айтыстың туын Алаш жұртына қайта қадаған, сан ғасырлық тарихы бар киелі өнерге реформаторлық деңгейде өзгеріс енгізген ұлар ақын туралы әңгіме бір дипломдық жұмысқа сыймасы анық.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Жүрсін Ерман лирикасының жанрлық-стильдік сипаты мен көркемдік ерекшелігін ашу арқылы ақынның қазақ поэзиясына қосқан өзіндік үлесін анықтау. Бүгінгі күндегі Жүрсін Ерман лирикасының қоғамдығы алатын орнын айқындау. Айтыс өнерінің бүгінгі күндегі өзектілігі мен маңыздылығын талқылау.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Ерманов Ж.М. Екі тізгін бір шылбыр. – Алматы: Атамұра, 2008. – 320 б.
2 Ерманов Ж.М. Арнадым сізге. – Алматы: Атамұра, 2009. -216 б.
3 Ерманов Ж.М. Құдіретке жүгіну. –Алматы: Атамұра, 2009. 340 б.
4 Ерманов Ж.М. Құстың көлеңкесі. – Алматы: Атамұра 2010. -203 б.
5 Ерманов Ж.М. Қазіргі айтыстар жинағы. - Астана: 2005. -280 б.
6 Ерманов Ж.М. Ырғай. - Алматы: Баспалар үй «АҚ», 2010. -270 б.
7 Жанділдин Ж. Пай – пай асылдар-ай!. –Алматы: Атамұра, 2007. -260 б.
8 «Қазақ әдебиеті» газеті., 1992. -№91. -6 б.
9 «Қазақ әбебиеті» газеті., 2004. - №66. .- 4 б.
10 «Алматы ақшамы» газеті.,1991. -№92. -4 б.
11 «Алтын орда» журналы., 2001. -№12. .-8 б.
12 «Қазақ әдебиеті» газеті., 2004. - №82. -8 б.
13 «Қасым» республикалық әдеби-қоғамдық журнал., 2011. - №2. - Б. 63-74.
14 Жас Алаш., 2011. №8 (15570).
15 «Жұлдыз» журналы., 1990. - №2. – 36 б.
16 «Жұлдыз» журналы., 1997. - №28. – 78 б.
17 «Орталық Қазақстан» газеті., 2011. - №82.
18 «Орталық Қазақстан» газеті., 2011. - №91.
19 «Орталық Қазақстан» газеті., 2011. - №93-94.
20 «Орталық Қазақстан» газеті., 2011. - №17.
21 «Орталық Қазақстан» газеті., 1968. - №100.
22 «Егемен Қазақстан» газеті., 2011. - №66.
23 Аманжолов Қ. Дариға, сол қыз. - Алматы: Атамұра, 2003. – 212 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................................6
1 ... ... ... ... Ақын ... ... шығармашылық
жолы................................................9
1.2 Жүрсін ... және ... ... ... ... ... ... лирикасынның жанрлық-стильдік сипаты
көркемдік
ерекшелігі..................................................................
...............................23
2.2 Жүрсін Ерман мен Қасым Аманжолов поэзиясындағы
үндестік...................60
Қорытынды...................................................................
..............................................68
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... оның ... Ақын, журналист, айтыс өнерін қайта ... ... ... ... мен лирикасына кеңірек
тоқталу. ... ... ... ... ... ... ... құрыла» бастадық. Желтоқсан айы туды. Қанға бөктік. Дегенмен, жер-
жердегі дүмпуден шошыған партия халықтың ноқтасын қалдырып, жүгенін алды.
Ауыздықтан ... Дәл осы ... ... ... ... тарихы
сахнасына Жүрсін шықты. Кәдімгі тележурналист Ерманов.
Ең тамашасы, Алланың есіркегені бұл кезде Иса ... ... ... секілді дүлдүлдердің көзін ... ... ... бен ... ... уақыт, заман мүжісе де тұғырдан түсе қоймаған.
Томағасын сыпырғанда бұлбұлдай сайрап қоя берді. Кейінгі ұрпақ суырып-салма
ақын болатынын көзбен көрді, ... де ... ... ... ... ... Сөйтіп, суырып-салма жұлдыздардың тұтас бір шоғыры көгімізге шығып,
ел жүрегіне нұрын шашты.
Бүгінгі таңда айтыс өнері ерекше дамып келе ... Осы ... ... ... ... айтыстың жанашыры және осы өнерді халыққа танытуда
ерекше ... ... ... ... ... қызыметі зор. ... ... пен ... ... ... жер мен көктей. Себебі
қазіргі айтыскерлеріміздің бәрі де ... ... ... ... ... – көп ... көп ізденеді. Сондай-ақ, өздерінің жазғанын
домбыраға қосып, әнімен айта ... ... ... ... ... ... деңгейінен бір мысқал да кем емес. Тапқырлығы,
қиялының ұшқырлығы, көркем образдары, жазба әдебиетте кездеспейтін керемет
теңеулер, метафоралар, ... ... ... ... ... қолданылып жүр. Бұл туралы ақын Иранғайып: «Айтыстың поэзиясы мен
жазба поэзия бірігіп, ... ... деп ... ... ... үлкен төрт қасиет бар: талант, айтысты көріп өскен тәжірибе,
сауат, өнеге-дәстүр
Журналистер егемендік кезең-нің қиыншылығын ... ... ... ... дәл осы ... «командасы» журналистер әлдеқайда артық
іс тындыра алмайды. Өйткені, ақиқат осы. ... ... ... ... ... тарылды – газет, журнал таралымы аз. Тележурналистер
шеберлігі ... ... ... тыңдап жабығасың. Ал ақындар айтысы
болады дегенде сарайда ине шаншар жер қалмайды, ... ... ... ... сол ... теледидар алдына жиналады. Бұл айтыстың
әсерлігі мен ықпалдылығын көрсететін тұс емес пе? Бүгінгі шын ... ... ... ... айтысының асқар шыңы – Біржан-Сара айтысынан
да биіктеп кетті. Осынша қысқа мерзімде осындай жетістікке жазба ... жоқ. ... ... да сол, ақын ... ... ... ... қалған қазаққа ғана тән өнер айтыс өнерін жалғастырушысы ретінде өз
халқын табуы. Екінші, Жүрсін Ерманды айтыс ... ... жұрт ... кейін
оның лирикасына ден қоя бастады. Осылайша, Жүрсін ақын ... ... ұлы ... айналып отыр. Оның лирикасын бүгінде Қасым мен
Мұқағали лирикасымен салыстыра үндестіріп ... қай түрі ... да ... ... адам ... ... Басқа-басқа, қазақтың айтыс өнерін кім қалай түсінеді?
Тоғыз ғасырлық тарихты тоғыз минутқа сыйдырып ... жеті көк пен ... ... ... сөз ... ... өрнектеу қазақ жан-дүниесінің жұмбаққа
толы сырлы бояуының бір қыры емес деп кім ... ... ... ... ... ...... Жамбыл, Құлмамбет, Сүйінбай – ... ... ... ... төл ... керегесі кеңге жайылған тұс Жүрсін
Ерманмен байланысты екеніне ешкім көз жұма қарамас. ... ... ... ... туын Алаш ... ... ... сан ғасырлық тарихы бар
киелі өнерге реформаторлық ... ... ... ұлар ақын ... бір ... ... сыймасы анық.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Жүрсін Ерман лирикасының жанрлық-стильдік
сипаты мен көркемдік ерекшелігін ашу арқылы ақынның қазақ поэзиясына ... ... ... ... ... ... Ерман лирикасының қоғамдығы
алатын орнын айқындау. Айтыс өнерінің бүгінгі күндегі өзектілігі ... ... ... ... ... ... зерттеп
талдап лирикасын
Жүрсін Ерманов – сонау жетпісінші жылдардың басында ... ... ... ... ... бірі ... келіп, қазақ поэзиясына қосылған
айтулы ... ... Оның өз ... бір ... оқу ... ... де Жезқазғанға барып біраз жыл жұмыс
істегендігі. Елдің қалың ортасында болып оның рухани ... ... ... да ... ... ... Сондықтан болса керек, ... ... бояу ... ... ... ... ... көсілетін кең тыныс, асқақ сөйлейтін биіктік жатады.
Жүрсін жырлары - сезім тұнбасы. Сөзден де, ойдан да шашау шығу, белгілі
логикадан ... ... ... ақынға жат. Сол сияқты, анық дүниенің пафосы,
нәзіктігі, әдемілігі қайран қалдырмай қоймайды. Ойнап тұрған сөз бе, ... өмір сыры ма, ... ... Көп ... ... ... қырын сезбей қалады. Оған себеп Жүрсін поэзиясы насихатталмай ... өз ... ... ... қоя ... Аз дүние болса да
құнды дүние шеберінің өнерін көзінің тірісінде бағаламасақ ... күй ... ... мүмкін. «Темірді қызғанында соқ» деген халық
нақылымен өмір сүруіміз ... яғни ... ... ... білуіміз
керек. Себебі, қазіргі қазақ поэзияның алыптары онсыз да саусақпен ... ... ... жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Ақын, журналист, айтыс өнерін қайта жандандырып, ұйымдастырушы - ... ... мен ... тоқталу.
Жүрсін Ерман шығармашылығын тереңірек зерттеп, талдау жасау ... ... ... ... ... ... өз ... талдау, өлеңдерінің қоғамдық
мәнін ашу. Осыдан келіп мынадай міндеттер туындайды:
- Ақын шығармашылығымен ... ... ... ... ... бөліп талдау;
- Ақын лирикасының жанрлық-стильдік сипаты мен көркемдік ... ... ... айтыс өнеріне қосқан үлесі мен қайраткерлігін
айқындау;
- Ақын поэзиясындағы көркемдік ... ... ... ... ... Ақын өлеңдерінің мәні мен маңыздылығын оқырман қауымға ұғындыру;
Зерттеу жұмысының ... ... ... тарихи-салыстырмалы,
баяндау, талдау, жинақтау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының ғылыми-практикалық мәні.
-Қазіргі қазақ поэзиясының өкілі Жүрсін Ерман өлеңдерін насихаттау;
-Жүрсін Ерман ... ... ... ашу оның ... рөлін
анықтау;
Зерттеу нысаны. Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... нысаны, мақсат-міндеттері мен жұмыстың ғылыми жаңалығы,
теориялық және практикалық ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері айқындалды. Жүрсін арқылы
айтысты тану, айтыс арқылы Жүрсінді тану.
Дипломдық жұмыстың ... ... ... ... үш ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Жүрсін Ерманның өмірі мен шығармашылығы
1.1 Ақын Жүрсін Ерманның шығармашылық жолы
Ақын, журналист, айтыс өнерін ... ... ... ... ... 1951 жылы 12 ... ... облысы, Ұлытау ауданы,
Байқоңыр ауылында дүниеге келген.
«Ұлытауым, Ұлығым,
Ұлтым менің,
Ұран ілер басыңа бұлт ілмегін,
Ұларыңды ... ... ... ... бар ... бұл ... кім?
Ұлытауым, Ұлығым, ұлтым менің!» - деп жырлаған ... жері – ... ... ... ... ... ... Республикасына еңбек сіңірген қайраткері, М.Мақатаев атындағы
сыйлықтың ... ... ... ... ... Университетінің
журналистика факультетін бітірген Жүрсін Ерман бір ... ... ... ... баяндайды: «Үлкен өмірде арқамнан қаққан адамдар
бар. Мен жоғарғы оқу орнына түсіп оқып жүргенімде, 19 ... ... ... ... Оған себепші болған филология ғылымының докторы,
профессор Нығымет Ғабдуллин деген кісі бізге сабақ берді. Сол кісі соңымнан
қуып ... ... ... ... ... ... шығарып,
кітапқа енгізіп, үлкен өмірге әдебиетке қадам басуыма үлкен ... ... 15], - деп ... ... ... ... ... өзінің әдебиет әлеміне қалай келгені туралы
былай есіне алады: «Мен әкеден жастай ... ... ... ... ... өтті. Сол кісінің тәрбиесін көрдім. Олар - елде бейнет
пен ... ... ... көңілі жүйрік, тілі жүйрік болғанмен, ауылдың
адамы. Менің мамандық таңдауыма тікелей себепші ... екі адам бар. ... ... ... ... ... пәнінің мұғалімі. Алғаш газетке
жазатын хабарларымды күзеп, түзеп, жөндейтін сол кісі ... ... ... Жезқазғанда «Сарыарқа» деген газетінің редакторының орынбасары, өзі
де ақын, немере ағам Көбейсін Еңсебаев ... ... ... ... сондағы меншікті тілшісі болып көп уақыт істеді. Өлеңге баулыған
сол. Оқитын кітап тауып беріп мынаны оқы, ... оқу ... деп ... ... ... оқып ... ... Мұхтар Әуезовтің әдебиет
жайындағы күрделі мақалаларын оқытып, мені ... ... ... ... поэзия жайындағы ойларын оқытып, жолға салып жіберген
сол екі адам деп ойлаймын, ... ... ... ... ... баланың
бетін әдебиетке бұрғызу оңай шаруа емес» [1, 17], - дейді.
Жүрсін Ерманның балалық шағы ... соң жұрт есін әлі жия ... ... ... ... Сол ... жағдайын ақын:
Шықпаған кез елдің әлі бүйірі,
Ең тәуір ас – жүгерінің ... -деп, өзі ... ... ана ертегісіне елітіп, алаңсыз өсердей мүмкіндігі болған жоқ.
Содан да ол:
Есейтті, есейтті ғой өмір бізді,
Өткіздік басымыздан небір күзді,-дейді соның ... бір ауыз ... ... алғашқы өлеңдері 1968 жылғы «Орталық Қазақстан»
газетінде басылып шыққан. ... 17 ... ақ жол ... батасын берген
сол кездегі Жүрсін Ерманның алғашқы ... ... ... Ол ... ... деп баға берген: «Ашаң жүзді, сұңғақ бойлы жас
жігіттің ... ... ... ... бөлімшесінде тұңғыш рет
көргенім еді бұл. Сол шабыт әуезімен отырып, албырт ... ... ... аңғармай қалатын сәттері де бар. Бірақ оның әрбір сөз ырғағының
өзінен шыншыл да адал, жан сезімдерін асыл ... ... ... ... ... ақын болар-ау деген үміт лебі есіп тұрады...» [2, 24], - ... ... ... үміт ...... Сол Мақсұт ағаның айтқаны айнымай келіп, ... ... осы ... ... ... ... ... албырт ақын:
Ер болып жаралыпсың,
Сен нағыз нар алыпсың
Мұзбалақ қыран болып,
Еліңе оралыпсың,- деп ... ... ... ... ... өзі де ... нағыз қыранға айналып, туған жеріне жыр - сыбағасын
алып келіп тұр. ... бір ... ... ... күн бұл күн ... ешкім топ жаратын дүл-дүлсің.
Алғы сөзді жазған Мақсұт Байсейіт,
Соңғы сөзді кім ... кім ... ... ... ... ... ... ақынның жауқазын жырларын
оқығанда, сол ... мен ... ... арасында соншалықты алшақтық
жоқ екені аңғарылады. Ол жыр сүйер қауымды он жетісінде мойындатқан. Әлі ... ... ... ... ... ... ... 1983 жылы «Жазушы»
баспасынан жарық ... 1986ж ... күн, ... жыр ... ... ... Одағының М.Мақатаев атындағы сыйлыққа ие болды.
«Ұлытауға бардың ... (1989), ... ... ... ... жинағы» (2005), «Екі тізгін, бір шылбыр» (2007), «Таңдамалы 70
өлең» т.б кітаптардың ... 1994ж. ... ... 100 ... ... өткізілген республикалық ақындар мүшәйрасының бас жүлдегері.
Өлеңдері мен поэма, балладаларында адамның жан ... мен ... өзек ... ... ... ... қаламдастары былай
баға береді: Белгілі сатирик ... ... ...... ... бұйрықсыз бекітілген ректоры» ... ... ... екеуміз Сарыарқаның екі пұшпағынанбыз. Ол -Ұлытаудан,
мен – ... 12-13 ... ... ... ... ... ... қатар шығып тұрдық. Бір-бірімізді газет арқылы
танитынбыз. Жүрсіннің ... ... ... ... ... ақындардың алғысөзімен, жылы лебізімен жарияланып жататын. Бірақ ол
әдеби ортаға ... ... ... ... ... ... болды. Жүрсін – шөптің
де, шөңгенің де өлең емес ... ... ... ... үлкен
жауапкершілікпен қарайтын, өте дарынды ақын. Мысалы, бізде өлең кітаптарын
он томдап, жиырма томдап шығарып жатқан ... бар. Ал ұлы ... ... ... түсіндірмесімен ғана бір томға әрең жетеді. Жүрсіннің
өте талғампаз ақын екендігі соншалық – осыдан үш жыл бұрын ... ... ... ... ... Мысалы, осы 70 өлеңді мен ... ... ... ... [3, 28] - ... ... - сонау жетпісінші жылдардың басында қазақ елінің шоқтығы
биік қасиетті жерлерінің бірі Ұлытаудан келіп, қазақ поэзиясына ... ... ... Оның өз ... бір ... оқу ... ... де Жезқазғанға барып біраз жыл жұмыс
істегендігі. ... ... ... болып оның рухани құнарын бойына да,
ойына да барынша молынан сіңіргендігі. ... ... ... ... де ... бояу нақыштар, бай-ажарлы бейнелі сөздер, кеңістікке
алқынбай көсілетін кең ... ... ... ... ... Ерман ақындық дарынын қазақ халқының ... ... ... ұштастырған ақын. Ол қазақтың төл ...... ... ... ... оны теледидар мен радиода ... ... ... танымал болды. 1984 жылдан бері жүздеген ақындар
айтысын өткізіп, оған ... ... ... жан-жақты қолдау көрсетіп,
халық өнерін кеңінен насихаттап, ұлттық рухты биікке ... көп ... ... ... жинақтап, жариялау, зерттеу ... ... Осы ... ... 2005 жылы ... айтыстар жинағы»
атты кітап құрастырды. Бірнеше бейне, аудиокассета, дискілерді ... ... ... ... телевизиясында жүрген кезінен
көңіл бөле бастаған. Бірақ ол кезде айтыс өте сирек және ... ... ғана ... ... телевизиясының әдеби драмалық хабарлар
редакциясында қызмет еткен ... ... ... ... ... ала ... соғыс жылдарының өзінде өлмеген, жоғалмаған халықтық өнерді ... деп ... ... Ол ... ... ... алдын ала жазып
беретін де, екі адам соны домбырамен орындайтын. ... ... ... ... ... ... қаншама кезеңнен, қаншама сатыдан өтті. Ең
басындағы айтыстарды ... адам оның ... ... айтыскерлердің ой
ұшқырлығына, суырып-салмалығына таң-тамаша қалады.
Айтыс – қазақтың демократиясының ең жарқын көрінісі. Яғни, шындықты айту
айтыскерлердің ең ... ... ... ... ... кішкентай әкімге
дейін кемшілігін сынай беретін оларға ешкім ... ... ... ... келмейтін қазақи дәстүр қалыптасқан. «Бас кеспек ... ... ... жоқ» ... нақыл ақынның тіліне ерік беру тұрғысынан ... та, ... та ... ... аз. ... ... арқылы ғана сақталып келеді. Ақын сынаған басшысына ешқандай ... ... ... ... ... ... туады. Шын мәнінде, ... де ... ... ... ішінде, көкейінде тұнып жатқан
қыжылды ақын сыртқа шығарып, ... ... ... ... Тіпті, ол
мәселе шешілмесе де халық ... ... ... риза болады. Қазіргі
өнерсүйер қауымның талғамы жылдан-жылға өсіп келеді, ол шыншыл, ойы ұшқыр,
батыл, жанға ... азық ... ... ... ... ... 34].
Бүгінгі таңда айтыс өнері ерекше дамып келе жатыр. Осы салада белгілі
ақын, қоғам қайраткері, айтыстың жаңашыры және осы ... ... ... ... ... Жүрсін Ерманның атқарған қызыметі зор. Өткен
дәуірдегі айтыс пен бүгінгі ... ... жер мен ... ... ... бәрі де жазба ақындар. Олардың жазба ақындардан
артықшылығы – көп ... көп ... ... ... жазғанын
домбыраға қосып, әнімен айта алады. Айтыскерлеріміздің сахнадағы айтысы
жазба ақындардың ... ... бір ... да кем ... ... ... көркем образдары, жазба әдебиетте кездеспейтін керемет
теңеулер, метафоралар, метонимиялар, образды ойлар бүгінгі ... ... жүр. Бұл ... ақын ... ... поэзиясы мен
жазба поэзия бірігіп, қабысып кетті» деп пікір айтады.
Бүгінгі айтыскерлерде үлкен төрт қасиет бар: талант, ... ... ... ... ... Халықтың айтысқа деген ықыласының өте жоғары
екенін аңғарған сайын, ақындарымыз да шабыттана түседі. Қазақстанда ... ... ... ... 40 шақты ақындар бар. Ақын ... ... ... өте ... ... ... ... мүмкін. Айтыстың көшін
сүйреп, барар бағытын белгілеп жүрген ақындар бар. Мысалы, ХХ ... ... ... халық мойындаған, өздерінің атақ-даңқтарын
алған Қазақстанның халық ақындары Әселхан Қалыбекова, Әсия ... ... оның ар ... Сыр ... ... Манап Көкенов,
оңтүстіктен Көпбай Омаров. Бұлар теңдесі жоқ ақындар болатын. Қуатты
ақындардың ... ... ...... ескі ... сақтап
жеткізуші, сал-серілік өнерді сақтаған, мәдениетті, сауатты адам, әні ... да төрт ... тең ... тұр. ... ...... өнеріне
жазба өлеңнің тереңдігін әкелген, интеллектуалдық парасат, пайым әкелген
ақын. Оралдан шыққан Мэлс ... ... жыр ... ... ... қабыстырып жүрген өзінше бөлек дарын. Балғынбек Имашев
Арқаның сал-серілік дәстүрін бойына ... ... ... ... ... ... ... да батыл ақын. Сахна мәдениетін өте жақсы ... ... ... өте ... ... ... өмірден ерте озған
Оразалы Досбосынов айтыста жазба ақындар ... ... ... ойының ұшқырлығымен артына өшпес із қалдырды. ... ... ... ... өте ... сөз ... ақын, сазы да, сөзі де
келіскен. Айнұр Тұрсынбаеваның шапшаң ... ... сөз ... де ... үлгі ... ... ... жаңа леп алып келген
ақындардың бірі Жәкен Омаров айтысқа ислам ... ... ... дін ... ... ... ... Ерманның лирикасына үңілмей тұрып, «Екі тізгін бір шылбыр» ... ... ... ... ... ... ... ақындық жол
туралы айтқан өз ойыларын біліп алсақ деймін.
Бірде ақын ... ... ... ... ... ... ... – ақындық туа бітетін қасиет пе, жоқ әлде, адам
басына жүре келе қонатын бақ құсы ма?-деген ... ақын ... ... ... оның ... ... жұмбағын шешкен күні поэзия өнер
болудан қалады. Ақындығына қазір ешкім күмән келтірмейтін Мұқағалидың
өзі неге өле-өлгенше тұрғыластарынан «осы мен ... ба?» деп ... өтті деп ... ... кейбір өлеңдерінің өлмес ғұмыры бар
екенін ... ... ... ... ... – ғайыптың ісі, қазір
бар, қазір – жоқ. Ана сүтімен бойыңа дарыған, қаныңа ... ... ... ... ... ... мәпелеп, тәрбиелеп,
ұштамасаң, тілі шала шыққан күйінде, сақау-мақау қалпында, жарым-жан
болып қала беретініне күмән ... ... ... пе? Әдебиеттегі
алғашқы қадамын өлеңмен бастаған, жай тәжірибе жасап қана көрмей, жыр
кітаптарын шығарып ... Әбіш ... ... ... Дүкенбай
Досжанов, Софы Сматаев секілді ... ... ... ... осы ... ... құралыптас ақындардан кем болып еді
деп ойламаймын. Бірақ бұл төрт ағамыз да өзге жанрдың отын жағуға ... соң, ... ... ... өшіп қалды. Әйтпесе, әлгі
ағалар талант көзін қаузай бергенде, осы күні ... ... ... қатарынан сөзсіз табылар еді.
Жалпы, сөз өнері бітік дән сияқты ... бір ... ... ... ... қай ... қай форма арқылы көрініс табуы – бейімделудің нәтижесі болса
керек. Жампоз жазушымыз Сәкен Жүнісовтің соңғы ... өлең ... ... ... оны ... жүргені белгілі қара сөзге келгенде Құлагерге
айналып, шапқан сайын үдейтін Сәкен ағамыздың әлгі өлеңдері орта ... ... ... су құюға жарамайтыны неліктен? Талантты кезінде
ұштамаудан, ардақтап, әлпештемеуден. Оны ... ... өзі де ... біліп,
өлеңдеріне мүсіркей қарайтыны сондықтан. Қорытып айтқанда, ақындық ... ... ... ... ... ... табиғи қасиет, оны
тәрбиелеу, қанаттандыру – әркімнің өз ... ... ... байланысты.
Ақындық – бақ құсы деп кім айтты? Ақындық – сәт сайын, сағат сайын өзіңмен
өзің ... ... өзің жеу, ... ... ... ... ...
күту, зарығу мен тарығу, іңкәрлік пен ... ... ... ... бір ауыз сөз үшін жан ... жан ... Ұтарың – бір
шумақ ғұмырлы ... ... ... ... ... Алла дем ... ... жақсы өлеңнің қанағатын еш бағыттың өлшеміне сыйғыза алмайсың.
Кейде түсіңде өлең жазылады. ... сол ... бір ... ... ... азабы мен ғажабы талай күн мазаңды алады. Түсте өлең жазу –
сирек кездесетін құбылыс. Өткен жылы мына ... жол ... ... ... де – ... бұлдаған сормаңдаймын.
Осы өлеңді қалпына қанша жыл келтіретінім бір Аллаға ғана аян...
Жүрсін ... ... ... өлең ... ... өмірдің өзінен
алады, бастан кешкенін, көзі көріп, көңіліне түйгенін ... ... ... ... ... бармайды да баспайды. Өмірі
өлеңімен, өлеңі өмірімен қабысқан, өрімдей өрілген санаулының бірі. ... ... ... ... - Сіздің өзіңіз, Сіз оны Колумб
Американы ашқандай үнемі күтпеген, ойламаған жерден ашасыз да ... ... ... ... дәл сондай ақын. Оның бүкіл ғұмырында жазған
өлеңдері әлде қайда көп болар, ... ... бар ... ... -ақ ... да жетпісін ғана «Құстың көлеңкесі» атты таңдамалы ... ... ... әйгілі ақыны Михаийл Светловтың: «Егер бір жинақтан
тұшымды он бес өлең табылатын болса, оның ... ... ... ... сөзі
ойымызға оралады [4, 201].
«Ұят дейтін бір кінәз, нәпсі дейтін бір кесел – арбасады да ... ба ... ... ... мен ... ... мен алдымен өзіме
өлшеп көремін. Назары сұсты бір құдірет ... ... ... ... ... ... ... бар жазғаны бір томға жетер
жетпес өлең болған Абай аға да көкжелкемнен қарайды да тұрады. Ол кісі ... ... бар мен ... от пен ... ... қапылған шамшыл
шайырдың тым болмаса бір шумақ өлеңі, тым ... бір ... ... ... таңдайын жібітуге жараса нетті деп үміттің шырағын
үрлегеннен басқа, құдіретке жүгінгеннен басқа не шара ... - деп ... өзі ... – ақын. Ақын болғанда, өзінің жан жаратылысының ... ... ... бір сөзі ... ... ... маңынан ұзап
шықпаи жүрген жас талап ақындарға: «Талант қайда барсанда ... ... ... кез ... ... партком қойшы, не директор жасашы.
Дөңгелетіп алып кетеді.Талант деген сол», - деп қалғаны бар. Тұмағанңың ... сол ойын мәз ... ... ... ... түидік. Не десе де, сол
рас сөз....Айтыстың алдында, қартаның соңында, тележурнлистің ... ... ... ... ... ... ... бітуар ... ... ... ұрандағанда, Жезқазған теледидарына «бас» болып кеткенде
де «жүрсін қайда жүр?!» деп жар салып, ақын деп іздеп баратынбыз. ... өлең ... ... ... ... ... ... шулатып », газет-
журналды ақтаратынбыз. Соның бәрінде, өлеңге келгенде, өлең дегенде ерекшк
ағынан жарылып, ақ ... анық ... ... мен тек ... ... Поэзия арқылы танимын. Поэзия арқылы ... ... ... ... ... көз алдымыздағы тұтас тұлға жартыкештеніп,
тұтас дүние шашылып жүре береді. Комментатор... талантты комментатор ... ... ... ... Айтыс көшбашсысы... шебер ұиымдастырушысы
шығар.Жақсы редактор, ... ... ... да ... өз нәсібі
шығар.Күмәнданбаймын. Бірақ, поэзиясыз жүрсін-жүрсін емес.кейде апталап,
айлап жүздеспей жүріп іздегенде де ақын ... ... ... ... іздеу!(Кейде табасың, кейде таппайсың. Қауырт
тіршілік қарбаласы ма, кейде өз үйі өлең ... Өлең ... ... ... әлде ... ... Сондайда суыған өлең ... ... ... жылу, қуат көзі»де жоқ.Өлең-жеке-дара, жүректің
ісі). Поэзиясыз Жүрсін кім? Білмеймін. (Өзіне ... ... ... ширек ғасыр боиы жанын ... ... бір ... ... ... ... әбден мақтана беруі мүмкін.Бәрі рас.Өлеңге
келгенде, поэзияның киесін ... ... ... ... «Жақсы
өлеңдерім бар.Мен секілді ақындар көп қой...» -деп ... ... ... ... ... құдіретті құштарлықты, іште туған әр
мүиісте айтыла салмайтын ұлы ... ... ... ... ... сазы, шынайы тұлғасы өлеңдеріндегі сезім толқындарында, жүрек
тебреністерінде тұнып тұр.
Ел, жер, ... ... ... қазақтың қыз-жігітері жайлы, тағдыры
туралы жырларында... Өлеңді бұрқыратып көп ... ... ... ... ... ... сақтаған Жүрсін жырларында бір буын
ақындарының, біздің толқынның тағдыр жолы бейнеленген. Жан сыры ... ... ... ... да ... ... өзін ... Сонысымен
жақын ақын оқырманына.
Өнердің қай түрі ... да ... ... адам ... көрінеді. Басқа-басқа, қазақтың айтыс өнерін кім қалай түсінеді?
Тоғыз ғасырлық тарихты ... ... ... ... жеті көк пен ... ... салма сөз өнері арқылы өрнектеу қазақ жан-дүниесінің жұмбаққа
толы сырлы бояуының бір қыры емес деп кім ... ... ... ... ... ...... Жамбыл, Құлмамбет, Сүйінбай – Қатаған секілді
ақындардан өнеге ... төл ... ... ... ... тұс ... байланысты екеніне ешкім көз жұма қарамас. ... ... ... ... туын Алаш ... қайта қадаған, сан ғасырлық тарихы бар
киелі өнерге реформаторлық деңгейде ... ... ұлар ақын ... бір ... жұмысқа сыймасы анық.
Айтыс өнерін тірілту арқылы өзіне өшпес ескерткіш орнатып ... ... бұл ... еңбегін айтпағанның өзінде жазба поэзиямызға
қосқан сүбелі ... ... де ... шығара алмайды. Жүрсін ақын
шығармашылығының шарықтау шегі де осы айтыс өнерімен байланысты.
Жүрсін Ерман ... ... ... лирик ақыны. Ақынның лирикасы
басты тақырыбы- ... ... Ал, ... мәселе қашанда қоғам үшін
өзекті.
1.2 Жүрсін Ерман және қазақтың айтыс өнері
«Алаш барда – айтыс өлмейді» деп ұран ... ... ... ... бойы ... ... келе ... рухани дүниесінің, баға жетпес
байлығының, ешбір елде жоқ ... ... бірі - ... ... ... ... ... әперген, жаңғыртқан, жаңартқан, тіпті оны
бүкілхалықтық қозғалысқа айналдырған ... ... ... ... ... дейін көтеріп, көрші Қырғыз, Өзбек жұртына апарып
асқақтатты. Еділ бабамыздың тұяғы ... ... ... тандырып, Әміре
атамыздан кейін аспанын қазақ әнімен ... ... де ... Ерманның жүйріктері [4, 49].
1990 жылдары айтыс көп жылғы үзілістен кейін қайта ... ... ... Осы бір ... ... ... Республикасының мәдениет
қайраткері Сәулебек Жәмекенұлы былай еске алады: «Ермановтың ерлігі өз
басына ... еді. ... бірі ... 1986 жылдың ызғарлы лебі бүкіл елді
ықтыртып тұрғанда Қарағандыға келіп айтыс ұйымдастырғаны. Онда ... ... ... бір ... ... ... басына бұлт
үйіріліп, еңкейіп отырған ел бір серпіліп, рухы қайта ... ... ... ... арқа ... есінде. «Ленин десек партия дейміз» деп
Маяковский айтпақшы, ... ... ... көз ... ... Ерман тұрады.
Қазақтың осы бір дара өнерін жаңғырту ... ... тер ... Осы ... ... ... ... азаматтардың және Мырзатай Жолдасбеков,
Рымғали Нұрғалиев, Ақселеу Сейдімбеков сияқты алдыңғы буын ... ... ... ұлт рухы мен қоса жаншылған төл өнеріміз
өшіңкіреп, өлеусіреп барып қайта жаңғырды. Айтыс ... ... ... ала
бастаған сәтте Сәнязбек Найманов деген азамат екеуіміз ... ... ... қолғабысымызды тигізгеніміз бар. Ең алдымен айтысты
қайда өткіземіз деген сұрақ бірінші тұрды. Ол ... ... ... ... ... ... таңдады.
- Ойбай-ау, көрермендерімізді қалай толтырамыз? - деп шошып кеттік
- Жығылсаң нардан жығыл деген, осы бас ... ... жыл не ... жын-шайтанның ойнағы болып бітті ғой, айтыспен аластайық оны,
ұлтымыздың ұлы өнері онда өтпегенде қайда ... деп ол ... ... ... ... дүрс еткізді. Халық, қалай дегенмен де,
қанша жыл көз жазып қалғандықтан болар, айтысты жатырқап та, тосырқап
та ... Оның ... ... ... астаң-кестеңі шығып, өз
бетінше елдік құрып жатқан аласапыран уақыт. Көп ұзамай ... ... ... ... зал ... деді. Радио-телевизиядан
жарнама жапырылып беріліп жатыр. Әсіресе, өлгені тіріліп, өшкені
жанған ... ... мен шын ... ... шек ... ... 300 мың теңге жылдық ақысын ... ... ... ... ашылмайды,- деп шарт қойды бір күні оның директоры. Ол
кез үшін бұл ... ... ... ... демеуші іздеудеміз.
Қысылтаяң уақыт, ешкімнен ештеңе шығар емес. Сол кезде қаулап ... ... ... өзі бір ... Күзет, оққағар дегенді
әбден әуезе қылып алған, одан өтсең көмекші дегені бар, қат-қабат ... ... ... ... Осы ... Жүрсіннің сұңғылалығын тағы
бір рет көрдім.
- Осы Рымбекке неге бармайсың, нағыз жерлесің, талай өнерпаздар шыққан
қазақы жердің тумасы, түсінуге тиіс. Бұл ... пен ... ... ... шашасына шаң жұқтырмас талай дүлдүлдері шыққан ... ... ... ... Жүнісов еді. Алматыға келіп базарком
болды, жағдайы жақсы екен деп ... ... ... ... ақын Дәуітәлі Стамбековтің аузынан «нағашым еді» деп
отырғанын сан рет ... ... ... ... ... ... жүз мың ... ұстатып-ақ жібергені ғой. Анығын
Жүкеңнің өзі айтар, айтыстың мен білетін алғашқы демеушісі осы Рымбек
Жүнісов еді. Ұзамай ақындарымыз да келе ... ... ... ... ... Әзімбек Жанқұлиев пен Шорабек Айдаров,
Қостанайдан Әсия Беркенова келді» [6, 48], - деп ... ... ... есіне алады.
- Жеңген ақынның өнеріне риза болып, шапан жауып, ат мінгізу ... да ... ... ақынға деген ризашылығын осы арқылы
білдірген. Ақынды риза етіп ... ... ... тігіп, қомақты
қаржы беруді шығарған мен ғана. 1984 жылдан бері 150-ден ... ... ... ... алды кемі 14-15 ... ... Оның ... отырған Ерманов деген қазақтың аннан-мыннан ... ... ... ... ... бар бірде ағынан жарылып.
Жүрсін Ерманның «Екі тізгін бір ... атты ... ... ... ... ... берілген. «Сіз талай жылдан бері жүргізіп келе
жатқан айтыс ... ... мен ... ... неде?» деген
тілші сұрағына берген жауабында ... «1984 ... ... айынан бастап
көгілдір экран арқылы айтыс тұрақты жүріп ... жылы мен ... ... ... жыл айтыс үзіліп қалды. Мен сол күндерде айтыссыз
өмір сүре алмайтыныма көзім ... ... да ... де оны іздей береді.
1997 жылы қыркүйек айында сөз ... ... ... ұсыныс жасадым.
Сөйтіп жүргенде «Жібек жолы» көшесінінің бойындағы балабақшада Мұхтар Құл-
Мұхаммед мырзаға кездейсоқ кездесіп қалып, көмек ... ... ол ... көмегін аямады. Сол кісінің қолдауымен, 1997жылдың 17 қазанынан
бастап тұрақты “Хабар” телеарнасымен жұмыс істесіп ... ... ... бүгінгі айтысты мүлдем салыстыруға келмейді. Арада 20 жылдай уақыт өтсе
де жер мен ... ... ... Ол ... ... жіктеген
айтыстың түрлері: жұмбақ, қайым, өтірік өлеңдерді тірілттік. Бірінен-бірі
өткен өте қызықты айтыс болатын. Қайсысына ... ... ... қататын. Өкініштісі, сол кезеңнің идеологиясына байланысты ... айту ... ... болды. Қайым айтыстың негізгі миссиясы –
қазақтың қанында суырып-салмалық өнердің барын ... ... ... неге ... ... пікір айтушылар бар. Себебі, бүгінгі
сөз жарысында ақынның ойы ... ... ... ... ... ... өнердің барына ешкім күмәнданбайтыны да анық қой. Бүгінгі
айтыс дарындыларымызға ... ... ... ... ... ... мақсатта “Түре айтыс”, “Сүре айтыс”; “Қыз бен жігіттің айтысын” ... [6, 88], - деп ... ... ... баға ... ... ... Ерман.
Айтыс – қазақтың демократиясының ең жарқын көрінісі. Яғни, шындықты айту
айтыскерлердің ең басты міндеті. Жоғарғы басшыдан бастап, кішкентай ... ... ... ... ... ... ... Себебі, қазақта
ақынына қарсы келмейтін қазақи дәстүр қалыптасқан. «Бас ... ... ... кеспек жоқ» деген нақыл ақынның тіліне ерік беру ... ... та, ... та ... демократия аз. Халықтық демократия
айтыс арқылы ғана сақталып келеді. Ақын сынаған басшысына ешқандай ат–шапан
айыппұл төлемейді. ... ... ... ... ... Шын мәнінде, айтыс
Үкіметке де ... ... ... ішінде, көкейінде тұнып жатқан
қыжылды ақын сыртқа шығарып, жоғарғы жақты құлаққағыс ... ... ... ... де халық ақынының шындықты айтқанына риза болады. Қазіргі
өнерсүйер қауымның талғамы жылдан-жылға өсіп келеді, ол шыншыл, ойы ... ... ... азық беретін, суырып-салма ақындарды тыңдауды ұнатады.
Жүрсін Ерман – айтыс арқылы ... ... ... ... көріне бастаған тәуелсіздікті етек-жеңін жинап, еңселі ел ... ... ... ... Бір ... ... ел арасында ұлан-асыр ұлттық
– қоғамдық пікір туғызды. ... ... XIX ... ... ... ... ойы сонда миымызға сарт ете түскен: ... ... ... ... ... ... ойындарындағыдай –ақ екі ақын бір-бірімен
сайысқа түсті. Бірі шумақпен атқылай бастаса, ... ... ... ... ... шабуылдайды, екіншісі шебер қорғанады. Екеуі де
қыза-қыза айтысты қатты шиеленістірді. ... ... ... ... ... Адам ата мен Қауа ... ... мына отырған
сұлтандарға тағзым еткендей, аты шыққан арғы ... ... ... ... ... Нұқ ... ... топан судан өтті де, Арараттың
биігінен бүкіл Ынжыл тарихын ... ... ... ... ... ... ... Египеттің пергауындарын да қалдырмай ... ... бойы ... жырлап, Ниагара сарқырамасындай арындап келіп,
ақыры ол аман-сау Мұхаммедтің өзіне де жетті-ау! Соңғы он ... ... ... бұл жыр Ислам қаһармандарының басынан құйылып, бүкіл ... ... ... ма ... Жоқ! ... жаңа шыға ... кезде
біздің жезтаңдай әншінің домбырасының ішегі үзілді. Өзім ойға ... ... мен ... тағы және ... ... дала да, ... ... ортасында өз құлағыңмен тыңдадың ғой. Бұдан бір неше күн бұрын
өзара ... екі ... ... ... ... болған едім.
Сонда Демосфен мен Цисерон туралы ғұмыры есітпеген ... таң ... ... Ал, ... оқи да, жаза да ... ақындар менің алдымда
өнерлерін жайып салды. Олардың жыры жаныма жылы ... ... ... ... тәнті етті. ...Имандай сырым! Тәңірім бойына осыншама
қабілет дарытқан халық цивилизацияға жат болып қалуы мүмкін ... Оның ... ... ... көтеріліп, жарқырап сәуле шашатын болады! Сор
маңдай құл-құтаңдарды менсінбейтін Үндістанның жоғарғы касталары ... ... ... ... арасынан бұл көшпелілердің де құрметті
орын алатын кез келеді [8, 55].
Бүгінгі айтыс пен ... ... ... де бөлек. Қазіргі
айтыскерлеріміздің бәрі де ... ... ... жазба ақындардан
артықшылығы – көп оқиды, көп ізденеді. Сондай-ақ, өздерінің ... ... ... айта ... Айтыскерлеріміздің сахнадағы айтысы
жазба ақындардың поэзиясының деңгейінен бір мысқал да кем емес. Тапқырлығы,
қиялының ұшқырлығы, көркем образдары, ... ... ... ... ... ... образды ойлар бүгінгі ақындардың
айтысында қолданылып жүр. Бұл туралы ақын ... ... ... ... ... ... ... кетті» деп пікір ... ... ... төрт ... бар: ... айтысты көріп өскен тәжірибе,
сауат, өнеге-дәстүр. Халықтың айтысқа деген ықыласының өте ... ... ... ... да ... түседі. Қазақстанда айтысқа
қатысып жүрген, халық таныған 40 шақты ақындар бар. Ақын ... ... ... өте ... ... ... болуы мүмкін. Айтыстың көшін
сүйреп, барар бағытын белгілеп жүрген ақындар бар. ... 1980 ... ... мойындаған, өздерінің атақ-даңқтарын алған Қазақстанның
халық ақындары Әселхан Қалыбекова, Әсия Беркенова, ... ... оның ... Сыр ... ... ... Көкенов, оңтүстіктен Көпбай Омаров. Бұлар
теңдесі жоқ ақындар болатын. ... ... ... ... Әлтаев
–айтыстың ескі салт-дәстүрін сақтап жеткізуші, сал-серілік өнерді сақтаған,
мәдениетті, сауатты адам, әні де, сазы да төрт ... тең ... ... ... ... ... ... өлеңнің тереңдігін әкелген,
интеллектуалдық парасат, пайымды тұжырамдай білетін ақын. Оралдан шыққан
Мэлс Қосымбаев ... жыр ... ... ... ... ... өзінше бөлек дарын. Балғынбек Имашев Арқаның сал-серілік
дәстүрін бойына сіңірген үлкен ақын. Айбек Қалиев тілі ... ... ... ... ... ... өте ... меңгерген Айбектің суырып-салмалық
қасиеті өте басым. Алматыдан шығып, өмірден ерте озған Оразалы Досбосынов
айтыста жазба ... ... ... ... теңеулерімен, ойының
ұшқырлығымен артына өшпес із ... ... ақын ... ... өте тереңнен сөз қозғар ақын, сазы да, сөзі де келіскен. Айнұр
Тұрсынбаеваның шапшаң ... ... сөз ... әзілге де шеберлігі
үлгі аларлық өнер. Айтысқа жаңа леп алып ... ... бірі ... ... ... ... құдіретін қосып, дін мен имандылықты
насихаттап жүрген ақын [8, 48].
Ал енді Жүрсін ақынға ... ... ... қырыққа толмаған шағында-
ақ, иә дәл солай, қаһарлы компартия тамұққа тығып тастаған ... ... бір өзі ... ... Осы ... сөзіне кеңірек
тоқталайық. Біздің ұрпақ компартия билеген заманда ... ... ... ... Ол айтылатын, жазылатын сөздің ... ... ... өтуі деген сөз. Ал суырып-салма ақындар сөзі «өлеңі»
миында. Оны тексеретін, екшейтін құрал-ақпарат ол кез ... ... ... Демек қазақ өнерінің көпшілік кәдесіне жарайтын бұл түрі аса қауіпті.
Сахнаға бір шыққан соң ақын ... бәле ... ... ... халықты
лениндік саясаттан бұрып әкетуі әбден мүмкін. Демек, мұны тыю керек. Партия
солай істеді де. Сахнада айтатын сөзін суырып-салма ... ... ... тиіс ... ... ... ... Сондықтан да Кеңес
одағының кемелденген социализм ... ... ... ... ... (100 ... жүз ... алғандарды немесе мол астық, ... ... ... ... ... ... ... шығатын
жасанды ақындар келді өмірге. Жансыз айтыс, қуыршақ ақын! Аянышты! Бірақ
көнбеске амал жоқ [9, ... ... ... ... айы туды. Қанға бөктік. Дегенмен, жер-
жердегі дүмпуден шошыған партия халықтың ноқтасын қалдырып, ... ... ... Дәл осы ... тарих сахнасына, Қазақстан тарихы
сахнасына Жүрсін шықты. Кәдімгі тележурналист Ерманов.
Ең ... ... ... бұл ... Иса ... ... ... секілді дүлдүлдердің көзін ... ... ... бен ... ... ... заман мүжісе де тұғырдан түсе қоймаған
екен. Томағасын сыпырғанда ... ... қоя ... ... ... суырып-
салма ақын болатынын көзбен көрді, көрді де «ондай болмақ қайда демей»
тәуекел деді. ... ... ... ... бір ... ... ел ... нұрын шашты.
Енді қараңыз, суырып-салма ақындықтың қайта жаңғырып шыққан сәті – ... ... тірі ... ... ... ұстап, Асқаровты
түрмеде тұқыртып, Мырзашевтің мүрдесін еліне жерлеуге де ... ... ... ... ... әлі ... қайраткері Шахановтың сұңқылдап шыға
қоймаған шағы. Кеңестер ... ... ... ... ... әлі алда ... Міне, сол кезде исі қазақтың рухын көтерген осы
бір еңбегі үшін ғана ... ... ... ... ... ... ... бір жәдігерін өмірге қайта әкелдң. Қырыққа тақаған ... ... ... ... Және ... ... ... жоқ. 37-ден кейін 50-
жылдардың репрессиясы болғанын да Жүрсін білетін. Біле тұра ... ... Егер ГКЧП ... ... аса ... әлгі ... ... бір
бөлмесіне тығылатыны да айқын еді. Сондықтан да мен, осы мақаланың авторы,
оны танымай тұрып-ақ, Манап, ... ... ... ... ... ... айналдым. Өйткені, қаны түгіл жаны қазақ осы «кәрі
шөңгелер» және ... ... ... «жас ... және ... соңынан
ерген «жас бөрілер» бірдеңе «бүлдіргендері» айқын еді. ... ... ... ... ... ... оқиғасын» әділетті майдан, биік
рухтың атқылаған жанартауы ретінде суреттеп, тұңғыш жырға ... да ... ... осы суырыпсалма ақындар болды. Қуаныштысы сол – компартия
денесі ... ... ... 1991 жүрегі соғуын тоқтатты. ... ... ... Бәрі ... егемендік кезеңнің қиыншылығын көрсетіп, халық ... ... дәл осы ... «командасы» журналистер әлдеқайда артық
іс тындыра алмайды. Өйткені, ... осы» ... ... ... ... ... ... – газет, журнал таралымы аз. Тележурналистер
шеберлігі төмен, хабарларын көріп, ... ... Ал ... ... ... сарайда ине шаншар жер қалмайды, теледидардан көрсететінін
білсе, бүкіл ... сол ... ... ... ... Бұл айтыстың
әсерлігі мен ықпалдылығын көрсететін тұс емес пе? Мен кейде, тіпті жоғарғы
жақтың ел қамын ... ... ... да айтыс ақындарының сөзі –
жанайқайы түрткі болды-ау деп те ойлаймын.
Көңіл орнығып, көз ... ... ... ... ... ... ... сөз де көбейді. Кейбіреу: «Жүрсін айтысты шоуға айналдырады» дейді.
Бұған күлесің бе, ... ба?! ... ... «Шоу» дейтінді сен
қазір естіп жатырсың. Өкінішті! Ал ... ... үшін ... айтысы
нағыз сол «Ноухау» мен «Шоудың» өзі болған. ...... ... ... ... театры. Таласы! Додасы! Бәс тіккен! Айыз
қандырған! Екінші ... « ... ... - ... Бұл енді ... ... ... емес, Президентіміздің серігіндей болып жүрген
Мырзатай Жолдасбеков секілді ... ... ... ... ... ... айдауына көнді, айтқанымен жүрді деген сөз ғой бұл. Бұған
кім ... ... ... өз ... ... сыйлайтын, жаны қазақ жалғыз
ағам Герольд Бельгер кешенді туынды жазғандардан гөрі бір ... ... ... ... артығырақ бағаланып кетті деді. Бұл енді ойланарлық
пікір. Ойланарлығы сол, Айнұр айтысып жеті ... ... де, ... ... ... Әбдіжәміл Нүрпейісов жаяу жүр. Тура қарасаң қайшылық. ал
ойланыңқырайсың, бәрі дұрыс. Сонау ... ... ... өкілі ретінде
бізге жеткен кемел ойдың кереметі Абай болса, ол озық ойлы ... ... ... ал оның ... су құя ... ... айтыстан соң үйірлі
жылқы айдап, жүйрік пен ... ... жүре ... Бұл ... және
дәстүр солай!
Әлемдік олимпиаданың өзінде жеңіскер мен қалушы бар. Ал қалушы да бір
елдің «үкілі үміті». Біз, Қазақстан, ... ... ... ... ... ... бүгінгі шын жүлде алған жүйріктердің деңгейі
ақындар айтысының асқар шыңы – Біржан-Сара айтысынан да ... ... ... ... ... жетістікке жазба ақындары жеткен жоқ. Ақиқат
керек болса айтайын, Қазақстан Жазушылар одағы дейтінге бес ... ... ... жазушы мүше болғанын ... Ал ... ... екшей
бастасақ, нағыз ақын немесе жазушы дейтіндей елуі қалмайды және солардың
біразы Президенттен ... алып жүр! ... өкпе ... ... ... осы. Ал Жүрсін ақындарының ең осалы кәдеге жарайды. Өйткені, ол ... алып ... ... сол ... ... ... ... елейтін Жүрсін аға. Осылардың бәрін ой ... ... ... ... ... қой деген ойға тірілемін.
Себебі сол марапаттар Қазақстанға, қазаққа сіңген ... үшін ... ... пе? ... келгенде қай жағынан алғанда да Жүрсін замандастарынан ... озық ... Ең ... – шын сүйер ұлымыз болып тұр. Ең жаманы – сүйе
алмай келеміз. ... ... ... ... ... ... Тіпті, Абайдың
аруағынан ұят.
Егер әдебиетті арғымаққа теңейтін болсақ, біздің көптеген әдебиетшілер
аяғын үзеңгіге ... ... ерге ... Ал ... ... – ерге ... ... жігіт. Ол өзінің мінезіне байланысты. Жұрт атқа мініп, алға
қарап зымырайтын ... бұл ... ... ... та ... іле ... оның өзі ... болса, сөзі де сондай ерекше. Ешкімге ұқсамайды.
Бұл біраз жылдан бері ... ... ... ... ... ... Тұлпарды
тұрғызу үшін не істейді? Тұлпар шылбырынан ... де, ... ... ... сабасаң да тұрмайды. Тек жанынан бір үйір ... ... ... ... ... ... ол ... Жүрсін – дүбірге
үйренген, дүбірді көрсе, кісінеп, оқыранып, соған қосылып ... ... ... ... ол ... ... ... шығарды. Мысалы, біз ақын
қыздарымыздан Сара Тастамбекқызы, Зияш Қалауова, Мәриям Хакімжанова, ... ... ... ... ... ... ғана білетін едік. Яғни олар қамшының шашағындай ғана болатын.
Ал Жүрсін қаншама ақын қыздардың бағын ашты! Олардың ... ... ... ... ... шығу ... мүмкін емес.
Өнердің қай түрі болса да жаратушының жарылқауымен адам баласына
берілетін көрінеді. Басқа-басқа, ... ... ... кім ... түсінеді?
Тоғыз ғасырлық тарихты тоғыз минутқа сыйдырып жырлау, жеті көк пен жетіқат
жерді ... ... сөз ... ... ... ... ... жұмбаққа
толы сырлы бояуының бір қыры емес деп кім ... ... ... ... ... Кемпірбай – Шөже, Жамбыл, Құлмамбет, Сүйінбай – Қатаған секілді
ақындардан өнеге алған төл ... ... ... ... тұс Жүрсін
Ерманмен байланысты екеніне ешкім көз жұма қарамас. Ұлытаудың ... ... ... туын Алаш ... ... ... сан ғасырлық тарихы бар
киелі өнерге реформаторлық деңгейде өзгеріс енгізген ұлар ақын ... бір ... ... сыймасы анық.
Айтыс – біздің қоғамдық, әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... беретін бабадан қалған дәстүр.
Айтыстың әсерлілігі мен ықпалдылығын көрсететін тұсы да осы. ... ... ... мағынасында даланың кәдімгі театры, таласы, бәс тіккен додасы.
Жүрсіндей қайсар ұлдың қайраткерлігі ... ... ... қауышқан
айтыс өнерін Ермановпен егіз ұғымға балай аламыз.
2 Жүрсін Ерман лирикасы
2.1 Жүрсін ... ... ... ... ... ...... емес» деп Асқар Егеубаев айтқандай Жүрсін
қайраткерлігі мен ақындығын қоса алып келе ... ... ұлт ... Жүрсін –
лирик ақын.
Ақындық туа бітетін қасиет пе, жоқ әлде, адам басына жүре келе қонатын ... ... ... ақын ... Ерман: «Ақындық –тылсым, оның құпиясын
ашып, жұмбағын ... күні ... өнер ... ... ... қазір
ешкім күмән келтірмейтін Мұқағалидың өзі неге өле-өлгенше тұрғыластарынан
«осы мен ақынмын ба?» деп сұрау салып өтті деп ... ... ... өлмес ғұмыры бар екенін Мұқағали білмеді деймісің? Ақындық
талант – ғайыптың ісі, қазір бар, қазір – жоқ. Ана ... ... ... ... тылсым күшті сәбидей уілдетіп, үкідей үлпілдетіп мәпелеп,
тәрбиелеп, ұштамасаң, тілі шала шыққан күйінде, сақау-мақау қалпында, ... ... қала ... ... ... ... қасиет адамға алғашқы
жүрек лүпілімен бірге байланатын табиғи ... оны ... ... ... өз бағына немесе сорына байланысты. Ақындық – бақ құсы деп кім
айтты? Ақындық – сәт ... ... ... ... өзің ... өзіңді өзің
жеу, Тәңірден, тылсымнан медет сұрау, бермесе – күту, зарығу мен тарығу,
іңкәрлік пен ... ... ... Кербаланың шөлінде бір ауыз
сөз үшін жан ... жан ... ... – бір ... ғұмырлы өлең, ұтқызарың–
ғұмырың. Әрине, кеудесіне Алла дем ... ... ... ... өлеңнің
қанағатын еш бағыттың ... ... ... ... ... өлең
жазылады. Оянғаныңда сол өлеңнің бір жұрнағы жадыңда қалса, соның азабы мен
ғажабы талай күн мазаңды алады. Түсте өлең жазу – ... ... ... жылы мына ... жол түсіме кірді:
Жетпесімді білсем де – армандаймын,
Өтпесімді бұлдаған сормаңдаймын.
Осы өлеңді ... ... жыл ... бір ... ғана ... ... [9, ... Ерман өлең жазуды бала күнінен бастаған. ... ... ... ... ... өлеңі.
Жүрсіннің 13-14 жаста жазған өлеңінде келешек ... ақын ... ... ... не ... ... да, ана жанынан табылатынын
ескертеді.
Күйзеліс, қуаныш, тағдыр ұқсастығы. Поэзияның құдіреті, қасиеті ... ... ... ... ... ... ... талып құласа,
(Қуантпас, бірақ жан анам, сені бұл аса)
Қанатын созып құлайтын ... сен ... соң ... жылайтын шығар... жыласа...,-деп толғап еді. Ақындықтан
гөрі, ақын жаратылысының жан тебіренісі. Жан дүниесіндегі толқудың шынайы
суреті. Ал, ... ... ... ілер ... бұлт ... ... ... ойла,
Бауыры бүтін бар дейсің бұл күнде кім,
Ұлытауым, ұлығым ұлтым менің!
Туған жер, туған ел тақырыбында жазылған ... ... ... бала ... ... жалғасы секілді. Ақынның алғашқы анасына
арнаған өлеңдеріне үтір ... ... ... ... болып
көрінеді. «Ұлытауға бардың ба?» кітабінда:
... Өзінің жасап солай бар амалын,
Анашым айтушы еді ... бас ... ... ... гөр қадіріне Жер-ананың!»
Көңілді бастық бүгін өрекпіген,
Білемін енді басқа деректі мен:
Ұшынған ұлы дәуір сырқатымен,
Ұшықтау Жердің өзін керек ... ... ... ... ... ... ... жатқанымда,
Естуші ем жүрегімнің дүрсілдеуін,-деді Жүрсін. Өлеңіннен нәзік лирикалық
сағыныш байқаймыз. Өмірге азаматтық тағдырына өлеңмен кіріп, өлеңмен ... ... ... Балғын боз бала кезде Жүрсіннің «Шұбалып қос ... ... ... ... ... құм астына сіңіп жатқан сырларына,
Сан сағаттар өткен шығар жағаңа кеп тұрғаныма.
Еркектердің көз жасындай сараң ғана сырғанайсың,
Сар даланың кеудесінде ... ... ... ... жыр жолдары ақынның бертінгі, тоқсаныншы жылы жарияланған ... бір ... ... ... ... жалғастырып тұрғандай. Қолына
қалам ұстап, ақ ... ... ... ... басындағы тағдыр бұл! [10,
4].
«Ер туған жеріне» дейді ... Ақын да ... ... әспеттеп жыр
арнайды: бір тауына арша болсам дейді, даламның сарқылмас ... ... дей ... ... ... ... ... өскен ем,
Ей, Туған жер,
Қайта айналып өзіңе кеткім келер, - деп түйіндейді. Қайталанбайтын ... муза ... ... ауыз ... ... түйінін» сөзбен шешкен шешен халықпыз ғой.
Ел мен елді жауластыратын да, ... ... ... ... да, ... жанды қуантатын да- сөз. Сөз құдіретін
«Бәсіре сөз» өлеңінде Жүрсін ... ... ... ... жоқ,
Жығылуға болмайды сөзден, балам ,-деп жыр өреді.
Бұл жолдар сөздің парқын түсінгенге мол өнеге.
Осы ойды «Мына ... ... мен сені ... аман бол ... сөз ... деп ... ... өлеңінде терең философиялық астарды қарапайым тілмен
жеткізуге ұмтылады. Сол үшін де қара өлең мен ерікті ... ... ... ... тіл ... сөз жоқ, ... ... жұққан.
Сөйтіп барып, өлеңді құрғақ дидактикадан арашалайды. ... ... ... ... жолдарына айналдырады.
Жүрсін Ермановтың бүкіл болмысы – далалық болмыс. Даланың жөргегіне
оранып, даланың ... ... ... оның жыры да, сыры да ... мұңы ... сол Дала. Есіліп сөйлеп, көсіліп жүретін ортада өскен оған қала тым ... ... ... күйелеш күл шығарып
«Құдығымыз» көрген жоқ бір суалып.
Көршің итпен сөйлесіп отырады
Иланбасаң үйіне кірші барып,- қала ... ... ... қолданады.
Қаланың жан тыныштыққа үйренген адамдарын тіпті өзін қоса атады. ... ... ... ... ... ... ... ал өзіңнің оның үйіне барғың келгенімен итпен сөйлесіп ... не ... ... ... ... ... ... болып жатқан
дүниелер бұл [11, 88].
Елдегілер еткенмен осыны аңыз
Біз ішінде жүрген соң – шошынамыз.
өрт ...... жаз ... ... жайлауға асығамыз, Ауылдығы қыстауды, қаладағы қысы-жазы
отыратын төрт қабырғалы үйге теңесе, жазда балкон ... ... ... ... ... ... бір ... беретін – құр атала.
Желдегенде барарың – саяжайың,
Шөлдегенде табарың – сырахана.
Бәріміз де ... ... Ауыл ... оның ... ... ... ... бұлағын сағынбайтын адам бар ма? Туған жер мен ... ... ... ... ... ақында бар. Бірақ Жүрсін Ерман сол
сағынышты өзінше ... Осы ... ... өліп бара ... қунап жайлауыңа аунар ма едім» деген айтыла – ... ... ... бір де бір ... жоқ. ... ... тіршілігін мысқылдай отырып,
далаға деген сағыныштыоқырманды ... мезі ... ... ... ... ... ... Шеберлік деген осы.
Әрине, мұны айтқанда Жүрсін Ерманның білетіні де, ... да ... екен деп ... қалмаған жөн. Оның ең басты тақырыбы Қоғам мен Адам
тағдыры. Олардың терең қатпарларын қопарып, тылсым ... ... ... біле ... бірақ бізге соншалықты жақын қасиеттер мен құбылыстарды
ашып көрсетеді [12, 28].
Қоғамдық саяси лирикаларының бір қатарына тоқталсақ: «Қазақтың баласын
қайрау» ... ... буын ... ... буынға ақыл айту, оларды
жігерлендіру мақсатында жазылған.
Шежірені шиырлап тарата ... ... ... әр ... ... ... ... қазақтың баласы қара табан!
Қарындаспын, қандаспын, жүректеспін,
Сол жүректен мен саған тілектеспін.
Алп-алп ... ... ... асып ... жоқ білекті ешкім.
...Болу керек жігітте айла күшті
Парасатпен пайымда пайдалы істі.
Барша қазақ елінің бақ-талайы,
Тағдырыңа бір сенің байланысты, - деген ... ... ... ... ... ... тағдырын қазақ баласына жүктеп отырғанын көреміз.
Жігітсің бе, мақсаты, мұраты ... ... ... ... ... ... ... соғады әлі,
Оқталмаған мылтық та бір атылар!
...Тауқыметін тартсаң да ... ... біл, ... ... ... сәл ... сол ... мықты ғып.
Өзі-ақ, Күндеп! Бұл өлеңді ақынның жан сыры деп қана емес, ақын ... ... ... ... түсе ... ... ... сыры деп
қабылдайсыз. Әсіресе, осындай ... ... ... ... заңды. Осы қасиеттің бәрі жинақтала келе ақын өлеңдеріне табиғи
сипат береді. Ақын кемелденген ... ... ... қасиет, талантына
неғұрлым шынайылық тілейді. Ол асқақтықты, шабытты ... ... ... ... ғана өлеңіне өзек, жанына ... ... Тура ... жазылған М.Шахановтың «Жігерлендіру» өлеңін алып қарайықшы:
... Өмірдің барлық сәтсіздіктерін,
Бақытсыздық деп кім айтты саған?
Тұлпарды сүрінбейді деп,
Асауды мінілмейді деп,
Ақ көйлек кірлемейді ... ешкі ... ... гүлдемейді деп,
Кім айтты саған?
Жүрек отына орап айтқан осы ... да әлгі ... ... ... ... М.Шахановта да, Жүрсінде де баршылық.
Жүрсіннің енді бір қатар өлеңдері өз махаббатын – туған жерге, анаға,
елге, сүйгеніне ... ... паш ... ... ... ... да ... стилін жетілдіре, түлете түседі. Ырғақ, буын өлшемін әдеттегінше
сақтай отырып, әуезді әнге ... ... ... ... ... қишы ... ... асқақтат,
Күй шығар,
Қарағанды- Қазыбектің шапаны-
Шалғайда Сарыарқаның исі бар.
Күйдірсе шахтердың жотасы
Ауасынан көмір дәнін татасың.
Қарағанды- көре ... ... ... ... қылыш, қында жатып жұқтырдың,
Келер әлі балдағыңнан тұтар күн.
Алба-жұлба ала бұлттың ішінде
Елесі жүр буырқанған Бұқардың, - деп Сарыарқа топырағынан ... ... ... қосады. Олардың салып кеткен іздерін ... ... ... ... желі мен әнінің ырғағынан сезіп тұратынын
айтқысы келеді. Бұқардай бабаның елесі жол сілтесе, Қазыбектің әділдігі ... ... ... ... ... Бұл жолдардан астар мен
өзгеше стильді байқаймыз. Айтайын дегенін ... ... ... ... Бұл да болса ақынның шеберлігі.
Қарағанды – алғы сөзі ... ... ... асырдың.
Теміртаудың будақ-будақ түтіні-
Шамырқанған шумақтары Қасымның, - деп тарихи тұлғалар асқақ ақын ... ... асыл ері ... ... ... ... Сөйтеді де,
«Теміртаудың будақ-будақ түтіні -
Шамырқанған шумақтары ... - деп ... ... ... ... шумақтарын үздіксіз шығып жататын Теміртаудың будақ-
будақ түтініне балау Жүрсін ағаның төл ... ... ... ... суырып
салмаға тән метафора кездескен емес. Яғни түтіннің будағы мен ... қара өлең ... ... ... білген. Қарапайым алайда ерекше
қайталанбас, кез-келген ақының ... түсе ... ... мен ... ... келеді де әрі қарай:
Қажет кезде- патшаға да тақсаңдар
Қажет ... аққа ... ... - ... ... ... ... С. Ақсұңқар,- деп Сарыарқаның саңылағы, жерлесі,
замандас, қаламдасы – ... ... ... ... мінезін жырына
арқау етеді [15, 266].
Алты алашқа азық болған ақылы
Қарағанды- ол Ақбайдың Жақыбы
Қарағанды – Қарабастың түрмесі,
Тауқыметтің темір ... ... - ... Бұл ... тұтқиылдан
шабулдаған жау әскеріндей тосын. Қарабастың түрмесі көптің поэзиясына іліге
қоймайтыны қақ. Бейне, туған жерінің түкпір-тікпірінің қыр ... ... де ... ... әсер ... Кейбір ақындар сияқты тауын,
тасын, өзенін айтып әдемі сөз «туған жерім, елім» деп ... ... ... ... ... да осы дара ... мен жалқы ойлары.
Кенші қазақ маңдай терін сындырып,
Жатқан жерге келу қиын қыдырып
Қазағымның ашылғанда қабағы,
Қарағанды – түйілетін ...... ол ... ескі тарих, жаңа таң.
Қазағымның ашылғанда қабағы
Қарағанды – аялайтын алақан»- деп бірде қатқыл үнмен, ... ... ... ойын ... ... Әлемге аты әйгілі болған кеншіні де ... ... ... екі ... нағыз философиялық ой түйеді. Тұнып тұрған
қазақылық пен өр рух жатыр ... ... ескі ... жаңа ... ... ... ой, ... метафора. Бұл өлеңдері болмыстың объективті
сырларын ашуға бейім. Сол объективті құпиялардан ... ... ... жанр ... меңгеруінің кепілі. Сөйтіп, сыршыл лирикасы эстетикалық-
философиялық та сипат алады. Осындай ақындарымыздың арқасында елімізді ... ... және ... ... ... дәрежесі
көтеріледі.
«Құлжанбай» өлеңінде балалықтың дәмін ... ... ... ... қалған бір ауыл туралы ашына толғайды.
Мен өзім жер ... ... ... ... бір ... болса егер Құлжанбайда -
Жетісуда жүрсем де – бүр ... рет ... ... ... ... кеттім шалғай,
Жыр оқып тұрғанымда эфирлерден
Өкінем естімеді-ау деп ... сені ... ... асым,
Қияда құлазыған құт қанасың.
Құлжанбай ауыл да емес, аудан да емес,
Елеусіз қалған ескі жұрт қанасың.
Кірпішін кетседе жұрт ... ... ... ... ... ... оқу үшін-
Сол жерде ата-анамның зираты бар, - деп ... ... ... ... өлең ... Құлжанбайға жетпеді-ау деп қиналуы туған ... ... мен ... лебі есіп ... ... өркениеттен
тыс қалғаны үшін қоғамға деген өкпесі де бар екенін мына ... ... ... ауыл да ... аудан да емес, Елеусіз қалған ескі жұрт
қанасың» деп ... ... шет ... ... ... өтіп ... мәселені қозғайды. Барлық ауылдан ұшып ... ... ... ... ақын да өз Құлжанбайын ұмытпайды аялайды, құрмет тұтады.
Бұның өзі жас ұрпаққа үлгі ... емес пе? ... мен ... айта ... өзі ... ... ... оқу үшін-
Сол жерде ата-анамның зираты бар».
Туған жері мен ата-баба аруағын құрметтейтін ұлт ... ... осы ... ... ... ілер ... бұлт ілмегін,
Ұларыңды ойлама, ұлыңды ойла,
Бауыры бүтін бар дейсің бұл күнде кім?
Ұлытауым, Ұлығым, ұлтым менің!- деп ... ... жері – ... ... басты тақырыбы, басты, лейтмотивы. Ол Ұлытауды ақындық айшыққа
айналдыра жырлайды. Ұлытау-ұлттық символ. Жүрсін ақын ... ... тым ... Әрі ... ...... ... жоқ,
Бұл таудың мұнары бар.
Ұлы тастың алдында ұяттымыз,
Кім ауырар ұяттан, кім арылар?!
Ұлытауға бардың ба?
Ұлар қайда?
Ұлы қайғың, уылжып тұнар бойда.
Ұры тісің секілді у ... ... ... туар ма ... Ұлығым,
Ұлтым менің,
Ұран ілер басыңа бұлт ілмегін,
Ұларыңды ойлама, ұлыңды ойла,
Бауыры бүтін бар дейсің бұл күнде кім?
Ұлытауым, Ұлығым, ұлтым ... ... ... у сезімін»,-дегенді Жүрсіннен басқа қай ақын ... ... ... ... ... ұлдарын құшпасыншы» - ... жоқ па? ... ... қойылатын сұрақ тәрізді. Астары тым
кең ақын бұл өлеңінде туған жерінің ұларын іздеп ұлуда. Тек ... ... ... айтып отыр ма? Ақынның айтайын дегені де ұлар жайлы дейсіз бе,
онда сіз де біз де қателесеміз. Ақынның ... ... ... ... ... қазақ жеріндегі киелі ... ... ... ... ... ауып кеткен соң, ұлар ұшып,
Қолға түспей қасқыр да қылар ішік,
Кілең темір құрсаңған ... ... жүр ... - өз ... мен ... айтқаны
бұл. Бір сөзбен айтқанда, арқары ауды, ұлары ұшты, ішік қылар ... ... ... ... ... бос, ... қалды. Ондағы ақынның жерлестері
даланың киігімен алысып әлек болып жүр. Өзінен-өзі Ұлытау жетім қала ... неге ... ... ұяттымыз» деп жырлайды. Ақиқатын айтпасақ ... ол – ... ... ... ... аң аулап, саятшылыққа шығып
бүркіт салатын Сарыарқаның төсіндегі Ұлытау бүгінде қандай күй ... ... ... бар ма? ... ауылының түтінінің иісі шыға ма, ұлары шулап,
арқары таудан тасқа секіре ме, ақынның ... ... ... да осы ... ... Ақыннан бұдан артық қандай азаматтық позиция ... ... Осы өлең ... тағы бір ... ... ... деп
аталады.
Ізін бізге бастырмады,
Қарақұмның қасқырлары.
Төбемізді көреді екен,
Алты қырдың ... - деп ақын ... ... ... ... мәселені алға тартып отыр. Қара өлең ұйқасы арқылы қоғамның ... ... ... ... ... алты ... астындағы
төбені көретін қоғамдағы теріс пиғылдыларды астарлы бейнелеген. Шын мәнінде
қасқырларды айтып отыр ма деген ойға да ... Әй, ... бұл ... өткендер тұрғанда Жүрсін ағам дала қасқырын жырлап несі бар?!
Деген едік – ұмытпалық,
Бұғу- оның ұлы өнері.
Бәрібір ол ... ... ... оны ... одан ұтылады.
Енді жеттім дегеніңде
Шиырға сап, құтылады, - деген жолдарында қасқырдың бұғып тұрып адастырып
жіберетінін философиялық тұрғыдан айрықша ... Ол ... өлім ... ... Адам ... ... ... аға,
Қансонарды тұрар көріп.
Алдырмаған дұшпанға да,
Аттанасың құмар болып.
Жүрсін ақын лирикасының соңғы екі жолын ... ой ... ... ... ... ... ... шын мәнінде ол өлең өз дәрежесінде
қорытындыланған, түйінделген. Егер әрі ... ой ... ол ... ... ... сиясының ұшында. Қасқырлар туралы жырлап келіп, ... ... ... ... өмірге әкеледі.
«Бөрі жыры» өлеңнің аты да ерекше ақын өзін батыл ... ... ... жырлайды.
Тас қараңғы түнде жортқан
Құмның шие бөрісі едім,
Аңқаумын деп ... ... бері – ... осы жолдарды оқи отырып Махамбеттің «Мен тауда
ойнаған қар марал» деген жолдары есіңе еріксіз ... ... ... заң ... ... онда:
Қас дұшпанға алғызбаңдар,
Жолықсаңдар қан майданда.
Жапан түзде жалғыз заң бар,
Түзетулер болмайды онда:
Қас ... ... қан ... өмір ... адам ... ... қас ... алғызбауын сұрайды. Өлеңнің астарынан жапан ... ... ... ... Ал, ақынның сүрлеу жолы сан қилы
бұралаң ... ... ... ... ... ... қойса болды-
Қақпаныңды баса салам.
Зорлық күтіп зорлығыма
Түсінеді кім шерімді.
Көнбеу үшін қорлығыңа,
Қиып кетем тірсегімді!
Бұл шумақтарға тоқталмау мүмкін емес шығар. ... ақын ... ... ... ... сырын ашық жайып салады. Өр рухты ақын ... ... бар ма? Егер олай ... ақын ... ... сол ... үшін
тірлігін қиюға әзір екіндігін айтады. Бұл түсінікті жайт.
Асырмайын амалымды,
Бөрілермен ғұрыптас ... Үйге ... ... ... ... деп ақын ... әрі ... философиялық оймен
өзінше бір реңмен қорытындылайды.. Ақынның бұл өлеңін оқып ... ... ... де, ... ... ХХI ғасырдың ноқтаға басы сыймаған
ақынын көріп тұрғандаймыз. ... бір ... ... ... басы ... ... ... деп баға берген еді. Бүгінде өз қоғамын
жатсынған тағы бір дара ... ... ... ... сыр ... қай ... ашсаңыз да, сырға толы сыңғырлап тұр. Көркем өнер
тілінде тегістеліп кетпеуді әр ... ... ... де, жан ... ... өз ... ғана тән оны шымшып ауыртып, шабақтайтын нәзіктікке
үңілуді армандайды. Бұл жағынан ақын қай тұлғамен де ... тұра ... көп ... жатыр. Алдында Абайдың «Өлсем орным қара жер
сыз болмай ма» ... ... «Жан ... Қасымның «Өзім туралысы»
тұрғанда.
«Іздеу салу» өлеңінде:
Жеткіземіз деп жүріп жолдарды Айға,
Жиреншені,
Алмаймыз Алдарды ойға,
Шырт түкіріп, шақшасын ... ... ... ... ... Ақын айға ... деп ... Жиренше
мен Алдарды есімізге алмаймыз. Нақтырақ айтқанда, ... ... ... аңызды оқымайтын оқырманға налиды. Қазақ ертегілері мен ... ... ... ... екендігі айта келе, қабағын
шақсасымен ықтыратын шалдарды іздейді. Сөйте келе:
Жеті қырдың астынан тың ... ...... жылқыңды аман?
Ажал жетсе арысқа- жоқтау айтып,
Жесір қайда- жұбанбай, сұңқылдаған?! Түн күзетіп, жеті қырдың астынан
тың тыңдаған жылқышы ... ... Ажал ... ... екі ... ... ... қазақ жесірлерін аңсайды. Бүгінгі жесір бетін басып
құр жылайды дегенге саяды. Рас, жоқтау айтып, өлеңмен зар ... ... ... бара ... бүгінгі қоғамда. Ауыз әдебиетінің бір түрі жоқтау
жанрының жоғалып бара жатқандығы туралы ой ... Әрі ... ... де ... ... қанымен тұнып бойда,
Қарындастың басына күн туғанда
Ту түбінен табылар жігіт ... ... сол: ... ... күн
туғанда, Ту түбінен табылар жігіт қайда?»- деп кешегі Махамбет, Исатай,
Райымбек сынды батырларын іздейді. ... ... ... ... ... күрсінеді. Бұл да қоғамның бір проблемасы. Қыз тәрізді
киініп, сыланып-сыйпанып жүретін, тіпті бір ... ... ... ... ... ... жігіттері көп бүгінде. Ақынның айтқысы келетіні де сол.
Бәлесі көп бықсытып өрт – өсегін,
Бұрышында тұрмайтын әр ... ... – ар, ұят, ... ... жар ... ... шыр еткізіп басып
айтады. Қазақ аруының ар, ұят, иманнан ада ... ... айта ... жар ... ... ... ... қайда- Мәжнүннің ғашығындай,
Келін қайда – аспанның ашығындай
Омпысына қорғасын құйып қойған
Бала қайда- құлжаның асығындай?! Мәжнүннің ғашығындай адал ... ... ... ... Биязы да инабатты, ата-ененің алдында иіліп
тұратын, аспанның ашығындай жарқын мінезді ... ... ... ... ... ... ... шабысқа толы киноның құрбаны болып, құмар
ойынға бет бұрған қазақ баласын көреді. ... ... ... ... ... ... болса, оянар өзі-ақ бойда
Деп жүргенде,
Ағарып көз ақпай ма?
Алты алаштың арманын арқалаған
Асып ... ... ... ... ... ... «риторикалық сұрау»- ерекше көркемдік тәсіл.
Жүрсін оны әдеттегіде мүлде өзі стиліне сәйкестіріп жібереді. ... ... ... ... ... философиялық ой түйеді. Бүгінгі күнің
дерті болған бұл көріністер нағыз шынайы көрініс. Қоғамның дертін ... ... ... мен ... ақ ... ... келінді іздейді,
көше кезген қыздарға күрсіне қарап, ... ... ... ... ... ... «Қыздар қайда- Мәжнүннің ғашығындай», деп Мәжнүн, Төлеген,
Қозылардың пәк ... ... және оны ... ашық ... ... қорытындысы да, өзегіңді қақ жаратыны да мына жолдары:
Ару қайда – ар, ұят, ... ... жар ... ... жолдан бүгінгі қазақ қызы мен
кешегі қазақ қызының қылығын көріп отырмыз. ... ... ... көзқарас!
Деп жүргенде,
Ағарып көз ақпай ма?
Алты алаштың арманын арқалаған
Асып туған ... ... ... - деп алты ... ... арқалаған
нағыз қазақты іздейді. Сөзсіз Кенесары мен Абылайды аңсаңды ондай ... ... ... туын ... асып ... қазақты іздейді музасынан.
Осылайша, «Іздеу салу» өлеңінің соңын былайша қорытындылайды. ... ... ... тән ... азапты арқама тиегендей
Мен өлуім керек қой,
Кием өлме
... Қазақ іздеп жүрмін мен, қазақ ... ... ... ... ... аманында қазақ іздеп жүргенін жасырмайды, қазақтың өзі өлсе
де киесінің, қазақ ... ... ... ... өлмеуін риторикалық тұрғыдан
шебер қолданған. Ақын теңіздің ... ... ... Кез ... ақынның
қолынан келмейтін стиль - бұл. «Стиль –адам. Стиль бар жерде ақын өлмек
емес» деп ... Б. ... атап ... ... Бұл ... ... екі
ақынның қолынан келетін дүние бірі –Шаханов, бірі – Ерманов [17, 56].
«Қыдырәлі Болманның қуыршақтары» Бұл өлеңінің ... ... ... ... өлеңдеріне ұқсас. Мәселен, ... ... ... салу»,
«Қарақұмның қасқырлары» тәрізді өлеңдерінің идеясына өте ... ... ... ... ... Оны да ... қой – киінген де, ішінген де,
Дұрыс қой – көрсеткенің ісіңді елге.
Сен ойыншық жасауға шебер болдың,
Адам да ... қой ... - ... әр ... ... бар, ... немесе мақтау емес я болмаса, тамыры терең тұңғиық ойлар жатыр.
Бұл Қыдыр қуыршаққа жан салады,
Деп саған қазақ ... ... ... би ... ... ән ... ойыншық- көріпті кім ондайды,
Құпиясын бүлдіршін біле алмайды.
Сенің ойыншықтарың қайғырмайды,
Сенің ойыншықтарың мұңаймайды.
Ойыншыққа етті деп ойын шығын,
Кінәлама ағаңның уайымшылын
Қу тірлікте қапа боп ... ... ... ... - сөз жоқ ... саяси лирика. Поэзияның
апармайтын жері бар ма? Мұзбалақ ақын Мұқағали да дәл осылай жыр жазды емес
пе? ... ... ... асау толқындай іліп әкетеді. Ақынның
бірінші ... мына ... ... ... ... ... шебер болдың,
Адам да ойыншық қой түсінгенге, - дейді келісесіз бе? Әлбетте келіспеске
амал жоқ, қу тірлікте бәрі ... Әрі ... ... шумақтың соңғы жолдары
...Сенің ойыншықтарың қайғырмайды,
Сенің ойыншықтарың мұңаймайды, - ақын бұл жолдарды не үшін айтып отырған
түсінбей қалуыңыз ... ... еді ... егер мына шумақтары болмаса:
Қу тірлікте қапа боп қажығанда,
Болсам деймін алаңсыз ойыншығың, - осы ... ... ... тағы ... ... ... ... қап қоймай қара түннің,
Қасиетін сезем деп Ана тілдің,
Қауырсыны қалмады ... ... құл ... аяң ... жая алмай баратырмын,- дейді. Оқимыз да, «ақын ғой, олардың
өмірі солай деп күрсінеміз» Ақындар, физиктер тілімен алғанда, ... ... ... микраскофпен қарайтындай, аса нәзік келеді. Ақынның
жалғыз сырласы да, ... да ... Ақын одан ... ... ... ... ... арқылы шерін тарқатады. Жүрсін ақын қуыршақ ... ... ... ... осы соңғы шумақтар екенін айтпаса да түсінікті.
Ырғақ, экспрессия, өр сезім Махамбеттің «Ереуіл атқа ер салмай» өлеңін ... ... ... ... ... Жүрсін ішкі монолог,
философиялық тұрғыдан бүгінгі сипатпен жеткізеді.
Жүрсін өлеңдерін оқу үстінде біз жаңа ... тың ... ... ... бір ... күй ... мәжбүр боламыз. Ақын өзінің сол жайсаң
да сезімтал, ... да ... ... ... өзгеше түр іздемей-ақ жеткізе
алады. Қарапайым тілде ұғысу – ... ... ... ... бір ... көркемдегіш құралдарының ... ... ... лириканы бір жола ысырып тастап ақын аса бір ... ... ... бұл ... ... әуежайында» өлеңінен байқауға
болады.
Алматыға қош келдіңдер,
Голландияда өскен гүлдер.
Сені апарып табысайын-
Шығып кетсе ... ... ... деп ... ... ... ашып,
Қызыл гүлдер қуантады.
Жүректегі жырға ұласып құрлық асып келген Голландияның қызыл гүлдерін
жырына арқау етеді.
Ұмыттырып күзді алдағы,
Ажарымен бізді ... ... ... ... ... ... тілмашына
теңейді. Шын мәнінде бұл қызғалдақтар талай махаббаттың ... ... айта ... ... ойды осы ... ... ... жігіт өз
сүйгені жеткізді десеңізші.
Жүрілмеген жол қалды ма
Қызғалдаққа толғанда ұя-
Шымқай гүлдің шырайымен
Шақырады Голландия!
«Бұл күнде ... қыз ... -деп ... еркелеу әрі қырында,
оқыған жастың көңілін қытықтайтын қызықтау өлеңі болшы еді. ... ... ... ... ... ... ... атты қол
жазба журналымызда жарияланған да болатынбыз. Кейінгі кітаптарынан көзге
шалынбады. Жоқ ... ... оның ... тұнып қам-шері,
Сан жылдар өтті сал-сері.
Бауырға басып сүйсем де,
Басылмай қойды жар ... да ... бал ... өзім алдадым.
Сүймеген өмір-қасірет,
Сүйіп те тынши алмадым.
Патшамын, кейде пақырмын,
Аңызақ қинап аһ ұрдым.
...Махаббатымның шөлінде
Шөліркеп келе жатырмын.
Саған деген ынтық менің ... ... ауа ...... ... ... ықыласымды
Аңғармайсың-
Жұтқаныңдай ауаны, -
деген секілді тамаша махаббат саздарын ... Оның ... ... ... сезім-сырлары көп. Сезім сахарасына енгенде сыбызғыдай
сызылтып жыр әуезінің бір өзгеше пернелерін термелеп өтеді. Душанбенің хош
иісті ... иісі де, ұшақ ... ... ... ... ... да ... шымырлатады. Ондайда әуезді өлеңді шашып-төгіп лақтырып тастай
береді. Баяғының сал-серісіндей. Өлең туса ... ... ... ... ... ... «Арайлы күн, армысың!» жинағында:
Қайқаң белді қасқа жол жатыр бөліп,
Бұрылыста тағы бір натюрморт:
Ұйқылы-ояу киіктің құралайын, - дейді. Тапқырлық па? ... ... ... ... ... ... ... енген соғыстан соң туған
ақындар (Кеңшілік, Күләш, Темірхан, Жарасқан, Несіпбек, ... ... ... ... кемел меңгерген, пегастың
құлағында ойнайтын толқын марқұм ... ... ... деп ... ... сүйсініп, айызы қанып соза-а
мәнерлеп отырушы еді. Ақынның ұйқасқа, ұтымды бір ... ... жеті ... ... ... ... ... тынысы әр алуан Жүрсін жырларынын
өзекті бейнелеу сазы-елге, жерге, ... ... ... ... Ақын:
Сызылса бір-ақ кештің қоңыр әні,
Нұрға толар аспанның омыраы.
Көкірегің сыздап бір сезімменен
Сағынасың өткен мен соңыраны...-
десе де, адам ... ... ... ... еске ... ... жыр ... пір тұтқан; нәсібін журналистік кәсіби біліктілігінен
тапқан қаламдас достың поэзия ... ... - ... ... ... ... ... сақталған. Ақынның азаматтық рухы осыдан да
білінеді. Мұқағали ... ... ... иегері Жүрсін Ерманның
поэмаларын, балладаларын, әдеби сын толғаныстарын тізбелеу шарт ... бәрі өз ... өз ... ... ... парызын өтейтін туындылар.
Ердің жасындағы Ермановтың сөзінің мәйегі, сезімінің тұнығы - жыр жолындағы
бірегей ... ... Олай ... ... ұлы сезіммен тебірене жырлап,
қазақ поэзиясының айшығына қосқан, ... ... ... ... ақын
дауысы сол Ұлар үніндей ...Ұлар үніндей алыстан ... ... ... жыр дауысын естімеу, түйсінбеу мүмкін емес,-деп өз бағасын берген
екен [14, 296-302].
Жүрсін жинақтарының ішінде ... ... тере ... ... ... ... қары», «Іңкәрлік», «Мирас» секілді оқыған
адамның көңіліне ғажайып сұлу саз, ... із ... ... ... ... да із ... ... түскені сөзсіз. Осындағы
«Түнгі такси» өлеңін оқып отырып Жүрсін аға емес көз алдыңа жас ... ... ... жас ... жазған өлеңдеірнің бірі болар бәлкім.
Алматының түнгі самалындай есіп тұрған қайталанбас ... сыры ... ... ... тұр. ... тым ... ақын Мұқағалидай
ғашықтық жыр жаза қоймайды. Дегенмен оның өлеңдерінен тосын нәзік махаббат
жырын аңғаруға ... ... де оны ... талдаудың өзі күнә
болардай. Бір-біріне тұтасқан бір поэмаға тартарлық поэзия бұл [18, 2].
Жексенбі.
Түнгі он екі кезі.
Сәл ... ... мені екі ... ішінде бір ару отыр
Бөлек жамалы,
Бөлек мінезі.
-Атың кім?-деп ... ... ... ... ... тереңге қарай
Батыра берді ағынша мені, - деп өлең ... ... ... ... басталады. Ақын ғашық жігіттің күйін кешеді.
Әрі қарай:
Түріктің қызы – туған ай дерсің,
Жүрегің ...... ... шашты,
Жолыққан ақын жырламай көрсін!
Түріктің қызын туған айға балап, аппақ иығы мен қара ... ... ... көрген ақын жырламай көрсін деп жалынды жырлайды.
Ұмытар лезде азабыңды ішкі
Сұлулық, ... ... ... ... ... қалған
Тарыдай меңге назарым түсті.
Қайыткенде де түрік қызының меңіне ақсақ Темірдің екі бірдей ұлы қаласы
Самарқанд пен Бұқараны ... ... ... ұлы ... жоқ ... ертіп кетейін жүрмесең қала ғой деген Жүрсін ақын бар мұнда.
Бұрқанса сезім кімді бұзбайды,
Жұтамыз ба екен енді біз қайғы:
Түнгі сұлуға тебіреніп ... ... ... қыз ... ... аруы
Сүйсе мендей бейшараны-
Бір меңі үшін қияр едім
Самарқан мен Бұқараны.
Білетін жырым осы бар менің,
Дәулетім болса тосылар ма ... ... екі ... да қосып ал дедім.
Жүрсін ақын Хафиздің сыйлаған екі ... ... ... ал дейді
түрік қызына. Сөйтеді де:
Еліккен ұлдың кесір мінезін
Көрікті қалам, кешіргін өзің
Қолымда болса қиятын едім
Ертіс пен Сырды,
Есілдің өзін, - ... ... ... ... ... кешірім
сұрайды. Осылайша қолында болса Ертіс пен Сырды тіпты Есілдің өзін ... ... да ... жырларын тыңдап.
Жомарт ақынның дидарын көріп,
Даусын естіп тұрғаным қымбат.
Кезімде жырды кенет аңсаған-
Өзім-ақ әлі телефон соғам.
Махаббатқа тым ... ... ... жалынша лебі.
Тұңғиық жанар тереңге қарай
Батыра берді ағынша мені.
Түріктің қызы-туған ай дерсің,
Жүрегің болса-туламай көрсін,- дейді. Осы бір бейғам жолдардағы ... ... ... ... ол ... ... ... ақтаруды қаламайды.
Интеллектуалды ойларына теңеу таппай аласұрады. Сол ... ... ... өлең туып қалады.
Әзірге қош бол, атымтай ақын,
Тыныққан бүгін жөн екен саған,
- Атың кім-деп ем,
- Лариса, - деді,
Бетімді шарпып жалынша ... әлі ... ... ... деп ... ... жиі есіме тегі,
Тағдырым қандай шешім етеді.
Хафиздың жырын іздеген шақта
Звондай салса несі ... - деп ... ... ... ... ... ... туған күніне арналған өлеңі:
Қуанбаймын бұл күні
Қосылды деп жасқа ... ... ... ... ... жоқ ... тұрмын дегенім
Жылағаннан кем емес
«Өміріңді жалмаймын»,
Деп сағатым зырлайды, - деген жолдардан Абайдың «мен келмеске кетермін
түк өндірмей» немесе «сандалмамен күн ... ... ... ... ... ... да алмаймын,
Ішті тесіп бір қайғы.
Уыты бар көңілде,
Жазылмайтын жараның:
Неге келдім өмірге?
Неге кетіп барамын?
Неге? Неге? Міне, бұл – сұрақтың сұрағы. Өмірдің ... ... ... ... ... ... ... ұрып тұрған ұрымтал сұрау.
Өмірдің ақырында ... бар, ... ... ... бар. ... Ерманов
ақырет алдында айтылар сауалды өз туған күнінде өзіне қояды.
Бұл Омар ... «Мен ... ... ... ... ... «Бол, болмасаң бордай тоз», дейтін аталы сұрақтармен ... ... ... ... ... ... ... жазсаң ақырғы
өлеңіңді жазғандай жаз, өмір сүрсең ақырғы күн өмір сүргендей бол», дейтін
қағидасы да қылаң береді [19, ... ... ... ... ... жоқтың қасы, ол тіпті
айналасындағы табиғат көріністеріне, тау, тас, орман, ... ... ... жұлдыздарға зер салмайтын да сияқты, егер ... ... ... ... ... емес, өз жанының, өз қоғамының ахуалын ғана ... ... ... атты жыры соның айғағы:
Сағымымен даланың жарыса аққан,
Жақсылықтың алдынан желі соққан,
Кейінгі елге жылы сөз жеткізбекке,
Хабаршыдай қуанып кері шапқан
Арқада бір өзен бар - ... тең ... кең ... атанып енді ағасың.
Бәлкім барлық өзендер теріс ағып,
Оң ағатын жалғыз-ақ сен ғанасың?!
Бәлкім барлық ... сен ... ... ... осы. Бұл ... өзі жазған автопортреті деуге
әбден болады. Желмаямен жер шалған Асан атасындай жиһан кезген ... ... жаңа ... ашып ... ... өкіметі тұсында стандартпен өмір
сүріп, қалыптан аспай, сызды жерді баспай «құндақтағы адамдай» өмір сүруге
бейімделдік, ... ... басы ... ... болды, немесе
қапастағы құсқа айналды. Тоталитарлық жүйе үшін еркін ойлайтын ... ... да ... ... ... ... ... сол Совет
өкіметі кезінде әлемдегі ең оқымпаз ел болды. Бірақ соның өзінде тек ... ... ... ғана ... ... ... аян. Алаш
алыптарымен арыстарымыздың ... ... таса ... тыс ... ... ... ... оятуға болмайтын еді. Міне, сол
тұмылдырықты ... ... осы ... ... ... сызулы
шеңберді бұзып, қалыптасқан қағиданы талқандай білген ... ... ... ... арбакеш» деп аталатын жай ғана тұрмыстық
тақырыптағы шағын ғана бір ... бар. Бұл ... оқи ... ... алшы
түспей ашқарын жүрген адамның арбакеш болып Алматының ... ... ... ... арғы ... ... болмысты төмендетпей:
Алшы түспей асығым,
Ашқаннан соңқарыным,
Арбакеш боп тасыдым,
Алматының жарымын...
...Тек көңілім кірленбе,
Білем әзір бағамды:
Жұрт сөз тасып жүргенде,
Мен тасыдым Адамды! - ... жыр ... ... ... ... де мойымай, жасымай ақындықтың азапты жолына әбден көндіккен
жанкештінің ... ... ... келе арбакеш болған қиын күндері де,
қайта өрмелеп бастық болған шағы да, айтыс үшін ... де, ... ... ... де көзінен бұлбұл ұшып жанында өлеңнен басқа сырласы
қалмаған ... ... ... түседі:
Дос дейтін дос та қалмады,
Санама түсті салмағы;
Шын досты ажал жалмады.
Алдамшылары алдады.
Құлағанымды күтіп ... ... ... ... мені ... ... ... түсіп сол күні,
Тонымды талап алғалы!
Асан атамыз Жерұйық ... ... ... Жүрсін ағамыз адал дос іздеп
көңілі құлазиды.. Осы орайда, Мұқағалидың дос іздеп шарқ ... ... Ақын ... ... ... ... Мұқағали да дос табалмай шарқ
ұрған Жүрсін аға секілді ... ... мұң ... ... қаламдасына:
Фариза, Фариза қыз, Фаризажан,
Өмірде ақындардың бәрі жалғыз,
Жылай-жылай ақыры жалығармыз
Біздерді де ... жан ... ... ... ... ... - деп келіп:
Жігітінен қазақтың дос таба алмай,
Қызда болсаң мен саған мұң шағамын... деп мұңын ... ақын ... ... жан ... ... жігітінен тұрмақ қызынан дос ... ... ба? Сырт ... ... ... олай ... ... жоқ
сияқты, әлгінде айтқанымыздай өмір ... бар ... ... ... ... ... көш ілгері адамның «жылай» беруіне
болмайтын шығар деп ойлайсың. Бірақ біреудің ішінде не ... ... ... бар ... ... ... ақын адамның сырты
күліп жүргенімен, іші жылап жататыны заңды құбылыс қой. Қалай дегенмен ... ... өз ... қамқор болып, қанаттыға қақтырмай жүретін осы
бір кейде қатал, ... ... ... жомарт, кейде сараң, бірде көл, бірде
шөл ағамызды айтысқа бола туған шығар деп қаламын. ... ... ... ... ... алпысты алқымдады.«Деуші еді бізді жас ақын»
атты әдемі өлеңінде сарылтып болған сағыныш бар;
....Жан көрінбей көзіңе,
Ой ойлайсың не түрлі.
Қыздың бәрі ... ... өлең ...... бар ... ... адам.
Таңқалмасқа таңқалдық,
Көз сүзбеске көзсүздік.
Бұл не деген аңғалдық,
Бұл не деген ессіздік!
...Биік ұстап еңсені
Тасымасқа тасатын,
Сағындым-ау мен сені,
Жайраңдаған жас ... - деп бала ... ... » ... ел ... ... ... жүрегің суынбайды.
Бар жазығың-тірісің, өліп кетсең,
Ұлы ақын деп бәрі де шуылдайды», - дейді. Мойындау керек ... ... ... олар ... ... өткен соң, өкінішпен еске
алып, күрсініп жататынымыз жасырын ... ... көзі ... ала ... да ... ... Өмірден өз үлесін ала алай қоғамды жатсынып
кеткен ұлыларымыз қаншама. Әрине, ... ... ... ... ... та ... одан өзге ... асылдардар кезінде өз бағасын
ала алмағаны ақиқат [20, 1].
Жазықсыз жала құрбаны Міржақып ақын «Оян, қазақ!» деп ұран ... ... ... ме жаратқан жаппар әлі,
Айырмай-ақ қойдың-ау ақ-қараны.
Табағыңа түсетін сыбағаңды,
Тағы біреу қымқырып ап барады.
Бастырылып жатырсың, оян, ... - деп әлі де ... елді ... ... бір ... ... ... туалеттің,
Жыртылмайтын жерінен жыртылады, - деп жазыпты. Алланың адамға берген
асыл сыйын неге соншама ... ... ... ... ... деп басында
қабылдай қоймағанмен, ойлана келе, өмірдің шорт сынуы да, өткініші екені де
шындық болғасын іштей келісесің.
Жүрсін ... аз ... сөз ... мен өлең ... ... да киелі
нәрсеге аса бір жауапкершілікпен қарайтыны деп ... ... ... көбі ... сарында жазылған. Өмір және онда
өмір сүретін адамдар туралы. Бұған ... ... ... ... ... кесу» деген өлеңі:
Таудағы елдің таңсықтау салты білем:
Таңертеңгі салқынның самалымен.
Бұғыларды қораға қамап қойып,
Мүйіздерін кеседі дәл ... деп ... ... ... айындағы
жаппай мүйіз кесу дәстүрін қалтқысыз суреттей келеді де:
Бір ішкеннің екі ішу ... ... ... жер ... ... ... қазақтар бар,
Ыстық қанмен айығар дерті кілең,-деп салып, әрі қарай:
....Тағайын деп тұрғам жоқ,
Жоқты кінә
Бұл не ... ... ... ... жоқтығына!- деп өлең соңын ащы бір ... ... ақын ... ... ... пен ... ... батыр кегін, ақын
сертін сөз ететіп, жан-жағына тұтас қарманып жанын ұғар жан таптай ... мұң ... ... ... басына тәу етеді – әйтеуір сол бір
көкірек ... ... ... леп, бет ... қызуын бәсеңдетпеген,
іркілмеген арынымен ілгерлей береді. Айналаға асқақ қарап, түгіле сөйлесе
де, ... бір ... езе ... ... де, ... ішкі ... аламайып құбылыстарды шиыршық атыра білетін ... ... ... ... ... ... ... «Мұхтар Әуезовтің қабірінің басында
жазылған жырлар» аталатын ... ... ... ... ... ... тойсыраған,
Үмбетіңіз –тәубаға ой сұраған.
Күдірейтіп жүрсек те жанымызды,
Толар емес орныңыз ... - деп ... бір туар ... ... ойсырап тұрғанын айтады.
Тұрқың асып тұрғанда көп тұғырдан,
Келмеуші еді шоғылар шоқтығыңнан.
Шыбындасақ соларға шұлғып басты,
Бәрі, Мұха, өзіңнің жоқтығыңнан,- дей келіп, ол:
Құрысыншы, бәрі де ...... ... бірі ... ... атты ... ... тер боп арада жүр үшінші, - қазақта Абай біреу Абайшыл көп ... ... бәрі ... бірі ... деп сын ... ... ішкі ... сыншы жазушы қайда дегенге келеді. Жазушы, сыншы көп бірақ
солардың арам тер ... ... ... дөп басады.
...Дандайсыған дәлдүріш данасыңдар,
Жанап кетсе –жабатын жаласы ... ... ... ... ...
Жай табатын жалғыз жер –мола шығар,-деп тағы да бір оқыс ... ... де ... тағы да ... болады. Өз жүрегінің әнін
ыңылдап, өз көкірегінің күйін шерткен болып ... ол сені де ... ... ... ой ... ... ... шеріне бір жола
ортақтастырып жібергенін аңғармай да қаласың. Оқырманы ойға ... ... ... ... ... ... ойна ... әрбір
үлкен-кіші детальді ойната білу шеберлігі Жүрсіннің барша жақсы өлеңіне ... қыры мен ... ... ... ... өлеңге ой жүгін
батпандап арта бермейді. Оны көтеретін де, көтермейтін де өлең бар. ... ... ... ... ... жырдың жұлынын үзуге бір
мысқыл артық ... ... ... ... ... әр ... ... табиғатын
ақын тамыршыдай дәл басып, жазбай тануы керек. Сөз өнерінің осы бір сиқырлы
сағым сәулесін, ... де жыр ... дәл ... ... тәңірім, қуат берші қаламға!
Біздей шерлі шайыр бар ма ғаламда?
Сан сұрақтар самсап ... ... ... ... осы алаңға! - деп басталатын өлеңі жүректі тілімдеп,
өзекті өртеп Желтоқсан ... ... көз ... ... Ақын ... ... беріп, тағдырдан тосын араша тілемейді. Күйзелісі де,
күңіренісі де қияпат көңіл күйін ... ... ... ... ... ... неге түндігін
Қар шашы қызыл қанға боялып,
Сол алаңда қалды менің Шындығым!
Қара шашы қызыл қанға боялып, алаңда қалған ... ... ... Шын ақын ғана ... айта ... ... ... екінің біріне
белгілі жалаңаш шындық емес, адам қолы жете бермейтін, Тәңірінің рақымы
түскенде ғана бұйыратын ... ... да, ... ... де,
Сатуға алып шық бәрін үйден сен де.
Жұрттың сені сатқаны аз болған жоқ
Енді, ақыным, сатуды үйрен сен ... сат, ... ... ... сат,
Алпауытқа талміріп көзіңді сат.
Жалындаған, лаулаған сезімді сат,
Бәрін де сат, алдымен өзіңді сат.
Кезің болды заманнан үлгі алатын,
Бұлданатын түгі жоқ, тұлданатын.
Алыпсатар қоғамның күні ... бар еді ... пұл ... ... ... кейін қазақ ақындары халық мұңына ... ... ... ... тілемей, тас бүркеніп жатып алды немесе
күн көрістің қамында кетті ... ... ... не дер ... ... ... ақындық дауыс намысты оятып, жігерді жаниды. Ақын қоғамдық
өзгеріске нарықтық қатынасқа қырын ... ... ... ... жолға
бұратын қырсыздыққа, алыпсатарлық пен алаяқтыққа қарсы.
Бір өлеңі бір өлеңін қайталамаса да, ... ... ... ... ... қатаң қарайтын ақынның көп өлеңдерінің идеясы ... ... ... Жайдақтықтан аулақ ақын сол үндестікті жаңа бір ... ... ... өзінен боталы түйедей ой тапқан ақын көңілі
адамзатты таңқалдырмай қоймайды. Осындай өлеңдердің бірі:
«Абайға мұң шағу» топтамасындағы ... ... аға, мен ... ... ... ... толып тұр мұң.
Оқулықтан көретін дидарыңды,
Енді ақшаның бетінен жолықтырдым, - деп 1993 жылы алғаш төл теңгеміз ... ... ... суреті шыққанынан сын айтады. Сынды тура емес мұң
шағу сарынымен айта келе, қоғамдық пікір тудырады.Осылай келе:
Түсінем ғой ... ... ... ... ... жыр Анаға?
Енді сені жұмсаймыз шай-пұлға да,
Араққа да жұмсайсыз, сыраға да.
... ... ... ... жиырма теңге,
Менің құным көк тиын ағайынға!..-деген түйін жасайды. Мысқыл-шымшыма
басым лирикасында. Сенің құның 20 ... ... ... ... көк тиын ... өзін ... ... Тағы да денең дір ете түскенін аңғарасың. Осы
сарындас төбе шымырлатар ... ... ... ... көкейге барып қона қалатын жырлар Жүрсінде аз емес. Ол
бәрімізге белгілі ... ... ... жарқ етер ой ... ... ... ... орай жыр қаһарманының жан сарайын қалт еткізбей
қапысыз сүзетін көркемдік құралдарды орынды қолдануға да ... ... ... ... ой ұшқындары осы пікірімізді дәлелдеуге жарап-ақ
жатыр. Осы «Жиырма теңге» өлеңі біраз ... ... ... ... ... ... алынып тасталды. Шын мәнінде, ақын бостан-бос
шарқ ұрып отырған жоқ. Әлем ... ... бас ... ... жиырма
теңгенің бетінде жүріп дүкеннен-дүкен аралап жүргені қазақ үшін сын екені
ақиқат.
«Жалпы, Жүрсін Ерманның қаламынан ... ... сәби ... ... қанық бояуларымен, алғаусыз адалдығымен қоса маңдайы тастан қайтпаған
салқам, сақи ... ... Оның кез ... ... ... ... асау ... текті мұраты мен мұндалайды. Ірі, кесек,
еркін болмыстарды ... ... ақын ... ... береді. Іші нәрсіз, бүгінгідей тек ... ... ... ақын ... көбейген тұста қара өлеңнің қасиетіне мінәжат ... ... ... ... ақын ... ... ... Жүрсін ақын қажет кезінде тыңнан түрен салады.
Жүрсін де кез ... ... ... ... «Бас» деп аталатын
үлкен философиялық жүк көтеріп тұрған өлең бар.
Тиіп тасқа басым
Кейде ашиды миым.
Дұшпаны көп болса
Ие болу қиын,- ... шарқ ... ... ... сөзі ... өзін ... отыр.
Сол жалғыз басқа тіреу таба алмағанын айтады.
Көрешегін көрмей
Кірмес, сірә, көрге.
Мен игенмен жерге
Ұмтылыды Ол төрге!
Қадірімді ... ... дей ме?! ... ... ... ... - дейді.
Өлеңнің орындалуы қандай?! Тастақ жердегі тұлпар тұяғындай нақ, сағаттың
соғылуындай дәл. Бірде бір ... ... ... ... сөз жоқ. Ал ... ... ... салмағы ше?! Мынау ала шапшаң, аласапыран ... ... ... ... ... ... ... шат-шілекейі шығып, адамдардың бір-бірімен тіл
табыса алмай жүз жыртысып, жаға ұстасып жатуы, ең алдымен, ... ие ... Ақын соны ... отыр.
Басқаларды қайдам:
Менің басым – біреу.
Жалғыз басқа, айнам,
Таппай жүрмін ... ... ой түю. ... ... ... ... дегені тым өзгеше, терең ой тастап тұр.
Жарғақ басым қанын
Сорғалатты кілең.
Сірә, менің жаным
Басымда емес ... ... ... ... ... емес
Менің қара басым.
Таусылғанша демім
Қуармын бір елес.
...Тыныш жүрер едім:
Басым екеу емес! Бұл – бір сөзбен айтқанда, «Іші - ... ... - ... ... Мұндағы лирикалық кейіпкердің характері тек жоғарыдағыдай
формада ғана құбылып, тек осындай қалыпта ғана түрлене алады. ... ... ... ... етіп ... ... ... «Абайға өкпелеу» өлеңі
Жырымен жүрек дертін емдер кей күн,
Мен Абайды ... ... ... ұлы ... ... әкемнен тең көрмеймін.
Әкеңнен жақын сірә, кісің бар ма,
Бастырса,
Сол бастырар ісіңді ... ... ... ... ... сұрап жүремін қысылғанда,-деп қазақтың ұлы ақынын ақын ретінде
емес,әке ретінде медет тұтуда. «Абайға өкпелеу» өлеңінің ... ... ... ... ... Дара. Жүрсін қазіргі ... ... ... сол даралығымен дана ақын. Батылдық бар өлеңінде. Абайға өкпесін
жие айтады. Бұндай ақындар сирек. Әдебиетте ... ... ақын ... ... да ... әркімге бас қайғы деп,
Абай-әкем жұмбағын ашпайды көп.
...Қазақ ... ... ... жездеден аспайды деп.
Бұл – шын лирика жемісі. Жеңіл оқылады, бірақ жалықпайсың. Себебі, ... түс, жаңа ... ең ...... ақын ... ... ... дәл осы сәттегі көңіл-күйімен ... ... ... ... өріс жасайды. Бұл да ... ... ... кеткен
суреткерлік тамаша бастау еді. Әрине, өлең композициясы өзге өлеңдерінен еш
өзгеріссіз.Бұл сөзбен шындықты айта білген ... қана ... ... ... асыл мұрат айқындығы, оның поэзиясымен түлеген ақындық
рухтың асқақтығы. Жинақтала, типтене ... ... ақын ... ... ... бас ... деп
Абай-әкем жұмбағын ашпайды көп.»,- деген жолдардың философиясы мен
эстетикасы тең түседі. Дара тұлғалардың алқымында ... асыл сөз ... [20, ... ... ... ыстық тартар тағы бір өлеңі «Ертегі» деп
аталады. Поэзияға қойылар талап әркімнің талғамына ... деп ... ... ақын ... ... қатты қояды. Содан да болар
өлеңдерінің бас-аяғы жинақы шағын. Шын өлең ... ... ... ... ... ... ... жеткізуімен бағаланады. Жүрсіннің
өлеңдері де ... ... бар. ... ... адам өмір ... ... алады. Қоғамның, халықтың мұңын жоқтайды. Көбінде өзіне
қарата айту арқылы ... ... ... айтып салады. Өзінің өмір
сүрген кезеңнің ... ... өзі ... ... ... оны ақынның сырлы
лиризм мен терең психологизмге құрылған ... ... ... ... ... ... ... шертеді –
Ертегіні тәуір көрем мен тегі.
Осы күні ойлап көрсем, жасымда
Шешем маған айтпапты еш ертегі.
Бұдан кейінгі жыр шумақтары лирикалық ... ... шағы ... ауыр ... тап ... ... таңсәріден жұмысқа кетіп бейнеттен
белі босамағаны, енді бүгін алпамсадай ұлға ертегі тыңдау кеш екенін жүрек
қылын шерте ... ... ... ... меже төмендегіше тұйықталады:
Қартайды ана.
Көп арман бар ойында,
Мазалайды ажал жайлы уайым да.
Мен шешеме айтам енді ертегі
Жүз жасайтын кейуаналар жайында.
Автордың ... ... ... бұл ... ... деген перзенттік
махаббат, бала пейіліңдегі пәруана алаң илхамдай иландырады. Нағыз ... ... ... ... ғана тән бір ... ... бар. Ол - жершілдік, рушылдық. Бұл
тақырыпқа Әуезовтен кейін аялдаған ... ... ... бұл ... қыл ... шеберлікті талап етеді. ... ... ... ... деген өлеңінен дәл осы мәселені көріп
отырғандаймыз.
Қаңқу сөзі ... неге ... да ... ғып ... бабам:
«Немісті жеңдіңдер-ау,
Арғындарды не істейміз?» - деген дейді.
Айтатындай болған соң бір себебі
Айтқан шығар ауылдың дүмшелері.
Ақ сақалы Алаштың ақ туындай
Жамбыл солай деді деп кім ... да ... мен ... ... да ... ... бар ... қалжыңды айтпай-ақ қойса екен деп
Жалтақтаймын бұл күнде әркімге мен.
Дәп ... Ұлт пен ... ру, жүз ... емес ... ... ... мінезімізден опық жеген сәттерімізді ескере отырып, ... ... ету ... Осынау ар өлшеміндей ақиқатқа табан тіреген ақынның
кеудесінде берекелі бірлікке құштар жүректің ... ... ... боп өмір ... оңай ... ... жүру бұл өзі сыздаған барлық жараның.
Көкірегіне құйып ап ... ... бар ... ... бұл ... жолдар торабын, - деп жырлап,
Айбергенов бекітіп берген ақындық, ... ... ... ... үйі» ... ... ... «Екі сурет», «Алматыдағы
арбакеш», «Күзгі жыр», «Бәсіре сөз», ... ... ... ... ... сияқты поэзияның барша талаптарына жауап ... тек қана ... ... ғана ... ... ... қатарына қосуға болады. Сол сияқты «Мирас» триптихі де уақыт
кеңістігімдегі ұлттық жадыға қойылған палитрасы бай, ... ... ... ... ретінде аталып етуге тиіс.
...Сан мыңжылдықтардан ұласқан сана ... Ұлы ... да өз ... ... бар. Ол - сөз ... сөз ... Ерманның «Құлманбеттің құлына» деген толғауы бар. Жүрсін ... ... ... ... жарқ етіп шығып, шолпан жұлдызындай ғайып
болған азулы ақын ... ... ... ... ... онда ... ... кеткен Оразәлінің аудиотаспасын тауып алып, одан не бір
маржан шумақтар ... ... ... есіне алады. Ертеңіне қазылар
алқасымен «айтысып», оны аламанға қайта қосады. Осы Оразәлі опат ... жер таба ... ... жүріп, оған туыс болып келетін бір
кейуананың сол ... ... ... күні ... ... кір ... үстінен түседі. Осыдан кейін ақын былайша толғанады:
Оразәлі! Қаңғыған оқтан болар бөрі ... де ... ма екен көр ... үйің үйлердің шеткісі еді.
Түнгі меймен шеткі үйге кеп түседі. Бөрінің ажалы Алладан емес ... ... деп ... ... ... әлдилеп жүргеніңде,
Домбыраңның үзіліп кетті ішегі...
Сөзден соғам деп жүріп, зор мұнара,
Сорың қайнап қалдың-ау, ... ... - ... ... жүргенде,
домбыраңның ішегі үзілді, - деп метафораны шебер ... Ораз ... ... оның ... енді одан өзге ешкімге қажеті ... ... ... бірге домбырасының ішегі де үзілгенін бір ауыз ... ... ... Осылай келіп:
Таланты өзі жаратып,
Тәңіріміз, сол талантың алдынан тор құра ма?!
Тартып туса тегіне сұңқарға асыл,
Тура тағдырдан бұлтармас ұл.
Шаң қаптырып кетті ме ... бұлт етіп ... ... - ... ... ақын ... ... Ораз-ай, Ораз-ай, Ораз ақын!
Замана да бөрі арып,
Ер азатын, тік көтеріп төбеңе көтеріп ... ең ... төре ... адаммен араз ғасыр,
Айтпайтынын біліп ек Оразға сыр.
Өзіме-өзім дұға оқып отырғандай,
Көздің жасы тамады қағазға сұр...
Айрықша естілген ... ... ... ... ... ... бол енді,тәуелсіз қағанаттың,
Тауқыметке туғаннан тәуелді ұлы! - деп Алаш сахнасынан бір ақынның
арманда, ... ... ... ... ... Құлагерінен айырылған Ақандай
фәниден безене жаздайды. Солайша бар ... ... ... ... арқылы бір
жүйрігіне мұңын шағады. Осылайша Ораз ақынның қазақ даласында, қазақ айтыс
өнерінде әуезді үні, ... ... ... ... ... ... ... ақынның тағы бір өлеңі «Бақ пен сор» деп ... ... бір ... тек ... ... оның ұғынған жоқ мұратын,
Ешкім оған жасаған жоқ рахым, - деп Жүрсін ақын дүниеге бір ... ... еш ... ... елеусіз өткенін айтады. Сөйтеді де:
Ойы биік,
Бойы биік ортадан
Жанды ... ... өрт ... оны ... жоқ ... оны қаққан емес арқадан.
Ойы биік, бойы биік, жанды сөнді лапылдаған өрт адам деп ... ... ... еш ... алалмағанына өкініш білдіреді.
Досы да жоқ.
Дос дегені – ол да жау.
Жоқшылықтың көз жасына толды ожау.
Оңды-солды шашты қырдан ... етсе екен деп ... - деп ... Мұқағалидін дос іздеп
шарқ ұрып, жоқшылықтын азабын көрген тамыр баса баяндайды. Ақындық жолдағы
талай шайырдың басынан ... ... ... ... ... ... ... маңдайына бір бақыт.
Арулардың жанарынан сыр оқып,
Аналардың алды ... ... - деп ... ... ... аналардың көзіңін жасын ... да ... ... бұйырмағанын айтады. Дей келе:
Қара өлеңмен көгерер деп көсегем,
Жанын жырға жөргек етіп төсеген.
Бір өлеңге бар ғаламды сыйғызды ол,
Соңгы өлеңім емес пе деп осы ... ... күпі ... ... ... шекпен жауып өзіне қайтарған еңбегін жырына арқау ... қара ... ... ... ... ... ... демім-тынысым,
Тек өлеңнің тасытам деп ырысын.
Жырдың ғана қабағына қарайлап,
Өмірін де құрбан етті жыр үшін.
...Тасынғанда – теңіз болып толатын,
Ашынғанда – ... ... ... үшін өмір сүрген сол ақын -
Мұқағали Мақатаев болатын.! Осылайша ақын тасығанда теңіз ... ... ... ... ... өлең үшін өмір сүрген Мұқағали
Мақатаев туралы жырлайды. «Бақ пен сор» деп отырғаны да орынды. ... - ... ... қалған мәңгілік мұрасы, ал соры- дер кезінде өз
бағасын ала алмағаны өмірде ... ... ерте ... ... тірі ... әлі ... жыр келетініне күмән жоқ еді.
Жүрсін- лирика үшін жаратылған ақын. Шын мәнінде Жүрсін жырлары – ... ... де, ... да ... ... белгілі логикадан сәлде ... ... жат. Сол ... анық дүниенің пафосы, нәзіктігі, әдемілігі
қайран қалдырмай қоймайды. Ойнап тұрған сөз бе, ... бе, өмір сыры ... ... Көп ... Жүрсін поэзиясының бұл қырын сезбей
қалады. Оған себеп Жүрсін поэзиясы ... өз ... ... ... қалып қоя береді. Аз дүние болса да құнды дүние
шеберінің ... ... ... ... ... ... күй
кешуіміз әбден мүмкін. «Темірді қызғанында соқ» деген халық нақылымен өмір
сүруіміз керек яғни барымызды бағалай, насихаттай ... ... ... ... ... ... онсыз да саусақпен санарлық қана. Азайып
барады.
Жүрсін Ерман поэзиясындағы мінез бөлек. Ақын қашанда үнсіздікті ұнатады.
Сөзді сөзге, дыбысты ... ... ... әсер ... ... ... ... талғам ғана емес, болмыстың үлкен рөлі болуы ... Ақын ... ... өлеңге ауысқандай. Ақын сөз теріп, буын санап отырған жоқ.
Ойын шашып жіберіп, саз ... нота ... ... ... ... ойға опа беретін ұйқас туғызады. Міне, осы кезде ол ... ... да ол ... ... ... ... емес, қатардағы
қарапайым сөзді алып өз орындарына шебер ... Көп ... ... ... ... емес ... сөз ... танып, танытуда. Бұл
сөзіме дәлел болатын Ақынның «Арнадым сізге» ... ... ... Бұл
жинақта ақын арнау өлеңдерін топтастырған. Ақын бұл ... ... ... ... ... ... ... мәселе, біреуге өлең арнап жағыну
емес, жоғарыда айтылғандай , ақын әр сөзіне ... ... ... ... Әр ... арнауларында астарлы ой мен сыр, үлкен мұң мен ... ... ... ... ... да ... қарапайым «Арнадым
сізге» деп аталады. Бұның себебін автор ... ... ... ... өлеңді ағаш аттың басына мінгізуші едік қой. Арнау өлең жазғыш
деп біраз ақынды бәткерде қылдық. ... бәрі ... ме ... ... ... арнау болатын. Ең тәуір өлеңдерінің біразы да
әркімнің атына арналған. Орыстың ұлы ақындары Пушкиннің, Лермонтовтың,
Есениннің, ... ... ... асу ... ... қиял ... ... да – ұқсап бақ» деген Абай сөзі де ... ... ... ... ... ... ... – сол»,-
деп ағынан жарлады ақын.
Алғашқы арнауларының бірі «Мақатаевқа» деп аталады.
Сұлулардай соңынан сөз бораған,
О, менің құпиямды қозғар ... ... ... ботасы едім,
Неге өспеген басыңа боз қараған..., -деп Мұқағалиды боз даланың боздаған
ботасына теңеп, артынша» ... боз ... неге ... деп ... ... шашылған жарқылдары,
Сен өлеңнің көркі едің нар тұлғалы.
Нар тұлғаңды зар болып бір көруге
Қарсазда қауқиған қартың қалды, - деп ... ... нар ... ... сол нар ... бір ... зар болған Қарасаздың қуқиған
қартын айтады.
Қалды бәрі!
Жетімдер, жесірлер де,
Жайсаңдар да, ... ... ... ... ... жатыр өмірдің кеші іргеңде.
Анау – өзің алшаңдап кіретін бақ,
Сол бақта енді сен жазған жыр өтімді-ақ:
Мынау – біздер көшеде сабылысқан,
Бірімізді ... жүре ... Бұл ... ақын ... ... ... заманына қарай адамының да өзгергенін айтқысы келеді.
Өзімізше бір терең теңіздейміз,
Теңіздейміз, тереңнен кен іздейміз.
Жеңгемізді сағынсақ- жырыңды ... ... сені ... - ақын ретінде Мұқағалиға осылайша жыр
арнайды.
Ақынның бұл ... ... ... ... ... ... Молдағалиевке», «Абай ағамыз!» атты арнауларын оқып
отырсақ, бір ... емес ... ... ... ... ... өн
бойнан тұнып тұрған реалистік көзқараспен ... ... ... ... қарап тұрған қаламнан басқа қолынан келері жоқ ақынды
көріп отырмыз.. Әсіресе, «Абай ескерткішіне» арнауында арнаудың ерекше ... ... таң ... Ақынның ерекшелігі де сол: кез-келген ақынның
қаламына іліне ... ... ... да, ... жаза ... ... ғана арнау арқылы оқырманға ұсына алғаны. Бұл да ... ... ... ... ... Сонымен «Абай ескерткіші» өлеңі:
Абай аға!
Тас болып тұрсың.
Өтеміз күнде осы арадан.
Өзіңнен басқа таппаймыз мұңдасар ... ақын тағы да буын мен ... ... ... ... ойын ... ... салады. Әрі қарай:
Абай ағамыз!
«Қазағым-ау» деп Сіз бізді көп аямаңыз:
Қатыгездікке келгенде қарайып әлі
Сабақ алатын жақсыдан
Сабақ ... ... ... астын кернеген бабаларымыз, меніңше, қасқырда ембеген:
Қақпанға түссе, тірсегін қиып ... ... ... ... енбеген!, - деп қазақтың қанында бар
бір-бірін күндейтін қасиетін астарлы бейнелейді.
Қанағат та жоқ,
Рахымның ізі ... ... ... Оңбаған.
Патшайым болар дейтіндей періште де жоқ,
Қу аяқ бар ма ... ... ... қазақта қанағаттың
қалмағандығын, рахым мен қайырым қылатындары бұзық, оңбаған деп жырлай келе
қазақтың қызын алмаған қу аяқ бар ма деп ... ... ... ... дүниелер. Қазақтың қыздарының шетел асып, шетелдікке тұрмысқа
шығып жатқаны, «Болашақ» бағдарламасымен ... ... ... ... ... ... сол ... қалып қойып жататыны жасырын емес.
Адамгершілік, айырылды өз бағасынан,
Алдауға келсе, інісі озды ... ... ... ... ... қазақтың боз баласынан,-деп інісінің ағасына, ағасының
інісіне қарамайтын күннің ... ... ... ... ... ... боз баласына түңілетінін айтады.
Мұсылман таппай – отырар ... ... ... ... соң,
Құзғынға – сырға,
Құдайдан медет болмаса, қазағың әлі,
Жылап көрісер, ей аға, Сіздің ғасырға! Мұсылман таппай ... ... деп ... тағы бір ... басын бастайды. Бүгінде
күнбезін жылтыратып зәулімдей қылып салып ... ... көп. ... ағылып-төліліп баратын жамағат ... ... ... ... айтады. Шынында да кей ауылдарда мешіттердің имамы да жоқ есігінде
қара құлыптың тұратыны жасырын емес. ... бұл ... ... ... ... тұр. Ол- ... тоқпақ таққан, құзғынға
сырға қазақтың Абай ғасырына жылап көрісерін айтады. Әрине, егер құдайдан
медет болмаса. Ұйқас ... ... де ... ... ... бірге үндесіп
өзінше бір үйлесімдік табуда. Бұл ақынның ... ... аға ... мен де қазақ» деп белгілі дүниені аспандатып ... көп ... ал, ... ... ... шындықты ашық айтатын
ақын кемде кем. Дәл осы өлеңі сарындас «Ырғай ... ... ... ... ... жоқ боп жатқан ұдай,
Берекесіз шақта бұлай.
Иманы жоқ адамдарға,
Иланудан сақта, Құдай!, - деген ... ... ... ... ... тұрлауы жоқ» (ақын ... ... ... ... қаншама. Солар емес пе, елге іріткі
салып, ... ... ... аққа күйе ... ... да ... сайтани қылықтарына күйініп, ақын жыр төгеді.
«Бүгініміз- беймәлім
Ертеңіміз күмәнді»,-деп аяқталатын бұл ... де ... ... тудырып
көп оқырманын тапқан өлеңдердің бірі.
«Қонаевқа» өлеңі:
Халықты кемітпесе құл-құтаң деп,
Қараулық ... ... ұтам ... ... құлы сол емес ... ұл Қонаев Дінмұхамед.
Заманда ала құйын алмағайып,
Таңқалсақ- таланттарға таңқалайық:
Бүгінгі ел басқарған Сұлтаныңды
Таныған тай ... сол ... аға ... іні ... ... мен ... кемеңгерді тіліне тиек етеді.
Кешегі Қасым ақын баспана іздеп сенделмеді ме? Мұқағали да жанын қоярға
жер таппай жын ... ... пе ... ... ше? ... ұлы, ... Өзі кеткен соң сөзін ұлықтайды, қазақ. Осы кемшілікті Жүрсін ... ... ... ... ... қиянат іске ғажап,
Бізге ертегі – басына түскен азап.
Тойына кеп, төрінде шалқаямыз
Әңгіме айтып сені әлі күстаналап!
Кешегі озбырлықтың ... ... ... көрген азабы бізге
ертегідей көрінеді дейді де ... ... сені ... сол ... ғана
аламыз бәрі бекершілік дегенге саяды.
Солай келеді де:
...Мейлі саған ... де ... ... біз енді оның басын.
Тек тыныштық беріңдер аруаққа –
Жер ... енді аға ... ... ... ... ... тойлағаны
мен Сәкенге арналған бір күмбездің жоқ екеніне налиді. ... ... ... көрмеген тыныштығын өліде тыныш жатсын деп ащы ... ... ... ... ... ... ... бетінде Сәкеннің моласы жоқ,
Тербетуге Сәкеннің баласы жоқ.
Моласы мен баласы жоқ болса да,
Ештеңеге Сәкеннің таласы жоқ,- өлген ... енді не ... ... көрмеген құрметті өлгенде көрсетсек артық болмас еді деген пікір
Жүрсін ақынның. Ақын ұлт үшін ғұмырын қиған ... ... ... ... моласы жоқ дегені сын екенін ескертеді.
Зобалаңда, айналған адам аңға,
Алтын басың қалды ма Магаданда,
Қайда барып аятты ... ... ... жоқ ... - деп ... ... ... айдан анық көрініп тұр. Қарағанды да Секенге арнаған мазары
жоқ. Ең ... үйі ... ... Ал, Сәкен десе әр қазақтың жүрегінің
елжірейтіні белгілі. Бірер жыл бұрын ғана ... ... ... ... ... бөлініп шығып отау құрды. Жүрсін ақын Сәкен туралы осылай
сыр шертсе, қаламдасы ақын ... ... ... жырлайды:«Сұңқар дейді
Сәкенді самғайтұғын, Сұңқар деген Сәкенге теңеу ме ... - деп ... мола ... бара ... деп тұжырымдайды. Түсінген қазаққа үлкен
сын. Түсінбеген қазаққа кітапта ... бір ... ... қоғам қайраткері «Мырзатай Жолдасбековке» арнаған
өлеңін оқи ... ... ... ... айт, нұры ... есімізге оралады.
Қасиетті тірісінде тіріңді,
Іріні-ірі,
Пір деу керек – піріңді
Құбыласын түгендеген қазаққа,
Өзіңіздей керек екен бір ... жыр- ата мен жыр ... ... ... ... ... шырақшысы секілді
Ортамызда жүру керек бір Аға.
«Қазақ радиосына»
Қай толқынды эфирді бұрады ... ... ... сірә ... ... ... ... қазақы ұлттық Радиом.
Білім сенсіз таң атып, күн шықпасын,
Үйірілсін ... ...... Астанадан сөйлеп тұрған,
Қазағымның дауысы тұншықпасын!
Амандығын елімнің баяндасақ
Ішпей-жемей дауысына тоям ғажап.
Радиодан әнұран құйылғанда,
Ұйқың шайдай ашылсын
«Оян, қазақ! - деп кешегі алаш ... бірі – ... ... қазақ» деп жар салғанындай өлеңінің аяғын ерекше түйіндейді. Қазақ
радиосына өлең арнаған ақын сирек кездеседі. ... ақын ... ... үні, ... қара сандығы екендігін мақтан тұтып жазып отыр. Бұл
өз ... ... ... ... ... үні. ... ... қазақтың
үнін тұншықтырмай, оның әнұранын асқақтатып тұратынына сенім білдіреді.
Кешегіні бүгінге сабақтап бүгінгінің ... ... ... тәсіл бар
десек, сол кешегі мен ... ... ... ... түсер тамыры болашақты
да меңзесе керек-ті. Соның бәрін тәптіштей тере білетін ақынның басты бір
мақсаты – сенің көкірегіңе ... ... ... ояту ... ... дәйім
ғана соған ұмтылып, ақындық қуат- күшін сол ... ... ... ... ... ... оқушы зейінін аудару арқылы асыл мен жасықтың
ара жігін ашып, нарқы мен парқын саралайды», - деп ... ... ... 9].
Өзі қатты қадірлеп сыйлайтын ақын ағасы Тұманбай Молдағалиевке арнаған
«Ұлытаудан оралдым» дейтін өлеңінде ... ... атын ... ... Ұлытаудан осы бүгін.
Көңілге қаяу түскен жағдайы бар,
Айырып қасы кімін, досы кімін, - деп, күні ... ... ... ... ба деп елге ... тауы шағылып қайытқанын алға тартады да:
Құлансың тауып жүрген жырақтан нәр,
Деп едің ... ... бір ... бар.
Шын екен.
Мені қайтсін,
Мен түгілі
Шалқадан Шоқанды да құлатқандар! - деп бір ... ... ... нали ... тағы бір ... ... шайыр болып қалған татты шайып кетіріп, сананы сілкіп алып
отыратын от қызулы орнықты ойларға, ... ... ... ... ойысады.
Қалай етсе де көлеңке мен күңгейлердің тізгінін тең ұстап, ... ... де ... өмір ... ... келеңсіз құбылыстарға
жирене қарауға дағдыландырады. Жүрсін поэзиясындағы драмалық ... ... ... де ... Мен білетін Жүрсін «көбік те ... ... деп, ... ... оң ... келсін келмесін, оңды-солды
қалам сілтеп, төпелеп ұрып жаза беретін «ақындар» санатынан емес. ... «аз ... да саз ... деген қағиданы қадір тұтып, айтары
болғанда ғана, лықсып келген ойды ірке алмай, ... ... ... шамасы
жетпеген тұста ғана барып қолына қалам алатынға ұқсайды. Содан да барып
оның әр өлеңі ... күн бабы мен ... ... ... ... ... ... Көз алдындағы нұрлы бояудың өз басы, өз ... ... ... ... ала ... Сол ... алған бояуының өзін келістіріп
қана орнымен жұмсап, қымбаттата жағуға ... ... бұл жолы да ... Әлем-жәлем басы артық жамауда, бәрін қамтысам ... ... та ... ... кәзіргідей кітап шығарғыштар көбейіп
берген, газет-журнал беттерінен іліп алары ... ... да ... күн ... ... көре-көре көңіл күпті болып жүрген осынау ... ... ... ... «Құдіретке жүгіну» кітабын әлденеше рет оқып
шығуым –соңғы ... өзім ... бір ... ісім болды дегенді айтып,
бүгінгі сөзді осымен ... ... жөн ... деп өз ... ... ... [18, ... Молдағалиевке» арналған тағы бір қатар өлеңінде:
Жүйріктей шашасына шаң түспеген,
Ақынға бұйым ба екен алпыс деген.
Сен әлі сұлуларға сұғын қадап
Жазасың шамырқанып тал ... ... ақын ... жігер мен қайрат
бере келе:
Алаңдап жұмысың жоқ ештеңемен,
Жазасың түнде де өлең, кешке де өлең.
Қарыздар сияқтысың өлеңге ... ... ... да ... ... - деп Тұманбай ақының жасы ... бара ... ... оған әлі де өлең ... сенім
білдіреді.. «Қарыздар сияқтысың өлеңге әлі»,-деп қанша жазсаң ... деп баға ... ... ... ... аңсарын кім,
Жұпарын жұтқың келер барша гүлдің.
Сезімін жыр сыйқыры тербегенде
Көзінен жас боп ... ... ... - деп ... ... ... ... Алматыдан аттандыруына» деген өлеңінде:
…Сенің жолың кешеден кесілуде,
Жатсың үнсіз табыттың ... ... ме ... Торғайдың кешігуде.
...Кейіме енді досқа да, жарыңа да,
Бітер жері ... – бәрі ... ... ең ... деп жатырсың, Сары бала!.. - деп жазады. Осы ... ... ... ... орын ... ... ... сөз, кестелі тілмен
өрнектелген шуақты ой ұшқындарын ақынның әр ... ... ... ... күн, армысың!», «Ұлытауға бардың ба?», «Құдіретке
жүгіну», «Екі ... бір ... ... ... атты жыр ... да көптеп кездестіруге болады. Қорыта келгенде, қазақ
халқының ... ... ... ... арналған
«Арнадым сізге» жинағындағы жоғарыдағы өлеңдер оқырманын тапқан ерекше жыр
жинағы ... ... ... бұл ... құр арнау емес қоғамның
проблемалары мен заман ағымының ... ... ... ... [20, ... ... бір қатар өлеңдері әйел затына арналған. ... ... ... мына бір ... ... ... ... бір жас жігіт ақылы асқан қарияға келіп: «Маған Аллаға бастар жолды
көрсет, менің сол жолмен жүргім ... ... ... ... қария: «Балам, сен әйелді сүйіп көрдің бе?»,-деп сауал тастапты.
Тыжырынған күйде: «Жо-о-қ, мені әйел түк ... мен тек ... ... ... ... ол нұрлы жол жабық,-депті қария,- себебі, әйел затын ... ... да сүйе ... ... Жүрсін ағаның:
Қай жерде, мейлі, қай елде,
Әлемнің мәні – әйелде...
...Халыққа сыйлы болмайсың,
Әйелге болсаң ... деп, қай ... ... қай елде ... ... ... биік ... дөп басып айтады. ... ... ... ... бір ... ... тербейді» деп тегін айтпаса керек.
Жүрсіннің де айтайын дегені осы нақыл. ... ... ... ... ... ... әйелге сыйлы болмасаң халыққа сыйлы ... деп ... ... ... ... ... ... өлшенер,
Құдайдан кейін-сол шебер- деп, соңғы жолында ауыз әдебиетіндегі батырлар
жырындағыдай гиперболаны қолданып әсірелеп жырлайды.
Бақытты сен де ... ... ... ... күні әйелмен,
Әйелдер мәңгі жасасын!,- бұл жолдарда «Еркектің басын төрге ... ... ... де» әйел ... ... Әйелің жақсы болса сен де сенің
отбасыңда бақытты дегенді айтпақшы. ... да ... ... ... жырлап келіп:
Қай жерде, мейлі қай елде,
Әлемнің мәні – Әйелде.
Шын мықты болсаң, оныңды
Әйелге барып дәлелде!,
...Әйелсіз ... бақ ... деп ... отқа ... ... ... тілін таппасаң! – деп келетін жолдары бар.
Бұл- әйелді биік көтеру. Өйткені, әйел-жар, әйел – ана. ... бұл ... ... сүю, ... ... ... құдіретін мойындамаған ақын жоқ
дүниеде. Ақын ... ... ... туралы өлең жолдарында да
әйелзатына деген құрмет пен бас июшілікті көреміз:
Әйелдерді ... көп ... ... бола берсін көп мейлі,
Әйел деген әдемі ғой, әдемі
Әдемілік бізге ... ... ... ... ... әйел ... ... деңгейде бағалайтынын аңғарамыз. Нағыз поэзия деп осыларды
айтыңыз. Әйелді мойындамаған ғалам бар ма!?
Қай ақын болмасын өз ... өлең ... ... ... ... арнаған
өлеңі «Сыңарым» деп аталады.
Жастықтың қызығын бірге кешкен,
Шығар ма шырайлы күндер естен.
Жылуын сезініп махаббаттың,
Бір асып ... мың ... жыр ... ... ... менің тағдырыма,
Байлаған сыңарымсың.
Әдетте әдебиетшілер «типтік образ, мұның ар ... ... ... ... тұр» ... жатады. Ал, Жүрсін ... бұл ... тек ... ... ... айдан анық.
Қарындаштай көп жазған – қысқарамын,
Бір күн өмір легінен тыс қалармын,
Сен аман бол – ... үшін ... ... ... үш ... - ... одан әрі. Жаныңа балаған жарыңа
бұдан артық қандай сөз табылуы мүмкін. Ақынның бұл реттегі таяқ тастасы тым
ерекше [20, ... ақын ... ... ... өз ... өз тағдырының
өрнегін түсіреді.Әпкесі Сақыпжамалға арнаған өлеңінде:
Ақ ... ... ақ ... ... ... ... ... саған мүлде жоқ көмегім,
Қайтіп бұл жүрегімді қақ бөлемін!
Сәби деп, ... ... ... әлі ... ... алаң?
Едік қой қоңыр қаздын балапаны
Біріміз-бірімізді паналаған, - деп ... ... ... ... ... шуағы бар. Әпке туралы Исабеков тамаша драма жазса,
Айбергенов те ... ... ... әр ... те ... ... ... «Әпкесі» өз алдына оқшау. Өмір шуағының өзіндік сәулесімен
бөлек.
Әуелден-ақ ақын ретінде танылған Жүрсін Ерман бүгінгі ... ... ... ... бояусыз ұлттық нақышпен мейлінше байыта түсті деуге
болады.
2.2 Жүрсін Ерман мен Қасым Аманжолов ... ... ... ... ... Жүрсін Ерманның «Мен Қасымның бүкіл
жырларын, тіпті кеңестік дәуірді мадақтаған өлеңдеріне дейін сүйемін» деген
бір сөзі бар. Әр ... өз ... өз ... болуымен бірге өзге ақындармен
үндестік творчестволық ортағы болатыны мәлім. Жүрсін ... да ... ... ... ... ... ... поэзия жаһұтын сіміре
жұтқанға ұқсайды. Әлемдік, ұлттық өнердің талай шыңдарына шығып, төңіректі
шолғанға ... ... ол ақын ... қозғау салары белгілі. Сөз теру
машығы, сұлулықты сезіну мәнері жағынан ... ... ... де тұрады. Тұнық лирикалық сарын мен ой бар Жүрсін поэзиясында.
Бұл орайды ... ... ... ... ... ... ... ойларына үңілсек:
«Қаламының ұшынан қалтаның күші билік жүргізген мына кер кезеңде ... ... өлең ... өрге ... көптің көкейіндегі шерді
шертуден танбаған, тауқыметке мойын салмаған ақын замандастарына ... ... разы ... Иә, кеше ... ... ... еді-ау, қазақ өлеңінің таудан-тастан қайтпаған ... ... ... ... ... ... сөзбен түйіндеу осындай-ақ
болар.
Енді: ...Киіс көрген кезі етіктің
Жұлығындай тозып барам, - дейді, Жүрсін Ерман мұңға батып. ... ... ... тамаша ой ұштастыру! Сырт қарағанда Қасым жырының әсері
бар. Іштей ... ... ой ... ... жатқанымен, сезім
толқынының дірілі екі бөлек. Қасым- қан ... ... ... ... ... ... ... ортасында. Меніңше, бұрын-соңды жаралған
жер бетіндегі ақын біткен тұтас бір әлем. Олар ... бірі ... ... ... ... ... отырады. Біздің ұлы ақындарды үнемі қайталап,
жастанып оқитынымыз да сондықтан. ... ... ... ... өнер ... алмайды. Әдеби дәстүр дейтініміз де осыдан барып ... ... ... да әсер ... ... жеткілікті. Ал, Абай үлгісі шексіз...Мұқағали,
Қасым жөнінде: «Қасым солай болмаса несі Қасым, Қасымның бәрімізден ... ... ... табынып қана отырған жоқ, Қасымнан өз бойына
ауысқан ... ... та ... Абай ... ауызданып, Қасым талантының
сарқытын сарқа ішкен, Мұқағалидың мөлдір ... ... ... де ... сол себептен
Жүрегімен арыстанның
Қозыдайын көгенделдім.
Дел-сал болған данышпанмын,
Қайғы жұтқан кемеңгермін,- дейді.
Ақынды қойып, қарапайым қай пенде өзін ақымақ санайды? ... ...... ... ... Ғаламдық кеңістікке ғаламант биіктен қарай
алғанда ғана ақын құдіретті. Жүрсін ... ... ... ... ... мұң мінгесуде,
Тәңірім-ау, есірке бір.
Тақуа боп, күн кешуге
Тати ма екен осы ит өмір? - ... енді бір ... Бұл – ... ... Ақын ... ... мұңын ақтармай, сырын ақтара алмақ емес. Сайып
келгенде, сыр дегеніміздің өзі – мұң. ... өмір ... ... ... ... Ақындық – адам көкірегіндегі өмірге құштарлықтың, ыстық
ләззаттың, сағыныш пен ... үміт пен ... ... мен ... мен ... сыртқа шығар терезесі іспетті. Сол терезе көзінен тек қана
күн ... ... ... ... етіп келдік қой күн кешеге дейін. Егер
Жүрсін осы ... ... он бес жыл ... ... ... ... ... жіберер едік. «Сөз түзелді, тыңдаушым, сен де ... ... ... ... ... ... ... шешілді. Енді айтарыңды айта
алмасаң, өз талантыңа сын. Заманға да, адамға да өкпелеме. ... ... ... ... ... ... ... жазған жүйріктей
көсіле де, шешіле де жырлай бастады. Бұған қалай қуанбассың! Жүрсіннің ... өлең ... мен ... ... 1990 жылғы 2-ші, 1997
жылғы 3 санындағы топтама жырларын ... оқып ... оның ... ... ... бой ... ... тапқанына тәнті
болдым [21, 4]. Ақынның бәріне ... ... ... болу шарт ... ... - ... ... тапқан ақын - бақытты. Елу кітап шығарып өзін әлі
іздеп жүргендерге кейде жаным ашиды. Шіркін, қазақ жырының ... ... өз қара ... ... тұрғаны қандай ғанибет», - деп Жүрсінін
поэзиясына баға бере ... ... ... ... ... ... ... «Қасымның үйі»
Бір кезде:
Берсең бер, бермесең қой баспадым,
Сонда да ... ... отын ... ... ... жас ... деп ... зарын қылып жүріп әрең
алған, Қасым ақынның үйіне кезекті бір құрылыс ыңғайлана орай ... ... ... ... ... ақын. Өлең дүниесінің өртке тиген
дауылдай болып келіп, ... ... ... ... жеп ... сол ... жабайы қылыққа күйіне тұрып, іштегі жыланның осылай бұрық еткізген
ақын. Алматыда жүріп Қасым ақын тұрған үйді ... оның ... ... ... ... ... ... үшін ақын жайбырақат қала алмаған ол
кісінің қаламына іліккен қоғамды елең еткізген ... ... үйі» ... ... қайда – басылды құйын?
Ақылым жетпей ашиды миым.
Виногратов көшесіндегі
Қиратып жатыр Қасымның үйін, - деп ... ақын ... ... ... ... ... ішкі иірімге ұласқанда сананың бір
түкпірінде ұлт зиялыларының жүрегінде беріш боп қалған, Қасымның аузынан
шығып, әмбеге жайылған баспана ... ... бой ... Оның ... ақ ... ... ... үйі қайдағы бір Виноградов
көшесінде орналасқанын көрмейсіз бе?! Автордың «ақылы жетпей миы ... ... зер сала ... ұға ... ... ... ... әлбетте қаламгер шеберлігі деуге негіз болатындай-ақ тәсіл.
Қоғамдық мәселені бірден ... ... Әрі ... ... ... ... құлады.
Есігі сынды.
Ақынның соңғы мекені еді -
Сәби жырлардың бесігі сынды! Әрине, ақын әр ... ... ... ... аян. ... бәрі ... сау етіп ... суреттер. Ақынның
соңғы мұрасы осы еді ол да құлады, құрыды «Сәби жырлардың бесігі сынды» деп
шарқ ... [22, ... ... емес ... ... ... ... белгі,
Күркілдеп жүріп, кешірер ақын
Мейманасы бұл тасынған елді!,- жоғарыда Сәкенге арнаған өлеңіндегі:
...Мейлі саған күнбез де салынбасын,
Таба алмаймыз біз енді оның басын.
Тек ... ... ... ... ... енді аға дамылдасын!,- деген ойдың бір сарыны секілді. Сол
баяғы түңіліу, сол баяғы қазақтың біртуарлары үшін жылап тұрған ақын ... ... ... ... өзі ... ... маған қараңды ұлым:
"Ақынның үйін неге сындырды?", - деп өлеңіне сәбидің сөзін араластырады.
Ақынның үйін ... ... ... ... өзі ... көріп
отырмыз. Себебі, Жүрсін ақын баласына ол үйдің Қасымдікі екенін және Қасым
қазақ үшін орны бөлек ақын ... ... ... ... ... ... алса қалалық совет
- Қиратар үйді бар анық себеп.
"Ұғынып" өскен мен ұғармын-ау,
Қорқамын ... ... ұқса ... ... әділетсіздікті көріп
тұрғанына және оны қалай түсінетініне қынжылады.
Тағы бір сауал тұрғандай ойда.
Тахауи қайда?
Сырбайлар қайда?
Ақынның үйін қиратып жатыр,
Шырылдап ... ... ... ма!,- деп ... үйін ... ... өзінен өзге ешкімнің шықпағанына налиды. Сөйтіп, Тахауи ... ... үміт ... бе бәрі,
Алқынса жүрек, іздер ме дәрі.
Келеді кезек, келеді кезек
Сіздерге де әлі,
Біздерге де әлі!,- деп «Өгізге туған күн ... да ... ... ... де ... ... ... тастамасына кім кепіл ... ... ... ... жолы ... ойларға күшейткіш рай танытқан. «Неге ... ... ... ... осы ма ... ... қауіптің ар жағында
қазақ ұлтының сан ... ... ... ... береді. Ондағы
«құйын» сөзі поэтикалық танымда объективтік кеңістіктегі ... ... ... ... ... ... тұр. Табиғи
құбылысқа жататын «құйын» таңбасы параллельдік сипатқа ие ... ... ... ... уақыт жылдамдығының мәніне теңеседі. Яғни, уақыт
Қаратаудың орнына Алатауды орнатпақ. Бұл санаға сыймайды. Ақынның демі ... ... ... ... ... ... салайық:
Жүйрігім еді жыр көшіндегі,
Бауырын жазып бір көсілмеді.
Қиратып жатыр Қасымның ... үй ... ... ... шынайылық әркімді елең еткізбей қоймайды. Жүрегі қазақ деп, Қасым
деп соғатын әр адамның намысына ... ... ... ... ... ... ... бастаған қабырғаларды көріп ішің қынжылаған
шарасыз ақын бар күрсінісін «біздің үй – ... ... ... ... ... ... тудырған,біраз адамға ой тастаған Жүрсін Ерманның бұл
өлеңіне пікір жазғандар көп солардың бірі – ... ... ... ғана ... оқырманның да ішін жиып тастайды. Қазақ үшін Қасымның үйі
Қағбадан кем бе? ... үйі бұл ... ұлт ... образы ретінде ғана
қызмет атқарып тұрған жоқ, сонымен қатар жат пиғылдылардың қасекі ... ... Енді мұны ... ... салып, асылыңды абыройдан
айырып, азаматыңды оққа байлаған тұрлаусыз қоғамның сүреңсіз суреті емес»
деп айта ... ба? Егер жыр ... ... ... ... тірелмесе, біз
бұл өлеңді осыншалықты індетпеген де болар едік»,-деп ... ой ... ... «Жыр – ... өлеңі Қасым ақынға арналады. Әуезовтің
«Мағжанды сүйем, Мағжанның ... ... ... ... ... Ерманның
Қасым ақынның өнеріне сүйсінетінін, оның поэзиясын үлгі ... ... ... ем: ... ... - болмаса үлгім,
Басқа емес жалғасымын сол Қасымның.
Қит етсем, тобығымнан қағып түсер
Менің де ... ... мың,- ... ақынды үлгі тұтады. Оның
жырыларынан өрлік пен ерліктің сырын ұққан Жүрсін Қасымның өзін ...... сол ... сол ... иілмеуін өр басымның.
Алдаспан жияр болсаң- алмасыңмын
Қорқытып құяр болсаң – ... - ... ... «Мен ... қарт ... ... ... пен қорғасынға теңейді.
Тура осылай Қасым ақын «Өзім туралы» өлеңінде:
Қасыммын, сол баяғы бір ... ... құр ... ... ... ... ... адал болсаң- сырласыңмын.
Қасым мен Жүрсін ақында өшпес жігер басым. Жырларынан ... ... ... пен ... байқайсыз. Еріксіз адамды мойындататын
лирикаларында теңіздің толқыны басым.
Жүрсін ақының «Қасым өзі туралы» дейтін өлеңі бір ... ... ... ... ... келмей атым
Туған жоқ тұл ғасырда мендей ақын.
Күркілдеп жүргенімде күнім бітті,
Оқасы жоқ оқи ... енді ... ... ер ... ... ... үнім.
Дүние дөңгеленіп өтер шақта
Көлбеңдеп көз алдыма келді өмірім, - деп бәйгеден ... ... ... тұл ғасырда өзіндей ақынның тумағандығын жырлай келе:
Замана ызғарынан жыр бұғынып,
Мойнымда сүйретіліп жүрді құрық.
Айтақтап ағайыным ит ... бір ... ... ... - деп ... ... ... құрық сүйретіп, ағайыны ит қосқанда бір ... ... ... ... ... ... жыры» өлеіңдегідей ортасынан безінген бөрінің
күін кешкен ақын үні – бұл.
Болғанымен туғаным – шын, ... ... ... екен деп ... ...... күз тұрғандығын
Түсіне алармысың, келер ұрпақ, - деп Жүрсін ақын жырласа:
Қасым ақын:
Сен неткен бақытты едің келер ұрпақ,
Қараймын ... мен ... жер ... сен келгенде,
Көрпемді мен жатармын қырда қымтап, - деп Қасым болағаның бақытты өмір
сүетініне ... ... ... өлгенімше сырласымсың,
Қанбадым құмарланып, жырға сусын.
Еліме еркелейтін еркін шақта
Қасымға тарлық етті-ау бұл ғасыр шын, - десе
Қасым ақын:
Өкінбен мен де бір күн ... ... ... ... келемін деп,
Күніне жүз ойланып, мың толғанам,
Өзіммен бірге өлмесін өлеңім деп.
Осылайша қос ақын өлеңдерінің құдіретін өшірмеуге ... ... ... ... ... ... аңсайды. Қанша жалынды ақын
болғандарымен бірдеңені ұқсата алай ... ба деп ... ... ... ... ... ... бірден байқауға болады.
Жүрсін:
...Қорлатпай күншілерге басымды алтын,
Қасқайып қалсам дейді Қасым қалпым.
Жанымды түйіп едім шүберекке,
Шешер деп керегінде асыл халқым, - деп ... ... имей ... ... ... ... ... айтады.Бұл жерде ақын туған ... ... ... ... ... өлеңін былай аяқтаса:
Дүниеге келер әлі талай Қасым,
Олар да бұл Қасымды бір байқасын.
Өртке тиген дауылдай өлеңімді
Қасымның өзі емес деп кім ... ... өзі ... ... былай түйіндейді:
Қасыммын, сені сүйген сол Қасыммын.
Алдаспан жарқылдаған алмасыңмын.
Күрмеліп ... ... ... ... ән-жырымның жалғасын кім? - деп жырлайды Жүрсін ақын. Нағыз өр
мінезді ақын. Қоғамнан қанша шектеулік көргенімен ақын өзін ... ... ... өр ... ... ақын да ... лирикасын бағалайды, өзін
Қасымға теңейді. Ал Қасы ...... ... қалған бір атаның ғасырымын»,-деп ұран салып кеткен өз ... ... ... ... ... қара ... ... қаңсымайды.
Ойымды қорытындылау үшін Несіпбек Айтұлының Қасым мен ... ... ... ... ... ... адамзат тарихындағы алғашқы өлең-жырды
шығарушы біздің белгісіз бабаларымыздың бірі сияқты сезіледі де ... ... ... бір ... ... сөз ... ... шықса, жер
бетіндегі ең соңғы өлеңнің авторы да біздің халық болатын шығар ... ... ... қылсын! Заман сипатына орй өлең түрленер, жыр ... ... ... ... ... ақ туы ... ... осы күні
қияметтің талай қылкөпірінен алтын ... ... аман ... қазақ жырының
жаназасын шығарып, өзінен басқаның бәрін кешегі социализмнің ... ... ... арам ... біреулер пайда болды. Социализм тұсындағы
әдебиет те ерікті-еріксіз халық басынан ... қилы да ... ... жалғасы екендігін жоққа шығарғысы келеді. Бірақ оларға қарап ... кері ... аян. ... ... кеңес заманындағы
әдебиеттің қызыл бояулы беттерін ләззат алу үшін емес, тарихи сабақ ... ... ... ... социализмді жырлауда емес, ұлт мүддесін ұмытып,
империяның итпегіне мүлде түсіп ... еді ғой. ... ... ... ... ... сол қоғамды жырлай отырып, ... ... ... ... ... үрлеп, маздатумен келді.
Сондықтан кеңестік кезеңдегі ақындар туындыларының сыртқы сипатына қарап,
біржақтыға баға ... ... жан ... ішкі сырына үңіле білуіміз
керек. Аласапыран алапаттың ортасында екіталай ғұмыр кешкен ... ... бір сәт ... ... сөйлеген жөн сияқты.
Бұл – сайып келгенде өзімізді-өзіміз түсіну деген сөз.
Әйтпесе, Қасым « Советтік менің өз елім!» деп ... ... ... ... кең ... ... көп жерінді мен кетемін.
Арпалыс алақұйын заманалар,
Арбасып тұрып алды мен не ... ... уын ... ме ... ... ... заманалар – бостандық пен бодандықтың арпалысқан
тартысы, ұлт басына төнген зобалаңның көлеңкесі екені тайға ... ... емес ... жоқ ... ... бір ... ... көп тіледім құмарлана,
Қайтейін жетер емес қысқа өмірім,
Алыстан көрінгенмен мұнарлана,-
деп, тағы шегелей түседі. Қасымға «алыстан ... ... ... ... ... тәуелсіздіктің сол кездегі әлсіз де бұлдыр
сұлбасы ... ... [23, ... « Барлық ақын баласы бір ананың» деп Мұқағали ағасы ... ақын ... да ... ... ... ... ... сабақтас. Олардан айырмашылығы – шабытты шағында туған халқымен
бірге тәуелсіздік таңын аман- есен көруі
Өткенді өлшеп көрсең жобалап,
Өзіңе де, ... де ... - ... өзі де ... күнге өкініп.
Қайтеміз, бәрі де өмір ... Осы бір ... ... Жүрсін ақынның кешегі
қасқайып тұрып шындықты айтатын Қасым ақыннан еш кемі жоқ ... ... Бұл ... ... ... ... ... екенін ос күнгі
«ақынсымақтарының» түсінуі екі талай.
Қорытынды
Қазіргі қазақ лирикасының тым талғампаз, сырбаз ...... ... те, ... те тәрк ... ... бойды буады. Сөздің
қанығы, ойдың анығы Жүрсін стилінің басты өзгешелігі. Асқақ сезім, ... ... ... ... ақын ... ... ... ретінде
көрінеді.
Жүрсін – лирик. Ол барлық мүмкіндігін осы жанрға сарықты. Бұл ... ...... ақын ... ... бояу ... тіріледі.
Бұл – талант құдіреті. Шын мәнінде табиғатты тірілту, ... ... ... қол ... ... [20, ... ... өз тағдырымен ... ... ... ... «Құстың көлеңкесі» кітабына жетпістей ... ... Және ... ғана ... ... ... ... редакторлық өресін, талғамға деген тазалығын аңғартса, қайсыбір том-
том ақ ... ... ... ... ... ой ... Бұл - ... өзін ғана сыйлауы емес, оқырманға ... ... ... ... ... жаза беру өнер ... ... біткен күш нағып.
Жарасады жалыны бар өлеңге,
Жақсылардың ғұмырындай ... - ... ... ... қойын дәптеріндегі жазбаларының ішінде мынадай тәмсіл бар:
«Түлкі арыстанға: «Менің күшігім қандай көп. Жыл ... ... және ... ... ... ... ... - дегенде, Арыстан: «Біреу де
болса ол арыстан ғой!» - ... ... ... ... ... сілтеп,
ақтара жазу, қопара қозғап, қотара төгу, көп кітап шығару етек алып тұрған
кезде «Жүрегіммен ... ... ... -дейтін Жүрсіннің
арыстан мінез, түйе толғағымен дүниеге ілуде бір келіп ... ... ... ... ... ... емес. Саны аз, көлемі шағын демесең,
шынайы сезім, тұнық ой, еркіндікке суарылған ерке шабыт, ... ... ... ... тұмадай кәусәр қайғы, ... қол ... ... ... ... өз оқырманына тартар сыйы аз емес Жүрсін таланты
– жарқын, айрықша, ерекше, өзгеше талант»- осылайша баға ... ... ... ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Ұлықбек Есдәулет
[20, 8].
Серік Ақсұңқарұлының замандасы, қаламдасы Жүрсін туралы толғанған ойлары
біз іздеген ... ... ашып ... ... ... ... ... артық
кім түсінер!? Сондықтан Жүрсін табиғатына тереңірек ... ... мына ... оқып, назар аударсақ көп жайды түсінеміз:
«Егер әдебиетті циркке теңесең, ондағы барлық хайуанаттар ... ... ... ... ... ... ... тек қасқыр ғана
циркке бағынбайды екен. Менің досым Жүрсін Ерманов әдебиеттегі ... Оны ... ... ... үстінен секірте алмайсың. Ол – өзіндік
мінезі, өзіндік қаны бар ... ... ... бет ... ... ... өйткені ешкім
бетіне тура келе алмайтындай сұсты, ... ... ... оның ... ... ... арғы жағы – аппақ. Мұның бетпақтығы да, аппақтығы да
бірдей. Бірақ бетпақтығы бетінде тұрады да, ... ... ... ... ... өз ... ... өмірдің тамылжыған тамызы есік
қаққанымен, ақын ... ... ... ... ... ... ғұмыр қиялдап жетілген ем, –
Қырандыққа жоқ әлі кепілдемем.
Кешіп жүрген өмірім әншейін де,
Бәрін қайта бастайтын секілденем! – деп ... да ... ... ... лып ... ақын қаламынан төгілмейтін сыр кемде-
кем. Жан-жүрегіне тыншу бермеген бір мұңын ... ... ... ... мұң торлайды. Бір ойды жүзеге асырып біткенше, оның орнын келесі ой
алмастырады. Бәлкім, ақын өмірі ... де ... ... де құнды
шығар...
Жалпы, Жүрсін Ерманның қаламынан туған дүниелер сәби ... ... ... бояуларымен, алғаусыз адалдығымен қоса маңдайы тастан қайтпаған
салқам, сақи табиғатымен оқшауланған. Оның кез ... ... ... ... асау ... текті мұраты мен мұндалайды. Ірі, ... ... ... ... ақын ... ... береді. Іші нәрсіз, бүгінгідей тек сыртқы формамен ... ақын ... ... тұста қара өлеңнің қасиетіне мінәжат ... ... ... ... [21, 7].
Жүрсін – ақын. Ақын болғанда, өзінің жан жаратылысының ақыны. Тұманбай
ағамыздың ертеректегі бір сөзі құлағымызда ... ... ... ... ... жас ... ақындарға: «Талант қайда барсаңда талант. ... ... кез ... ... ... ... не ... жасашы.
Дөңгелетіп алып кетеді. Талант деген сол», - деп ... бар. ... ... сол ойын мәз ... қағып алып, көкейге түидік. Не десе де,
сол рас сөз.... Айтыстың алдында, қартаның соңында, тележурнлистің жолында,
қызық-тамашаның ... ... ... -Жүрсін... Жүрсін, бәрібір,
ақын. Ақын болғанда бітуар ... ... ... ... деп ... ... теледидарына «бас» болып кеткенде
де «Жүрсін қайда жүр?!» деп жар ... ақын деп ... ... ... өлең ... ... ... күллі ақынның «құлағын шулатып», газет-
журналды ақтаратынбыз. Соның бәрінде, өлеңге келгенде, өлең дегенде ерекше
ағынан жарылып, ақ сөйлеп, анық ... ... мен тек ... ... ... ... ... Поэзия арқылы табамын. Басқалай..мүмкін
емес. Өлеңнен ажыратып алсақ, көз ... ... ... ... дүние шашылып жүре береді. Комментатор... талантты комментатор шығар.
Ол журналистік кәсібі ... ... ... ... ... Жақсы редактор, қабілетті кәсіпкер болуы да мүмкін. Ол өз нәсібі
шығар. Күмәнданбаймын. Бірақ, ... ... - ... ... ... айлап жүздеспей жүріп іздегенде де ақын Жүрсінді іздейміз. ...... ...... ... ... табасың, кейде таппайсың.
Қауырт тіршілік қарбаласы ма, кейде «өз үйі өлең төсегі» – Өлең ... ... ... әлде ... ... Сондайда суыған өлең өзегін
жалғай салатын «орталықтандырылған жылу, қуат ... жоқ. Өлең – ... ... ісі). ... ... кім? ... (Өзіне салсаң, әрнені
айтып, журналистігін, айтыс өнерін ширек ғасыр боиы жанын салып, ... ... ... бір белеске көтергенін, әлдебір
телесұхбатын, телехабарын айтып, әбден мақтана ... ... Бәрі ... ... ... ... ... тұтып, жеңіл сөзге баспайды.
«Жақсы өлеңдерім бар. Мен ... ... көп ... -деп ... ... ... өлеңге деген құдіретті құштарлықты, іште туған,
әр мүйісте айтыла салмайтын ұлы махаббатты түйсінесің. Таланты қаламгердің
жан-дүние ... ... ... ... сезім толқындарында, жүрек
тебреністерінде тұнып тұр.
Ел, жер, азаматтық жайлы, қайран қазақтың қыз-жігітері жайлы, ... ... ... ... көп ... ақындық сезімін
ғашықтық сырындай аялап, ... ... ... ... бір ... ... толқынның тағдыр жолы бейнеленген. Жан сыры жазылған.
Сол өлеңдерінің бірінен болмаса да ... ... өзін ... ... ақын оқырманына [22, 7].
Жүрсін Ерман – сонау ... ... ... ... ... шоқтығы
биік қасиетті жерлерінің бірі Ұлытаудан ... ... ... қосылған
айтулы ақындарымыздың бірі. Оның өз ... бір ... оқу ... ... де Жезқазғанға барып ... жыл ... ... ... ... болып оның рухани құнарын бойына ... да ... ... ... ... сыйы деседі. Өнердің қай түрі болса да ... адам ... ... ... ... ... айтыс
өнерін кім қалай түсінеді? Тоғыз ғасырлық ... ... ... сыйдырып
жырлау, жеті көк пен жетіқат жерді суырыпсалма сөз өнері арқылы ... ... ... толы ... бояуының бір қыры емес деп кім
айтар?! Арыға бармай-ақ, Біржан – ... ...... ... ... – Қатаған секілді ақындардан өнеге алған төл өнердің
керегесі кеңге ... тұс ... ... ... ... ... ... қарамас. Ұлытаудың ұланы бола жүріп, айтыстың туын Алаш ... ... сан ... ... бар ... ... ... деңгейде
өзгеріс енгізген ұлар ақын туралы әңгіме бір дипломдық ... ... ... ... ... ... ... өзіне өшпес ескерткіш орнатып үлгерген
Жүрсін Ерманның бұл өлмес еңбегін ... ... ... ... сүбелі үлесін ешкім де жоққа шығара алмайды.
Жүрсін Ерман поэзиясындағы мінез бөлек. Ақын қашанда үнсіздікті ұнатады.
Сөзді сөзге, дыбысты дыбысқа ... ... әсер ... ... емес. Бұл
жерде талғам ғана емес, болмыстың үлкен рөлі болуы керек. Ақын ... ... ... ... Ақын сөз теріп, буын санап отырған ... ... ... саз ... нота ... ... ... тап
басып ойға опа беретін ұйқас туғызады. Міне, осы кезде ол ... ... да ол ... ... ... сөздерді емес, қатардағы
қарапайым сөзді алып өз орындарына шебер қиюластырады. Көп ... ... ... ... емес ... сөз ... танып, танытуда.
Жүрсін Ерманның бүкіл болмысы – далалық болмыс. Даланың ... ... ... ... өскен оның жыры да, сыры да тіпті мұңы да
– сол Дала. Өлеңдерінің ... ... да Адам мен ... ... алайда ерекше қайталанбас, кез-келген ақынның аузына түсе бермес
теңеулер мен ... ... ... ... сыршыл лирикасы эстетикалық-
философиялық та сипат алады. Оқырманына поэзия әлемінің төрт ... ... ... ... баурай береді. Жырсүйер қауым ақын алдымыздан тағы
қандай ... ашар екен ... ... ... сусындай түседі. Жүрсін -
лирика үшін жаратылған ақын. Шын ... ... ...... ... де, ... да шашау шығу, белгілі логикадан сәлде болса ауытқу ақынға
жат. Сол ... анық ... ... ... әдемілігі қайран
қалдырмай қоймайды. ... ... сөз бе, ... бе, өмір сыры ма,
ұстатпайды. Білдірмейді. Көп оқырман Жүрсін поэзиясының бұл қырын ... Оған ... ... ... ... өз ... өз
оқырманының жиегінде қалып қоя береді. Аз дүние болса да ... ... ... ... ... ... ... аңсағандай күй
кешуіміз әбден мүмкін. «Темірді қызғанында соқ» деген халық нақылымен өмір
сүруіміз керек, яғни ... ... ... ... ... ... ... поэзияның алыптары онсыз да саусақпен санарлықтай азайып
барады. Осындай «орақ ... ... ... ... ... өзге ел таниды және ұлттық поэзиямыздың ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйінін» сөзбен ... ... ғой. Ел мен елді ... да, ... ... да, ... да, ... жанды қуантатын да - сөз. Абыз
бен ақын сөзі. «Өлең – сөздің ... деп ұлы Абай ... ... ... ... ... әкелген Жүрсіндей ақын ұлы қазақтың мақтанышы болып
қалары анық [23, 7].
«Ақындық – тылсым, оның құпиясын ашып, жұмбағын шешкен күні ... ... ... - деп ... Ерманның өз сөзімен айтсақ, оның ақындық
әлемінің ... күші мен ... толы ... шешу ... ... ... жазып жатқан ой-толғауымыз сол ұшан-теңіз әлемге бір тамшы
үлес болып қосылса, бір ... ... да ... ... алдындағы
парызымызды орындауға ұмтылу деп санаймын. Әдебиет әлемінің есігін қаққан
әрбір жастың арман-мақсаты мен борышы осы ... ... ... ... ... Ж.М. Екі тізгін бір шылбыр. – Алматы: Атамұра, 2008. – 320 б.
2. Ерманов Ж.М. ... ...... ... 2009. -216 ... Ерманов Ж.М. Құдіретке жүгіну. –Алматы: Атамұра, 2009. 340 ... ... Ж.М. ... ... – Алматы: Атамұра 2010. -203 б.
5. Ерманов Ж.М. Қазіргі айтыстар жинағы. - Астана: 2005. -280 б.
6. ... Ж.М. ... - ... ... үй ... 2010. -270 ... ... Ж. Пай – пай асылдар-ай!. –Алматы: Атамұра, 2007. -260 б.
8. «Қазақ әдебиеті» газеті., 1992. -№91. -6 ... ... ... ... 2004. - №66. .- 4 ... ... ... газеті.,1991. -№92. -4 б.
11. «Алтын орда» журналы., 2001. -№12. .-8 ... ... ... ... 2004. - №82. -8 ... ... республикалық әдеби-қоғамдық журнал., 2011. - №2. - Б. ... Жас ... 2011. №8 ... ... журналы., 1990. - №2. – 36 б.
16. «Жұлдыз» ... 1997. - №28. – 78 ... ... ... газеті., 2011. - №82.
18. «Орталық Қазақстан» газеті., 2011. - №91.
19. «Орталық Қазақстан» газеті., 2011. - №93-94.
20. «Орталық ... ... 2011. - ... ... Қазақстан» газеті., 1968. - №100.
22. «Егемен Қазақстан» газеті., 2011. - №66.
23. Аманжолов Қ. ... сол қыз. - ... ... 2003. – 212 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүрсін ерман поэзиясының көркемдік сипаты43 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь