Абайдың ақын шәкірттеріндегі дәстүр жалғастығы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1. Абай әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.1 Абай қалыптастырған өнер ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.2 Абайдың ақын шәкірттері М. Әуезов еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2. Абайдың ақындық мектебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
2.1 Абай мектебіндегі әдеби дәстүр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
2.2 Тақырыптық.көркемдік ізденістер, поэзиядағы рухани
байланыс көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Әр қаламгерді оның әдеби ортасынан жеке-дара алып қарау, тану біржақты болмақ. Ақын, немесе жазушы өз ортасында өсіп, содан сусындап, шыңдалып қана қоймай, біте қайнасып, сол қауымның өкілі ретінде ғұмыр кешеді. Рухани дүниесі толысқан шақтан бастап айналасына ықпалды болған тұлғалар өз әдеби ортасын қалыптастырады. Демек, белгілі бір әдебиет өкілінің шығармашылық өсуіне ықпал ететін үрдістер және сол тұлғаның кемеліне келгеннен кейін өз айналасына, кейінгі буынға әсері деген мәселелер әдеби орта ұғымын тудырады.
Абайдың әдеби ортасы дегенде белгілі бір тұлғаның ақындық жолына өз әсерін тигізген, рухани жетілуіне темірқазық бағдар бола білген ақын-жырауларды, би-шешендерді, кейіннен нағыз ақындық кемеліне жеткен сөз зергерінің әдебиеттегі дәстүрін жалғастырған ақын шәкірттерін, оның мұрасын халыққа насихаттаған өнерпаз буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын мейілінше кең тұрғыда алу да бар. Ол өлшемге салсақ, ақынға әсер еткен рухани қайнар көздерге ұласатын алғышарттарды яғни, абайтанушы ғалымдар атап көрсететін ақынға әсер еткен шығыс, батыс және қазақтың төл әдебиеті сияқты рухани қайнар көздерді есепке аламыз. Осылайша әдеби ортаның құлашын кеңейтіп, ақын сусындаған әдеби дереккөздерге қатыстылығын ескерсек, Абайдың кітапханасы деген тақырыптың да әдеби ортамен бөлінбес бірлікте екенін аңғару қиын емес. Әдеби орта тек өзіне ықпал еткен ілгерідегі әдебиетпен ғана шектелмейді, енді ақынның өзгеге берген нәрі деген тұста қазақ әдебиетіндегі үлкен арна – Абайдың әдебиеттегі дәстүрі мәселесін қоса қамтиды. Шартты түрде осындай кең ауқымды қамтитын Абайдың әдеби ортасын біз ғылыми жұмыста нақтылап, ақынның айналасы, яғни Абаймен тікелей қарым-қатынаста, әдеби байланыста болған аға буын, замандас сөз зергерлері – ақын-жыраулар, би-шешендер және кейінгі ақынның тікелей тәрбиесін көрген ақын шәкірттерімен шектеп, шеңберлеп қарастыруды мақсат еттік. Әуезовтің сөзімен айтқанда «бергілер және дәл айналасы» зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны болып табылмақ.
Ақынға тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен замандас аға буын ақындар, би-шешендер мен сол Абайдан үлгі алған ішінде ақыны бар, әншісі мен күйшісі бар өнерлі жастардан тұратын әдеби қауымды негізге ала отырып, М.Әуезов Абайдың айналасын, ақындық ортасын ақынның өзі алған нәрі және өзгеге берген нәрі деп екі салаға жіктейді [1, 19]. Өзі алған нәрі дегенде, сөз иелерінің ішінде ақындардың орны айрықша. Атап айтқанда, Абай жасынан Бұхар жырау, Шортанбай жырларына қанып өссе, өзі жүзбе-жүз кездескен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Шөже, Балта, Байкөкше, Қуандық қыз, Бодау жырау, Мұрынбай жырау, Біржан сал сынды әдебиет өкілдерінің қай-қайсысынан да оның ақындық өсу жолын бөліп қарауға болмайды. Осы орайда академик С.Қирабаевтың пікірі орынды айтылған: «Абайдың ақындық жолы, ортасы күрделі болғаны белгілі, оның ақындылығы да сол ортада, өз дәуірінің шындығына орай қалыптасты. Сондықтан, ақынның өзі туып өскен ортаның әдебиеттік үлгілерінен, қазақтың шешендік өнерінен (атақты би болғанын еске алыңыз!), аты белгілі (өзі атайтын Бұқар, Дулат, Шортанбай) ақындар өнегесінен тыс тууы мүмкін емес. Қайта Абай осылардың бәрін жақсы білді, жанына азық етті. Ұлттық рухани байлығын бойына сіңіре отырып, кейін шығыс, батыс үлгілерін еркін меңгеру арқылы бүкіл халықтық, жалпы адамзаттық ой-пікір деңгейіне көтерілді. Халықтық әдебиет сарындарын үлкен европалық үлгідегі ақындық жинақтаушылыққа (обобщение) ұластырды. Мұның өзі қазақ әдебиетінің Абай арқылы адамзат мәдениетінің көркемдік биігіне шығуын дәлелдейді» [2, 14].
Екінші мәселе – ақынның өзгеге берген нәрі турасында. Бұл – Абайдың ақындық мектебі деген тақырыпқа жетелейді. Абайдың ақындық мектебі – оның кейінгі әдебиетке әкелген жаңашыл дәстүрлері мен сол әдеби үлгі-өрнектерді жалғастырып, дамытушы ізбасар ақындардың әдебиеттегі орнын айқындайтын, сол арқылы кемеңгердің тағлым беруші ұстаздық қырын танытатын қазақ әдебиетіндегі ерекше құбылыс. Бұл мәселені ақынның күнделікті қасында жүріп, тікелей тәрбиесін алушы, оның тапсырмасымен алуан тақырыпта шығармалар жазған айналасындағы шәкірттерді ғана бөліп алып, Абай мектебінің өкілдері деп қарастыру бар. М.Әуезов: «Тегінде әдебиеттік мектеп мағынасы тарихтық басы ашық, даусыз, деректі көлемде алу да бар. Онда «шәкірт» деп белгілі ақынның қасында, қатарында жүріп күнделік байланыс арқылы тақырып, үлгі, ұстаздық, сын-өнеге алып жүрген ақындар тобын даусыз «мектеп» деп айтуға болады» [3, 118] ,- деген анықтама берген болатын. М.Әуезовтің жетекшілігімен өткен ғасырдың елуінші жылдары Қ.Мұхамедханұлы Абайдың ақын шәкірттері шығармашылығы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, бұл тақырыпты ғылыми айналымға енгізді [4].
Ал, Абай дәстүрі – біз сөз етіп отырған ақындық мектепті де ішіне сыйғызып жіберетін кең ұғым. Абай дәстүрі оның қасында жүрген шәкірттерімен шектелмейді. Қазақ әдебиетіндегі Абайдан кейінгі көрнекті тұлғалардың барлығы дәстүр жалғастырушылар десек, С.Торайғыров, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин сынды әдебиет қайраткерлері осы лектің алдыңғы толқыны ғана. Демек, кең мағынада алғанда дәстүр жалғастырушылардың бәрі дерлік Абайдың ақындық мектебінің өкілдері болып табылады. Алайда, Абайдың ақындық мектебі деген ұғымды нақтылап, оның маңайындағы ақын шәкірттерімен байланысын алып қарастырғанда, ақындық дәстүрден де басқа, ұстаз бен шәкірт арасындағы күнделікті қарым-қатынастардың нақтылы көріністері бой көрсетеді. Яғни, Абай поэзиясының кейінгіге әсер-ықпалы деген мәселеден бөлек, Абайдың тікелей тәрбиесі, ұстаздық ұлағаты, тіпті оның маңайындағы ізбасар ақындарды өлең жазуға баулу, үйрету қарекеттері айқындалады.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Жеке ақынның әдеби ортасын, тікелей әсер еткен рухани айналасын танып, біліп болмай, сол тұлға туралы толымды пікір айту мүмкін емес деген пікірді басшылыққа алсақ, Абайдың әдеби ортасы тақырыбы – абайтану ғылымында зерттелу жағынан кенжелеп жатқан сала. Көп жылғы бодандық құрсауындағы Абай тұлғасы енді ғана өз биігінен көрініп, жаңа зерттеулерге бой ұсынып абайтануға тың міндеттер артқанына да аз уақыт болған жоқ. Десек те, Абайды ұлттық таным тұрғысынан бағалап, оның кемеңгерлігіне толымды баға беру ондаған жылдардың еншісіне сыя қоймайды. Әсіресе, кеңестік кезеңде өз заманынан, ортасынан, тіпті ұлтынан бөлініп, жеке-дара қарастырылған Абай есімі қайта, қайыра қарастырар жаңа пайымдауларға зәру. Академик З.Ахметов айтқандай: «Абай творчествосының өз заманымен, сол кездегі қоғамдық өмірімен байланысын, сол кезде қандай зор танымдық, тәрбиелік міндет атқарғанын, сөз өнеріне не жаңалық әкелгенін толық түсінсек, сонда ғана біз оның кейінгі кезеңдерде, қазіргі заманда қоғамдық ой-сананың, әдебиеттің өркендеуіне қандай ықпал жасап келе жатқанын толық аңғара аламыз» [5, 38].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Әуезов М. Шығармаларының елу томдық жинағы. Т.10. –Алматы: Ғылым, 2003. - 456 б.
2 Қирабаев С. Абайтанудың кезекті міндеттері туралы. / Кітапта: Абай және қазіргі заман: Зерттеулер жинағы. –Алматы: Ғылым, 1994. -336 б.
3 Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. –Алматы: Санат, 1997. – 448 б.
4 Мұхамедханов Ғ. Абайдың ақындық мектебі. Канд. диссерт. –Алматы, 1950.
5 Ахметов З. Абайтану және ғылыми зерттеу әдіс-тәсілдері. / Кітапта: Қазіргі абайтанудың өзекті мәселелері. –Алматы: Ғылым, 2002. - 274 б.
6 Ысмағұлов Ж. Абай дәстүрі және оның ХХ ғасыр басындағы әдебиетте дамытылуы. / Кітапта: Қазақтың бас ақыны: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –Алматы: Дәуір, 2004. -120 б.
7 Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. –Алматы: Дәуір, 1993, - 224 б.
8 Мұхамедханов Қ. Абай мұрагерлері. –Алматы: Атамұра, 1995, - 208 б.
9 Екеу. Абайдан соңғы ақындар. // Абай, 1918, №5. Б. 1-6.
10 Сәтбаева Ш. Әдеби байланыстар. –Алматы: Жазушы, 1974. - 216 б.
11 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. –Алматы: Жазушы, 1966. -345 б.
12 Әуезов М. Абай Құнанбаев. –Алматы: Санат, 1995. - 320 б.
13 Мырзахметов М. Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары. –Алматы: Ғылым, 1982, - 296 б.
14 Ысқақұлы Д. Сын талқы. –Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. - 16 б.
15 Қабдолов З. Сөз өнері.–Алматы: Ғылым, 1977. -280б
16 Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. А., Білік, 1999, - 750.
17 Әдебиеттану терминдер сөздігі. /құраст. З.Ахметов, Т.Шаңбаев. А., Ана тілі, 1998, - 384 б.
18 Абай. Энциклопедия. Бас редактор Р.Нұрғалиев. А., Атамұра, -720 б.
19 Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері./құраст. Л.Әуезова, М.Мырзахметұлы. А., Санат, 1997, -448 б.
20 Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны. // Қазақ, -1913, -23 қараша, -№39; -30 қараша, -№40; -22 желтоқсан, -№43.
21 Мырзахметұлы М. Мұхтартану және Абай ғұмырнамасы. / Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. А., Санат, 1997, - 416 б.
22 Мырзахметұлы М. Абайтанудың бірегей зерттеушісі. // Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. А., Санат, 1997, -416 б.
23 Әуезов М. Абайды білмек парыз ойлы жасқа. – Алматы: Санат, 1997. -416 б.
24 Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. А., Ана тілі, 1995, - 272 б.
25 Ахметов З. Кемел ақын, кемеңгер ойшыл. // Абай шығармаларының екі томдық толық жинағы. 1 том. А., Жазушы, 1995, - 336 б.
26 Мәдібай Қ. XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті. А., Қазақ университеті, 2004, - 270 б.
27 Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы. // Абай, 1992, №4, -Б. 57-70.
28 Бердібай Р. Жұлдыздар жарығы. А., Білім, 2000, - 248 б.
29 Мамраев Б. Основные тенденции развития казахской литературы первой четверти ХХ века. –Алматы: Ғылым, 1998. - 268 с.
30 Елеукенов Ш. Абай мен Мағжан. / Кітапта: Абай және қазіргі заман. –Алматы: Ғылым, 1994. -336 б.

Қосымша әдебиеттер:

1 Букейханов А. Абай (Ибрагим) Кунанбаев. // Записки Семипалатинского Подотдела Западно-Сибирского отдела Императорского русского географического Общества, 1907, Вып. 3. С. 1-8., Қыр баласы. Түрк, қырғыз, қазақ һәм ханлар шежіресі. // Қазақ, -1913, -28 сәуір, -№12., Қалқаман-Мамыр (Шәкәрім). Сын. // Қазақ, -1915, -22 сәуір, -№121., Ғалихан. Кәкітай. // Қазақ, -1915, -18 ақпан, -№105.
2 Дулатұлы М. Абай. // Қазақ, -1914, -23 маусым, -№67.
3 Ғаббасов С. Тарих қазақ жайынан. // Айқап, 1915, №9, -Б.128-129.
4 Сағди А. Абай. //Абай, 1993, №6. Б.4-14.
5 Жұбанов Қ. Абай – қазақ әдебиетінің классигі. / Кітапта: Абай тағылымы. –Алматы: Жазушы, 1986. -432 б.
6 Жиреншин Ә. Абай Құнанбаев – қазақ халқының ұлы ақыны және ойшысы. –Алматы: ҚМКӘБ, 1950. -222 б.
7 Кенжебаев Б. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ-жазушылары. –Алматы: Қазақстан, 1958. -308 б.
8 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. –Алматы: ҚМКӘБ, 1960. -364 б.
9 Бөжеев М. Абайдың ақындық айналасы. –Алматы: Жазушы, 1971. -112 б.
10 Қирабаев С. Халық ой-пікірінің тарихын мұқият зерттейік. // Қазақ әдебиеті,1961, 8 қыркүйек.
11 Сапаралы Б. Құнанбай қажы. –Алматы: Ер-Дәулет, 1995. -288 б.
12 Жұртбай Т. Құнанбай. –Алматы: Алаш, 2004. -400 б.
13 Смаилов Е. Кемеңгер Абай. // Әдебиет және искусство, 1940, №9, Б.3-9.
14 Жиренчин А. Абай и его русские друзья. –Алма-Ата: Казгосиздат, 1949. 127 с.
15 Жиреншин Ә. Абай және орыстың ұлы революцияшыл демократтары. –Алматы: ҚМКӘБ, 1959. -266 б.
16 ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясы. –Алматы: Ғылым, 1985, -320 б.
17 Өміралиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры және стилі. –Алматы: Ғылым, 1983, -240 б.
18 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. –Алматы: Білім, 2000. -336 б.
19 Омарұлы Б. Зар заман поэзиясы. Генезис, типология, поэтика. –Алматы: Білім, 2000. -368 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................................................................6
1. Абай әлемі .......................................................................................................14
1.1 Абай қалыптастырған өнер ортасы.............................................................14
1.2 Абайдың ақын ... М. ... ... ... ... мектебі.............................................................................37
2.1 Абай мектебіндегі әдеби дәстүр..................................................................37
2.2 Тақырыптық-көркемдік ізденістер, поэзиядағы рухани
байланыс көздері.................................................................................................55
Қорытынды ... ... ... ... Әр ... оның ... ортасынан жеке-дара алып қарау, тану біржақты болмақ. Ақын, немесе жазушы өз ортасында өсіп, содан сусындап, шыңдалып қана ... біте ... сол ... ... ... ... кешеді. Рухани дүниесі толысқан шақтан бастап айналасына ықпалды ... ... өз ... ... ... ... ... бір әдебиет өкілінің шығармашылық өсуіне ықпал ететін үрдістер және сол тұлғаның кемеліне келгеннен кейін өз айналасына, кейінгі буынға ... ... ... ... орта ұғымын тудырады.
Абайдың әдеби ортасы дегенде белгілі бір тұлғаның ақындық жолына өз әсерін ... ... ... ... бағдар бола білген ақын-жырауларды, би-шешендерді, кейіннен нағыз ақындық кемеліне жеткен сөз зергерінің әдебиеттегі дәстүрін жалғастырған ақын ... оның ... ... насихаттаған өнерпаз буынды айтамыз.
Әдеби орта ұғымын мейілінше кең тұрғыда алу да бар. Ол өлшемге салсақ, ақынға әсер еткен рухани ... ... ... ... ... ... ғалымдар атап көрсететін ақынға әсер еткен шығыс, батыс және қазақтың төл әдебиеті сияқты ... ... ... ... ... ... әдеби ортаның құлашын кеңейтіп, ақын сусындаған әдеби дереккөздерге қатыстылығын ескерсек, Абайдың кітапханасы ... ... да ... ... ... бірлікте екенін аңғару қиын емес. Әдеби орта тек ... ... ... ілгерідегі әдебиетпен ғана шектелмейді, енді ақынның өзгеге берген нәрі деген тұста қазақ әдебиетіндегі үлкен арна - ... ... ... ... қоса ... ... түрде осындай кең ауқымды қамтитын Абайдың әдеби ортасын біз ғылыми ... ... ... айналасы, яғни Абаймен тікелей қарым-қатынаста, әдеби байланыста болған аға буын, замандас сөз зергерлері - ақын-жыраулар, би-шешендер және кейінгі ... ... ... ... ақын ... ... ... қарастыруды мақсат еттік. Әуезовтің сөзімен айтқанда зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны болып табылмақ.
Ақынға тікелей ықпал еткен, үлгі көрсеткен ... аға буын ... ... мен сол ... үлгі ... ... ақыны бар, әншісі мен күйшісі бар өнерлі жастардан тұратын әдеби қауымды негізге ала отырып, М.Әуезов Абайдың айналасын, ақындық ортасын ... өзі ... нәрі және ... ... нәрі деп екі ... ... [1, 19]. Өзі ... нәрі дегенде, сөз иелерінің ішінде ақындардың орны айрықша. Атап ... Абай ... ... ... ... жырларына қанып өссе, өзі жүзбе-жүз кездескен Дулат, Сабырбай, Жанақ, Шөже, Балта, Байкөкше, Қуандық қыз, Бодау жырау, Мұрынбай ... ... сал ... ... ... ... да оның ақындық өсу жолын бөліп қарауға болмайды. Осы орайда академик ... ... ... ... [2, 14]. ... ... - ... өзгеге берген нәрі турасында. Бұл - Абайдың ақындық мектебі ... ... ... ... ... ... - оның ... әдебиетке әкелген жаңашыл дәстүрлері мен сол әдеби үлгі-өрнектерді жалғастырып, ... ... ... ... орнын айқындайтын, сол арқылы кемеңгердің тағлым беруші ұстаздық ... ... ... ... ... ... Бұл ... ақынның күнделікті қасында жүріп, тікелей тәрбиесін алушы, оның тапсырмасымен алуан тақырыпта шығармалар жазған айналасындағы шәкірттерді ғана бөліп алып, Абай ... ... деп ... бар. ... [3, 118] ,- ... анықтама берген болатын. М.Әуезовтің жетекшілігімен өткен ғасырдың елуінші жылдары Қ.Мұхамедханұлы Абайдың ақын шәкірттері ... ... ... диссертация қорғап, бұл тақырыпты ғылыми айналымға енгізді [4].
Ал, Абай дәстүрі - біз сөз етіп ... ... ... де ішіне сыйғызып жіберетін кең ұғым. Абай дәстүрі оның қасында жүрген шәкірттерімен ... ... ... ... ... ... тұлғалардың барлығы дәстүр жалғастырушылар десек, С.Торайғыров, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин сынды әдебиет қайраткерлері осы лектің ... ... ... Демек, кең мағынада алғанда дәстүр жалғастырушылардың бәрі дерлік Абайдың ақындық мектебінің өкілдері болып табылады. Алайда, Абайдың ... ... ... ... ... оның ... ақын ... байланысын алып қарастырғанда, ақындық дәстүрден де басқа, ұстаз бен шәкірт арасындағы күнделікті қарым-қатынастардың нақтылы көріністері бой көрсетеді. ... Абай ... ... ... ... мәселеден бөлек, Абайдың тікелей тәрбиесі, ұстаздық ұлағаты, тіпті оның маңайындағы ізбасар ақындарды өлең ... ... ... ... ... ... жаңалығы. Жеке ақынның әдеби ортасын, тікелей әсер ... ... ... ... ... ... сол тұлға туралы толымды пікір айту мүмкін емес деген пікірді басшылыққа алсақ, Абайдың әдеби ортасы тақырыбы - абайтану ... ... ... ... ... ... Көп жылғы бодандық құрсауындағы Абай тұлғасы енді ғана өз биігінен көрініп, жаңа зерттеулерге бой ұсынып абайтануға тың ... ... да аз ... ... жоқ. ... те, ... ... таным тұрғысынан бағалап, оның кемеңгерлігіне толымды баға беру ондаған жылдардың еншісіне сыя ... ... ... ... өз ... ортасынан, тіпті ұлтынан бөлініп, жеке-дара қарастырылған Абай есімі қайта, қайыра қарастырар жаңа пайымдауларға зәру. ... ... ... [5, 38].
Кеңестік идеологияның салдарынан абайтану ғылымында еріксіз назардан тыс қалып, тіпті күшпен басылып, ... ... ... айырылған сала Абайдың ортасы десек, қоғамда ақынды өз ортасынан, әдеби айналасынан ажыратып алу ... ... іске ... Алдымен Абайдың өзі Құнанбай баласы болғаны үшін ғана кеңестік жүйге құрылған ... ... Абай ... ... ... ... қауқары келмегендіктен, ендігі кезекте ақынның өз басы емес, оның айналасы, әдеби ортасы сын тезіне алынды. Ақынның өмір сүрген ... - , ... - ... ... ... мұрасы болған себепті, Абай мақсатты түрде әдеби ортасынан жырақталып, оқшаулана берді. Ақынның әдеби мұрасы деген қалыпқа ыңғайланып, , ... ... Абай өз ... ... қойыла зерттелді. Абайға ерекше ықпал еткен шығыс әдебиеті туралы аса аз айтылып, ақынның деген сөзі ... ... ... түсінік санамызға сіңірілді. Орыс зиялылары, оның ішінде Е.Михаэлис, Н.Долгополов сияқты замандастарының Абайға, оның орыс ... ... ... ... жоққа шығаруға болмайды. Сол сияқты орыс әдебиетінің, оның көрнекті өкілдерінің де Абайға бергені өте мол. Әйтсе де, ... әсер ... ... ... төл ... оның ... ... тікелей қарым-қатынаста болып, жанаса әсер еткен ортаның рөлін екінші қатарға ысыра беруге келмес. Абайдың заманынан асып туған кемелдігі ең ... ... ... ... ... бойға дарыған құт, туған топырақтың қасиетінен. Екінші, тал бесіктен әженің әлдиімен, атаның әлқиссасымен жадыға жатталған ... асыл ... ... күйі, қобыздың үнімен жүрекке тұнған төл өнер Абайды ақын етіп қалыптастырды. Кезінде М.Әуезов атап көрсететін Абайдың алған қорының ... ең молы - ... ... ... ... ... осы бір сала заманның қақпақылына түсіп, абайтанудың ең бір осал тартып жатқан тұсы боп ... ... ... ... ... ... ... маңайына үйірілген әдеби қауымға да кеңестік жылы қарамады. Әлем әдебиетінде жалпы ағым-бағыттың аясында қолданылатын ... бір ғана ... ... ... ... ... әдебиеттануында үлкен дау туғызды. Нәтижесінде, маңайына ақын, әнші, музыкант, ертегіші сияқты алуан өнерді үйренуге құлшыныс білдірген ... ... ... ... ... ... ... қарекеті тұмшаланып, ақын шәкірттері шетінен , деп танылып әдебиеттен аластатылды, көзі тірілері болып қуғындалды.
Көп уақыт ... ... ... ... ... ғана ... ... шайқалған Абай мектебі енді ғана еңсесін түзей бастады. Абайдың айналасын құраған әдебиет өкілдері туралы біраз зерттеулер жазылды, ақын шәкірттердің шығармалары ... ... ... ... ... ... - сол мұралардан әдеби орта тақырыбының өзегін іздеу. Мәселен, Құнанбайды ақтап алу аз, енді оның ... ... әке мен бала ... ... ... көзін аршу міндеті тұр. Сол сияқты Абайдың алдындағы аға буын ... ... ... жас Абайға көрсеткен өнегесі турасында толайым пікір айту да - бүгінгі зерттеулердің міндеті. Бұл арада Абай ... өз ... ... ... ба?- ... ... көлденеңдейтіні заңды.
Абайдан кейін қазақ әдебиетінде оның дәстүрі қалыптасты десек, сол дәстүр ұғымының аясында ұлан-ғайыр дүние қылаң береді. Абайтанушы ... ... ... ... [6, 32]. Абай ... ... зор арнаның мәнді саласы - Абай ... сөз ... ... бен оның шәкірттері арасындағы байланысты тек олардың поэзиядағы сабақтастығымен шектеп қою аз. Бұл мәселеде тұрмыстық қатынастардан бастап, өлең ... ... ... ... өмірге келген шығармаларды әдеби ортада сыннан өткізу сияқты қарекеттермен жалғасып, одан туындайтын ұжымдық әдеби процесс сияқты ... ... ... ғана ... мектептің мәні айқындала түспек. Ақындық мектеп дегенде, ең алдымен, сол мектепті қалыптастырушы Абайдың рөлін, ұстаздық қарекетін ... ... ... Оның әдебиеттегі жолын жалғастырушы ақын шәкірттердің әдеби мұрасына үңіле отырып, әр қырынан танып, ... Абай ... ... ғана ... сол ... ... ... білген даралық сипаттарын саралағанда барып Абай мектебінің қазақ әдебиетіндегі орны айқындала түспек.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ... рет Абай шәкірттері Кәкітай, Көкбай, Тұрағұл, Әрхам естеліктерінде сөз болса, ғылыми тұрғыда М.Әуезовтің еңбектерін бұл ... ... ... ... деп ... ... М.Әуезовтің жетекшілігімен Қ.Мұхамедханұлы Абайдың ақын шәкірттерінің мұраларын зерттеу ісін қолға ... ... өз ... ... ... ... ортасы жайында сөз қозғады. Қ.Жұбанов Абайдың алдындағы әдебиет және ақынның қазақ әдебиетіндегі жаңашылдық деңгейін ашып берсе, Қ.Жұмалиев қазақ поэзиясы мен Абай ... ... ... ... 1960 жылдары А.Нұрқатов, М.Бөжеевтер тарапынан Абайдың дәстүрі, Қ.Жұмалиев пен Ш.Сәтбаева Абай балалары - ... мен ... ... ... ... ... зерттесе, сексенінші жылдары М.Мырзахметұлы Әуезов зерттеуіндегі Абайдың әдеби ортасы тақырыбының сипатына ашуға ден ... ... ... ... тақырыбы Абайға қатысты, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы әдеби үрдіске қатысты ... ... ... ... кейде жанама түрде сөз болып отырғандығы белгілі. Атап айтатын болсақ, А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, М.Сильченко, ... ... ... ... ... З.Ахметов, М.Мырзахметұлы, Ғ.Есім, Ж.Ысмағұлов, Ш.Сәтбаева, Ә.Жиреншин, А.Нұрқатов, М.Бөжеев, Қ.Мұхамедханұлы, Т.Жұртбай, М.Мағауин, Б.Әбдіғазиұлы, Б.Байғалиев, Б.Сапаралы тағы басқа ғалымдар мен зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ...
Дипломдық жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты - ақын ... ... ... ... ... Аға буын ... ... Абайға әсері және ізбасар шәкірттерді тәрбиелеудегі ақынның рөлі, Абай дәстүрін дамытудағы ақын шәкірттер шығармаларының ... ... ... ... көрсету.
Осы мақсатты жүзеге асыру үшін дипломдық жұмыста төмендегідей міндеттер алға қойылды:
- Абайдың әдеби ортасы тақырыбының зерттелу ... ... ... ... осы ... ... қарастырылған , , , деген сияқты өзара бауырлас ұғымдардарға түсінік беру;
- Алдыңғы буын әдебиет өкілдері - ... ... ... Шөже ... ... ... оның ... жолының қалыптасуына тигізген әсерін дәлелдеу;
- Абай мен шәкірттер арасындағы байланыс ... ... ... ... ақындарға қатысты айтылған ұстаз сыны, сондай-ақ, Абай тұлғасының ... ... ... орны деген мәселелерді айқындау;
- Ақын шәкірттердің көлемді туындыларына тақырыптық-көркемдік тұрғыдан талдау жасап, Абайдың ұстаздық қарекетінің нәтижесінде дамыған айтыс жанры, атап ... ... ... мен Тұрағұлдың, Әріп пен Әубәкірдің мысал айтысын арқау еткен өлеңдеріндегі, сондай-ақ, Ә.Тәңірбергенұлының , У.Шондыбайұлының ... ... ... ... ... ... ... әсер-ықпалын көрсету;
- Тарихи тақырып пен нәзиралық дәстүр, аударма өнері сияқты сан-салалы ... ... ... орны ... Осы ... ... ... тікелей тапсырмасымен жазылған Шәкәрімнің , , Мағауияның , Көкбай ақынның Абылай туралы тарихи жырларын, Уәйістің ... ... ... ... алу. ... ... ... отаршылдыққа қарсы идеяларымен астасып жатқан шет жұрттықтардың өмірінен алынған ... , ... , ... ... ... отаршылдыққа, үстемдікке қарсы күресті жырлаған идеялық бірлікті дәлелдеу;
- Абайдың әдеби ортасын құрайтын әнші, композитор, ... ... өнер ... ... ... ... нысанына алып, ақын айналасындағы әншілік өнердің өзіндік сыр-сипатын ашу;
Абайдың әдеби айналасы, ақынмен тікелей қарым-қатынаста болған әдеби орта өкілдері, олармен ... ... ... ... ... рет ... ... тұрғысынан зерттеу нысанына алынды.
- Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі мәселесіне қатысты ғылыми зерттеулердің нәтижелері мен ... ... ... ... ішінде ақынның әдеби ортасына қатысты ғылыми тұжырымдар айтқан М.Әуезов, Қ.Мұхамедханұлы, М.Мырзахметұлы тағы басқа ғалымдардың пікірлеріне ғылыми тұрғыда баға ... ... ... ... ... ... ... қатысты келешекте назарға алынатын ізденістер бағыты белгіленді;
- Абайға әсер еткен әдеби ортаның ықпалы айқындалды. Бұл ... Абай ... атап ... ... Зере әже, ... ... Ұлжан анаға дейін үзілмей жеткен шешендік, Құнанбай тәрбиесінің ... ... сол ... ... ... жас ... орны, Абай мен аға буын ақындар арасындағы рухани жақындық көздері айқындалды;
- Ақындық мектеп аясындағы поэзия көздерінің сабақтастығына мән ... ... Абай ... ... Көкбай, Әріп, Әсет, Ақылбай сынды шәкірттеріне қаратыла айтылған сын табиғатына талдау жүргізілді. Ақын ... ... ... ... тұлғасы жан-жақты ашылды;
- Ақын шәкірттердің әдеби дәстүрді ұстану жолындағы шығармашылық-көркемдік ізденістері Абай мектебінің ... ... ... ... ... ... айтыс жанрын игерудегі жетістіктері, тарихи тақырып пен нәзирагөйлік дәстүрді қолданудағы ерекшеліктері, аударма өнерін ... ... ... мектеп шеңберіндегі Абай дәстүрінің даму жолдары анықталды. Бұл тұрғыда, айтыс жанрын көркем шығармаларына арқау ... ... ... ... ... сынды ақындардың жанрлық жағынан мысал айтысқа жататын өлеңдермен қоса, Ә.Тәңірбергенұлының , У.Шондыбайұлының сияқты ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Абай шәкірттерінің шығармашылығына арқау болған Еңлік пен Кебек тақырыбының интерпретациялық сипатына әдеби сараптаулар жүргізілді. Абай тапсырмасымен ... ... , ... , , У.Шондыбайұлының дастандары әдеби мектеп аясында сабақтастырыла қарастырылып, Абай ұсынған тақырыптардың табиғаты ... ... , ... ақынның шығармаларын талдау барысында Абай нәзирасының жаңашылдық сипаты айқындалды. Шет жұрттықтардың өміріне арнап жазған ... мен ... ... құлдар тақырыбы, отаршылдық идеялары Абай көзқарастарымен байланыстырыла ... Абай ... ... ... ... ... нәзиралық түрінен бастап, классикалық деңгейге дейін өскен эволюциялық даму жолдары айқындалды;
- Абайдың әдеби ортасын ... ... ... шығармашылық мұрасы зерттеу нысанына алынып, ақын маңына шоғырланған ән айтушы мен шығарушы, түрлі музыкалық аспаптарда ... ... өнер ... Абай ... рөлі ... ... ... бойынша мынандай тұжырымдар ұсынылды:
- Абайдың әдеби ортасын ақынға әсер еткен рухани көздердің аясында кең мағынада және ... ... ... ... ... ... ... мағынада алуға болады;
- Жалпы ақын ортасы туралы ғылыми ... ... ... ... ... бұл ... ... тікелей айналасымен байланыстырып, ақынның өзгеден алған нәрі мен өзгеге ... нәрі деп екі ... ... ... М.Әуезов болды. Ғалым әдеби ортаның екінші саласы бойынша Абайдың маңайына топтасқан ақын шәкірттеріне ... ... ... ... концепцияны ұсынды;
- Кеңестік кезеңде Абай мектебі концепциясы ақындық дәстүр аясында кеңінен қарастырылса, керісінше бұл ... ... ... ... ... яғни ... ... бен шәкірт арасындағы қарым-қатынастардың негізінде тану кеңес заманында біржақты бағаланды;
- Ақынға ықпал еткен рухани көздерді санамалағанда, ең ... Абай өз ... нәр ... Ақынды бесіктен тәрбиелеген өз әулетінен бастап, маңайындағы үлкенді-кішілі ақындар мен ... оның ... өнер ... ... бір ... бағыт-бағдар, үлгі-өнеге болды;
- Ұстаз мен ақын шәкірттер арасындағы рухани шығармашылық байланыстар ақындық ортаның шығармашылық ... ... ... Абайдың шәкірттерге қарата айтқан сындары ақындық болмыс пен өлең ... ... ... талап, ақындықтың биік межесі болса, хәкім Абайдың бейнесін ... пен ... ... ... қазақ әдебиетінде алғаш жырлаушылар - ақынның шәкірттері;
- Ізбасар ақындар Абайдың әдебиеттегі дәстүрін жалғастырушы ғана ... ... ... ... алды. Абай шәкірттерінің шығармашылығында айтыс жанры өзіндік оқшау сипат алса, тарихи тақырыптар мен ... ... Абай ... ... ... тың әдеби-көркемдік ізденістерімен құнды болды;
- Абай айналасы тек ақындармен шектелмей, халық арасынан шыққан түрлі өнердің иелері - ... ... мен ... ... мен құсбегі сияқты ынталы жастар бас қосқан өнер ортасына айналды.
Дипломдық зерттеу жұмысында көтерілген мәселелердің ғылыми негізделуі мен ... ... осы ... ... ... ... ... зерттеушілермен қоса М.Қаратаев, Ы.Дүйсенбаев, М.Базарбаев, Т.Нұртазин, З.Қабдолов, С.Қирабаев, С.Қасқабасов, Р.Нұрғали, Ш.Елеукенов, Т.Кәкішұлы, Ғ.Есім, Т.Әлімқұлов, Р.Сыздықова, Ж.Дәдебаев, Ш.Ыбыраев, А.Еспенбетов, Б.Мамраев, ... ... ... ... ... ... ... А.Ісімақова, Б.Омарұлы, Д.Қамзабекұлы, Қ.Мәдібай, Т.Шапай тағы басқа отандық ғалымдардың еңбектері зерттеу жұмысына әдістемелік ... ... ... ... ... ... ортасын айқындауда ақынның өзі алған нәрі, яғни аға буын ... ... ... қарым-қатынасы, сондай-ақ, Абайдың өзгеге берген нәрі - ақын шәкірттерімен әдеби байланысы деген мәселелердің ... ... ... ... ... ... анықтап, әдеби ортаның шығармашылық құндылықтары сабақтастырыла қарастырылды.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Дипломда абайтанудың аса көңіл бөлінбей келген бір ... - ... ... ... ... күн ... сай, жаңаша көзқарастар тұрғысынан баға берілді. Абайдың шын мәнінде классик ақын болып қалыптасуына тікелей ықпал еткен алдыңғы буынның әдебиет ... ... ... тұрғыда зерделеніп, ақындық ортаның құрамдас бір бөлігі ретінде қарастырылған әдеби ... ... Абай ... биік бір өлшемі ретінде ұсынылды.
Зерттеудің нәтижелері абайтану, мұхтартану, шәкәрімтану сияқты ... ... ... енді ... ... ХІХ ғасыр, ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіне қатысты зерттеулерге, оқулықтар мен оқу құралдарына ой қоспақ. Сол ... ... ... ... ... ... ... ақын балалары және тағы басқа ақындар шығармашылығына қатысты ізденістерде, арнаулы кустар мен семинарларда пайдалануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс ... ... ... ... екі ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Абай әлемі
+ Абай қалыптастырған өнер ортасы
Абайдың айналасына ... ғана ... ... ... ... ... да ... белгілі жайт. Әнші-күйші, музыкант пен ертегіші, дойбышы мен тоғызқұмалақшы, құсбегі мен балуан сияқты түрлі өнердің иелері деосы ... ... ... ... ақындықтан бөле-жаруға келмейтін әншілік өнер туралы, әнші-ақындар туралы да кеңірек сөз етуге болады. Себебі, Абай заманында ақындық пен ... ... ... ... егіз ұғым ... ескерсек, Абай айналасындағы әнші, күйші, музыканттар мұрасы ... ... біте ... ... ішкі ... ... жатыр. Сол уақыттағы ән мен өлеңнің біртұтас өнер ретінде қабылданатыны, әрі ақын сөзінің әнге қосылып айтылғанда насихаттық ... ... Абай ... ... ... дерлік әншілікке итермеледі. Абай мектебінің нағыз сегізқырлылық сипатын ескерсек, ақын, әрі әнші және музыкалық аспаптарда шебер ойнаушы ... Абай ... ... топ өз ... ән ... ... ... айқындай алды.
Абай жанындағы әншілік өнердің өкілдері кімдер дегенде оның нағыз әншісі қайсысы, композиторы қайсысы, жай әуесқойы кімдер, қай ... ... ... ... деген мәселелерге дисертацияда жауап ізделді.
Қазақ музыкасы, ән-күй ... ... ... Абайдың Тәттімбет күйлерін тыңдап, Біржан әндеріне деген ерекше ықыластан бастау алғанын айта ... ... Абай мен ән ... ақтангері Біржан арасы туралы еңбекте кеңірек сөз болды. Әншілік пен өлең өнерінің екі үлкен өркешті өкілінің кездесуі - ... да ... да ... ... толысу болды. Абай және ән өнері деген үлкен тақырыптың бір ғана бөлігі боп ... Абай мен ... ... - ... ... басы ... ... тақырыптың жалғасы іспетті үлкен дүние - Абай айналасындағы ән өнерінің дамуы. Әрине, Абайдың ақындық мектебі ... ... һәм бір ... ... әншілік мектебінің де сұлбасы менмұндалайтыны заңды. Ақын шәкірттерінің бәрі дерлік әнге жақын болды десек, солардың арысы композитор, берісі әнші ... де ... ... ... Дәл осы топ Абай әндерін орындап, халыққа таратты. Ұстаздарының әнге бет қойғанын ... ... де ән ... бел байлады. Нәтижесінде Абай ауылы тек ақындықтың ғана емес, үлкен әншіліктің де ауылына айналды. Бұл арада Абайдың әнші ... Абай ... тек ... ғана ... ... ... ... түзеп, нағыз әншінің дауысына салып жетілдіріп те отырды. Абай ... ... ... ... халық композиторларының көбінде болған жоқ. А.Жұбановтың Абай әншілерінің тобын орыстың ұқсататыны ... ... ... ... ... шын ... ән мектебін қалыптастырды. Осы ортада Абай жанындағы Көкбай, Шәкәрім, Ақылбай, Тұрағұл, жырының бір вариантын он жеті ... ... ... Бейсенбай ақын, жақсы таныс Майбасардың Мұхамеджаны, Құдайбердінің ұлы Әмір, Ақылбайдың ұлы Әубәкір, Кәкітайдың ұлы Әрхам, әнші Әлмағамбеттер әншілік мектептің ... ... ... ... ән ... ... ... меңгерген Шәкәрім, Уәйіс, Әсет, Мұқа, Ақылбай, Бейсенбай сынды шәкірттері - ... де ән ... ... ... ... ... ... Әсет ақынның әншілік атағы қазақ даласына кеңінен жайылған. Біз музыка маманы болмағандықтан, Абай шәкірттері әндерінің құрылысы, музыка ... ... ... ... ... ... сияқты әннің ішкі табиғатына еркіндеп баруға дәрменсізбіз. Сол себепті ... ... Абай ... ән ... ... ... ... деген мәселелерді анықтай отырып, ондағы ұстаз Абайдың орны, Абай әндерін өз дәрежесінде орындап халықтың жүрегіне ... әнші ... ... ... ән өнеріне қосқан өзіндік үлесі деген сияқты мәселелерге ден қойдық 7. ... ... ән, ... ... ... ... айтқанда, алдымен музыкада Абайдың өзі жаңашыл болды. Маңына өз заманының ең айтулы деген әнші, күйшілерді жинаған Абай шын ... ән ... ... деп айтуға болады. Ән өнері ақындықпен қатар жүріп, ақын сөзінің насихат ... ... ... ... ақын ... бәрі ... ... әнші бола білді. Абай мектебінің нағыз сегізқырлылық сипатын ескерсек, ақын әрі әнші және музыкалық ... ... ... ... Абай ... өнерпаз топ өз ортасындағы ән өнерінің жаңашылдық сипаттарын айқындай алды.
Мұқа, Әлмағамбет, Мұхамеджан ... ... ... ... аса байқалмағанмен, бұлар Абай әндерін насихаттаумен ерекшелене ... ... ... пен ... қатар ұстаса, Ақылбай, Тұрағұлдар бірнеше аспапта ойнай білген шебер музыканттығымен көзге түсті. Ал, Уәйіс пен Әсет айтулы әнші ғана ... ... ән ... дамуына өз үлестерін қосқан композиторлар еді. Абай ... ... ... ән ... өзіндік бір белеске шығарып, жаңа әуен, тың мазмұн әкеле алған ақын ... ... ... ... жанындағы ақын, әнші, сазгер, музыкант жастар бұл өнерді әр қырынан дамытты. Осылайша әр ... ... ... ... ... өзіндік із қалдыра алған Абайдың әншілік мектебі - ... ақын ... ... ... тағы бір ... көрсеткіш 8, 15.
Қазақ әдебиетінің көгінде қайта жанған жұлдыздардың бірі, ұлы Абайдың ақын інісі, талантты шәкірті, гуманистік, адамгершілік, ... ... ... ... Ш. ... ... ... қауым танып отыр. Оның ақын, прозашы, аудармашы, философ, тарихшы ретінде ... мол мұра ... ... ... ... ең ... ұлы Абай ... айтарлықтай әсер еткені даусыз. Сондықтан ,алдымен, М. Әуезовтің Абай шәкірттерінің ішіндегі ең көрнектісі әрі жасы жөнінен де ... ұзақ ... ... туралы қысқа пікірінің өзін таратып айтып көрейік. Ақынның қазақ тарихынан жазған салт жырлары "Қалқаман - ... мен ... - ... зерттеушінің тақырыбы жөнінен өзгеше шығармалар деп қарауында үлкен мән бар.
Шындығында, ұлттық өлең жанрында өзіндік із қалдырған Ш. ... ... ... сюжеттік поэма жанрын дамытуға да көп үлес ... ... ... ... ... ... - ... "Еңлік -Кебек", "Ләйлі - Мәжнүн" поэмаларында оның ақындық дарыны айрықша көрінеді. Сондай-ақ Шәкәрімнің 1929 жылы жазылған бізге қолжазба ... ... ... - ... ... да бар. ... қарағанда, Шәкәрпім поэмаларының тақырыптары ұқсас биік махаббатты жырлау болып көрінгенімен, оның әрқайсысында әр заманның ... ... ... қарым-қатнастар астары бар.
Зерттеуші ғалым М. Мағауин ақын поэмаларының тақырыбы мен жанры туралы былай дейді: "Шәкәрімнің үш поэмасы да ... - ... ... -Кебек", "Нартайлақ - Айсұлу") ескі қазақ тұрмысынан алынған. Бірақ бұлардың ешқайсысы да тарихи шығарма емес. Поэмаларда тарих - фон ... ... ... ... - ... мәселелер, мінез-құлық жайы.. Жанрлық тұрғыдан алғанда "Қалқаман - Мамыр" лиро-эпикалық жырға бейім, "Еңлік - ... ... ... ал, ... - ... махаббат драмасы дер едік" 9, 27.
Шәкәрім өмірінің алғашқы жартысын Абайдай кемеңгер ағаның, ұлы ... ... ... оның рухани бесігінде тербеліп өсіп, оның тәлім-тәрбиесін ... ... ... кезеңінде өзі де М. Әуезов сынды болашақ ұлы жазушыға, ... ... ... аға, ... бола білді.
Басқасын былай қойғанда, Шәкәрімнің "Еңлік - Кебекті" жырлауын, оны М. ... ... ... сахналануын айтсақ та жеткілікті. Осы орайда көрнекті ғалымдар Ә. Тәжібаев пен Ш. Сәтбаеваның мына бір ... айта ... ... ... Біз ... ... адамдары да Еңлік пен Кебекке, оны жырлаған Шәкәрім ақынға қайран қаламыз, оларға қызыға, қызықтай қараймыз.
"Еңлік - ... ... ... ... ... сол ... ... драмашымыз болып танылған Мұхтар Әуезов те Шәкәрім рухына ... ... ... ... Біз мұны бүгінгі жас қауым үшін айта кетуіміз керек" 10, 33.
Абай мен болашақ ұрпақ алдындағы үлкен рухани көпірдің ролін ... ... М. ... Абай ... өзі ... ... ... еңбектері мен көркем шығармалар жазу үшін көп материалдар бермеуі мүмкін емес.
Қазіргі әдебиет зерттеушілері Шәкәрімнің "Еңлік - Кебек" дастанын оның ... ... ... ... ... ... да өзіндік орын алуға жарарлық шығармалардың бірі деп бағалап жүр. ... ... ... ... ... ... ... ру басшыларының қақтығыстары, олардың қоғамға, әсіресе, жастарға ... ... ... ... Абай ... көп толғанады. Сол қоғамдық кеселді, сұмдықты болдырмау жолын іздеп, қайғылы оқиғаны поэмасына өзек етіп жазу арқылы, ондай ... ... ... етіп , ел ... салуды ойлады. Шәкәрім поэмасында да адам тағдыры, адал махаббат жолындағы күрес, ел билеушілердің әділетсіз әрекетіне наразылық, қос ғашықтың ... ... ... ... ... пен ... үшін ... жүректері шұғылалы, ниеттері аппақ, армандары раушан гүліндей таза, көктем көбелегіндей күнәсіз Еңлік пен Кебек батыр қатал заман, қатыгез үкім ... ... ... ... ... осы ... ... жазудағы мақсатын поэманың соңында:
Жігіттер, бұл өлеңді жазған мәнім,
Емес қой ... ... ... қайсы, қаза қайсы, таза қайсы?
Аларсың көп ғибрат байқағаның, - деп, оқырманына ой сала отырып, бітіреді.
Абайдың ақындық мектебіндегі талантты шәкірттердің бірі - ... ... Ол - ұлы ... үзеңгілес жолдасы.
Көкбай Жанатайұлы 1864 жылы туып, 1927 жылы қайтыс ... ... ... ... ... ... оқыған соң, Көкбай әншілік, ақындыққа кеп ауысады. ... ... ... де жиі ... ақындыққа ерте жеткен талапкер жастың бірі болады. Бірақ жігіттікке жете бере ... ... ... ... тастап, Семей қаласына келіп Кәмила хазіреттің медресесіне түседі. Ұзақ жылдар сонда ... ... оқу ... ... Абай оны әзіл етіп ... пен сопылыққа беріліп, әсем әнін, бозбалалықтан кетіп қалды деп сынайды. Көкбай туралы:
Сорлы Көкбай қор ... құр ... - ... ... ... ... ... халифелердің алдында мүлгіп жүргенін жақтырмай айтқан.Бірақ Көкбай медреседе өзінше көп ... ... ... жетіп алғаннан кейін, Абайға келіп қосылады.Ел ортасындағы бір сайлаудың ... ... сол ... оязы ... ... бір арыз бойынша оны жазаламақ болды.Сонда өнерлі, оқуы бар жігітті Абай аяп, ... ... ... соң ... өмір бойы , Абай ... оның ... шәкірті боп кетеді.
Абай өлгеннен кейін бірталай жылдан соң, жасы ... ... ... ... ... молдалығына ауысады. Ел ішінде медресе салып, бала оқытады.Бірақ молдалыққа ауысуымен, Көкбай ақындық еңбекті тастамайды.
1924 жылдан бастап Абайдың өмірбаянын жазушыларға және ... ... ... ... ... ... зор ... еткен еді. Абайдан қалған мұраның қазақ оқушыларына толық жинақ боп ... ... анық ... сіңірген кісінің бірі-Көкбай...
1909жылы Кәкітай бастырып шығарған жинақ Абай еңбектерінің жарым көлеміндей ғана еді. Көкбай ... ... ... ғана ... өзінің жадында жүрген, біржола жоғалып кетуге мүмкін болған Абайдың өлеңдері мен кейбір шумақтар, жолдарды хатқа түсіріп, ұлы ... өзге ... ... ... соң Абайдың өмірбаянын толық етіп жазуда да Көкбай айтып берген материалдар аса көп еді. Олар құнды деректер болатын. 1933 жылы ... ... ... ... ... көп ... Көкбайдың аузынан алынған.Абайдың көп өлеңдеріне кейінгі толық жинақтарда беріліп жүрген ... ... ... ... және де сол ... ... алынған-ды. Міне, Көкбайдың қазақ әдебиет тарихына келтірген осындайлық кесек пайдасы бар. Ол ... Абай ... бар ... ішінде суырып салма, импровизацияға ең жүйрік ақын Көкбай болғаны даусыз. Сол талантын бағалап, Абай бұны өзі жазып ... ... ... ие ғып шығарады. Тек бертін келіп, "Жаз" өлеңін жазған соң ғана Абай барлық өзі шығарған өлеңдерін өз атына ауыстырып алады.
Көкбай ... ... 20 ... аса өмір ... сол ... дәуірінде көп шығармалар жазады. Ұстаз ақын Абайдың шығармаларына аты кірген шәкірт ақынның өзі де жалғыз ғана ... ... ... ... ... ... Көкбай қор болды-ау,
Осыншадан құр қалып, деген жолдарды біз Абайдың 1909 жылы шыққан ең алғашқы жинағының өзінен де ... ... келе ... ... ... жа ... ... қайтып тұрады,
Мынау азған қу заман,
Бір қалыпта тұрмайды.
Біреу малды ... ... ... ... ... ... ... де Абай өзінің ет бауырындай жақын көрген сырлас ақын ініге аса бір мұңдас жылылықпен үн қатады:
Бұдан басқа "Бұралып тұрып" ... ... ... ... ... ... ... арнап айтады. Ал кейін Көкбай шығарған өлеңдерді алсақ, бұл жағынан да Абайды үнемі өзіне ... аға ... ... ... ... ... ... жайың болғыр Абай құтып,
Қасында бос жүріппіз шатып-бұтып.
Осындай ен дарияны ... ... ... қана ... ... ... да ... ақындық ұясы мен бауырында өмір кешкен жан екенін жыр етеді.
Абай мектебінің ... ... ... ірі ... ... ... бірі - ... айтқан сәлем сөзінде Көкбай тағы да Абай ... ... Абай ... ... ... салып босамаймыз айғай - шудан.
Бас қосу, бақастасу, мәжіліс құру,
Секілді бір ғылымның ... ... неше ... Абай сөйлеп,
Өзгелер отырады аузын буған.
Бір барсаң мәжілісінен ... ... ... аңырап тұрған.
Келбеті біліміне лайықты,
Япырау, мұндай адам қалай туған, -
дейтұғын үзінділерде Көкбай ұстаз ақын ... ... ... ... ... ... да барлық шынын, дәл қалпын бейнелейді.
1950 жылдары Абайтану тарихында М. Әуезовті қаралаудың ... ақын ... ... жаңа бір ... туды ... ... үлкен пікір таласы, дау-дамай, негінен, ұлы ақынның үзеңгілес ... ... ... ... ... ең ... Көкбайға діндар, керітартпа, реакцияшыл деп кінәлаушылардан оны арашалап алуды мақсат еткенге ұқсайды. Көкбайды ақтау үшін оның Абайдың ... ... мен ... ... құрастырушыларға үлкен көмек көрсеткенін тілге тиек етіп, оны тарих алдындағы, халық алдындағы зор ... деп ... өз ... Абай мен ... жан ... ... дос, бір-біріне рухани жақын адамдар болғанын, Абайдың оның жүйрік ... ... ... өз ... сол аса ... ... атынан шығарғандығын және оған арнап ұстаз ақынның өзінің де бірнеше өлең шығарғандығын атып өтеді.
Үшіншіден, Көкбайдың Абайдың өзі барда да, кейін ... ... де оны ... тұтқан қалпынан айнымағындығын, талай айтыстарында, сөз жарыстарында , естеліктерінде, өлеңдерінде үнемі Абай жайын ... ... ... ... 11, 43.
М, ... ... атты монографиясының көлемді тарауын Абайдың көрнекті шәкірті, тұңғыш ұлы Ақылбай шығармаларына арнайды. Зерттеуші ... ... ... ... оның ... ... ... деректер келтірген.
Ақылбай Абайдың 16 жасында дүниеге келген алғашқы әйелі Ділдәдан туған тұңғыш ... ... ... және ... ... ... әкесі Құнанбайдың кенже баласы атанып, оның төртінші әйелі ... ... ... ... оның Абайға көбінше іні есебінде қарап өскендігін айтады. Жас кезі Абайдай әкеден аулақта өткендіктен, Ақылбайдың орысша оқи алмай ... оның ... ... ... мұсылманша оқудың орта дәрежесі екендігін зерттеуші ескертіп өтеді. Ақылбайдың ... ... М. ... ... ... ... ала отырып, Қ. Мұхамедханов Абайдың ақын шәкірттері туралы зерттеулерінде оның өмірбаяндық деректеріне кеңірек ... Оның ... ... ... ... енші ... ... де, бір ауыл етіп қояды. Жас кездегі біраз жылын ол сауық-сайранмен өткізеді, Құнанбайдың ... ... ... ... ... ... ... шығарып, Ақылбай Абай маңына жуыңқырамай сирек қатынап жүреді. Ол ақ көңіл, бір іске беріліп кетсе, асқан ... те ... ... ... ... ... ... әке мен бала арасына от жағып, екеуін ажыратып жіберген кездері де болған. Абай оның ... ... ... ... ... ...
Абай өлеңінде:
Ата - анаға көз қуаныш -
Алдына алған еркесі.
Көкірегіне көп жұбаныш,
Гүлденіп ой - ... ... ... ... ... етсе ... ... құр жылап.
Жігері жоқ ақылы кенде,
Жамбасыңнан жат сұлап!
Бір жаман мен бе?
Дедің бе, ... - деп, ... ... ... ... Ақылбайға үлкен ой салады. Ақылбайға Абайдың ақындығын, ақылшы ... ... ... оның ... ... ... болған.
Бұл Абайдың үлкен білімдар, атақты болған кезі еді. М. ... ... осы ... Абайдың ақындығына тәнті болып, оның үлгі - өнегесінің, қасиетінің ықпалымен өз ... ... ... ... ... ... айтады.
Ақылбай алғашқыда ақындығын қысқа өлеңдер шығарумен байқатып жүрсе, кейін бірнеше ... ... ... Ақылбай Абайдың ортасына араласқан соң ән-күй, музыка өнеріне ден ... Ол ... ... әрі ... ... Сонымен қатар, Ақылбайдың өз жанынан ән шығаратын компазиторлық таланты да бар еді.
М. Әуезов өзінің аталмыш монографиясында Ақылбайдың ... ... үш ... бар ... айтып, оның алғашқысы мүлде жоғалып кеткендігін, бас жағы ғана сақталғанын, аман-есен жеткені жалғыз ... ... ... ... Ақылбайдың поэмаларын өмірінің соңғы кезеңінде шығарғандығын, ақындық талантын ірі үлгілер мен кесек еңбектер ... ... ... ... ... өнерінің жаңа өрлеп келе жатқан кезінде, әкесі Абайдан кейін 40 күн ғана өмір ... қаза ... ... жазады. Бұдан кейін поэмасына тоқталып, оған ... ... ... ... ... ... өзгешелігі, сюжеттік желісі туралы сөз болады.М. Әуезов: - дейді де, онан кейін шығарма ... ... ... ... ... талдау жасайды.
Поэмада кең орын алатын табиғат суреті Абай аударған Лермонтовтың деген өлеңін еске ... ... ... атап ... Кавказда атып келе жатқан таң көрінісі, жайқалып, мың құлпырған гүл-бәйшешек, сұлулыққа тамсанып сайраған ... үні - бәрі де ... ... көз ... ... ... әсем табиғат аясында өмір кешіп жатқан тау халқының, Дағыстан елінің әдет-ғұрпы, мінезі сипатталады, ... ... жұрт ... ... ... ... таулықтар кекшіл, ашушаң, қатал ерлігі бар, суық мінезді, қанжар жұмсағыш, қанға қан деген серттің адамдары болып сипатталады.
М. ... ... ... қызғылықты баяндалатынын жоғары бағалады. - деп атап өтеді.
М. Әуезовтің зерттеу еңбектерінің нәтижесінде Ақылбай ... ... ... ... мектебінен тәлім-тәрбие алған талантты ақын шәкірттерінің бірі ретінде танылып отыр. Ақылбай , поэмалары арқылы қазақ әдебиетінде тіпті ұлы ... ... ақын ... өзі ... ... ... тудырды.
Егер Абай туған топырағындағы және әлемдік мәдениеттегі реалистік ... ұлы ... ... үлгі етіп ... оның ақын шәкірттері сол ұстаз ақынның нұсқауымен батыстың ... ... ... назар аударған.
Ақылбай поэмалары мазмұны жағынан да, түр жағынан да ... ... ... тұрғысынан да батыстың классикалық поэзиясы үлгілерінен кем түспейді. Олай дейтініміз, М. Әуезовтің өзі айтқандай, Ақылбайдың суреткерлігінде батыстың классик ақындары ... ең ... ... ... ... ... бар. ... Ақылбай сюжет құруға шебер ақын. Ол батыс әдебиетіндегі қызықты оқиға туғызу дәстүрін жетік меңгерген. Өз шығармаларында ... және ... ... ... ... ... ... 12, 74.
М. Әуезовтің Абай жайлы монографиясындағы тағы бір тарау ұлы Абайдың ақындық дәстүрін жалғастырушы, ... ... ... ... арналған.
Мағауия Әбішке арнаған көңіл шері, жастық, сүйіспеншілік, махаббат туралы өлеңдерінен басқа Абайдың ақыл-кеңесімен, берген материалдардың негізінде , және ... ... ... , ... ... ... сақталып, оқушыларға тарамағандығын айтады. Мағауияның ең көлемді және көркем поэмасы оның ақындық ерекшелігін анық, айқын көрсеткендігін атап өтеді де, ... ... ... ... ... ... және ... желісі негізінде тұтас талдау жасайды.
Мағауияның поэмасының тақырыбы Ақылбайдың , ... ... ... ... алыс ел ... алынған. Поэмада Африка елінің болмысынан алынған оқиғалар сөз болады. М. ... ... да ... ... ... және орыс ... поэзиясынан үлгі алғандығын, оның поэмасы Пушкиннің , , сияқты түстік поэмаларын және Байронның шығыстық ... еске ... атап ... ... ... қысқаша оқиға желісін баяндап өтеді де, ... ... ... және орыс классик поэзиясындағыдай нақтылық, дәлдік басым екендігін көрсетеді.
Өмірлік дәлдік демекші, поэма жалпы романтизм сарынындағы шығарма болғанымен, оның ... ... ... ... қонымды тұстары да бар. Мысалы, Қасымның Мұрат бай мен Медғаттан кек алу мақсатымен ... ... ... ... ... ... ... реалистік сипаттар мол.
Поэмадағы романтизм бойын кек алу сезімі билеп алған бас қаһарман Қасымның ой-қиялынан, ... ... ... ... Ол ... ... ... күтпеген іс-әрекетке, дағдыдан тыс оқиғаларға жетелеп отырады. Қасымды романтикалық қаһарман етіп тұрған да осы сезім.
М.Әуезов ... ... ... ... оны анық ... поэзияның үлкен үлгісі деп бағалайды.
бұрын Мағауия ақын ағасы Шәкәріммен жарысқа түскендей болып, көркем ... ... жеті ... бар ... ... оның ... ... екен. Оның бірі - жоғарыда талданған Шәкәрімнің дастаны ... ... - осы ... Бұл жолы да ... ... ... ... ақын Абай берген болатын.
М.Әуеэов поэмасын жанрлық тұрғыдан алып қарағанда, ... ... ... табылатындығын айтады. Мағауияның махаббат трагедиясына, Еңлік пен Кебектің өліміне, жазықсыз сәбидің жетім қалуына себепкер ... ... ... ... ... ... бет ... ашқандығын атап көрсетеді.
Поэмадағы бас кейіпкерлер Кеңгірбай би, қос ғашық Еңлік пен Кебек және т.б. ... ... ... ... ... Қ. Мұхамедханов ұстазының осы пікірлерін жалғастырады.
М. Әуезовтің Мағауия шығармашылығы мен оның әдебиет тарихынан алатын орны ... ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасауға болады:
Мағауия - ұстаз берген ақыл - кеңес, тақырып бойынша көп ізденген, ... ... ... ірі ... үлестірген білімдар ақын.
Мағауияның поэмасы қазақ әдебиетінде өткен ғасырдың соңында туған Пушкин, Лермонтовтың түстік, Байронның шығыстық ... ... ... ... озық ... ... зор соны ... Поэманың құндылығы, ең әуелі, оның негізгі кейіпкері Қасым бейнесінің сомдалуынан көрінеді.
- ішкі мазмұны жәнінен ғана ... ... ... ... ... тіл көркемдігі жөнінен де нағыз классикалық поэзияның үлгісі бола алатын шығарма.
Сонымен Мағауияны М. Әуезов айтқандай, ұлы ... ... ... дәріс алған, оның ақындық дәстүрін жалғастырушы талантты шәкірті деп айтуға толық ... 12, ... 1933 жылы ... ... ... ... да Әріп есімін Абайдың ақын шәкірттерінің қатарында ауызға алады. Зерттеуші Абайдың деген өлеңінде сыналған ақындардың бірі осы Әріп ... оның ... ... ... қылып кектеніп, Абайдан есесін қайтармақ болып, айтысын шығарғандығын ... ... ... он бес жыл ... ... ... М. Әуезов өзінің алғашында айтқан: айтысын шығарған Әріп. ... Сара ... ... ... ... ... есепті ғана керек...>> - деген пікірінен қайтып қалады. Абайдың ақындық айналасын жетік білген Әуезовтің Әріп туралы әр ... әр ... ... ... не ... ... деген сұрақ туады. .
Әріптің Семей уездік училишесінде оқып жүрген жылдары (1877-1881) Абайды көріп-біліп ұстаз ретінде таныған уақыты. Әр жыл ... ... ұзақ ... ... кітапханада болып, Михаэлис сияқты достарымен, қалада оқып жүрген қазақ ... ... бас ... ... құрып тұратан әдеті болғаны мәлім. Ұлы ақынның мұндай мәжілістерінің мән-жайы бізге ... ... ... ... ... те ... ... қатысып жүріп, оның тарих, әдебиет, өнер-білім жайында ... ... ... ... ... ... ұлы ... тағылымымен өнер жолына мықтап түседі, өлең жазумен қатар оқиғалы шығармалар жаза бастайды. Абайдай өлең ... ... ... ... мол ... дер ... ... көрген Әріп осы кезден бастап өмір бойы қолынан қаламын тастамай шығармашылықпен айналысады, артына мол, талантты ... ... ... ... ақын-шәкірттерге қарағанда өмірі де өзгешелеу болды. Ол Шәкәрім, Ақылбай, Көкбай, Мағауия сияқты ... Абай ... бола ... жоқ. М. ... (1934) ... ... Әріптен басқа осы төртеуін атауы да сондықтан ... ... ерте ... Әріп ... ... да сан алуан.
Ақын шығармашылығындағы М. Әуезов назар аударған ғылым, еңбек, әйел халі және елге жуандық жасаушы содырлар туралы ... ... ... Әріптің осы тақырыптағы шығармаларының дені оның ақындық шеберлігі толысып кемеліне келген кезі 1890 ... ... ... Бұл оның ... ... ... ... түскен, ұстаз ақынның әдебиеттегі реалистік дәстүріне жақын келген тұсы еді. Әріптің ... ... ... ... ойы, ... ... ұстазы Абайдың , , өлеңдерімен мазмұндас. Абайдың бұл өлеңдеріндегі елге қойған бір кінәсі болып келсе, Әріпте:
Адалды - ... ... - арам ... Жаһил надансың, қасқыр түсті.
Шындығында қазақты құртып келген бір кесел - жақсы мен жаманды, арам мен адалды ... ... ... ... ... ... осы ...
Күн ұзын ел қыдырып, сумен қағып,
Өтірік пен өсекке судай ағып,
Екі табақ ет ... ... ... ... ... масаттанып.
Терлеп еңбек істерлік біреуің жоқ,
Бар әдетің бос жүрген пәле бағып, - ... ... ... ... тек өсек пен ... ... пәле, шаруаға қырсыз, даңғой, мақтан құмар адамдарды сынайтын шумақтарын еске ... ... те ... Абай ... еңбек етпей, елді алдап, ұрлық-өтірік, қулық-сұмдықпен күн көрушілерді батыл әшкерелейді. өлеңінен соң Әріп өз заманындағы әйел халін суреттейтін ... ... Әйел ... ... халықтың көкейкесті арманы еді. Бұл мәселе халық поэзиясында да, XIX ... Абай ... ... ... де ... ... тақырыптардың бірі болатын. Әріптің бұл өлеңі де Абайдың осы тақырыптағы ... ... ... Абай өз ... жас ... кәрі ... беру ... ел ішіндегі сорақылыққа қарсылық ретінде жазғаны белгілі.
М. Әуезов Әріпті Абайға жақындастыра түсетін оның елге зәбір көрсетуші озбырлар ... ... ... ... деп атап ... ... Ақын , , , , , және т.б. ... замандастарының жағымсыз қылықтарын үнемі әшкерелеп отырған, қаймықпай батыл сөйлеп, өзінің оларға деген көзқарасын ... ашық ... ... бұл өлеңдеріндегі мысқыл, әжуа Абайдың осы тақырыпта жазылған , , ... ... ... ұштасып отырады. Әріп сатирасының бір өзгешелігі олар көлемі жағынан шағын, алғашқы шумақтар кекесін мен келемеж түрінде келеді де, олар ... ... ... ... ... ... ой ашық айтылады. Әріп ақынның мұнан да басқа көркемдік, реалистік сипаты жөнінен ұстазы ... ... ... мол. ... сөз ... ... Абай шығармаларымен көбіне мазмұн жағынан ғана үйлесіп келсе, , , деген ... ұлы ... , , және т.б. ... көркемдік қадір - қасиеті, сөз қолданысы, сыртқы, ішкі ұйқас, ... ... ... ... ... ... де еске ... өлген соң, арттағы жас қауым ендігі жерде Әріп ақынды ұстаз ... ... 1924 жылы Әріп ... ... оның ... көптеген жоқтау өлеңдерін шығарып, ақын есімін құрметтеп еске ... ... ... ... алған Шұғыбан Қауметов:
Абайдың ізін басқан данышпаным,
Аянбай надандықпен ... ... ... ... ... шыңына өрлей ғарыштадың, - деп жоқтаса, сол кезде жиырма жастан жаңа асқан жас ақын Шәкір Әбенов оны:
Ғылымнан он екі пән ... боп, ... ... еді күн дидары, - деп сипаттайды.
Абай дәстүрін жалғастыру ісі оның өз ... ... ... еш уақытта бұнымен толастамайды. Академик З. Ахметов айтқандай, ол . Біз бұл зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... ақын-шәкірттер - Шәкәрім, Көкбай, Ақылбай, Мағауия, Әріп шығармашылығы жайында М. Әуезов зерттеулері тұрғысынан ғана сөз қозғадық 12, 89.
+ ... ақын ... М. ... ... ... дамуы тарихында әлем таныған классиктер санатындағы ұлы суреткер болуымен қатар Мұхтар Омарханұлы Әуезов қазақ әдебиетінің тарихы, Абай мұрасы, ... ауыз ... ... ұлан-ғайыр еңбектер жазған бірегей зерттеуші, ғұлама ғалым да болды. Оның өмірі мен шығармашылығы аз зерттелген жоқ. ... ... ... ... ... 1917 жылы ... ... жұртқа белгілі бола бастаса, ол жайлы алғашқы мақалалар да сол 1917 жылдан бері жарық көре ... ... ... ... К. ... М. ... ... - деп көрсетеді.
Солай бола тұра М. Әуезов шығармашылығының беймәлім тұстары да жоқ емес. Солардың бірі - ... ... ... ... ... Ұлы Абай ... романдарын жазу үстінде әрі әдебиеттану ғылымындағы абайтану саласын негіздеп қалыптастыруда М. ... әрі ... әрі ... ... ... ... ... еңбек етті. Әдебиет тарихында бір тақырыпты бұлай ғылыми тұрғыдан жан-жақты ... әрі ол ... ... жоқ ... ... ... өте ... кездесетін ғажайып құбылыс.
М. Әуезов осы тақырып төңірегіндегі ұзақ жылдар бойы ... - ... ... ... ... ғылымда Абайдың ақындық мектебі туралы концепцияны ең алғаш болып ұсынды. 50-жылдардың басында сталиндік режимге арқа сүйеген тұрпайы социологиялық таным ... оны ... ... ... ... ... қиянат жасады. Бұл тұжырымды негіздеген М. Әуезов пен оның шәкірті Қ. Мұхамедхановты айыптап, қуғын-сүргінге салды.
Жазушының Абай ... ақын ... ... ойлары мол көрініс тапқан көркем шығармасы романы да зерттеушінің ... ... ... ... ... ... киді. Роман социалистік реализм, әдебиеттің партиялылығы, таптығы принциптері ... бір ... ... іске ... ... ретінде бағаланды. Оған әдебиеттану ғылымының нысанасы, көркем туынды ретінде теориялық жағынан терең талдау берілмеді. Әуезов романның ... ... ... жаңа нұсқасын жазып шығуға мәжбүр болды 13, 64.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқы өмірінің айнасы, XX ... әлем ... ең ... ... ... ... мұра, ғасырлық туынды деп танылды.
Мұхтартанушылардың дені өздерінің зерттеу нысанасы етіп оның дәуірнамасын алды. Үшінші ... ... ... ... М. ... ... үлкен бір олқылық ретінде еске алынбады. Өйткені бұл адамның жеке басына табынудан кейінгі әлі де тоқырау ... ... ... ... ... жатқан дәл қазіргі кезеңде өткендегі әдеби мұрамызға көзқарастар жаңғыра бастады. М. Әуезовтың романы да, 1929 жылы ... ... да, 1927 жылы ... ... атты ... ... де жаңа көзқарас тұрғысынан әділ бағасын алуы тиіс. Жарық көрісімен солақай сынның қысымына ұшырап, тыйым салынған ... ... ... бұл ... оқыған бар, оқымаған бар. Арада ол шығармалардан мүлде бейхабар жаңа ұрпақ өсіп жетілетіндей уақыт өтті.
Ұлы ... ... ... ... ... әдебиетші ғалымдардың қосқан үлесі айтарлықтай. Оның көш басында алдыңғы буын өкілдері ... І. ... ... ... ... ... М.Қаратаев, Б. Кенжебаев, Ә. Тәжібаев сынды замандас інілері тұрды. Олардың бұл ... ... Е. ... М. ... Т. ... ... З. ... Е. Лизунова, А. Нұрқатов, З. Ахметов, Ы.Дүйсенбаев, Р. Бердібаев, Б. ... Л. ... Х. ... Ә.Байтанаев, Р. Нұрғалиев, М. Мырзахметов, К. Сыздықов, Б. Майтанов, Т.Әкімов, Т. Жұртбаев т.б. зерттеушілер жалғастырып келеді. Осы орайда М.Әуезов мұрасының әр ... ... ... ... ... ... ... құрастырылып, кандидаттық, докторлық диссертациялардың қорғалып жатқандығын да айтуымыз керек. Алайда мұхтартанушылар тарапынан Әуезовтің ғылыми зерттеушілік қызметі көркем ... ... аз ... ... қомақты зерттьеулер М. Мырзахметовтың "Мұхтар Әуезов және абайтану проблемалары", К. Сыздықовтың "Мұхтартанудың беймәлім беттері" атты монографиялық туындылары. Ғалымдардың бұл зерттеулерінде ... ... ... қалаудағы, әдебиет тарихын жасаудағы, әдебиет сыны мен көркем ... ... ... ... сөз ... ... отырған бұл арнайы курста М. Әуезов шығармашылығының кейбір ақтаңдақ сәттері айқындалады. Қаламгердің Абайдың ақындық мектебі туралы ғылыми пікірлерінің ... ... ... ... ... ... концепция, өрескел саяси қате деп бағалағандығының сыры ашылады.
Абай айналасында талантты ақын шәкірттерінің болғандығы, бұл концепцияны Әуезовтың ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ақын ... ақырғы жылдарын, оның есейген шағындағы і згілік пен әділет үшін күресін көрсетуді мақсат еткен "Абай" трагедиясында, осы аттас ... ... ... әдеби сценарийлерде М. Әуезовтің Абайдың ұстаз ақын ретіндегі ақын шәкірттерімен қарым-қатынасын көрсетуге көңіл бөлгендігі, шәкірттер тағдырын көрсетуді ... ... ... Әуезовтің Абай мектебі мен ақын шәкірттер жайлы ой тұжырымдары мол көрініс тапқан романның үшінші кітабының екі нұсқасы салыстырылып талданады.
Кемеңгер ... ... ... М. ... Абайдың ақындық мектебі туралы ғылыми концепциясы оның көркем шығармаларындағы ... ... ... тың ... қарастырылады.
Өзінің шығармашылық өміріндегі екі жақты - жазушылық әрі ғылыми қызметі ... көп ... ... иесі М. ... былай деген еді:
"...Жазушының тарихи тақырыпта шығарма жазуы, ең алдымен, ғылыми ... ұзақ ... ... ... ... мен Абайдың өмірбаянын толықтырып жазған едім. Сол жұмыстың кезінде ... ... ... ... деректің бірталайы қолыма түсті...1, 66.
Екі саладағы еңбек біріне-бірі сүйеніш болып жалпы Абай жайындағы білімімді толықтыра түсетіндей болу ... ... ... ... бекідім".
Кейбір ғалымдар "Абай жолы" эпопеясының өзін Абай ... ... ... ... ... еңбекке бергісіз деп есептейді.
М. Әуезов Абай өмірі мен творчествосы туралы ғылыми зерттеу жұмыстарын және ұлы ақын ... ... ... сегіз түрлі күрделі проблема тұрғысынан жүргізіп отырған.
Солардың бірі - ... ... ... ... ... ... ... Кейін осы тақырыпты ұзақ жылдар бойы арнайы зерттеген белгілі ғалым Қ. Мұхамедханов: ... ... ... ... ... аударып, оларды ғылыми, зерттеу ісіне алғашқы жол ашып, негіз салған Мұхтар Әуезов болды" 7, - деп атап өтеді.
Шындығында, М. ... ... ұлы ... өмірі мен шығармашылығы жайлы монографиясының барлық нұсқаларында, 1934 жылы жазылған "Абай ақындығының айналасы", 1939 жылы жазылған "Абайдың ... ... атты ... 1944 жылы ... "Абайдың ақындық мектебі туралы" деген тезисінде және т.б. еңбектерінде бұл тақырыпты ғылыми тұрғыдан тұжырымдап ... ... ... ... ... ... ең ... ең соны және әдебиеттік прогресс ретіндегі ірі мәселе - Абайдың ақын шәкірттері", - деп ұзақ ... бойы ... ... ... 1950 ... жоққа шығарылып, әдебиетке, мәдениетке, ғылымға өрескел қиянат жасалды. Бұл тұжырымды жақтаушылар қуғындалды.
Осы оқиғадан кейін М. ... Абай ... ақын ... ... ой ... мол көрініс тапқан көркем шығармасы "Ақын аға" романы да зерттеушінің жоғарыдағы мәселе туралы ғылыми еңбектерінің кебін киді. "Ақын аға" аяусыз сын ... ... іске ... ... ... ... М. Әуезов Қазақ ССР Ғылым академиясының мүшелігінен шығарылды, университтеттен қуылды. ... ... ... жауы ... тұтқынға алынып, 25 жылға сотталды.
Абайдың ақындық мектебі деген тұжырымды жоққа шығарушлар оны ... ... ... ... деп ... ... қаншама сызып тастағысы келгенімен де, бәрібір анық объективтік шындық екендігін өмір, уақыт көрсетіп отыр.
М. Әуезов Абайдың әдебиет ... ... ... бұрын әуелі Абайдың әдеби ортасы деген мәселеге назар ... ... ... ... ... ұғым ... ғылымында ауқымды мәселе болса, Абайдың ақындық мектебі соның бір саласы екендігі белгілі.
Осы күрделі ... ... ... ... 1918 жылы ... ... ... көрген мақаласында, 1933 жылы жарық көрген Абайдың тұңғыш өмірбаянында кездессе, ол мәселеге 1934 жылы ... ... ... ... ... зерттеу мақаласында арнайы тоқталады.
Зерттеуші ғалым М. Мырзахметов бұл еңбектің Абайтану тарихында алатын орнының ерекше екендігін атап өтеді.
Абайтану саласында үлкен пікір ... ... сол топ ... ... "Абайдың әдебиет мектебі", "Абай ақындығының айналасы", "Абай тұсындағы ақындар", "Абайдың әдеби ортасы" деп, әрқилы ... да, ол ... ... ... ... шындық - Абай ақындығының кемеліне келген кезінде оның айналасында болып, тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге алып, көптеген көркем туындылар берген ақын ... жайы еді. ... ... пен ... Аймауытовтың басшылығымен Семейде 1918 жылы шығарылып тұрған "Абай" журналы 1992 ... ... ... ... ... ... Сол журналдың 1992 жылғы 1,2,3-сандарында М. Әуезов жазған Абайдың тұңғыш өмірбаяны сол қалпында толық ... Сол ... ... ... ... ... ... келгенде, азға місе қылмай қатты сынайтын Абай өз сөздеріне толық қанағат ... ... ... өлең ... ... да ... ... істеген. Тегінде, Абайдың өсиет үгіттері, білімді, мағыналы кеңестері Абайдың маңына, өз тұсындағы талапты жастардың талайын жиғандықтан, солардың ішінде жалпы адамшылық, ... ... ... көп ... көп ... жастармен қатар, бірталайының ақын болғысы да келген.
Ақын болмақ болып, талаптанып, өлең шығарып көруге ... іні, ... ... да ... Бұл ... ... ... алды бір жағынан әдебиет мектебі сияқты да болады. Сол ретпен өлең шығаратын, Көкбай, Шәкәрім, Абайдың өз ... ... ... ... аталған "Абайдың ақындығының айналасы" (1934) деп аталатын мақаласында М. ... ... ... ... ... ... тағы ды ... нағыз толық мағынадағы ақын шәкірттері деп атап өтеді. Олардың Абайдан аталық, ағалық, ұстаздық тәрдие алғандығын, оның ... мен қара ... ... әрі ... тұтынушы әрі бағалаушы болғандығын, сонымен қатар бұлардың Абайдың басшылығымен өз жандарынан жырлар да ... ... ... ... ... ... шығармалары арқылы қазақ әдебиетінде бұрын болмаған тың ... ... атап ... ... тақырып беріп қана қоймай, олардың өлеңдерін үлкен талап тұрғысынан қатты ... ... ... ... ... Кей кезде шәкірттерінің шығарғандары ұнамаған уақытта міндерін өлеңге қосып жіберген. Мәселен, Абай "Мен жазбаймын өлеңді ... ... ... ... ... Әріп ,Шәкәрім өлеңдерінің кейбір міндерін сынау үшін шығарған. Өлеңнің бірінші тармағы ... ... ... "Ер ... ... еттім ермек" деген сөзіне жауап болса, сол өлеңдегі:
Сөз айттым "Әзірет Әлі айдаһарсыз",
Мұнда жоқ "алтын иек сары ала қыз".
Кәрілікті ... өлім ... ... деген жерім жоқ жігіт арсыз,- дегенде, "Әзірет Әлі айдаһарсыз" деп Көкбайдың қисса жазғыштығын, ... иек сары ала қыз" деп Әріп ... ... деген қилссасындағы сұлу қызды сипаттауын, соңғы екі тармақ "Кәрілік туралы" деген өлеңіндегі айтқандары үшін Шәкәрімді сынап, ... ... ... ... Абай ... ... ... өзінде М. Әуезов ұлы ақынның төрт ақын шәкіртінің басты ерекшеліктерінің ең негізгізін тап басып көрсетеді. "...Бұлардың бәрі де ... өлең айту ... жол, ... ... өздеріне бөлек бет іздеген сияқты. Шәкәрім қазақ өмірінің ескі өмірінен тарихи оқиғаларды жазса, Ақылбай, Мағауия Еуропа ақындарының ... ... ... өлең қылып, махабатты жырлайтын сезімді поэманың (романтическая поэма) үлгісін ұстағысы келді.
Әрине, қазақ әдебиеті сол ... ... ... шығып, сол күнде оқушы тауып отырарлық жайға жетсе, Абай айналасынан, Абай ... ... ... ... ... ... болар еді".
Шындығында, ұлы ақынның ізбасарлары Абай айтып үлгере алмаған кей жайларға тереңдеп барып, біраз тың тақырыптар қозғайды. ... ... те, М. ... ... ... бірде-бірі Абай жеткен дәрежегек жеткен жоқ. Ең алдымен, Абайға таланты теңдес болған жоқ және әсіресе ... ... ... ... көркемдік кең масштабы оларда болған жоқ" 14, 21, - деген ... ... ... ... жөн.
Әдебиеттану ғылымында абайтану проблемалары бойынша талмай ізденіп, еңбек еткен, оның ғылым ... ... ... ат ... ... зерттеуші атанғанымен, М. Әуезов бұл салада бағымызға ... ... емес ... ... XX ғасыр басындағы ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілдері, ірі қоғам қайраткерлері А. Байтұрсынов, Ә. ... ... ... зиялылар тұрды. Олар ұлы ақынның өмірі, шығармашылығы жөнінде арнайы монографиялық зерттеулер жазбағанымен, Абай жайлы аз да болса ... ... ... ... ... ... Әсіресе кейінгі кезеңде Абайды зерттеушілердің өзі жаңбырдан ... ... ... бір ... ел ... 1988 жылы ... М. Мырзахметовтың авторлығымен жарияланған деп аталатын библиографиялық көрсеткіште шамамен 1889 - 1985 жылдарда ... ... ... ... ... еңбегінің аты аталады.
Ақын шығармалары тек әдебиеттану ғылымының ғана емес, сондай-ақ тіл білімі, тарих, философия, педагогика ғылымдарының да зерттеу ... ... ... ғылым ретінде ғалымдардың жан-жақты зерттеуінің, қыруар еңбегінің жемісі болғанымен, ол Абайды, Абай өмір сүрген ... ол ... ... ... ... үшін жеткіліксіз болған болар еді. Өйткені онда ақынның жанды бейнесі жоқ, ... ... ... ... Осы ... ... ... көркем өнерімен бәсекеге түсе алмайды. Мыңнан тұлпар таланттарға ғана тән сөз ... ... ... шек келтіре алмаса керек. М.Әуезовтің романын тамсана отырып оқып шыққан неміс жазушы Альфред Курелланың: - деген сөздерінің ... ... ... ... ... әр ... танытушылар едәуір болғанымен, оның ұлы ақын, азамат, қайраткер ретіндегі жанды бейнесін көркемөнердің құдіреті арқылы ... ... шет ... ... тек М. Әуезовтей сөз зергерінің еншісіне ғана тиген еді.
Өзінің терең білімдарлығымен, асқан ақындығымен ... ... ... ... ... Гете, Байрон тәрізді ұлы классиктермен терезесі тең суреткер, кемеңгер ойшыл Абай тұлғасын көркем ... ... ... суреттеп сомдау М. Әуезов үшін творчестволық жүгі ауыр, жауапты міндет болатын. Ол ... ... ... роман-эпопеясын жазбас бұрын қыруар ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізумен қатар үлкен ... ... ... да ... М. ... Абай ... тұңғыш ғылыми еңбегі 1918 жылы жазылып, журналында жарияланса, оның ұлы ақын ... ... ... ... ... 1937 жылы жарық көрді. Орыстың ұлы ақыны А. С. Пушкиннің қаза болуының 100 жылдығы қарсаңында жазылған бұл әңгіме кейін Абай ... ... ... ... ... ... болып ендіріледі.
1939 жылы Л. Соболевпен бірігіп атты ... 1942 жылы ... ... 1944 жылы ... ... 1945 жылы атты көркем суретті фильмнің сценариін жазды. 1947 жылы ... ... ... 1950 жылы Абай ... ... үшінші кітабы деген атпен шықты да, 1952 жылы қайта басылымында деп өзгертілді, 1954 жылы осы ... ... ... ... көрді. Үш түрлі атпен жарияланып келген бұл шығармалар 1961 жылы тұтас ... ... ... ... отырғанымыздай, М. Әуезов өзінің ұлы ақын жайлы көркем шығармаларына, бас кітабы дәуірнамасына ширек ғасырдай өмірін арнаған екен. Сол ... ... ... ... ... ... ұшан-теңіз еңбегі босқа кеткен жоқ. Роман-эпопея қазақ әдебиетінің шоқтығын көтеріп, даңқын дүние жүзіне шығарды.
Есімдері бүкіл ... ... ... ... оқымысты ғалымдар роман-эпопеяны аса үздік шығарма деп ... ... баға ... Мысалы, француз жазушысы Луи Арагон: . Камерун жазушысы Бенжамен Матип:
Шыңғыс Айтматов: .
Альфред Курелла (неміс жазушысы): оқыған жоқпыз?! Онда сіз ... ... ... Бұл - ... бұл - ... ... жан бітіп, дүние алғаш жаралғандағы мөлдір табиғатымен, бар тіршілік-тынысымен, тәуелсіз тұлғалы жандармен сіздің көкірегіңізге кеп орнайды. ... ... ... пен ... қандай, дәл Шекспир суреттеген бейнелердің өзі>>.
Зейнолла Қабдолов: 15, 39 - ... ... ... ... ұзақ ... ... қажырлы да шабытты еңбегінің жемісі болған роман-эпопеясы туынды болатын.
Осы шығармалар арқылы әдебиетте ... ... ... ... көркем белгісі жасалды, халықтың ардақты перзенті данышпан ақын Абайдың өлмес те өшпес жарқын бейнесіне лайық саф алтыннан зәулім ескерткіш ... ... Абай ... романдарын жазу барысында ұлы ақынның әдеби ортасы мен ақындық мектебі жайлы мәселеге оралып, көп ... бойы ... ... ... ... ... екшеп алған танымдарын көрсетуді мақсат етеді. Осыған байланысты ол 1944 жылы қараша айында Абайдың ақындық мектебі туралы тақырыпқа арналған 9 ... ... ... ... ... бұл ... ... мақсаты болашақ эпопеяның сюжеттік желісіне арқау боп өрілер Абайдың әдеби ортасы мен Абай ... ... ... ... озық ... ретінде ақын шәкірттер бейнесін жасауды жоспарлау еді.Абайдың ақындық мектебі туралы М.Әуезовтің ғылыми ой-пікірлерінің негізгі бағыттары осы тезистен айқын ... осы ... ... ой ... ... ... қалай жүзеге асырғандығы жөнінде М. Мырзахметов: .
Ғалымның осы пікірлері кең түрде таратып айтуды ... ... ... Абай ақындығының айналасы жайлы мәселе М. Әуезовтің көркем шығармаларның ... орын ... ... ... ... отырған Абай творчествосының рухы, оның әсер етушілік қуаты әсіресе оның ақын шәкірттеріне қатысты ой толғамдары ... ... ... ... ... ... ақын, творчество адамы ретінде бейнесі жеке-дара емес, ақын шәкірттерімен тығыз байланыста, олармен қоян-қолтық қарым-қатынаста берілген.Абайдың ақындығы аз ... деп ... ... бұл ... ескермеген. Алдымен, жазушының „Абай жолы" романында Абайдың айналасына ... ақын ... ... ... ... болған ұстаз ақын екендігін қаншалықты дәрежеде көрсете алғандығын сөз етелік. Кез-келген үйретуші ұстаз өз ... ... ... үшін ең алдымен, білімдар, екіншіден, адамшылық қасиеті зор, үшіншіден, шәкірт жүрегіне жол таба алатындай жан ... ... ... бұл ... ... ... ... екендігіне ешкімнің дауы жоқ. Оған қоса Абай жастарға сөз өнерінің құдіретін ұғындырушы, ақындық өнерге баулушы ұстаз ақын еді. ... ... ... ... ... ... тән ... байқалып қалады. Ең әуелі, ол өнерлі жастардың қоршауында көрінеді. Үйренсем, білсем деген талапты жастарға ұстаздары Абайдан өткен білімдар, одан өткен ... одан ... әділ қазы жоқ. Бұл ... ... ... табынған соқыр сенімнің жетегінде кету емес, жастардың әлденеше рет көздері жеткен шындық. Мысалы, „шоң" сөзінің түп төркінін түсіндіру тұсында Абай ... ... ... Ол сөзге қатысты екінің бірі біле бермейтін жайттардан шәкірттерін хабардар етеді. Бұл - бір. Екіншіден, үш ақын ... ... ... ... қасиетінің қаншалықты екенін тап басып көрсету арқылы шәкірттерінің ақындық шеберлігін ұштай түседі.
Әңгіме орайына қарай жол-жөнекей ат үстінде ... ... ... ... ... ойлы жас үшін ... ... астар бар. Ол әзілдеген болып тұрып-ақ өнерлі, ... ... ... ... ... ... ... шынайы өнер еш уақытта олармен қоңсы қона ... Жас ... ... өлең ... Абай ... ... ... Еңлік пен Кебек моласы басындағы әңгімеге байланысты оқиға баян етіледі. Бұл оқиға романнан басқа кинодрамада ғана кездескен еді. Романда ... ... Абай сөзі ... ... ... тек шындық жатсын. Сонда ғана ол өміршең болады. Бұл-Абайдың да, оны ... ... ... де ... өмірлік кредосы. Еңлік пен Кебек басындағы трагедияға байланысты шындық әр жанрдың ерекшеліктеріне қарай берілуі заңды. Трагедия , либретто, ... ол ... беті ... мен Ажар ... ... ... ... ол Еңлік пен Кебек зиратының басында айтылады. ... та ... ... да ... ... Абай болғанда, ол шындық Еңлік пен Кебектің жендеті- бүкіл тобықты ... ... ... Кеңгірбай.
Абай осы талап тұрғысынан шәкірттеріне Еңлік пен Кебекті жыр етуді тапсырды. Бағыт айқын, бағдар біреу.Ол- „Еңлік-Кебек" ... өмір ... сай ... беру. Ұстаз талабы қатал әрі әділ. Жазушы ... Абай ... ... ... ... ... жай ғана біліп қоймайды, сол оқиғаларға өзінің көзқарасын, позициясын батыл әрі айқын танытып отырады. Осы айқындық пен батылдықты ол ... де ... ... ... ... ... ... қарамастан, Еңлік пен Кебекті дастан етіп жазуға екі ... ... ... ... ... мен ... ... үлкен талас туып кетеді. Оқиға бұдан ары кинодрамадағыдай дамиды. Абай осы эпизодта талапшыл принципінен айнымайтын жан ретінде көрінеді. Ол Шұбар мен ... ... ... ... ... ... Мұның қасында Көкбай ұсынған қаршығалар таласы ақындыққа, өлең-жырға ... жоқ ... ... Жарыс болған соң біреу жеңеді, біреу жеңіледі. Біреу үшін сәттілік, ... ... үшін ... ... ... орындаған екі шарттың екеуін де орындай алмай қалады. Ұстаз ... ... ... ... ... ... ... да табиғи берілген. Шәкірт жеңісі ұстазын өлшеусіз қуанышқа ... ... ... ... ақын ... жан жомарттығын, адамдық қасиетін айқындай түсетін эпизодтарды сәтті таңдап ала білген.
Ендігі сөз жазушының „Ақын аға " романы туралы. 50- жылдардың ... ... ... ... ... жаңа бір кезеңі туғаны. Ондағы айтыс, негізінен, М. Әуезов ғылыми еңбектерінде тұжырымдаған Абайдың ақындық ... және 1950 жылы ... ... „Ақын аға" романындағы Көкбай Жанатаев бейнесінің төңірегінде болды.
Абай айналасында болған шәкірттерінің ... ... өмір ... ұлы ... ... мен шығармашылығына байланысты ғылымға аса құнды деректер берген ... М: ... ... аға" ... ... ... ақын шәкірті, адал досы, сенімді жолдасы ретінде бейнелейді. ... осы үшін ... ... , хандық дәуірді көксеуші, орыс пен қазақтың достығына сына қағушы, жат ... ақын деп ... ұр да жық сын ... ұшырайды.
Осыған байланысты эпопея желісіндегі Көкбай жайлы мәселеге тоқтала келіп, М. Әуезов 1951 жылы „Знамя" журналында „Абай жолы" деп жаңадан ат ... ... ... шыққан романына сегіз баспа табақ өзгеріс енгізгенін атап өтеді. Және жазушы әрі ғалым ретінде ... ... сын ... Осы сарындағы солақай пікірлер „Ақын аға" романының екінші нұсқасы „Абай жолы" деп өңделіп, қайта жарық көрді.
М. ... ... ... ... және абайтану проблемалары" деген кітабында жазушының „Ақын аға" романын „Абай жолы" деген атпен қайта жазып шыққанын, жаңа нұсқада Көкбайға, оның ... ... ... байланысты өзгерістер ендіргенін атап өтті. Зерттеушінің : „Жаңа жазылған „Абай жолы" романында ... ... ... мен ... авторы Көкбай дүниетанымының келеңсіз жағын өз болмысына сай суреттеп берді " 13, 63.
Романның екі нұсқасының соңғы тарауларында М: Әуезовтің ... ... ... ... екі ... анық ... Өкінішке орай, жазушы Көкбай ақын, оның „Сабалақ" дастаны туралы екі нұсқада бірін-бірі жоққа ... екі ... ... ... Екі ... да ... тарау „Қоршауда " деп аталады. „Ақын ағадағы" бұл тарауда әдеби жыл қорытындысы ... Абай ... ақын ... мәжілісін суреттеуге жазушы „Абай жолындағы" сәйкес бөлімнен екі еседей аз көлем алты-жеті беттей ғана арнаған. Жазушының суреттеуінше, басы адамға да, ... да ... боп ... ... қыс ... ... үшін мейлінше жемісті болғанға ұқсайды. „Ақылбай Африка өмірінен „Зұлыс" әңгімесін дастан етіп әкепті. Бейсенбай „Қозы-Көрпеш " жырын ... ... ... ... бір үлкен ерлік істі жыр етіпті... "Жазушы бұдан кейін „ Тағы бір ... ... ақын ... деп, ... ... ілтипатпен баян етіп кетеді.
„Ақын аға" романында Көкбайдың Абай мектебінің басты ақыны, ұстаздының сүйікті шәкірті болып суреттелгендігі авторға үлкен айып ... ... алты ... ... ... ... Абайдың бүкіл ақындық мектебін жоққа шығарғысы келгені жасырын емес. Әуезов қалай болған күнде де ... ... ... болды деген тұжырымдаманы аман сақтап қалуы үшін, „бастан құлақ садаға" дегендей аздаған құрбандықтарға барды. Романның жаңа нұсқасындағы ... ... ... ... ... ... беруі еді.
Көш үстінде жол бойында Абай айналасындағы жастардың төрттік өлең айтысуы, Абайдың оған ... ... ... пен ... ... ... әңгіме, Шұбар мен Дәрменнің осы оқиға туралы дастан ... ... оған Абай мен ... билік жасауы жол-жөнекей өткізілген әдебиет сабағындай болған осы оқиғалар тізбегі ұстаздың да, шәкірттердің де өмірінде ақындық өнердің қаншалықты орын алатындығы ... ... әлі ... ... ... ... мәжілістер бар? ! Олардың бәрі дерлік ұстаз ақынның халық басынан өткен қилы оқиғалар, дін ... ... ... ... өмір ... басқа елдердің данышпан оқымыстыларының айтқандары, жазғандары туралы әңгімелеріне құрылып отырады. Ондай мәжілестер ұстаз ақынсыз өтпейді. Онсыз ... ... ... де сол Абай ... ... төңірегіндегі жастардың пікірталасы түрінде болып отырады. Романда Абайдың ... ... ... ... ... ... байланысты Ақылбай, Мағауия, Кәкітай, Дәрмендерді ұстаздарынан оңаша қызу, шабытты таласы суреттелетін эпизод бар. Абай ... өмір ... ... тауып, басып жырла" деген сөздер төңірегінде әрқайсысы өзінше болжау айтады. Осы пікірталас үстінде өзіндік ой-пікір, көзқарас ... ... ... көзге түседі. Мағаш, Кәкітай, Ақылбай мен Дәрменге қарағанда шығыстың ... қоса ... ... ... ... едәуір хабардар екендігін білдіреді. Олар кейде өздері айтысып келіп, бір мәмілеге тоқтасады, көбінше дау, дағдарыспен Абай алдына келіп барып, ... ... ... ... ... ... ... Ақылбайлар көбіне иманына берік боп сөлесе, Абай, Мағаш, Кәкітайлар ... ... ... ... ... машық етпейтін.
-дейді.
Абайдың ұлы сөздері жастарға тегіс ой салғандай. Бәрі де Абай ... ... ... ... ... ... ... осы > жырын жазып біткеннен кейін жұрт алдында тағы бір рет жырлап бергендігі туралы айтылады. ... ... ... отырып, ақын оған кешегі кінәлі Кеңгірбай, қос ғашықтың өлімінің ... ... ... ... ... ақын Абай ... ... Жазушы Дәрменнің дастанды жырлау кезіндегі кейпін әдемі сипаттап берген. Дәрмен дастанын тыңдаушы жұрты қыласын жазушы Әбіш сөзі арқылы береді. ... жаңа ... жаңа ... ... ол ... ... ... Жазықсыз көптің әділ үкімін айтсын ....
Халықтың алтындай сақтайтыны, нәсілден нәсілге жеткізіп қадірлейтіні де ... ... ... - ... ... кейін Әбішке Дәрмен осы жұрттың бәрінен де қымбат, қадірлі және зор өнер иесі болып көрінеді.
Жазушы Дәрмен дастанын тындаған ... оны ... ... қалай бағалағанын көбіне шәкірттер аузымен осылай беріп отырады. Сондай-ақ жазушы өз тарапынан жастардың ақын құрбысына берген бағаларын ... ... ой ... ...

Шәкірттің беталысын бастамасынан-ақ аңғарып, жылы жүз танытқан, айқын бағдар сілтеген ұстаз ақынның аяқталған дастан туралы пікірі, бағасы осы жолы айтылмайды. ... ... ... ... сынды жазушы оқыған, білімді, көпті көрген сыншы жас Әбіштің аузына салады. Бұл Абай айналасындағы өнерлі жастардың ұстазынан ақындықты ғана ... ... ... ... ... сын ... ... келе жатқандығын да көрсетеді.
Дәрменнің дастаны туралы Абай пікіріне, Абай пікірін қолдаушы жастар сынына ... сын ... да ... ... ... да, ең ... Абайдың өз айналасынан шығады. Ол Абай айналасындағы шәкірт ақындардан жасы ... және ... бар ... ... ... ... пысығы әрі белдесі Шұбар болатын. Сол Шұбар Дәрменнің Кеңгірбай туралы айтқандарынана кінә тауып, қысқа да болса, соққыдай суық сөзін ... ... Ол ... ... өнер емес у деп ... ... , ... сөзі Абайдың тоңмойын надан дұшпандарын ушықтырып, өршеленте түседі.
2 Абайдың ақындық мектебі
2.1 Абай мектебіндегі әдеби дәстүр
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы - әдебиет тарихының ... бір ... - ... ... ғылымына академик Зәки Ахметов былай деп баға береді: 16, 18.
Абайдың ... мен ... ... ... ... өнімді кезеңі деп А.Байтұрсынов, К.Ысқақұлы, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, І.Жансүгіров, Қ.Жұбанов, Ы.Мұстамбайұлы, Ғ.Тоғжанов ... ... пен ... ... ... ... ... атауға болады.
Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерген М.Әуезов ... ... ... ... ұлы ... ... алып тұлғасын дүние жүзі оқырмандарына толық танытып, әдеби бейне қатарына жеткізсе, ғылымда да ... ... ... ... ... Абай ... зерттеулері осы ғылымның мызғымас негізі болып табылады. М.Әуезов 1933 жылдан 1957 жылға дейін ақын ... ... ... ... ... ... ... зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның 1909 жылғы жинағы мен Мүрсейіттің бірнеше қолжазбасы негізінде жүзеге асырылды. Әсіресе, 1957 жылы ... ... ... ... ... және тікелей қатысуымен дайындалған Абай шығармаларының екі ... ... ... ... ғылымындағы елеулі табыс болғанын атап айту қажет. Алдағы уақытта осы ғылыми басылым ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы ізденіп, сан алуан деректерді зерттеп, жүйеге түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын жазып шықты.
Кейінгі жылдарда ... ... ... ... тіл зерттеушілер, музыка мамандары және басқа ғылым салаларының өкілдерінің еңбектерімен толыға түсті. Абайтану ғылымына С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Есімов, Ж.Ысмағұлов т.б. ғалымдар салмақты үлес қосты.
17, 25.
Абайтану ғылымының тарихы бай, кемел, іргетасы мықты ғылым десе де ... ... ... ... ... ... бір жағдаяттарды толық аңғаруға болады.
18, 54.
Абайтану ғылымының негізін салушы, іргетасын қалаушы Мұхтар Омарханұлы Әуезов десек ... Сол ... ең ... ұлы ... ... ... зерттеуге бар ғұмырын арнаған ғалымның кейбір еңбектеріне қысқаша болса да талдау жасап кеткенді жөн көрдік. 1997 жылы жиырмасыншы ғасырдың ұлы ... ... ... ... 100 жыл толды. Осы мерекеге орай профессор, Қазақстан Республикасы ... ... ... Мекемтас Мырзахметұлы мен тарих ғылымдарының докторы Ләйла Әуезовалардың құрастыруымен жарық көрген кітап 19 деп ... ... ... бұл ... ... тарихи маңызы бар. Академик ғалымның Абай мұрасы ... ... ... мен ... туындылары, олардың түрлі қолжазба нұсқалары мол. Ұлы жазушының абайтану саласында жарияланбаған, архив сөресінде сақталынып келген ... өзі ... ... ... ... ... ... абайтану саласындағы ғұмыр бойғы ізденістері екі салада қатар жүргізіледі: ... ұлы ақын ... ... негізде тану бағытындағы зерттеулері жиырма жылға жуық мерзімді қамтыса, Абайдың ... ... әр ... ... ... он екі жыл ... ... М.Әуезовтің бұл кітабында абайтанудың негізін салу жолындағы мол мұрасы жүйеленіп ... Енді осы ... ... ... ... Абай ... II. Абай шығармаларының текстологиясы, III. Абай мұрасының рухани көздері. ІҮ. Абайдың ақындық дәстүрі. Ү. Абайтанудың арнаулы курсы. ҮІ. ... ... ... ҮІІ. ... ... ... пікірлер. ҮІІІ. эпопеясының жүргізілу тарихынан. IX. Түсініктемелер. Комментарии.
Орыс және қазақ тілдерінде, тоғыз бөлімнен тұратын, төрт жүз ... екі ... ... бұл ... ... ... әр бөлімдегі алуан-алуан еңбектердің қай-қайсысы болса да абайтану ғылымының бір бөлесіндей, ... ... ... ... ... ... береді. Абайтануға барар жолдың кілті I бөлімде, бұл ... , , , т.б. ... ... ... бұл ... барлығын бірдей талдап шығу мүмкін емес, алайда тараушасынан төмендегі мысал үлгілерін келтіре ... 19, ... өзі осы ... әралуан соққылармен шөгіп келе жатқанда 1904 жылы көктемде ең жақсы көрген өнерлі ойлы баласы Мағауия өліп, соның артынан ... ... соң өзі де ... ... ... соң ешкіммен сөйлеспейтін боп үндемей, ас ішпей жапа жалғыз отырып алған болса керек. Дерті болса өзінде бір алуан осы ... дерт ... ... ... қажыған соң өзін-өзі өлтіру ретінде таңдап алған өлім түрі осы болуы керек.
1904 жылы 23 июньде өзі де қайтыс ... ... ... ата ... ... деген жерде қойылған.
Абайтану ғылымының өміршең, мықты болып қалыптасуы үшін ең ... ұлы ақын ... ... ... ... ... ... түзілуі керек, осы жолда М.Әуезов өлшеусіз үлес қосты, орыс және қазақ ... ... ... ... Ендігі бір назар аударатын бөлім деп аталып, оқу ... ... ... Бұл ... ... тән ерекшелігі бар, дәлірек айтқанда кітаптың атауына сәйкес ... ... ... яғни ... ... ... Абай ... төрт түрлі нұсқасы жүйеленіп берілген. Кемеңгер, данышпан Абай ... ... мен ... 20 ... ... ... ... абайтанушы Әуезов ұлы ақынның ғылыми өмірбаянының алғашқы нұсқасын 1933 жылы түзген екен. Уақыт өте келе жаңа, тың деректермен ... 1940 жылы ... ... ал 1945 жылы ұлы ... туғанына 100 жыл толу мерекесі қарсаңында үшінші нұсқасын жазған екен.
Сондай-ақ Абай ... ... екі ... ... ... Абай ... ... шығарма жазып жүрген ғалым 1950 жылы ақын өмірбаянының ең соңғы төртінші нұсқасын ... екен және ... сол ... ... ахуалы тарих талқысы, тағы да қайтадан жаппай етек алған қуғын-сүргіннің де әсері аз ... деп айта ... Бұл ... екі ... тұрады, Бірінші бөлімде Мұхтар Әуезов және Абай әлемі (алғысөз ... ... және Абай ... ... екі ... берілген, бұл екі зерттеудің авторы Мекемтас Мырзахметұлы, ал екінші бөлім жоғарыда айтқандай Абай ғұмырнамасының төрт нұсқасы жайында айтылған ол жөнінде сәл ... ... ... Енді ... Мырзахметов зерттеулерінің кейбір ерекшеліктеріне тоқталып көрелік. М.Мырзахметұлы деген еңбегінде былай дейді: 21, 5.
20-жылдардың басында Абай ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихын зерттеудегі еңбектерімен үздік таныла бастаған М.Әуезовтің араласуы абайтануға үлкен зерттеушінің келіп қосылғанын бірден аңғартты. Жас ... ерте ... өз ... ... бастаған қазақ әдебиеті тарихына байланысты зерттеушілік қадамын жете тани білген Семей губерниялық ... ... 1925 ... 20 ... ... ... жолдаған ресми қатынасында - деп көрсетуі шындық еді. 1924-1925 ... ... ... оқу орындарында Абай мұрасынан дәріс оқып, журналында ақын шығармаларын жариялап, Абайдың өмірбаяны жайлы ... мен ... ... түсу ... ... ... етіп ... М.Әуезовті көреміз. Ол бұл кезде көлемді монографиялық еңбегін жазу ... ... ... көзі ... ақын ... ... жаздырып, ел аузынан Абай өмірбаяны мен сол заман шындығы жайлы деректерді қағаз бетіне түсіріп қалуға асыға кірісті.
Кейін Абай еліне ... ... ... дүркін-дүркін соғып отырған. Тек баспасөзде жарияланған деректерге ғана сүйенгеннің өзінде: 1936 жылы Абай туралы жаңа деректер жию мақсатымен ... 1943 жылы ... ... экспедицияны өзі басқарып барады. 1944 жылы Е.Ысмайылов бастаған экспедицияны ұйымдастыруға ат ... 1945 жылы ... жүз ... ... ... Семей өңірінен басқа Ақмола, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан тарапынан да арнайы экспедиция ... ... ... ... ... қояды. Абайдың жүз жылдық юбилейі қарсаңында жазылған Абай өмірбаянының үшінші нұсқасын даярлау үстінде , - деп хабарлайды. Әрі ... ... ... ақын ... ең ... ... жазылған шығармаларының дүниеге келу сыры мен көп оқиғаларға куәгер болған тірі архив иелерінің естеліктерін дер ... ... ... ... ала ... көз ... ... соңыра қатты өкініш те білдірген еді.
Абайтанудың алғашқы негізі де ... ... ... ... ... ... ... нәрсе. Абай өмірбаянын ғылыми негізде жаза отырып М.Әуезов абайтану саласындағы бірнеше күрделі мәселелерді тұтастай қарастыруды бірден қолға алды. Бұлай етпейінше Абай ... ... ... өзі ... соғары мәлім еді.
Абай өмірбаянын қалпына келтірудегі басты әдіс - ... ... тірі ... иелерінің естеліктерін жинау, жариялау. Ең бастысы Абай өлеңдеріндегі негізгі әлеуметтік ... ... ... ... көп ... сырын ашады. Осы арқылы М.Әуезов Абай мұрасының зерттелу жолына зор үлес қосты.
Абайдың ғылыми өмірбаянын ойдағыдай жазып шығару арқылы М.Әуезов келешекте ... ... зор ... жүргізер зерттеу жұмыстары үшін табан тірер ғылыми негіздегі ірге тасын жасап алды. 1924 жылдың өзінде-ақ М.Әуезов Абай ... ... ... жинағын құрастырып, Абайдың қазақ әдебиеті тарихындағы алар орнын анықтап алуға ұмтылды. , журналындағы ақын жайлы пікірлері мен Орыс Географиялық ... ... ... ... ... ... кешіндегі деген баяндамасы - осы әрекеттің айғағы. Бұл бөлімдегі ... бір ... де ... ... ол ... деп ... ... Мырзахметұлы мұхтартану саласында да, абайтану саласында да жемісті еңбек етіп жүрген білгір ғалым. Сол ... ... ... ... ... ... ... ойлы болып келеді. Мысалы: 22, 52.
Белгілі ғалым М.Мырзахметов ... Абай ... ... ұзақ ... ... ... ... мен ғылыми зерттеулерін, көркем туындыларын бір-бірімен тығыз байланыста алып төрт түрлі іргелі ... бөле ... ... ... сезіледі. Оларды бас-басына жеке түрде атап өтеді, санамалап көрсетеді.
1. Абайтанудың іргелі саласына айналып отырған ақын шығармаларының текстологиясы жөніндегі аса қиын да ... ... ... ... Абай ... жинау, екшеп толықтыру, тұңғыш толық басылымдарын дайындау, түсініктер жазудағы ізденістері мен осы саладағы арнаулы ... ... ... тұңғыш ғылыми өмірбаянын жазу үстінде алғашқы биограф, тарихшы ретінде көптеген ақын ... ... ... ... ... ... ... арқылы естеліктер жинау, жаздырып алу, соларға орай тарихи деректер көзін іздестіру әрекеті жатады.
3. Абайдың әдеби мұрасы жайлы арнайы ... ... ... негізінен сегіз түрлі проблема шеңберінде жүргізе отырып, әр жылдар айтылған ой-пікірлерін қорытындылау және де ұзақ ... бойы ... оқу ... абайтанудың арнайы курсы мен арнайы семинар сабақтарын өткізумен айналысу. Абай мұрасы жайлы зертетулерге басшылық ету, ... мен ... ... ету өз ... дербес бір мәселе.
4. Жоғарыда айтылған әр саладағы зерттеулердің ғылыми нәтижесіне сүйене отырып, ... ... мен ... ... ... саласының әрқилы жанрында жазылған туындылары өз алдына бір әлемді құрайды. М.Әуезовтің ұлы ақын ... мен ... ... ... ... ... ... әрине XX ғасырдың көркем ойындағы қол жетпес шыңына айналған атақты эпопеясында жатыр.
Абайтану саласындағы бұл іспеттес орасан зор ғылыми шығармашылық ... ... ... айта ... ... көп. ... ... ішіндегі елеулі буынның бірі - Абай мұрасы жайлы сан ... ... ... мен ... мол ... ... еңбектері деп қарасақ, бір жағынан, Абай өмір кешкен әлеуметтік ортада туып, сол ортаның сыры мен шындығына жастайынан қанығып қалыптасуы да ... орын ... ... ... ... ... ... сыйлас болған атасы Әуез сүйікті немересінің рухани жан дүниесін Абай шығармаларымен ауыздандырып, ақын ... ... ... ... ... де ... себептердің сыры жатса керек-ті. Өзі ұшқан ұясының Абаймен тікелей достық, туыстық ... ... ... ... Әуездің Абай жайлы ел іші оқиғаларын толғайтын ұзақ сонар әңгіме-естеліктерінің бала Мұхтар ... ... ... ... ізі ... ... әсер ... отыруының айтарлықтай маңызы бар рухани қайнарға айналғаны да ... ... Бала ... ... қанығып өзі өскен әлеуметтік ортада Абайға қатысты қым-қуыт оқиғалар сыры ел арасында ұзақ жылдар бойы ұзын ... ... желі ... ... ... Осы әңгіме-естеліктерді елти тыңдаушылардың арасында бала Мұхтар да сол әңгімелер желісіндегі нелер бір ... ... ой ... тоқи жүретін. Жастық шақтағы әсер естен кетпей ұзақ сақталаныты себепті, Мұхтардың Абай мұрасының сыры мен ақын өміріне ... ... ... мәні мен ... ... Абай ... зерттеушілердің бәрінен де жетік білуі, үздік дараланып шығуы да заңды еді. Бұл жағдайлар, бір ... Абай ... ... тереңдей зерттеуіне әрі Мұхтар Әуезовтің әлем әдебиетінің алтын қорына олжа салған ұлы туындысының сәтті аяқталуына зор септігін тигізді. Және де осы ... сол ... ... сан салалы өмір болмысының тарихи негізі ретінде суреттеліп, жанданып жатты.
деп аталатын монографиялық еңбектің екінші бөлімі деп аталып, жоғарыда атап ... төрт ... ... ... Енді осы ... да ... ... дәлелдер келтіре кеткенді жөн деп таптық. (1927-1933) бірнеше тақырыпшаларды қамтиды, атап айтқанда , , , деп ... ... ... ... ... өскен ортасы жайында көп деректер бар, соның ішінде ұлы ақынның әкесі Құнанбайға қатысты ғана бірер пікірді келтірсек, себебі күні кешегі ... ... ... ... ... ... пікірде болғанымыз рас. Сол себепті М.Әуезовтің Құнанбай жайындағы дерек көздеріне назар аударсақ. 23, 104.
Көп ... ... ... ... жуан ... өз ... ... салмақсыз болмайды. Төре дегендердің ру басшыларының қолдауымен жуан шығып жүргенін сезе бастайды. Оның үстіне әуелде хан мен төрені ... ... ... енді ... елді ... ... ру басыларын қолға ұстау керек деген саясатқа ... кез ... ... екі ... ... әр ... ... сияқты жуандарына төрені сөз қылып, төрені түртпектеу салт сияқты болып тарай бастайды. Бұл ... көп ... көп ... ... болуға да мүмкін. Сонымен ел-елдің ортасында: деген төреге қарсы қозғалыс белгісі көп жайылады.
Осы кезде ... аға ... ... ... Құсбек төре мен бұрын аға сұлтан болған Жамантайдың партиясы басталады. Ол кезде приказ сайлауына тас салуға жарайтын екі ... ... ... Бірі - ... сомада алым төлейтін бай да, екіншісі - төре тұқымдары болатын. Төренің 25 жасқа жеткені түгелімен тас салу ... ие. ... ... өзі ... бола ... көзі ... соң ... қараған тастарды Құнанбайға салғызып, Құсбек жеңіліп, Құнанбай сұлтан болған.
Құнанбайдың осы сайлаудан кейін қанша уақыт аға сұлтан болғаны ... ... ... Қарқаралы өкірігіне қараған қазаққа қарадан алғашқы рет сұлтан болған ... ... бұл ... Құнанбайдың даңқын көпке жайып жіберуге себеп болған көрінеді.
Бұрын хан-төренің туы жығылып өз орталарынан біреудің болуына көп ... ... ... ру жуандары, Құнанбайдың болуын Құсбек Жамантайдың партиясынан, орыс саясатынан дегісі келмей, қазақтың артықтығынан, Құнанбай басының ... ... ... ... кездегі ел аузындағы аңызға қарағанда: Құнанбай деп аталады. Мұның мысалын мына ... ... ... ... болады. Сыбан Кеңесбай деген кісі Жарқымбай деген ... ... ... айтқанда: депті.
Одан соң 1850 жылдарда Өскембай өліп, соған Құнанбай ... ... ас ... ... ақын:
Атың шыққан Үрімнің қақпасындай,
Айтқан сөзің кілемнің тақтасындай.
Кешегі өтіп кеткен би Өсекем,
Алтынын ... ... ат ... жүзіңді жиып ас бердің,
Келістіріп сәйкесін.
Арғынның өзін биледің,
Алшысы мен тәйкесін.
Келсең-келде кез болдың,
Кейи де беріп қайтесің! - депті деген сөз бар.
Бұл келтірілген ... ... ... ... ... сол ... қоғамдық өмір, ел билеу жүйесі т.б. қызықты деректер бар екеніне көзіміз жетеді, мұның бәрі де абайтанудың бір ... (1940) деп ... ... , , , , , , ... ... ... екен, әрине мұның бәріне тоқталып, талдау жасауды ... ... ең ... ғана ... ... ... , - ... Мұхтар Әріптің ақындық өнерін жоғары бағалай отырып, оның Абай дәстүрін берік ұстанған, ұлы ақынның нағыз шәкірті екендігін ... ... және Мұқа ... ... де ашып ... - дей ... осы ... ақындарды зерттеу мәселесі туралы өзінің ой-пікірін М.Әуезов былай қорытындылайды: , - деген.
М.Әуезовтің: Әріп, Әсет, Мұқа ... ... осы ... ой-пікірлерін, 1940-жылы, оның аузынан естіп, ұғынған болатынбыз. Және Мұхтардың мәслихаты бойынша жоғарыда аталған ақындардың өмір тарихы мен әдеби мұраларын ... ... 1950 жылы ... деп аталған еңбегімізге кіргізгенбіз. Одан кейінгі жылдарда да Абайдың ақын шәкірттері туралы зерттеу жұмысы толастаған жоқ. Кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... ... қиын да ... бір арнасы ол - сөз жоқ, Абай шығармаларындағы Шығыстық ... ... ... ... қатысы жайлы баспасөзде алғаш жарияланған пікірлер Кәкітай Ысқақов пен газетіндегі (1908, №388) мақала еді.
Осы ... Абай ... ... ... жайлы түбегейлі қарастырып, ғылыми деңгейге көтерген М.Әуезовтің әр ... ... ... жаңа ... соны ... ұсынып, мәселені тереңнен зерделеп отырғаны белгілі. Абайдың ... ... ... ... ... ... ... толығып, байып, дамып отырды.
Абай мұрасының шығыстық белгілері жайлы абайтану саласында М.Әуезов ең алғаш мақсатты түрде мәселені қойды.
Осы ретте XIX ... ... ... оның ... Абай ... ... тереңдеп барған ғалым Қ.Мәдібай зерттеулерінен қысқаша үзінді келтіре кетсек.
26, ... ... ... өзінің (1982) монографиясындағы мұрасының Шығысқа қатысы М.Әуезов зерттеуінде>> деген тарауда былай дейді: .
Осы пікірді тек ... ... ... ... ... ... ... зерттелу тарихына да қатысты қолдануға болар еді.
Абайдың Шығысы туралы ой өрісінің ... ... ... әр ... ... ... ... бұл мәселенің түрлі ауқымда ашылып, қозғалып отырғанын көреміз. Назар аударарлық бір мәселе: не дегенде де ... ... ... ... Абай және ... ... жайлы мол, тың таныммен құнарлана түскен зерттеулердің қарасы басым.
Соған қарамастан, Абайдың Шығысы тереңнен ... ... әлі де ... Абай поэзиясындағы шығыстық үлгілерді тұтастай, өзіндік айырым-белгілерімен, атап айтқанда Абайға араб поэзиясының әсері, парсы поэзиясы және Абай өлеңі, ... ... ... ... ... Абай ... ... XIX ғасырдағы кітаби тілдің, шағатай тілінің Абай шығармашылығындағы көріністері, ... де ... ... ... ... ... дін ... дүниетанымы мәселесі, нақтылы исламиятқа қатысы, соның ішінде сопылық поэзия мен оның Абай ... ... ... нақтылы зерттеулер қажет. Абайдың ақындық айналасы, Абай ақындығының бастау бұлақтары мәселесінде сөзсіз елеулі орны бар ... ... Абай ... ... желілерін арнайы зерттеу - абайтану арналарын ғылыми негіздеуді орнықтыруда елеулі мәселе.
Бұл тұрғыда тек бір ғана ... ... ... ... ... ... әлі де толып жатқан қисындарды тауып, таратуға болар еді. Әрине, Абайдың өзінен өз бетімізше іздеп табарымыз да аз ... ... ... ... ... өрісін кеңейткен, өзіндік үлес қосқан тұлғаның бірі, сөзсіз Сәбит Мұқанов. Академик жазушы, ... ... ... ... ... ... ... ғалым Мұқановтың абайтану саласында да аз еңбек етпегенін келесі бір еңбектерден байқаймыз. С.Мұқанов ... атты ... ... ... ... деп басталатын бірінші бөлім, деп аталатын бесінші бөліммен аяқталады. Ал енді осы ... ... ұлы ақын ... деп аталатын көлемді еңбек берілген. Кез-келген мәселені кең ауқымда қамтитын жазушы Абайдың өскен ортасын, шыққан тегін қамтып өтеді. Мысалы: 27, ... Абай ... тек қана ... ... ... тегі жайында ғана емес, оның ақындық өнері жайында да кеңінен сөз қозғайды. Ұлы ... ... ... ... ойшыл өлеңдерінің астарына терең үңіледі. Кейбір пікірлерін келтіре кетсек.
27, 298.
Молдадан үш-төрт жыл оқыған Абайдың сабаққа зеректігі байқалған соң, әкесі ... ... ... ... ... ... ... апарып оқуға орналастырады. Ол - аталатын дін сабақтарына тарих, поэзия, математика, философия, ... ... ... қоса ... ... ... ... өкілі болады. Соның медресесінде төрт жыл оқыған Абай мұсылмандық шығыстағы араб, иран және Орта Азия ... ... ... танысып, соларға еліктеп қысқаша өлеңдер жаза бастайды.
Сонымен, С.Мұқанов сынды әйгілі жазушы да абайтану ғылымына мол үлес қосты, ... ... ... ... жыл өткен сайын өркендеп, дамып келеді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тұлғасы8 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет
"абай шығармашылығына әсер еткен үш арна"6 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь