М.Мағауин – қазақ әдебиетін зерттеуші

Мазмұны

Кіріспе 6
1 М.Мағауиннің қаламгерлік қыры 8
1.1 Орта көлемді шығармаларындағы ұлттық болмыс 8
1.2 М.Мағауин романдарындағы тарихи шындық 22
2 М.Мағауиннің зерттеулеріндегі ХV.ХVІІІ ғасырлардағы
қазақ әдебиеті 38
2.1 Ғалым әдебиеттану арнасында 38
2.2 Әдебиет тарихын дәуірлеу мәселесі 40
2.3 Хандық дәуір әдебиетін зерттеуі 45
2.4 Бес ғасыр белестері 53
Қорытынды 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 62
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Белгілі қазақ жазушысы Мұхтар Мағауин шығармашылығы сан қырлы. Соның бірі әдебиетші, ғалым ретіндегі тұлғасы. Белгілі бір кезеңнің әдеби процесін ғалымдарымыз бүгінгі уақыт биігінен қарап, таразылап, қорытындылап жатқан болса, оның ішінде әдебиеттану ғылымыда қамтылу керек. Онсыз сол кезеңнің әдеби процесін түгел қамтып, тұтас тану мүмкін емес.
Әдебиетші, ғалымның соныңда қалдырған сала-сала еңбектерінің қайсысы болса да бүгінгі ғылым үшін көкейкесті. Бұл ретте «Қобыз сарыны», «Ғасырлар бедері» монографияларымен қатар «Алдаспан» антологиясы, «Поэты Казахстана», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарын құрастыруы ұлттық әдебиетімізде үлкен мәнге ие болды. Міне, ғалымның бұл еңбектерінен ерекше мол ізденіс аңғарылады. Мұхтар Мағауин шығармашылығы өзінің батыл жаңалығымен, ғылыми тереңдігімен әдебиет жұртшылықтың назарын бірден аударды. Сондықтан да жұмысымыздың өзіктілігі осындай мәселелерден туындайды.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Жазушы – халық өмірінің шежірешісі ғана емес, бақылаушысы әрі барлаушысы. Қайратты қаламгер қай тақырыпқа қол артса да, өзінің идеялық-эстетикалық мұратын бейнелеуге ұмтылады. Өнердің өмірмен өзектестігінің, ілгерішілдігінің бір тармағы осы болар. Байсалды проза туындысының көркемдік деңгейі оның жұрт көзіне көп шалына бермеген тақырып, иә обьектіге із салуында емес, қайта соны фон ретінде пайдаланып, терең тұжырымды тосын сипатта толғап, толыққанды тұлғалар арқылы таныта алуында. Екінші жағынан ғалым ретінде қазақ әдебиетінің сан ғасырлық тарихын бір жүйеге түсірді. Осы мәселелерді қатар алып жүрген жазушы, ғалымның шығармашылық жолына жүйелі барлау жасау жұмысымыздың ғылыми бағытын айқындайды.
Дипломдық жүмысымыздың мақсаты. Әдебиетші ғалым, көрнекті жазушы Мұхтар Мағауиннің ғылыми еңбектері мен көркем шығармаларын негізге ала отырып, әдебиетші мен ғалымдықты қатар алып жүрген қаламгердің шығармашылық жолын ғылыми тұрғыдан, жүйелі түрде қарастыру болмақ. Осыдан келіп, мынадай міндеттер туындайды:
- М.Мағауин алдымен ғалым ретінде танылды ма, әлде жазушы ретінде танылды ма;
- Автор жазушылық пен ғалымдықты қалай ұштастырды;
- Зерттеушінің қазақ әдебиеті тарихын дәуірлеудегі еңбегінің маңызы;
- Ғалымның әдебиет зерттеушісі ретіндегі ұлттық әдебиетіміздің тарихын зерделеудегі атқарған қызметі қандай.
Зерттеу нысаны. Мұхтар Мағауиннің қазақ прозасында алар орны дара. Оның «Аласапыран» атты тарихи роман-дилогиясы – бүгінгі тарихи прозаның ең озық туындылары қатарынан саналатын көркем шежіре. Оның «Көк мұнар» [1], «Аласапыран» [2], «Шақан шері» [3], «Сары қазақ» [4], «Шыңғыс хан» [5] романдары, «Бір атаның балалары» [6], «Тазының өлімі», «Қара қыз», «Мәңгілік күй», «Өмір жыры», «Жыланды жаз» повестері мен «Әйел махаббаты», «Көк кептер», «Қияндағы қыстау», «Иесіз», «Шешей» әңгімелері төл әдебиетіміздің пайымдық-парасаттық деңгейін тереңдеткен, көркемдік-бейнелеушілік деңгейін биіктеткен сүбелі үлес болды. Біз бұл шығармаларға да шолу түрінде тоқталып өтеміз. Бұдан соң ең негізгі қарастыратынымыз ғалымның «Қобыз сарыны», «Ғасырлар бедері», «Алдаспан» антологиясы, «Поэты Казахстана», «Бес ғасыр жырлайды» еңбектері болып табылады.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Айтар ой, идеясын тың дерек, тосын тәсілмен шиыршық аттыра жеткізу – жазушы Мұхтар Мағауиннің қаламына тән машық. Осылай әрі ғалым, әрі жазушы М.Мағауин – екі қиын өнердің тізгінін қатар ұстап келе жатқан қаламгер.
М.Мағауиннің әдебиет тарихшысы ретіндегі ізденісінің, қалыптасу жолы ерекше. Бұл тұрғыда «Қобыз сарыны» монографиясының маңызы зор. «Қобыз сарыны» кітабы ғылым жолында, талпыныста жүрген жас шағында, бетін саясат бүркеп, тарихтың қалың қатпарында көміліп қалған, біреу біліп, біреу білмейтін, білгеннің де жүрегі дуалап ауызға алуға дәті бармайтын XV-XVIII ғасырлардағы баба-жыраулар есімін жаңғыртып, сөздерін тірілтуімен құнды. Сонымен қатар ең басты құндылығы, XIX ғасырдан әріге көз сала алмай жүрген шақтағы бұл зерттеу қазақ әдебиетінің, қазақ тарихының тұтастай ұлт мәдениетінің бастауын үш ғасырға ілгерілеп, ұзартуы. Әдебиетшінің осы еңбегін ғылымдағы ерлік деп айтуға болады. Бұл «Қобыз сарыны» монографиясы ғалымның айтуынша кейін барлық кітабының нәр алған қайнар бұлағы еді.
Шындығында, аталған зерттеудің қазақ руханиятындағы маңызы ерекше еді. Өйткені қазақ әдебиеті тарихының XV ғасырдағы жыраулар мұрасы, олардың ғажайып поэзиясы ұлтымыздың төлтума сөз өнерін жаңа қырынан танытты. Сонымен, бұл бағыттағы қайсар ізденісі «Алдаспан» антологиясын құрастырумен жалғасын тапты.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Мағауин М. Көк мұнар. –Алматы: Жазушы, 1972. –218 б.
2 Мағауин М. Шақан шері. – Алматы: Рауан, 1993. –191 б.
3 Мағауин М. Сары қазақ. –Алматы: Жалын, 1991. –211 б.
4 Мағауин М. Аласапыран. І кіт. –Алматы: Жазушы, 1981. –368 б.
5 Мағауин М. Шыңғыс хан // Жұлдыз. 12. ХІ. 2008 – 29. І. 2011.
6 Мағуаин М. Бір атаның балалары. –Алматы: Жазушы, 1980. – 168 б.
7 Мәмесейітов Т. Зерделік айнасы: Әдеби сын. –Алматы: Жазушы, 1988. –282 б.
8 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік: Сын мақалар, портреттер, эссе. –Алматы: Жазушы, 1993. – 375 б.
9 Мүсірепов Ғ. Әдебиет – кәсіп емес, өнер. Ойлар, толғаныстар. –Алматы: Жалын, 1987. – 264 б.
10 Мағауин М. Екі томдық тандалмалы шығармалар. –Алматы: Жалын, 2 том. 1990. – 365 б.
11 Ғабдуллин И Замандас келбеті: Қазіргі қазақ прозасы жайында зерттеу. –Алматы: Жазушы, 1972. – 213 б.
12 Мағауин М. Өмір жыры: Өнер адамдар туралы әңгімелер мен хикаяттар. –Алматы: Өнер, 1994. – 247 б.
13 Егеубаев А. Құлабыз. –Алматы: Жазушы, 2001. – 216 б.
14 Серікқалиев З. Жан дауа. – Астана: Елорда, 2008. – 400 б.
15 Бөпежанова Ә. Мәдениет – жасампаз сана. – Алматы: Жібек жолы, 2008. – 224 б.
16 Әшімбаев С. Сын мұраты. Әдеби сын. –Алматы: Жазушы, 1974. –211 б.
17 Ғабдуллин Н. Замандас келбеті. –Алматы: Жазушы,1972. – 193 б.
18 Әшімбаев С. Парасатқа құштарлық. –Алматы: Жазушы, 1984. – 412 б.
19 Бердібаев Р. Қазақ романы.-Алматы,1975.
20 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: Ана тілі, 1991. – 218 б.
21 Сыдықов Т.Қазақ тарихи романы. –Алматы: Рауан, 1996. – 272 б.
22 Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. –Алматы: Қазақ университеті, 1996. – 302 б.
23 Жұмаділов Қ.М.Мағауин туралы сөз // Қазақ әдебиеті, 2008, №15. 7 наурыз.
24 Аханбайқызы А. «Мен» болмаса, мінезді шығарма туар ма?» // Жас алаш, 2002, 16 мамыр.
25 Шүкірұлы С. Мұхтардың Мені. // Ана тілі, 2000, 20 қаңтар.
26 Сейдахметова Ж. Әдеби тұлғаның адамгершілік әлемі. // Ұлт тағлымы, 1999, №6. – Б.83-89.
27 Тұрышев А. Шақан шерінің жан айқайын кім естиді? // Қазақ тілі мен әдебиеті, 2000, №1. – Б. 78-83.
28 Шүкірұлы С. Ұмтылып өскен азамат немесе даналық дәрістер // Республика, 2001, №6.
29 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2 кітап. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 455 б.
30 Жұмаділов Қ. Қалың елім, қазағым... –Алматы: ЖШС «Қазақстан» баспа үйі, 2000. – 341 б.
31 Бердібаев Т. Абайдын суреті // Ана тілі, 2000, 20 қантар.
32 Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Қысқаша очерк: жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы. – Алматы: Білім, 1998. – 352 б.
33 Жұмабеков С. Сын пернесі: Мақалалар, сұхбаттар, эсселер. –Алматы: Жазушы, 1989. – 109 б.
34 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 216 б.
35 Тоқбергенов Т. Аймүйіз: Портреттер, Эсселер. – Алматы: Жалын, 1990. -298 б.
36 Мағауин М. Мен: Ғұмыр баяндық хамса. – Алматы: Жалын, 1998. – 325 б.
37 Смағұлов Ж. Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. Монография. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 528 б.
38 Сүйіншалиев X. Қазақ әдебиетінің қалыптасу, даму кезеңдері (ерте дәуірден XIX ғасырдың аяғына дейін) Ред. басқарған Ә.Х.Марғұлан. –Алматы: Қазақстан, 1967. – 387 б.
39 Сартаева Д.Қ. Бейсембай Кенжебаев – қазақ әдебиеті тарихын зерттеуші. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. –Алматы, 2009. – 21 б.
40 Алдаспан. Көне қазақ поэзиясының антологиясы. Құрастырып, баспаға
әзірлеген, алғы сөзін, түсініктерін жазған Мұхтар Мағауин. –Алматы: Жазушы, 1971. -347 б.
41 Мағауин М. Қобыз сарыны. ХV-ХVІІІ ғасырлардан жасаған қазақ ақын, жыраулары. Монография. –Алматы: Жазушы, 1968. – 254 б.
42 Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық /Құрастыр: М.Мағауин, М.Байділдаев. –Алматы: Жазушы, 1989. – 376 б.
43 Есенберлин І. Жан сырым: Ойлар, нақыл сөздер. Естеліктер. –Алматы: І.Есенберлин атын. қор, 2001. – 218 б.
44 Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. Деректі толғам. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 208 б.
45 Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқулық. –Алматы: Ана тілі, 1992. – 193 б.
46 Мағауин М. Ғасырлар бедері: Әдеби зерттеулер. –Алматы: Жазушы, 1991. – 354 б.
47 Абай. Энциклопедия (Бас. ред. Н.Р.Нұрғалиев; ред.алқасы: З.Ахметов, Л.М.Әуезова, Б.Г.Ерзакович, т.б.). –Алматы: «Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы» Атамұра баспасы, 1995. – 692 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе 6
1 ... ... қыры 8
+ Орта ... ... ... ... ... М.Мағауин романдарындағы тарихи шындық 22
* ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мәселесі ... ... ... ... ... ... Бес ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Белгілі қазақ жазушысы Мұхтар Мағауин шығармашылығы сан қырлы. Соның бірі әдебиетші, ғалым ретіндегі тұлғасы. Белгілі бір кезеңнің әдеби процесін ... ... ... ... ... ... ... жатқан болса, оның ішінде әдебиеттану ғылымыда қамтылу керек. Онсыз сол кезеңнің әдеби процесін ... ... ... тану мүмкін емес.
Әдебиетші, ғалымның соныңда қалдырған сала-сала еңбектерінің қайсысы болса да бүгінгі ғылым үшін көкейкесті. Бұл ретте , ... ... ... , жинақтарын құрастыруы ұлттық әдебиетімізде үлкен мәнге ие болды. Міне, ғалымның бұл еңбектерінен ерекше мол ізденіс аңғарылады. ... ... ... өзінің батыл жаңалығымен, ғылыми тереңдігімен әдебиет жұртшылықтың назарын бірден аударды. Сондықтан да жұмысымыздың өзіктілігі осындай ... ... ... жаңалығы. Жазушы - халық өмірінің шежірешісі ғана ... ... әрі ... ... қаламгер қай тақырыпқа қол артса да, өзінің идеялық-эстетикалық мұратын бейнелеуге ұмтылады. Өнердің өмірмен өзектестігінің, ілгерішілдігінің бір ... осы ... ... ... ... ... деңгейі оның жұрт көзіне көп шалына бермеген тақырып, иә ... із ... ... қайта соны фон ретінде пайдаланып, терең тұжырымды тосын сипатта толғап, толыққанды тұлғалар ... ... ... Екінші жағынан ғалым ретінде қазақ әдебиетінің сан ғасырлық тарихын бір ... ... Осы ... қатар алып жүрген жазушы, ғалымның шығармашылық жолына жүйелі барлау жасау жұмысымыздың ғылыми бағытын айқындайды.
Дипломдық жүмысымыздың мақсаты. ... ... ... ... Мұхтар Мағауиннің ғылыми еңбектері мен көркем шығармаларын негізге ала ... ... мен ... қатар алып жүрген қаламгердің шығармашылық жолын ғылыми тұрғыдан, жүйелі түрде қарастыру болмақ. Осыдан келіп, мынадай міндеттер туындайды:
* М.Мағауин алдымен ... ... ... ма, әлде ... ... танылды ма;
* Автор жазушылық пен ғалымдықты қалай ұштастырды;
* Зерттеушінің қазақ ... ... ... ... ... ... әдебиет зерттеушісі ретіндегі ұлттық әдебиетіміздің тарихын зерделеудегі атқарған қызметі қандай.
Зерттеу ... ... ... ... ... алар орны дара. Оның атты тарихи роман-дилогиясы - бүгінгі тарихи прозаның ең озық туындылары қатарынан саналатын көркем ... Оның [1], [2], [3], [4], [5] ... [6], , , , , ... мен , , , , әңгімелері төл әдебиетіміздің пайымдық-парасаттық деңгейін тереңдеткен, көркемдік-бейнелеушілік деңгейін биіктеткен ... үлес ... Біз бұл ... да шолу ... тоқталып өтеміз. Бұдан соң ең негізгі қарастыратынымыз ғалымның , , антологиясы, , еңбектері болып табылады.
Жұмыстың ... және ... ... ... ой, ... тың ... ... тәсілмен шиыршық аттыра жеткізу - жазушы Мұхтар Мағауиннің қаламына тән машық. Осылай әрі ғалым, әрі жазушы М.Мағауин - екі қиын ... ... ... ... келе ... қаламгер.
М.Мағауиннің әдебиет тарихшысы ретіндегі ізденісінің, қалыптасу жолы ... Бұл ... ... ... зор. ... ... жолында, талпыныста жүрген жас шағында, бетін саясат бүркеп, тарихтың қалың қатпарында көміліп қалған, біреу біліп, біреу ... ... де ... ... ... алуға дәті бармайтын XV-XVIII ғасырлардағы баба-жыраулар есімін жаңғыртып, сөздерін тірілтуімен құнды. Сонымен қатар ең басты құндылығы, XIX ғасырдан әріге көз сала ... ... ... бұл зерттеу қазақ әдебиетінің, қазақ тарихының тұтастай ұлт мәдениетінің бастауын үш ғасырға ілгерілеп, ұзартуы. Әдебиетшінің осы еңбегін ғылымдағы ерлік деп ... ... Бұл ... ғалымның айтуынша кейін барлық кітабының нәр алған қайнар бұлағы еді.
Шындығында, аталған зерттеудің қазақ руханиятындағы маңызы ерекше еді. ... ... ... ... XV ... ... мұрасы, олардың ғажайып поэзиясы ұлтымыздың төлтума сөз өнерін жаңа қырынан танытты. Сонымен, бұл ... ... ... антологиясын құрастырумен жалғасын тапты.
Диплом жұмысының негізгі нәтижелерін мектеп оқушылары әдебиет пәнінен факультатив сабақтар барысында, үйірме сабақтарда қосымша материал ... ... ... ... ... ... ғылымға жолын ашып, үнемі қамқор болған профессор Б.Кенжебаевтан бастап көптеген жазушы-ғалымдар ой-пікірлерін білдіріп отырған. Оларды атап кететін ... ... ... ... Т.Тоқбергенов, Т.Мәмесейітов, А.Сейдімбеков, С.Әшімбаев т.б. болды. Бұлар жазушының ... әр ... ... өте ... ... білдірген.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс құрылымы кіріспе және екі ... ... мен ... тізімінен құрылған.
1 М.Мағауиннің қаламгерлік қыры
1.1 Орта көлемді шығармаларындағы ұлттық болмыс
Қазіргі сөз ... ... ... ... ... ой, ортақ мақсат бар. Ол - адамзатқа ортақ мәселе көтеру. Ол - жалпы адамзат ... ... Осы ... келу жолы әдебиетте әр қилы. Алдымен шығарма ұлттық болуға тиіс. Жазушы жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... арқылы барады.
Ұлттық характер мәселесі характерден туындайды. Характерді ... бұл ... ... ... ... ... Ұлттық характер - әрбір халықтың тарих беделінде, түрлі өтпелі кезеңдерде қалыптасқан мінез ерекшелігі. Кейбір сыншылар ұлттық характерді көркемдік ... ... алға ... кейбір жазушылардың творчестволық өресін осы проблемаға қатынасы арқылы анықтауды міндетті деп есептейді.
Көркем шығармадағы ұлттық идея осы ... ... ... оның ұлттық санасы арқылы, танымы, көзқарасы арқылы көрінеді. Ендеше ұлттық характердің жасалу ерекшелігі ... ... сын болу ... аталған әңгімесі де оқырманды ойға қалдыратын шығарма. Автор мұнда Жайсаң ... ... ... ... ... отырып, өмірдің күрделілігін, оның адам баласына кездесер ... ... көп ... ... ... шым-шытырық жолға, кездескен қиындыққа жігіттің жігіті ғана шыдайды екен. Бұндай жігіт Жайсаң екеніне бірте-бірте көзіміз жете ... [7, 100]. ... ... ... ... ... ... жай-күйі шертіледі. Айтбайдың бүкіл өмірі ауылда өткен, сыртқа ұзап шықпаған қыр қазағы еді. Кемпірі қайтыс болады да, бір үйде ... ... ... қаладағы баласы мен келінінің қолына барып тұрады. Олар қартты құрметтейді, сыйлайды, бірақ бұлардың үйдегі тәртібіне Айтбайдың көңілі онша көншімейді. Қарт ... ... ... ... ... ... осы хал кезіндегі жан толғаныстары арқылы оның жүрегіндегі мол мейір мен зор әкелік махаббатты әңгімелейді.
Әңгіме идеясынан ... ... - ... ... ізет тұту, әдет сақтау. Ата мен бала, ене мен келін арасындағы қарым-қатынас туралы мәселе қазақ өмірінде жалпы үлкен орын ... Сол ... ... дағдылы әдет-ғұрыпты, салтты паш етумен қатар, кісілердің адамгершілік әлемінде танытады, нақты уақыттың, белгілі ... ... да ... Міне, сондықтан әрқашан да әдептен озбау керек. Көркем шығарма сол ақиқатты таныта алмаса, оның эстетикалық әсер-қуаты сөз жоқ кем ... ... ... ... ... Ал ... әңгімесінде сол ақиқат жақсы көрініс тапқан.
Жалпы, Мұхтар Мағауиннің жоғарыда аталған әңгімелерінің көтеретін мәселелері - ... ... адам ... ... ... жат қылықтар ардан ада жандардың мінездері мен ... ... [8, 60]. ... менменшілдік, өзімшілдік, мансапқорлық, эгоистік көзқарас, қатыгездік, сатқындық сияқты кеселдерді сынай отырып, адамның ... ... ... ... ... өз ... ... рухани сұлулығын кейіпкерлердің біреудің кайғысына ортақтаса білу, махаббатына адал болу, табиғатты сүю, ... ... ... ... ... ... ашып ... Қаламгер қай шыгармасында болсын еркін отырады. Тақырыптары ұзақ-ұлаң емес, бүгінгі күніміздің іргелі сауалдарына толымды жауап береді. Ат үсті ... ... ... деп ... ... ... атты ... [9, 114].
Басқаны менсінбеу, өзін біреуден жоғары санау сияқты көзқарастардан көбінесе сол адам ғана емес, айналасындағылар зардап шегеді. Бұл жерден ... ... ... ... Жеке ... ... мен ... көздеген Бексейіт өз от басына көңіл бөлмейді. Бұл жағдай жас шаңырактың күйреуіне әкеледі. Басында сүттей ұйыған от басының шайқалуы ... өзі ... ... жары ... алыстауына Бексейіттің жеке проблемасын себеп болып отыр. Ұзақ уақыт еңбектеніп жазған диссертациясының Алматыда қолдау көрмеуі ... ... ... ... жалғастыруға итермелейді. Оның бойындағы мұндай табандылық алғашкыда оқырманды сүйсінтуі мүмкін. Алайда, осы ... өз кара ... ... ... ... ... биік ... қолы жеткен тұста жасаған қылықтары Бексейітті оқырман алдында ақтап ала ... ... ... ... ... тұста сол кездегі ақсақал ғалымдардың жас ізденушілерге қолдау көрсеткеннің орнына жаппай қарсы ... да ... ... бар: бұл жерде біреудің жетістігіне қызғана қарайтын күншілдік сыр бергендей. Демек, қаһарманның жеке басындағы ... ... ... әуенін ұқтырып тұрса керек.
Автордың келесі бір шығармасы деп аталатын бөлімінде негізгі кейіпкер - суретші жалған тәкәпарлықтың ... ... ... ... ... алдында арзан спектакль ойнап, дәл сол сәтте ізгі ... ... жол ... ... ... астарында қыз әкесіне ыза мен әлі де болса бойжеткен сезімімен ... ... екен ... түсініксіз көкіректік жатыр.
Белгілі уақыт өткеннен кейін адам өз қатыгездігінің құрбаны болары даусыз. Жоғарыда айтқан әңгімесіндегі ... ... ... ... оқу ... ... ... жайында автордың сөзімен: [10, 31], деген тұжырымы адам бойындағы эгоизм сияқты келеңсіздікке байланысты жазушының өзіндік ... ... ... ... ... ... оның әрекетінен көреміз. Мәселен, аталмыш әңгімедегі Айгүл өзінің жан сұлулығымен оқырманды бірден ... ... Жас ... ... үйренген ол жұмысының қандайынан болмасын қорықпайды. Керісінше, еңбек Айгүлдің жанын қуанышқа толтырады. Өйткені жасаған жұмысының нәтижесі отбасы үшін материалдық ... көзі ... ... ... ... жары - ... ... таршылық көрмеуі Айгүл үшін өз қара басының жағдайынан әлдеқайда маңыздырақ. Айгүл Бексейітті шын сүйеді, өз сезіміне сенімді қандай болсын қиыншылықты ... ... Жас ... ... ... ... ... қылығына кешіріммен қарайды. Бұл Айгүл жүрегінің тазалығы, пейілінің кеңдігінің айғағы. Н.Ғабдуллин атты еңбегінде: дейді [11, 132]. Бексейіттің Айгүлдің ... ... ... киім ... шаш ... ... сай еместігін айтып мұқатуы оның бойынан өз кемшіліктерін түзетуге талпыныс білдіруінен баска ашу немесе реніш ... ... ... жоқ. ... ... - ... төзе ... парасатты адам. Айгүл сүйген жарына адал. Сондай адалдық ол ... де ... ... әйелінің көзіне шөп салған. Айгүлдің жанына бататын ауыр сөздер айтқан Бексейітпен бірге өмір сүре берсе, кейіпкер образы шынайы ... ... еді. ... ... ... ... да, ... сатқындықты кешіре алмауы жазушының эстетиқалық мұратының көрінісі.
Жазушы шығармаларынан ... ... ... ... суреттеулерден де адамның мінезін тануға болады. Мәселен, , атты бөліміндегі автордың мына ... ... ... [12, 104]. Бұл ... ... алғаш танысу сәті, кейіннен шығарма сюжетінің дамуы барысында Әсия жайлы алғаш қалыптасқан пікіріміз аса көп өзгеріске ұшырай қоймайды. ... ... бар ... сол ... ... мол ... ... өмір, биік мансап Әсия үшін өмірінің негізгі мәні. Ондай адам басына қиыншылық түскенде жалтарып ... хак. ... ... да. ... ақша ... жауапқа тартылу каупі төнгенде, бар кінәні күйеуі көріп, Әсия аман кұтылады. Ар мен ұят, отбасы және ... ... ... ... қасиеттерден жұрдай келіншектің ішкі жан дүниесіне автор тереңнен үңілмейді. Сондықтан біз Әсияның осындай мінезінің негізгі ... ашып бере ... ... оны ... ... де белгілі. Өйткені бұл жерде негізгі әңгіме шығарманың бас кейіпкері - жүргізуші жігіт ... ... [11, 203]. ... ... орын ... ... ... сол қоғамда өмір сүретін адамдар бойынан көрінеді. Сол келеңсіздіктердің шығармада ... ... ... ... ... мінезі мен қоса қоғамдағы кемшіліктерді де сөз етеді, оған өз көзқарасын білдіреді.
Тың ... ... ... ... қазақтың дастарханынан орын алған әлі күнге ұлтымыздың ... ауыр ... бірі ... келеді. Осы проблема тереңнен ашылмаса да, белгілі дәрежеде көрініс тапқан. Әсияның үйінде Сабыржанның араққа ... ... ... дөңбекшіп жатуының өзі сүйкімсіз көрініс. Осыдан кейінгі Сабыржанның бар қылығы жиіркенішті болмақ. Ал Қазының ауыр ... ... ... араққа құмарлық оны ажал аузына бірақ итереді. Кейіпкердің бойындағы атадан мирас болып келе жатқан ... ... ... ... адами қасиеттерін арақтың астына қалдыруының әлеуметтік себептері бар. Ол қоғамның сол қоғамда өмір сүретін Есенжол сияқтылардың қатыгездігі. ... ... ... ... ... ... себепкер болады. Қазының өлімі тазы иттің өлімі мен сол өңірдегі саятшылық өнердің жоғалуына әкелді. Яғни, адам бойынан жағымсыз әлеуметтік ... да ... ... ... ... ... басымырақ болса, ол жеке адамның да ішкі дүниесінің парықсыздануына итермелейді. Осыдан эгоизм, ... ... ... ... кері ... ... ... бастайды. Оларды қатал сынау арқылы жазушы қоғамдық кеселдерді де сынайды.
Жалған активтілік, жағымпаздық, мансапқорлық ... ... ... жолдаған адам басқаның бойындағы ізгі қасиеттерді езгілеуге әзір. Өйткені өзінің алға қойған мақсатынан кедергі болар жағдайлардан барлығы ол үшін дер ... ... ... ... ... бала мен оның ... аты Құжауырын солақай актившілдік, еңбек өнімділігін қандай жолмен болса да арттыру мақсатын көздеген маңсапқор басшылардың құрбаны болды. ... мен ... ... ... ... ... бір ... бәйгеде дес бермеген, бүгін де бір жақ жауырыны шодырайған мүгедектігіне қарамастан аудан бастығының бұйрығымен соқа ... ... ... ... ... азап өлімі жас жеткіншек Едігенің жүрегіне ауыр жара салады.
Биік мансап қашан да адамды басқаны менсінбейтін, өзін ... ... ... ... етіп түзу жолдан тайдырады. Повестегі Меркен мен Жәдігер - міне осының дәлелі. Бірі - ... бірі - ... ... ... әкелерінің жоғары дәрежесін пайдаланып әлсізге күш танытады. Едігенің аулаған балығын иемденіп, сұс көрсеткен Меркеннің [10, 85] ... ... ... ... ... ... мінезді Жәдігердің де бойынан көреміз. Қасына ерген ауыл балаларына зіл ... ... ... ғана емес ... де ... көрсетуі оның адамшылық деңгейін танытып-ақ тұр.
Адамның адамгершілік әлемінің сұлулығы атты ... ... ... ... ... ата-анасынан айырылған жетімдерді өз баласындай бауырына салып өсірген ауыл азаматтары туралы бұл хикаяттың негізгі идеясына басқаның қайғысына ортақтаса білу, тілі мен ... ... ... ... сүю сияқты ізгі қасиеттер жырланады. Бұл әрине, талай ғасырлар атадан балаға үлгі ... келе ... ... ... ... ... классиқалық көрінісі. Яғни бұл шыгармада толық бір ұлттың өмірдегі адамгершілік биіктігі сөз болады.
Әдебиетте адам ... ... ... танытатын тағы бір аспект - адамның табиғатпен байланысы. Бұл мәселе М.Мағауиннің , , сияқты повестерінде ... ... ... ... төрт ... ... қастерлеп өскен жаз жайлауда шүйгінді жерлер мен мөлдір су ... ... ат ... қыран құс ұстаған қазақтың табиғатпен терең байланысы, оның қастерлеуі де түсінікті де. Төрт түлік малдың ... ең ... - ... ... ... біз ... қарт пен Едігенің бойынан көреміз. Мамай - аттың оның ішінде бәйге ... ... ... ұлтының атбегілік өнерін бойына жинаған қарапайым ауыл ақсақалы. Оның әрбір қимыл-әркеті, ойы, наным-сенімі ықылым замандардан бері ... ... ... ... ... ... тапқан. Нарқызылды балаша күтіп, атының жетістігіне шың қуанатын ақкөңіл, парасатты қарияның өлімі өкінішті. ... ... ... ... ... ... шыққан жүйрікке Мамайдан басқа ешкім ем таба алмайды. Мамайдың ... өтуі ... ... бәйгелік дәуреннің көшуі еді.
Құжауырын атты жануардың да кезінде ... дес ... ... ... ... ... ... оқып білеміз. Соғыс жылдары ауыр жұмыстың кесірінен мүгедек болып қалған атқа деген Едігенің сүйіспеншілі ... Сол ... ... ... ... оны ... толқытады. Бұл повестен жардан құлап өлген аттың қазасы жанына қатты бататын біреу болса, лашын итті ... ... жоқ. ... иесі - Қазы ... ... ... ... аңға шығатын тірі жан жок. Осы үш повесте де автор адам мен ... ... ... жоғалуын сөз етеді. Мамай, Едіге, Қазы сияқты адамдар қоғамда санаулы-ақ. Олар үзіліп бара жатқан адам мен ... ... ... алар ма ... деген сұрақтарға жауапты автор оқырмандардан күтеді.
Біз жазушы ... ... ... ... ... ... зерделеуді жөн көрдік. Осы мақсатта повестеріне көркемдік талдау жасауға тырыстық.
Мұхтар Мағауиннің повесінде негізінен кәдуілгі ауыл өмірі суреттелген. Автор сол ... өсу мен ... озық ... мен тозық салтты, адамдар санасындағы моральдық өзгерістерді көрсетуді көздеген. ... ... сыры ... де, сыны ... ... қадір-қасиеттерді бүгінгі тұрпатымен байланыстыра сөз еткен. Қысқасы, повестегі жазушының қол жеткен табысы ұлттық колорит ... дер ... ... ... портреттік, психологиялық мінездемесінен бастап, иесін жоқтап қаңғып кеткен Тазысына дейін ешкімге ұқсамайды. Автор бәрін өзінше берген. ... өзі ... ... ... проблеманың сөз болуы да басқаша. Мұхтар ит туралы жазу үшін өмірден өзі ... қоса ... ... ... де қайта шолып өткен сияқты. Біздіңше, сол шолып өткенінде әдебиетте бұрыннан таныс ... ... үшін ... ... Ю.Казаковтың атақты белгілі нәрселердің бұл повестен болмашы ұшқынын да таба алмаймыз. Екі жазушы, екеуінде де формальдық объектіде - ит. ... де ... ... ... ... ... Тіпті сәл ұқсағанның өзінде жазғыра жөнелуге болмас еді. Өйткені өмірде адамға тән іс-әрекеттердің ... әр ... ... негізгі мазмұны ұқсап жатпай ма? Туады, еңбектейді, былдырлап сөйлей бастайды, т.б.
Қазақ - о бастан-ақ шын мәніндегі серілікті қатты ... ... ... екінші жағында өмірдегі, табиғаттағы, адам бойындағы әсемдікті, пәктікті, сұлулықты қадірлегендік ... жоқ па?! ... ... құс ... ... ... алғыр тазы жүгіртуі, үкілеп бәйгеге сәйгүлік атын қосуы, шүйгінді жерлер мен мөлдір сулы бұлақ бойын, шалқар өзендер мен ... ... ... ... тегін емес еді. Бұл да табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... тікелей сөз болмағанымен, әйтеуір еске аласың. Әлде тазы сол дәуреннің жұрнағы болған соң ба екен?
Повестегі Қазы қарт та - ... ... жан. Оны ... танысқан шақта-ақ еріксіз ұнатасың. Өлімі де өкінішті. Қазы жанының түкпірінде қордаланған қыжылды ойларын айта алмай кеткен ... Оның ... ... көп сыр бар еді. ... ... мықты тоталитарлық жүйе де айтқызбаған шығар.
Иесі Қазының өлімі - шындығында Лашын тазының ... еді. Қазы ... ... Тазы ... ата ... болған серіліктің, тірісінде басынан сөз асырмаған Қазы рухының өшуі деп ... Иә, ... ... қай ... да ... ... ... көп нәрсеге бұрын қолдары жетеді. Оларға Сырдың суы ... ... Он ... да бір ... - ... тип. Түбінде осы бір типтің көбеюінен ғана қорқуға болады.
Бұл повестің айта ... бір ... - ... ... тазы ... ... суреттеледі. Бұл шығарманың психологизмін күшейтіп тұр. Адамзаттың тіршілігіне иттің баға беріледі. Повесть Қазының моласын суреттеуден ... ... тазы ит иесі Қазы ... ... жиі ... кетеді. Онымен үнсіз . Осы моланың басында отырып, өзінің өткен өмірін көз алдынан өткізеді. ... әрі ... еске алу ... ... ... ... ... өмірі суреттеледі. Автор тазының өмірін суреттеуде контрасты көріністерді пайдаланған. Яғни Лашынның иесі Қазының тірі ... ... ... мен иесі ... ... ... сәттері контрасты берілген. Бұрын баптауға үйренген тазы Қазы өлімінен соң барлық жағдайынан айырылады. Кәмила мен Есенжолдың пасық ... тазы ... ... жиіркенішті сезім ұялатады.
Аталмыш повесте ұлттық идея тазы ит Лашынға қатысты көрінеді. Автордың иттің ішінен ... ... ... да ... мән бар ... ... тазы ... ұғымында киелі деп есептеледі және оны баптауға қазақ үлкен мән берген. Жүйрік ат, алғыр тазы, ... ... ... ... ... ... еркше орны болды. Итті жеті қазынаның бірі деп есептеген халқымыз оған ... ... ... ... ... ... Сондықтан да оларға ұлттық құндылық деңгейінде қараған. Ендеше өзінің ұлттық құндылықтарын аяққа таптаған халық ешқашан да алысқа ... Қазы ... ... ... ... ... ... Оның лашын итке қарым-қатынасы арқылы ұлттық болмысына үңіледі. Сол ауылдағы ұлттық салт-дәстүрдің ... ... ... іспеттес. Автор солай деп жазады да. Қаламгер сол ... ... өшіп бара ... орыстанып бара жатқан ұлттық сананы, тонала бастаған ұлттық рухты, бұліне ... ... ... осы бір ... ... - тазы ... образы арқылы айта алған.
Повестің соңындағы автордың көркемдік шешімі де ... ... ... де, бәрінен де күдерін үзген тазы тағы да иесі Қазының басына келеді. Сол ... ... ... ... ... ... ... [6, 43]. Осы үзіндідегі тазының күйі мен ... ... ... ... ... ... бар. Барлық жағынан тәуелді мемлекеттің ұлттық дамуындағы қайшылықтар мен бұрмалаушылықтардың негізінде пайда болған кесек проблемаларды автор ... ой ... ... Осы ойды ... атты ... хамсасында да атап өтеді. Шын мәнінде қазақтың ұлттық болмысына төнген ... ... ... ... ... астарлы түрде жеткізуге сол қоғамда мәжбүр болғаны қазір ешкімге де жасырын емес.
Бүгінгі прозада авторлық идея және көркемдік ... ... ... қатты назар аударылады. Олар шама-шарқынша ізденіп, әйтеуір беймәлім шешімді дүние жасауға ұмтылады. Бұл - ... ... ... ... ... ... басталуынан нәтижесін білуге болады дейтін қағида өнерде бола ... ... ... ... аяғы ... ... жағдай да кездеседі. Қазақ прозаиктерінің шығарманың тартымды басталуынан ойдағыдай аяқталуына шейін баса ... ... ... ... , ... , ... , ... сондай туындылар.
М.Мағауиннің Тазысы, Ә.Кекілбаевтың Бәйгеторысы, О.Бөкеевтің Бурасы, С.Санбаевтың Аруанасы зоологиялық тақырыптағы әдеттегі образдар ғой деп қарау сол ... ... ... ... ... еді. Олар көркемдік шарттылыққа негізделген терең ойлы, реалистік-символикалық образдар арқылы өмір, қоғам, ұлт туралы толғаныс-ойларын батыл айта білген. Бұл ... ... ... жас жазушылардың интеллектуалдық ізденіс ой-өрісін, философиялық дүниетанымын да ... ... деп ... ... ... осындағы әңгімелер мен повестерде шертілетін сырлар сізге адам жанының мөлдір күйлерін ағыта ... ... бәрі де ... ... Өзіміз күнде көріп жүрген, көзіміз қанып, бойымыз үйреніп кеткен жайлар. Өзімізге таныс өмір кәдуілгі. М.Мағауин сол ... ... ... баса біледі.
Қарт күйші Тоқсаба ( повесі) - табиғатында момын адам. Қақ-соқта жұмысы жоқ. ... ... ... тимеген, қиянат жасамаған адам. Біреуді сыртынан қаралаған, күстәналаған, не табалаған кісі емес. Өзінен дәулеті немесе өнері асып, озғанды еш уақытта ... ... Бұл - оның бала ... ... ... Жақсы адамдардан көрген, үйренген өнегесі. Әйтпесе, балалық ерке кезінде, желіккен жігіт шағында оның ... да, ... да жол ашық еді. Ол ... ... ... ... болатұғын. Бірақ Тоқсаба жақсы адамдардың жөн-жосығын көріп, ... ... ... ... ... ... ... тазалығы екендігін ертерек ұғынады да, осыны өз өмірінің бұлжымас заңы тұтады.
Ұзақ жасында Тоқсабаның ... ... ... аз ... ... ең ауыры оған өмірінің үлкен қуанышымен қабаттаса келген. Бұл жас келіншегін ауылына әкеле жатқанда, келін түсіреміз деп той қамына ... ... ... ... ... ақтың әскерлері қырып кетеді. Мекен-жайларын түгел өртеп, мал-мүліктерін талап ... ... ... ... Бірақ азып кетпейді. Өмір сүру үшін күреседі. Жер бөліс, коллективизация жылдарында көп кедейдің қатарында, көппен бірге аянбай еңбек ... Ұлы Отан ... ... ... ... бұл да, талай ауыртпалықты бастан кешеді. Сол ... ... ... ... тағы да бір зор ... - ... жары Зәуреш дүние салып, онан кейін қосылған екінші адамы сәтсіз болып, соның күйігін ... ... ... ... көңілінен шықпай, ол да көп налытады.
Алайда Тоқсаба ешкімге мұң шақпайды. Өмірдің ... уын ... ... де, рухы ... Кейде, оңашада, өзінің ежелгі серігі домбырамен сырласып, қос ішектің қоңыр үніне жүрегі езіліп отыратыны бар. Бақсаңыз, бұл - ... ... ... ... ... ... өткен өмір жолына көз жіберіп, көңілмен қорытып, көпті көрген көненің толғануы. Қарт күйші өзіне-өзі ішінен риза болғандай. Көрген бейнеттері сағын ... ... ... ... зая ... ... ... тамаша күй қазынасын жүрегіне жия беріпті және сол өнерімен қалың жұртты ... ... ... ... ... ... болмақ! Тоқсабаның жан-дүниесінің шұғыласы жабырқаған көңілдерге нұр түсіріп, жадыратады. Ол сондықтан да жұрттың бәріне қадірлі, сүйікті.
Қарт күйшінің жүрегінде адамға ... ... ... бар. ... қасетін жаңылмай таниды. Бойында қайрат, жүрегінде жылу мол ... ... ... өмір бойы пір тұтады. Сонау бала кезінде, ақ сақалы омырауын жапқан қарт Қызайдың құйқылжытып тартқан ... ... ... ... еді. Жұртты өнерімен мәре-сәре ғып, бірнеше күн бойы қызыққа кенелткен Қызай күйші ... ... ... ... бас тартты. Өнер сатылмайды деген еді. Аттанарында жұртпен күліп қоштасып, арық атына мініп, ақырын жортақтап кетіп бара жатқан жүдеу ... ... ... ... ұзақ ... ... Тоқсаба көзіне жас алған. Шалды мүсәпір деп аяғаны ма? Жоқ, нағыз өнер адамның тағдырына жаны ашыған. Асыл ... ... ... үні ... ... тілеген-ді.
Сан қырлы өнер иесі Айтан шалды Тоқсаба қандай қадірлеуші еді. Жылдар өтті. Уақыт тоздырып, әбден қартайып, ... ... ... ... оның ... оңаша барып, қабірін құшақтап, ұзақ егіледі. Замандасын өлімге қимағаны шығар. Бірақ кәрілік жеткен, ... ... ... сөнетінін біледі. Ол кешегі Айтан шалдың өзімен ... ала ... көп ... ... ... ... ... қайғылы тағдыры Тоқсабаның жанына қандай батады. Ең алғаш бұл өнерпазды ол ... ... ... ... ... ... барғанда көрген. Сонда екеуі домбыра тартысып, өнер жарыстырып, бірін-бірі осылай сынаған. Тоқсаба өзінен Бекжанның өнерін артық ... ... еді, ал, ... бұған табынып, сен оздың деген. Арада талай жылдар ... соң, ... ... тағы да бір рет ... ... жағдайда оқыстан ұшырасқан. Бақташы Тоқсаба жоғалған өгіздерін іздеп келе жатып, таудың қиын бір шатқалында қарақшыларға тап болып, басына ажал төнгенде, оны ... ... ... ... Бекжанға күтпеген жерден кезіккеніне емес, оның мына баскесерлер тобына қосылып кеткеніне қайран болған. Ел-жұртына жақсылық тілейтін ... ... ... неге ... Кімнің кегін қуған? Бұрын жабыққан көңілдерді домбырасының сырлы үнімен жұбатқан өнерпаздың бүгін қанішерлер арасында жүргені қалай? ... ма? ... ... ... Бекжанның жаны тазалығына күмән келтіре алмайды. Бекжанды, мүмкін, тағдыр адастырған шығар, бірақ ол ешуақытта зұлымдыққа, ... ... ... бармайды. Ол дұшпан емес. Ол жол таба алмай жүр. Оған қол ұшын беру керек.
Ал, тағдыр заңы ... ... ... ... ... ұстағанда, атыс кезінде, Бекжан оққа ұшты. Оның өлімі Тоқсабаға өте ауыр тиеді. Бекжанды ажалдан арашалап қала алмағанына өзі кінәлі сияқтанады. ... ... ... өз ағайыны Шоқайды да Бекжанның қазасы үшін қатты ... ... еді. ... ... қатал шындығын мойындамауға бола ма? Сол себептен де Тоқсабаның жаны күйзеле түседі. Қарт ... ішкі ... осы ... оның ... жан ... ... [13, 76]. ... повесінде қазақтың қара домбырасына үлкен көркемдік жүк артқан. Домбыра - ... ... ... ... өнер ... сөз ете ... ұлттық өнерге деген қарым-қатынастан оның ұлттық болмысы танылатынын айта ... ... рух ... ... негіз ретінде ата-баба салтына, үлкен мен кішінің қарым-қатынасындағы этикаға, тіпті ырым-жоралғысына дейін мән берген жазушы ... ... ... арқылы қазақ қарты Тоқсабаның ұлттық мінезін даралай алған. Бір қарағанда онша ... жоқ ... ... қарапайым диалогтардың астарында ұлттық таным бой көрсетеді. ... мен ... ... ... ... ... ... айғағы.
> [6, 45].
Осы шағын ғана үзіндіден көретініміз тек адам жанының проблемасы ғана емес, сонымен бірге уақыттың, дәуірдің ... ... ... ... да. ... ... өше ... ұлттық болмысты автор қара домбыра арқылы ашып отыр. Қара домбыраның қадірін білетін көнекөз қариялардың рухы ... де ... ... ... ... ... болашағы үшін алаңдаулары да заңды. Жастар мен қартардың арасын алшақтатып тұрған құбылыс олардың сол ата салттарына ... ... ... ... ... ... ... - жас буынның өзінің ұлттық құндылықтарына деген немқұрайлылығы. Тоқсаба қара ... ... ... жатқандықтан ғана бас иіп отырған жоқ. Ол домбыраны өмірінің мәні, ата-бабасынан қалған асыл мұра, рухани құндылық деп қарайды. Ол ... ... ... ... ... деп ... ... да жастардың немқұрайлылығы оның жанын ауыртады.
Жазушының повесінде үш жолаушы кезектесіп сыр шертеді. Біріне-бірі сабақтаса тартылған үш жүйе әңгіменің ... ... ... ... күй де ... ... жан-дүние тазалығы.
Әуелі суретшінің сырын тыңдадық. Өмірден өз орнын ... тура ... кете ... ... ... ... ... бар. Бірақ арманы күңгірт тартқан емес. Өзінің құмартқан, ынтыққан ісіне үнемі қол созумен болады. Ақыры сол аңсағанына жетеді де. ... ... ... бір ... ... алға ... ... берген. Бұл махаббат күші еді. Жас жігіт сүйкімді қыз Әлияны бір көргеннен-ақ ұнатып қалады. Қыздың сәулелі қара ... оның ... ішкі ... ... да, ... ... Екі жүрек жарастық таба бастайды. Бірақ өмірдің бұралаң соқпақтары екеуін екі жаққа бұрып әкетеді де, жігіт ғашығынан көз жазып ... ... оны ... қоспайды. Ал, жүрекке түскен махаббат оты өшпейді, ... ... ... ... ... ... ... , - деген ұлы ақынның шыншыл сөзі еске түседі. Жүректен еш уақытта өшпеген сағыныш күйі - жан-дүниенің тазалығын, ... ... ... ... Және ол ... ... ... қасиет болмақ.
Повестің келесі кейіпкері - музыкант жігіттің шерткен сырынан оның да жаны ... ... ... бұл ... басында қасірет бар. Әйелі оның жан-күйін түсінбейді. Бір кезде елти ... боп ... ... ... ... ... ... бәрі алтын болмайтынын жігіт кейін ұғады. Кінәлі өзі. Қатесін енді түзеуі қиын: бала-шағасы бар, солардың ... қаяу ... ... Сондықтан тағдырдың кермек уын жұта беруге көнген кісі. Бұл оның әлсіздігі ме? Олай деп жазғыра алмайсың.
Үшінші жолаушының әңгімесінде де адам ... ... күйі ... Бұл ... да Әсия ... ... бір ... ұнатады. Ақ жарқын әйелдің сөзінен, мінезінен, қылығынан оның жүрегінің қызуын танып, сол ... ... ... болады. Жігіттің осы кіршіксіз ыстық сезімі, кейін әйелінің жолдан тайғанын көріп, адал ... ... ... ... да, ... суымайды. Бұл сүйген Әсияның өмірінде ақау бар. Бұрынғы ері оны теріс жолға ... ол ... ... ... кеткен. Сонан кейін өмірдің бұралаң жолы жас әйелді біраз адастырған. Солардың зардабынан жұққан дерттен бір күнде ... қою оңай ... Жас әйел ... ... ... ... ескі ... елігіп кететіні бар. Бұл оның трагедиясы. Жігіт оның осы күйін жанымен түсініп, өз жүрегінің жылуымен ... ... ... ... ... қаһарманның ішкі дүниесінің сұлулығын ашуда кейіпкерді өмірдің бірыңғай күнгей бетіне шығара бермейді. Қаһарман ... ... ... ... Кейде жаны жәбірленіп, қатты күйініп кеткенде, өзін өзі ұстай алмай, шарасынан асып төгілетіні де бар. Ал, ... ... ... өте жүдеп отыратын кездері де болады. Мұның бәрі де ... ... тән ... ... осы ... ... ашып, сол арқылы ұнамды қаһарманның ішкі әлемінің әдемілігін таныта біледі [14, 102]. ... ... ... кете ... ... ылғи жақсылық жасауды тілеп тұратын қайырымды Марат ( әңгімесі), жетім көжекті, жаралы ... аяп, ... ... ... ... ... ... үркіп, жардан құлап, мойыны қайырылып, артқы аяғын әлсіз соғып өлгелі жатқанын көргенде, ... ... ... ... ( ... ... жан-дүниелерінің айнадай тазалығымен ұнайды.
М.Мағауиннің жаңа кітабындағы шығармаларының және бір ... ... атап ... ... ... ... ... адамгершілік мәселесін әлеуметтік өмірдің және бүгінгі уақыттағы адамдар тұрмысының проблемаларына шебер қабыстыра біледі.
Мәселен, ... биік ... ... ... ... ... кішкене алаңға күнде келіп, қолындағы нанынан там-тұмдап үзіп алып, жыпырлаған көгершіндерді үн-түнсіз жемдеп ... ... не ... бар? Құстардың жемге ұмтылып, шүпірлегенін қызық көре ме? Әлде уақыт өткізу үшін тапқан бір ермегі ме? ... өңі неге ылғи ... ... ... ... бұл ... жалғыз баласының бір кездегі сәби шағын, күнде қызметтен қайтқанында еркелеп алдынан шығатын ... ... ... ... Ұлы ер ... ... бітірді, үйленді. Қазір өз семьясымен бөлек тұрады. Қызыметі де, тұрмысы да ... ... бір ... бала боп, ... ... ... оның сол мінезін сағынатынын ұмытып кетіпті. Шығармада әке мен бала ... алға ... ... ... ... ... күйлерін көкірегінде сақтаған қарт домбырашы Тоқсаба сол асыл қазынаны кейінгі ұрпаққа қалдыру үшін қам жеп, өзі білетін ... ... ... ... ... жоғарғы ғылыми мекеменің өнер саласын басқарып отырған Жолдыбаев көне күйлерді бағаламайды, оларды тозған, бүгінгі күннің қажетіне жарамайды деп ... ... ... ... тым ... ... Қарт домбырашы, әрине, мұндай жайға төзе алмайды, домбырасын орап алып, аулына ... ... ... бұл ... ... мұраны қастерлеу және оны бүгінгі өмірде жарасымды пайдалана білу туралы келелі мәселені қозғаған. Әңгіме тек күй жөнінде ме? Айталық, ... ... емді ... ... да осы ... сабақталып жатыр.
Тоқсабаның күйзелісіне байланысты және бір жағдайға оқырман назар аударды. Бүгінгі кейбір жастар халықтың терең сырлы, толқынды, ... асыл ... ... ... ... ... бір ... қиқылдап-шиқылдаған әуендеріне әуестенеді. Соның әуеніне келтіріп, қиқалақтап, ... ... ... ауруы ұстаған адамша беттері қисайып, селкілдеп билейтіні бар. Тоқсабаның өз баласы Айдабол да - сондайлардың ... ... ... ... қойып, қиқалақтап билеп жүрген баласын көргенде Тоқсаба шошып ... Сіз оны ... ... алмады деп, жазғыра алмайсыз.
Ал, осындағы дегеніміздің өзі не? Даңғырлаған музыка мен селкілдеген би ме? ... ... мұны ... ... ... ... қарт күйшінің жан күйзелесінің себебін ашып туған елдің дәстүрін жоғары ұстау Отанға деген ыстық махаббатты білдіретін асыл ... ... бұл ... ада болу ... ... ... [15, 12]. ... қауым әр жаңа шығарманы бағалағанда, үш шартты басшылыққа алатынын білеміз. Жазушы не айтқысы келеді екен? Шығарманың мазмұны мәнді ме? ... ... ... Осы үш ... ... қарағанда, М.Мағауиннің жаңа кітабы оқырмандар көңілінен шығатынына сенеміз. Сонымен қатар, айта кетер бір ескертпеміз бар: жазушының авторлық баяндауындағы бейнелеу тілі мен ... ... тілі көп ... ... ... ... сөз ... ерекшеліктері (әсіресе, бірінші жақтан жазылған шығармаларда) ескеріле бермейді. Кейіпкердің сөз ... оның ... ... ... бір ... ... ішкі ... қалпын танытатын белгілері көрініп отырмақ. Демек, бұл образ қырларын ашу үшін қажет компонент екенін ұмытпау керек.
Қандай да болмасын прозалық шығарманың ... ... - адам ... белгілі. Адам образын жан-жақты ашып көрсету, оның рухани жан-дүниесін, әлеуметтік іс-әрекетін, адамгершілік әлемін, бойындағы ұлттық қасиеттерін т.б. ... ... - ... ... ... ... табылады.
М.Мағауиннің повесіндегі ұлттық характер мәселесіне үңілсек, одан біз автордың өзіндік дара ... ... ... ... ... ... ... мына пікірге тоқталып өтейік. Мәселен, [17, 97]. ... адам ... ұлт ... ... ... ол ... халқының әр алуан қасиеттерін бойына жинақтаған, өзі өмір сүріп отырған кезеңнің әлеуметтік шындығының көрсеткіші болып табылады.
Айтылған пікірімізге байланысты ... ... ... ... - ... қарт ... қарастырайық. [6, 405]. Әрине, Мамай - осы күнге аңыздан жеткен адам ... ол өз ... ... ... ... мирас болып келе жатқан атбегілік қасиетін сіңірген қарапайым ауыл ... Оның ... ... ... ойы, ... ... ... бері қалыптасқан қазақи ерекшеліктердің жиынтығы ретінде көрініс тапқан. Яғни, адамның тұлға ретінде көрінуінің басты талаптарының бірі көзі туған халқының тарихымен ... ... ... ... ... ... ... - Мамай осы байланысты берік сақтай білген. Қазақтың ежелгі кәсібі ат баптап, бәйгеге қосу - ... ... ... ... ... даму ... ... өмір мектебінен үйренген өнері. Оның жылқы малын ерекше қадір тұтып, жақсы көруі ежелден ... ... ... ... қосып қастерлеген қазақ халқының өзіндік мінезін танытады. Нулы ормандар мен шүйгінді жерлерді, мөлдір сулы өзендер мен көлдерді жағалай көшіп қонған ... ... ... ... өмір сүрген, өз балаларын жастайынан табиғатты сүюге баулыған. Мамай да - осы игі ... ... ... халықтың өткені мен бүгіні арасындағы дәнекерші. Алайда шығарма финалындағы ... қаза ... ... ... мирас болған атбегілік өнер де өткен еді.
Атбегінің дүниеден өтуі ... ... ... трагедияны туғызды. Бәйгеден ақсап шыққан жүйріктің дауасы табылмады. Бұл - жалғыз сәйгүліктің ғана емес, өткен тарихы, салт-дәстүрі мен ... ... ... ... да ... ... ... Осыдан жазушының адам мен табиғат арасындағы байланыстың жоғалуын көрсетпекші болған ойын аңғарамыз.
, , , ... ... ... ... - ... жиі ... Мамай қарттың қазақ қазақ болғалы қастерлеген қасиетін сіңірген нағыз ұлттық кейпі танылып-ақ тұр. Сонымен бірге бар жанын ... ... ... аты ... ... ... [6, 439] - деген қарияның монолоғынан аруақ пен тәңіріні аузына алып ... діни ұғым ... ... ... ұлттық ерекшелік көрініс тауып тұр.
Немесе повестің басындағы екі жылқышының әңгімесін еске түсірейікші. ... ... ... ... ... қарт жылқышының: [6, 402] - деп, оның дөрекі ... тиым ... да ... ... басым. Бірі атбегі, бірі жылқышы қарттардың осы ... ... ар ... ... ... ... тазалығын аңғарамыз.
Ұлттық тақырыпта жазылатын шығармалардың көпшілігінде кездесетін ұлттық салт-дәстүр элементтері аталмыш шығармада да ... ... ... ... ... - ... ... сюжетінің желісі де осы ат жарысына байланысты эпизодтар арқылы өрбіп отырады. Шығармада соғыстың ауыр жылдарынан кейін қайта жаңғырған қыз қуу, ... алу, ... ... ... ... ұлттық ойын түрлері де көрініс береді. демекші, шопандар тойына жиналған ... киіз үй тігу ... ... ... ... ертеңгі келер күннің мерекесін көтеріңкі көңіл-күймен қарсы алуда - ... ... тән ... тек ... ... сенімінің ұшқыны жатыр. Халықтың тарихи өмірінің бір көрінісі шопандар тойының соғыстың салған ауыр жарасынан айғып келе ... ... ... ... ... алмаймыз. Жұрттың қамыққан көңілін көтеріп, жабырқаған жанын жадыратар мұндай тойлар қазақта жиі жасалып отырған.
Мерекелі ... жиын ... ... ... ән ... ән ... көңілдегі шерді тарқату қай халыққа болмасын тән. Солай дегенмен де, [6, 435], - ... ... ... ... ... келе ... ... әндерінің сырынан айна қатесіз танимыз. Майданға аттанарда туған жерге деген іңкәрлігін білдіріп жолдаған ... ауыл ... өз ... бай ... ... қастерлегендіктерінің белгісі бар.
Қазақтың ұлттық мінезіне тән тағы бір ерекшелік - ... ... ... ... ... ат қою. > [6, 405]. ... Нарқызыл деп аталуының себебі де міне - осында. Қалған сәйгүліктердің де өз бойларындағы ... ... ... ... сәйкес аталғандарын (Ақтабан, Шаңтимес, Ортеке, Қасқырқұлақ...) тану қиын емес.
Повестегі ерекше тоқталып ... ... - ... Бір қарағанда, бір-біріне дес бермеген бәйге аттары шығарманың негізгі объектісі сияқты көрінеді. Алайда жүйріктер әдеби фон ғана, ... ... арғы ... адам тағдыры елес береді. Халқымыз тарихындағы талай дарабоз тұлғалардың тіршілік бәйгесіндегі күресін ... ... ... ... ... арқылы образды бейнелеу шығарманың көтерген ауыр жүгінің бірі болса керек.
[18, 125]. Сыншының осы пікірінде айтылған ащы ... бірі - ... ... пендешілік - шығарманың негізгі өзекті ойы. Бағы жанып, жұлдызы жарқырап тұрған шағында Нарқызылдың тілектестерінің саны ... ... ... ... бабына келген, әлі де талай бәйгеден озып шығар жүйрік қара ниет пендешіліктің құрбаны болды. Ат ... адам ... ... тұр. ... ... қасірет арқылы автор өз азаматтық позициясын айқын танытып отыр.
Жазушы Мұхтар Мағауиннің , , сияқты ... да ... ... мен ... ... сөз ... ... қай шығармасын алсаңыз да, ол ұлттық проблемаларды көтеріп отырады. Дара сомдалған ұлттық характерлер негізінде ұлттық идея көтеріп, ой айтады. Оның ... ... ... ғана ... емес, айтар ойларының тереңдігімен, жүрек қайнарынан шымырлап шыққан парасатты талғамдарымен, яғни ... ... ... ... қонымды.
Сонымен осы айтқандарымызды қорытындыласақ, Мұхтар Мағауин әңгіме, повесть жазудан қалам ұшы өткір, әр сөздің ішкі-тысқы, ен-таңбасын, қат-қабат сыры ... ... - ... прозаик.
1.2 М.Мағауин романдарындағы тарихи шындық
Қазіргі әдебиетімізде тарихи тақырыпты шығармалардың шеңбері кеңейіп келе ... ... өзі ... ... өмір ... тар жол, ... кешулерін, тәуелсіздік жолындағы күрестерін, ерліктері мен өкініштерін бүгінгі буынға ғибрат етіп ұсынудың аса қажетті амалы екені ... ... ... аты ... - ... ... елеулі шығармалардың бірі.
М.Мағауиннің шығармашылығы бірқатар ғылыми еңбектерде сөз болды. Солардың ішінен Р.Бердібаевтың [19], Ж.Дәдебаевтың [20], ... [21], ... [22] ... ... ... ... (23), ... [24], С.Шүкірұлының [25], Ж.Сейдахметованың [26], А.Тұрышевтің [27], ... [28], ... ... атап ... ... ... ... ой-санасының жүдеп бара жатқанын көрген зиялы азаматтар 60-70 жылдардан бастап, халық тарихының оқиғалары негізінде ұлттық сананы ... ... ... ... ... ... ... еді. Ол үшін М. Әуезов негізін салған тарихи роман ... ... ... ... ... тарихының әрқилы беттері жаңаша бажайланып, көркем бейнелеуге ие болды.
І.Есенберлиннің, Ә.Әлімжановтың, С.Сматаевтың, Ә.Кекілбаевтың, Ш.Мұртазаның, С.Жүнісовтың, ... ... ... ... ... ұлттық оянуды көптеген туысқан халықтар да бастан кешірді. Әдебиеттің негізгі жанрларын байытудағы және қоғамдық-әлеуметтік өмірдегі белсенді қызметімен сөз ... жас ... алға ... Бұл ... топ осы кезеңде өздерінің мол шығармашылық мүмкіндіктерін айқын танытты. Осындай кемелдікті суреткерлік тегеурініне арқау ете ... ... қиян ... ... ... ... ... оқырман назарына ұсынды.
оқиғалық желісі ХVІ ғасырдың ақыры мен ХVІІ ... бас ... ... ... мен ... ... ... тарихына құрылған. Бұл кезеңнің шындығы осы күнге дейін көркем шығарма тақырыбы болмаған еді. Ендеше, роман, ең алдымен ... ... ... ... оқиғаларының қызықтығымен көңіл аударарлық.
Дилогияның негізіне тарихта болған адамдар мен істер алынған. Атап айтқанда, мұнда қазақ ханы Тәуекелдің немере ... ... ... ... ... орыс воеводасының қолына түсіп, тұтқын ретінде Мәскеуге апарылғаны, еліне қайтуына еріксіз болса да, орыс патшасының ілтипатына, ... ... ... жауларына қарсы соғыстарда қол бастағаны, Борис Годунов ... ... ... ... ... ханы ... тағайындалғаны, кейіннен аласапыран тар заман туған кезде маңайындағы дұшпандардың өштігі мен күншілдігінің ... ... ... Осы ... ... ... ... романда Оразмұхамед орталық қаһарман сипатында берілген. Шығарманың барлық тарауында дерлік оның іс-әрекеті, ой-сезімі, көңіл-күйі суреттеліп отырған.
Ел болып, етек ... жұрт ... ... ... қамын түгендей бастағанда, талай жүйкені тоздыратын қам-қарекеттер көбеймек. 1588 жылы киіз туырлықты қазақтың қасқасы мен ... ... ... ... ... құрылтайға жиналады. Аяқты малдың аужайын баққан малсақ көшпенді балаларымыз Көкше теңізден Жемге ... ... ... ... созылып жатқан ұлан аймақтан өріс таппай, малы арығанша жанының ... құп ... ... ... жағасын іздеп, Тәуекел ханды даттарымен бастайды. М.Мағауиннің романы түйіншегі мол, түйткелі көп ... сол бір ... ... ... ... байлыққа, береке-бірлікке апарар өріс іздеп, сахарада мал бағып, жауласқанымен жауласып, жандасқанымен жандасқан бабаларымыздың алагеуім шақтағы ... ... ... ... бейнелеуді мақсат етіпті. Материалға зерттеуші оқымыстының логикасы, жансызға жан бітіретін суреткер ... ... ... ... ой ... ... толғау, сымбатты сыр, кең тынысты, кең көріністі, көркем кемел туынды баурай жөнелетіні белгілі.
Әрине, жалғыз шапқан ат жүйрік дейтін емес, ... жыл ... ... ... ... романдар жеткілікті. Ашығын айтсақ, солардың бірталайы - қажып қалған ежелгі кесте бойынша, Қазақ ССР тарихының көне ... ... ... ... дүниелер. Ал, тарихқа өздігінен жол салған, адам танытқыштық, көркемдік ізденістерінің ... ... ... қоса ... ... талғам-тағлымы мол шығармалар саусақпен санарлықтай. - осындай аз асылдардың бірі, жәй бірі ғана ... ... [30, ... ... ... тарихына үңілген еді. жарыққа шығарып, кейін жинағын құрастырған, талай архивті ақтарған, білімді, ізденімпаз ғалым боп ... XV ... ... ... ... мен өнеріне зер салғаны бекер болмапты. Көне тарихтың көп беттерін қайта тірілтіп, ұмыт болған өмір суреттерін бедерлей ... ... ... қайта оралмас тылсымға балаймыз. Өтті, кетті, өткеннің бәрі ұмыт ... деп ... Олай емес ... ... ... сол өтті, кетті, біттіге бағынбайды екен. Шын суреткер ... ... ... ... ... көне мен ... кеше мен бүгінді, тіпті ертенді осынау қазіргі шаққа ... Төл ... мұны деп ... [31, 195].
Сонау Алтын орда, Ноғайлы дәуірінен бергі қазақ ... ... ... ... жіті ... ... мол білімі мен суреткерлік шеберлігі жақсы үйлесім тапқан деуге болады. - 1981 (1 кітап), 1983 (2 ... ... екі ... ... ... көрген тарихи роман-дилогия. Жазушының таңдаған тақырыбы қазақ жұртшылығын қатты қызықтырғаны даусыз өйткені мұнда халқымыздың бұдан аттай төрт ... ... ... ... ... баяндалады.
оқиғасы қазақ даласын, Ібір-сібір жұртын, орыс елін қамтиды. Он алтыншы ғасырдың соңғы ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тірліғін, экономиқалық жағдайы мен қоғамдық құрылыс сыңайын танытарлық бедерлі сурет салынған. Бұл шақта Қазан, Астрахань хандықтары біршама ... ... ... ... Оның ... Россия айдарынан жел ескен айбарлы мемлекетке айналған еді. ... 140 ... ... ... ... қарасты ру, ұлыстардың шығыста-қытай, дүрбін, ойрат, жағат-мағүлмен, күнгейде-көшім, батыста- ноғай, қалмақтармен тынымсыз қақтығыстары, сондай-ақ ақсақалдық-рулық заманның алты бақан ... дәл осы ... ел ... ... ... ... мүлде тосын ой салған еді. Ендігі жерде кұрық пен сырыққа сеніп болмасын, күн жайлатып, жасын ойнатқан орыс елінің мұрат-ниетін білмек ... ... ... да осы ... еді. ... ... ... желіні ұстаған. Көз алдыныздан сонау XVI ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... хандығы, мұнаралы Мәскеудегі орыс патшалығы рет-ретімен тізіліп өтіп жатады және оның бәрі сылдыр сөз, құрғақ баяндау түрінде емес, тірі ... ... ... ... тағдыр сипатында оқушы зердесіне мөрдей басылары анық.
Бір сөзбен айтқанда, сол замандағы қазақ даласының әлеуметтік-саяси құрылымы ... ... еді? ... разы ... ... осы ... ешқайсысын айналып өтпей, белінен баспай, білгірлікпен дәл суреттейді. Бір сүйенерлігі, осыншама мол материалды оқып отырғанда ... не ... ... ... ... ... бәрі де бас ... Ораз-Мұхамедтің тағдырына қатысты түрде, негізгі желіге көгенделіп берілген.
Жалпы, Ораз-Мұхамед образы - ... ... ... ... оқушы санасында өшпес із қалдыратын, қазақ прозасында бұрын-сонды ... ... ... аса айшықты, кесек тұлға. Ораз-Мұхамедті жан тартып, жақсы көріп кететініңіз соншалық, романның соңында оның ... ... ... көре жас алып ... ... оқу ... ... Ораз-Мұхамед образының көзге де, көңілге де толымды ... ... жеті ... бір ... қонымды композициясының құрлымынан бастап, күресіні биік қордалы тарихтың ... ... ... ... сол айшықтап көрсете алу сияқты тереңнен толғаған жоталы-жоталы себептерден көрінеді.
Ораз-Мұхамед - рухы күштілерден. Ол халқын сүйген, ... жас. Он жеті ... ел ... ... кезден-ақ, туған елінің мүддесін ойлап, перзенттік парызын өтеуді көздеген, көксеген. деген Ай-шешектің сөзін бөліп: дейтіні ... ... ... тұрған балаң жігіттің: [2, 35] деуінде де, өз халқын мақтан тұтып, шексіз сүйген адал ... анық ... ... ... бойындағы бар асыл қасиет үшін Әз-ханым атанған ел анасы - ... ... Оның ... ... ... елін ... халқы үшін қалтықсыз тірлік шешуді сол ел анасы сүтпен беріп, сүйегіне ... ... ... ... тіл ... ... сыры - ... оған терең таным дарыта алуына болып отыр. Автордың реалистік тегеуріні, ... ... ... ... ... ... тіл ... алар тұлға деңгейінде сомдай алған. оңайшылықпен ... ... ... ... ... да ... дара ... аз емес. Қазақ әйелінің ар-иманын, мәлім-мінезін бойларына мол жинақталған асыл әже Әз-ханым мен ... ... ... арулар қандай! Әр халықтың әр ұлттың, әр қилы топтың, әр ... ... тек ... ғана ... өз ... ғана ... ... лайық мінезбен көрінген. Хан Тәуекел, Абалақ сұлтан, Сүтсапарда да, оның ... ... ... ... ... ... ... - қолтаңбасы бойыншы айқын: жай мәтіннің өзінен-ақ ешкімге шатастырмай танып алуға болатын, шығарманың сұлулық сымбатына барынша жіті қарайтын ... Онда ... ... бос ... басы ... бұралқы сөз-сөйлем кездеспейді. Ділмарсыған құрғақ шешендік, жылтыр сөз, жалт-жұлт бояу реалистік прозаға жат екенін жазушы о бастан-ақ ... ... ... тас түйін жинақылық, бастаған ісін аяғына жеткізбей тынбайтын қайсар табандылық бар. Рабиға Сыздықова өзінің атты ... ... ... > [35, ... ... ... ... руханиятындағы маңызы ерекше еді. Өйткені қазақ әдебиеті тарихының XV ғасырдағы ... ... ... ғажайып поэзиясы ұлтымыздың төл тума сөз өнерін жаңа қырынан танытты.
Анығырақ айтсақ, монографияның басты лейтмотиві - ХV-ХVІІІ ғасырларда өмір ... ... ... белгілі, белгісіз ақын- жыраулар шығармашылығы еді. Ғалым жаугершілік, ұлы ... ... ... ел ... халық толқыған, хан дағдарған кездерде жұрт алдына шығып, көсемдік танытқан жыраулардың жыршылық өнерін саралай зерттеп, ... ... ... ... ... кең ... Жыраулардың ерте кездегі халық поэзиясын дамытушы өнегелі ақын, әрі елдің ... ... ... бейнесін алып көрсетеді. Бұл еңбектен біз қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиеттің ең озық үлгілерін көреміз. Қазақ жыраулары ... ... ... ... әлемдік мәні бар аса кұнды әдеби мұра жасады.
Жалпы, Мұхтар Мағауиннің ерлігі - ХV-ХVІІІ ғасырларда ... баба ... ... ... ... поэзиясын танытуында ғана емес, қазақ тарихының тұтастай ұлт мәдениетінің бастауын үш ғасырға ілгерлетіп, ұзартуында еді. Осы ... ... ... ... зерттеуі сол кездегі одаққа аты мәлім ғалымдар назарын деген ... ... ... ... ... тарихын дәуірлеу мәселесі
Қазақ әдебиеттану ғылымында қазақ әдебиеті тарихының ғылымдық тұрғыдан зерттелуі, оны ... ... ... ... ... ... баға ... әдебиет тарихынан алатын орнын белгілеу - үлкен ... ... ... ... ... ... қай ... бастау сөз ету мәселесі ғылымдарды көптен бері толғантып келеді. Жалпы қазақ әдебиеттану ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, Т.Кәкішев, Р.Бердібаевтар бізде әдебиеттану ... Ұлы ... ... ... яғни 20-30 ... туа бастады деп санайды [36, 234]. М.Әуезов 1927 жылы ... ... ... тұңғыш зерттеу - еңбек болып табылатын атты оқулығын жазады. Мұхтар ... көп ... ... ... ... ... ... дәуірге бөлуінде, жанрлық жіктерін жүйелеуде айқын аңғарылады. Бұл бағытта өзі жақсы таныс болған орыс әдебиеті ... ... ... сүйеніп отырғаны да сезіледі. Сонымен қатар әдеби мұраны игеру зерттеу проблемасын көтеріп ... сол ... ... әдеби-тарихи талдау жасай тексеру бағытындағы ғылыми-зерттеушілік ой-пікірдегі алғашқы ғылыми сипаттағы мақалаларды да ескеріп отырғаны анық байқалады. Әдеби ... жеке пән ... ... ... аша келіп, оның зерттеу объектісін, яғни кімді, қалай зерттеу керек ... ... ... алға ... Бұл ... ... М.Әуезов әдеби мұраны зертеу саласындағы озінде де дейінгі және сол кезендегі жаңашыл ой-пікірлерді басшылықка ... ... ... фольклорын ғылыми тұрғыда жан-жақты тексерген бөлімдерден кейінгі соңғы тарауды деп атаған да оған Асан қайғы, Бұқар ... ... ... ... ... жатқызған. Автор ауыз әдебиеті мен жазба әдебиеттің арасын бөлетін кезең деп әдебиеттің көркем өнер саласы ретінде кезеңді ... Осы ... ... деп көрсетеді. 1920-жылдардағы деген ұғымға қарсы шыға отырып, Абайдан ... ... ауыз ... ... ... қарсы шығады. Қазақтың жазба әдебиеті кешегі өткен Абай емес, одан көп арғы жердегі көп сай мен саладан суат алатынын түсінеміз. Бұл ... ... ... Асан ... мен ... ... өлеңцеріне әдеби-тарихи тұрғыда социолоғиялық талдау жасады. Асанның Жәнібек ханға Бұқардың Абылай ханға айтқан өлеңдерінің мәнін аша келіп, олардың ел ... ел ... да бола ... ... ... ... де, ... Абайға дейінгі әдеби мұраға деген көзқараста болған. Оған ... ... ... ... Бұл ... ... ... Мұрат, Ыбырай шығармашылықтарына байланысты атап айтылмаса да оларды халық ақындары деп те ... Асан ... ... ... өлеңдерінен басталған әлеуметтік сарын Махамбет поэзиясында күрескерлік мәнге ауысты, одан кейін Шортанбай, Мұраттарда діншілдік, зарлана ... ... ... ... ... ... сипатын қабылдағанын Абайға дейінгі қазақ поэзиясының өсу жолы ... ... ... ... ... мақалаларда айтылып қана жүрген осы ақындар шыгармашылығына оқулық көлемінде алғашқы талдау жасауы, қолда бар ... сол ... ... ... ... жүйеленуі, қорытылуы, қазақ әдебиеті тарихын ғылымдық негізде зерттеуде алғашқы соқпақты салғанын көрсетеді. Бұл 20-жылдардың орта шеніндегі ... ... ... ... ... арғы ... яғни ... хандығы құрылған кезеңнен бастап тексеру керек деген көзқарастағы ізденістің орын тебе бастағанын көрсетеді. Осы идея алғашқы ... ... ... ... ... ... түрінде ғана айтса, Х.Досмұхамедовтың еңбегінде біршама жүйелі түрде жүзеге асты. Автор бұл еңбегінде қазақ әдебиетінің тарихын дәуірге бөлуде ... ... ... жүйе жасаған. Қазақ фольклорының ролі ерекше екенін, олардың қай дәуірде өмір сүргенін атап корсетуді ... ... ... әдебиеті мынадай дәуірлерге бөлінеді деп атап көрсетпесе де, ... аты ... ... ... әр ... бойынша жіктей отырып түгелге жуық келтіреді. Ең ерте дәуірдегі ақындар деп бастап, ... ... ... ... ... ... - ... ғасыр - Сыпыра жырау мен Шалкиіз.
3. XVIII ғасыр ақындары.
Автордың басты мақсаты фольклорлық үлгілерді шығарушылар, ... ... атап ... ... ... мен ақын-жыраулар, әнші-ақындар мен айтыс ақындары араласып кеткен. Әйтсе де ... ... ... ... ... ... өкілдерінің осылай топтастыруы оны дәуірге бөлуде соны қадам ... ... бұл ... ... ... ... олардың өлеңді суырып салма айтатын ерекшеліктерін негізге алған. М.Әуезов сияқты ол да қазақ әдебиетін ауызша әдебиет және жазба әдебиет деп бөле ... да, ... ... XIX ... I ... ... білім алған ақындардан басталады деп санайды. Қазақ әдебиеттану ғылымының, әсіресе фольклористикасы саласын, әдебиет тарихының ... ... ... ... ... ... талдаулар ғана емес, айтылған әрбір пікірдің ғылыми-зерттеушілік ой-пікірге қозғау салушылық мәні болды. Бұл ... ... ... бұл ... ... қазақ әдебиеттану ғылымының туу кезеңі үшін үлкен олжа деп бағалаған дұрыс.
М.Әуезов пен Х.Досмұхамедовтың ... ... ... терминдік ұғыммен толықса, С.Мұқановта деген дәуірге тармақталған. ... осы ... ... ... әдебиетін оқытуды әдебиеттің тарихы курсы жобасына жақындату талабымен көрінген әдебиет тарихын дәуірге бөлудің жаңа да ... ... ... ... ... шыға бастады. Солардың бірі - І.Жансүгіров пен Ғ.Мүсірепов құрастырып шығарған атты хрестоматия. Авторлар ... ... ... ... 1933 ... ... ... ала отырып, көңіл аударып отырған кезеңнің әдебиетін төрт дәуірге бөледі.
Атап айтқанда:
1. Октябрь төңкерісі алдындағы бұқарашыл әдебиет (1914-1917жж.).
2. Октябрь ... мен ... ... ... ... ... арасындағы әдебиет.
4. Реконструкция дәуірінің әдебиеті (1928-193Зжж.).
Басты мақсат қазақ кеңес әдебиетінің туу, қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... көрсету болса да, осы дәуірге бөлу қазақ әдебиеттану ғылымында XX ғасыр әдебиетін кезеңге бөлген тұңғыш жоба болады.
С.Мұқановтың ... ... ... ... ... тарихын тексеруде тереңдей түсуіне әсер еткен, қазақ әдебиеттану ғылымында әдебиет тарихын дәуірге бөліп зерттеудегі ізденісті жалғастырған, XX ғасыр басындағы ... ... ... ... ... қолға алу қажеттілігін көрсетіп берген мектептерде әдебиет пәнін тарихи курс ретінде жүргізілуіне бастама салған ... ... ... ... ... ... мен әдебиетті тарихи курс ретінде оқыту жолындағы талабы арқылы қазақ әдебиеті тарихының даму процесіндегі белгілі бір ... ... ... ... ... ... дәуірге бөліп зерттеу және оны бір жүйе түсіру проблемасын қойды. Ал ... ... ... бөлу ... - ... тарихының тарихи сабақтастық дәстүріндегі даму жолын танып білу үшін ең ... ... ... Осы принципке сай қазақ әдебиетінің тарихын дәуірге бөлудің жаңа жобасын ұсынғандар М.Жолдыбаев, М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаевтар жазған болды. Авторлар оқулықтарға тақырып етіп ... ... ... ... ... хронологиялық тәртіппен таныстыруды басты мақсат етіп алып, оны іштей үш кезеңге бөлген. Әр кезең ақындарын жеке-жеке қарастырмас бұрын сол уақыт ... ... ... пен ... ... ... ... тарихында болған елеулі оқиғалар мен өзгерістердің, түрлі қозғалыстарды сипаттаған қысқаша шолулар беріп олардың жыраулар мен ақындар поэзиясынан тигізген әсерінің ... ... ... тұжырымдар білдіреді. Отызыншы жылдардың аяғында қазақ әдебиетінің тарихын дәуірге бөлу проблемасын арнайы сөз еткен бірнеше мақалалар ұлт ... ... ... ... ... жолында нақты ұсыныстар білдірді. Е.Ысмайылов деген мақаласында дәуірге бөлуді мынадай үлгіде салалайды.
1. Қазақ ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті.
Негізгі жүйесі дұрыс болғанымен XVIII ғасырға дейінгі ақын- жырауларды ауыз әдебиетіне ... ... ... ... ... болды. Оған қоса автор әр дәуірді іштей кезең -кезеңге сараламай жалпылама сөз етіп кеткен. Ал, ... ... ... ... ... ... бастау керек деген жаңа пікірді ұсына келіп, ... ... ... ... ... ғасырдың бірінші жартысындағы әдебиет.
3. XIX ғасырдың екінші жартысындағы әдебиет.
4. XX ғасырдың басындағы әдебиет - деп бөледі.
Қазақ ... ... туу ... үшін ... ... дәл осы ... ... бұлжымас концепцияға айналып, ұлттық әдебиетіміздің арғы орталарын көркемдік дамудың тарихи сабақтастығы принципіне орай ... ... ... ... тың ... ой ... ұмтылған С.Мұқанов XIX ғасырға дейінғі әдебиетті:
1. Алтын орда тұсындағы ... ... ... тұсындағы әдебиет.
3. Ақтабан-шүбырындының тұсындағы әдебиет - деп дәуірлей отырса да, 1942 жылғы оқулығын жазу барысында Қ.Жұмалиевті қостап кеткен. XVIII ... ... ... ... ғана алып XIX ... әдебиетін іштей , >> деген кезеңдерге жіктей отырып Абайға дейінгі ақын-жырауларды жатқызған. Профессор ... ... ... әдебиетінің ерте дәуірі туралы және оны байыпты зерттеудің ерекше маңызы жайлы біраздан бері мәселе көтеріп келеді. Ол ... 1941 жылы ... атты ... ... ерте ... (ХV-ХVІІІ) деп атап, осы бір кездегі ... ... ... берді. Сыпыра, Асан, Бұхар жыраулар шығармаларына иек артқан зерттеуші бұл дәуір әдебиетін: деп ... [37, 70]. ... ... мен оқу құралдарындағы дәуірге бөлуде жасалған алғашқы үлгілерді нақтылай келіп, қазақ әдебиетінің ... даму ... ... ... ... тың жолын ұсынады.
1. Қазақ хандығы тұсындағы әдебиет, яғни XV ғасырдың ... ... XVIII ... ... ... ... ... алғашқы жартысындағы әдебиет.
3. XIX ғасырдың екінші жартысындағы әдебиет.
4. XX ғасырдың алғашқы 20 жылындағы әдебиет.
5. Совет әдебиеті.
Қазақ ... ... бөлу ... ғылыми-зерттеулік сипатына қарастырылып, жоғарыдағыдай дәрежеде шешілуі қазақ әдебиетінің туу дәуірі үшін аз табыс емес екені анық.
Жалпы, ғалым Бейсембай Кенжебаевтың ... ... ... XV ... ... ғылыми тұрғыда шындыққа жанасымды болды. Бірақ нақты дерек дәйеғі аз еді. Сондықтан осы максатта ... ... яғни ... шәкірттерін, дарынды жастарды осы мәселеге жұмылдырды. Мәселен, М.Жолдасбеков ойма ... ... ... ... Алма ... , ; ... ... әдебиетінің қалыптасу, даму жүйесін қарастырса, ал М.Мағауин хандық дәуір әдебиетін ... ... ... ... өз ... көптеген еңбек сіңірді [38, 22]
Қаламгер М.Мағауин үлкен ізденіс нәтижесінде хандық дәуір әдебиетін зерттей отырып, ... ... ... ... ... қай ... бастауын бір жолата өз арнасына қойды.
. Ғалым К.Маркстың осы пікірін еңбегінде негізге ала отырып, қазақ даласында өндіргіш күштер мен өндірістік ... ... сөз ... орта ғасырлық заманда дамығандығын дәлелдеп шыққан. Қай халықтың болмасын әдебиетінің пайда болуы және қалыптасуы өте ... ... ... ... де өзінің бүгінгі биігіне, қазіргі өрісіне бір күнде жете салған жоқ. Талай асу-қиялардан, талай бел-белестерден ... ... жүз ... бойы сан қилы тарихи оқиғалардың сәулесін бойына сіңіріп, өткен күн, озған дәурен, көне заманның шежіресі болды. Қаламгер ... - деп ой ... [39, 6]. ... тұжырымдар жасай келіп М.Мағауин қазақ әдебиетінің тарихи даму белесін XV ... орта ... ... ... , - дейді [40, 13].
Бұдан көретініміз халық тағдыры мен әдебиет тағдыры ортақ, олар ... ... ... және ... бөле ... ... ... жетеді. Әдебиет - халық тарихының көркемдік корінісі. Осыған сәйкес қаламгердің ... ... ... ... деп білеміз. Соның нәтижесінде ұлттық әдебиетіміздің тарихы хронологиялық тұрғыдан алғанда ежелғі дәуірдегі әдебиет, ХV-ХVІІІ ғасырдағы әдебиет, XIX ғасырдағы әдебиет, XX ... ... ... ... ... әдебиеті деген дәуірлерге жүйеленді.
2.3 Хандық дәуір әдебиетін ... ... ... өзіндік ерекшеліктері көп еді, кең даладағы көшпенді ... ... ... сөз ... соны сипатта қалыптасуына себеп болған-ды. , ал тіл шұрайы - өлең сөз деп танылды. Халықтың ... ... ... ... ... поэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетінің жай ғана көш ... ... ең ... ... ... ... Ал осы кезеңдегі қазақ поэзиясының ең ауыр жүгін ... сөз ... ... ... - ... ... ... жыраулары ХV-ХVІІІ ғасырлар шегінде бүкіл әлемдік мәні бар аса кұнды әдеби мұра жасады.
XVIII ғасырдың аяғында Қазақстан ... ... ... Россия құрамына енеді, ал XIX ғасырдың 60-жылдарында қазақ даласы тұтасымен жауланып империяның құқығы кем, бас билігі жоқ езілген ... ... ... ... мың ... ... ұзақ ... ең ауыр кезең басталады. Бірақ рухани өмір толастамайды. Отарлық дәуірге, зар заманға орай ел мүңын мұндаған, күреске шақырған, жарыққа жол ... жаңа ... ... ... ... ... тәуелсіз заманындағы көркем сөз үлгілерін аялап сақтап, келер ұрпаққа мұрат етіп жеткізеді.
Зерттеуші сол ... ... ... ... ғасырлар қойнауына сіңісе түскен, аттары өше бастаған, жасаған дүниелерінің сайда саны, құмда ізі жоқ дегендей, шамалысы ғана белгілі, ал жалпы ... ... әр ... жел ... ... бағытсыз-бағдарсыз, иесіз шашылып жүргендерін жинақтап, олар жайлы әр кездерде аталған пікірлерді ... ... ... ... бас-аяғы кіріспе қорытындысынан бөлек негізгі үш тараудан тұрады. Еңбек белгілі бір мақсатқа сәйкес ... ... ... ... ... ... ... Сыпыра жырауларымен Қодантайшы хақында келтірген, жинастырған аз да болса дәмді мәліметтерін ... ... ... ... ... жаратылыстары он екі құбылыс іспетті. Он екі ақын-жыраудың қолда бар шығармашылық дүниелеріне кезіндегі әлеуметтік және әдеби қызметтеріне ... ... ... ... ... мөлдір жаңалығына өзіндік қайталанбас жауынгерлік жыр ерекшелігіне, ұстанған әдеби дәстүріне, көркемдік келісім тәсілдеріне кең түрде, бүгінгі күн ... ... ... ... ... етіп ... ... өмірінде жетекші орынға шыққан поэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетінің жай ғана көшбасшысы емес, ең басты жанры қызметін ... ... ... ... ... ... жол тартқан алғашқы қадамдарының өзінен-ақ кемел өре ... ... ... занды болса керек. Қазак атымен аталатын дербес әдебиеттің алғашқы өкілдері, өз кезінде бүкіл Дешті-Қыпшаққа даңқы жеткен Асан қайғы, Қодан ... ... ... ... біз ... басы ғана ... көненің жалғасы деп те қарауға тиіспіз. Бұлардың біздің заманымызға жеткен шығармаларына Көк орда ұлысындағы ... ... ... ... ... ту көтерген қилы кезең корінісі бедер тапқан. Сонымен қатар, халықтың өз кезіндегі елеулі тарихи оқиғаларға берген ... ... Елге ... ер-азаматқа ақылгөй болған жыраулар қазақ поэзиясының болашақта ұмытылар бағыт-бағдарын, идеялық тұғыры мен көркемдік биігін де айқындап кетті.
Кейінгі ұрпақ ... ... аңыз ... ... ал ... ... ... Асан қайғы өз заманының ойшылы еді. Ол көптеген ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек хандардың ақылшы биі болған Асан қазақ руларының орда көтеруін жақтайды, қазақтар Шу,Сарысу бойына орналасқан соң ел іргесі ... ... ... ... ... ... Өз өлең ... хандық үкіметті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін насихаттайды. Жәнібек ханды ... ... ... ... ... ... ... Феодалдық қоғамдағы әдет-ғұрып, мінез-құлық мәселелерін көтереді. Өзінің ақындық күшін туыстас руларды бір орталықты, қуатты мемлекет етіп ұйыстыру ... ... ... ... жеткен толғауларынан Асанның қилы кезең табиғатын жыға танығаны, тіпті ... ... ... ... болған хандықтарының бәрінің құрып бітетіне дейін болжай алғаны көрінеді.
Сахара эпосын тудырушылардың бірі-ірі ... ... ... ... ... ... әрі ... лирик болған Қазтуған өз артына өмір туралы, атамекен, туған ел жайлы және ... ... сан ... мазмұнды туындылардан құрылған мол мұра қалдырады. Қазтуғанның біздің дәуірімізге жеткен жырлары табиғат аясындағы көшпендінің болмыс, тіршілік, өзін ... орта ... ... ... ... ... ... суреттеу тәсілдерінің кемелдігі мен әсемдігі көне дәуірдегі ... ... биік ... ... ... танытады. Қазтуғанның ұлттық бояуы қанық, афоризмдерге, көркем тіркестерге бай, өр рухты толғаулары туған әдебиетіміздің таңдаулы үлгілері қатарына жатады.
Орта ғасырлардағы қазақ ... ... ... роль ... ... ... ... нақыл, қанатты сөздерден құралған философиялық толғаулар түрінде келеді. Толғауларда жырау өзінің адам және заман жайында ... ... ... жүріп жататын өзгерістер, оның мән-мағынасы жөніндегі түсініктерін баяндайды. Өздері өмір кешкен жаугершілік заман талабына сай ғұмыр кешкен, кейде, ... ... ... да ... ... ... сарында отаншыл жырлар туғызады. Жыраулар қолданған көркемдік тәсілдер жырау поэзиясының ішкі мазмүнына ... ... ... ... ... ... пен ... өнернамалары айрықша әсер етті. Жорық жырсышы болған Доспамбет Жырау (1523 жылы өлген) шығармаларынан ортағасырлық жауынғерлер көшпендінің өр ... ... ... ... Оның ... ... ... дәті, өмірлік мұраты танылады. Ойлы да сырлы Доспамбет толғаулары тақырыбы, ... ғана ... ... ... ... ... да соны ... дәуірдегі қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі - Шалкиіз жырау шамамен ... ... ұзақ ... ... төрт ... ... ... заманның бірінші ақыны танылып, үлкен даңққа бөленген жырау бүкіл өмірін күрес үстінде өткізді. Өз тұсындағы әміршілердің ешқайсысының да ... ... ... ... ... ... көңіл пернесін дөп басар әсерлілігімен, көздегенін орып түсер өткірлігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызған нақтылығымен, сұлу ... ... асау ... ... ерекшелінеді. Жыраудың ғасырлар көгінен өтіп, біздің дәуірге жеткен шағын көлемді, шымыр толғауларынан көне заман таңбасы - түз тұрғынының ... ... ... ... ... ... моральдық, этиқалық, қагидалары айқын аңғарылады. Жырау дүниеде ... ... ... жоқ деп біледі. Әлем бір қалыпта тұрмайды. Сол сияқты, адам да тіршілікте талай қилы кезеңдерді өткермек. Басы ... ... бәрі өз ... ... ... ... жырау өмірдің өтпелілігін табиғат заңы деп біледі, тіршілік мұраты - еркін, азат ғұмыр деп санайды. Шалкиіз ... ... ... жақсы білгенімен де, ата-баба дінін жоғары тұтқан сияқты, ал алла атынан гөрі тәңірі атына көбірек ден қояды. Жыраудың пайымдауынша, ... ... ... оның ата ... ... ... ... жеке басын жақсылығы, жаманды сипатында, Досқа адал, дүшпанға айбар, ағайын-жұртқа мейірлі, туған елге қайыры тиер ... қана ... ... ... Адам үшін ең ... ... - ... Жырау өнернамасынан ерлік рухқа, асқақ романтикаға толы жырлар да ... орын ... ... ... гана емес, батыр жауынгер де болған Шалкиіздің бұл тараптағы шығармаларының дені дабылды ұрыс ... ... ... ... ... дүшпанын еменбеуге, қанды ұрысқа тайсалмай кіруге шақырады, ерлікке ұндейді. Шалкиіздің бұл мазмұндас толғаулары қазақ жорықшы ... ... ... мейлінше айқын сипаттайды. Шалкиіз қазақ поэзиясын көркемдеу тәсілдері, өлең ... ... да ... ... ... ... ... тапқан: өлеңнің дыбыстық құрылымына ерекше мән беру, ... ... ... ішкі ұйқасқа да ден қою, кейде басқы ұйқасты ғана қолдану (мыс.: ), өлең тармақтарының буынға ғана ... ... де ... ... ... жаңа ... алып, үлкен жүк арқалауы сияқты қасиеттер қазақ поэзиясын сапалық жаңы биікке көтерді. ... ... ... ... бастағанымен, Шалкиіз және Доспамбет өнернамалары арқылы қалыпты жүйеге түскен жыраулық өлең ... көне ... және ... ... үш ... ... уақыт кеңінен қолданылды.
Қазақ халықы ерлік күреске толы күн кешкен XVII ғасырдан біздің заманымызга Жиембет, Марғасқа жыраулардың аттары жетті. Екеуінің де өмір жолы XVII ... ... ... ... тұсында болған тарихи оқиғаларға тікелей қатысты. Жорық жыршысы Марғасқа жырау Есім ханның бір орталыққа күшті ұйысқан феодалдық мемлекет құру ... ... ... ... ... ел билеуші ірі шонжарлар әулетінен шыққан Жиембет жырау хан үкіметіне ... ... ... ... де сөз өнерін жете меңгерген арқалы жыраулар еді. Марғасқа мен Жиембеттің ... ... ... ... ғана ... XVII ғасырдағы қазақ поэзиясының сын-сыпаты, даму бағдары ежелгі ... ... ... ... ... ... ... әдеби өмір жандана түседі. Ғасырдың алғашқы ширегінде ... ... ... ... және ... ... ... қырғын соғыстар мен жеңісті жорықтар, саяси және қоғамдық өмірдегі өзгерістер бұл кездегі ... ... ... ... ... ... ... етті. Ел өміріндегі елеулі оқиғалардың барлығы да ақын-жыраулар ... ... ... ... ... басқыншылығына қарысы күрес сарыны әсіресе Ақтамберді жырау (1675-1768) ... ... ... ... өз толғауларында жау қолында қалған жерлерді азат етер кұнді аңсайды, исі қазақ ... атқа ... ... ... ... ... армандайды., жұртшылықты ерлікке ұндейді, жауға тайсалмай шабуға жігерлендіреді. Ақтамберді өнернамасындағы отаншылдық, патриоттық сарындар XVII- ғасырдағы қазақ поэзиясының бағыт-бағдарын, өзекті ... ... ... кезеңде өмір сүрген тағы бір талантты жырау Үмбетей (1706-1778) мұрасындағы жетекші тақырып - сырт жауларға қарсы күресте ... ... ел ... ... ... ... жыраудың Бөғембай батыр атына қатысты жырлары халық арасына кең ... Бұл ... ... ... жеке басының ерлігін, қолбасылық қызметін, адамгершлік қасиеттерін, әсіресе патриотизмін ... ала ... ... ... жолындағы күрескер, ел тұлғасы-азаматтық биік бейнесін жасайды. Сонымен қатар Үмбетей әр түрлі тақырыптағы тұрмыстық өлеңдерге де көңіл ... ... ... ... ... зорлықшылдық, ру таласы сияқты жарамсыз мінездерді сынайды.
Үмбетейдің замандасы, жорық жыршысы болған Тәтіқара ақын ... 1756 жылы ... ... басып кірген Цин әскерлеріне қарсы күрес күндерінде туған жырларымен аты шығады. Қазақ халықының шүршіт ... ... ... ... ... қару алып ... Тәтіқараның ұрыс-соғыстар үстінде, от жалында туған патриоттық мазмұндағы жырлары өз кезінде жұртты тәуелсіздік жолындағы күреске жұмылдыруды иглікті қызмет атқарды.
XVIII ... ... ... ең соқталы өкілі - Бұқар жырау (1668-1781). Арқалы жырау, қабырғалы би Бұқар өз ... ... ... бас ... ... ... де, ... де Абылай хан саясатын мейлінше қолдайды. Хандықтың нығаюы, хан үкіметінің берік болуы жолында күреседі. Өз ... ... сырт ... ... ... ... ... көрсеткен қайтпас батыр, ел қамын жеген көреген көсем ретінде ... ... ... ... ... батырларды мадақтайды.
Бұқар өзінің таңдаулы шығармаларында қазақ қауымы үшін мәні зор әлеуметтік ... ... ... ең бастысы - ел бірлігін ту ету, ... ... ... ... да ... күреске үндеу. Бұқар Абылайға арнаған және халық атына қарата айтылған толғауларында Цин империясының түпкі саясаты-қазақ даласын жалмап жеу ... ашып ... Ел ... ... ... ... ... алдында ғана еңбектеген жасы мен кәрісіне дейін тегіс қырып, ... ... жер ... ... ... ... ... Цин саясатшыларының алдамшы сөзіне сенбеуге тәуелсіздік үшін ақырына дейін шайқасуға шақырады. , - дейді ... ... ... ... өз ... ... ... онымен тату көршілік сақтау керегін насихаттайды. Алайда Бұқар патша өкіметінің түпкілікті мұратын - отаршылдық екенін де нақты ... ... ... ... өзі өмір ... қилы ... келбеті айқын танылады. Хан-сұлтандардың, ірі феодалдардың әр жүзде, тіпті кейде жекелеген руларда өз билігін жүргізбек ... ... ... ... ... саясаты, ру аралық тартыстың күшеюі, заманның өзгеруіне байланысты адамдардың санасындағы құбылыстар - міне, ... бәрі де ... ... ... ... ... тапты. Бұқар қазақ қауымының ежелгі тұйықтықтан арылуға бет ... көне ... ... ... бастағанын көреді, осының бәрі болашақта жүзеғе асар түбегейлі өзгерістердің басы ғана екенін түсінеді. Алайда ... ... ... ... ұнатпайды, оған сенімсіздікпен қарайды. Тіпті туған халықының болашағына күмәнданады, пессимизмге беріледі.
Енді бір топ өлеңдерінде ... өмір мен ... ... және адам ... ... ... бір ... тұрмайды дейді жырау. Ол өзгеріп, жаңарып отырады. Айдын көлдер суалып, шөлге айналуы мүмкін, қу ... дала ... ... ... ... қу медиен дала көкорай шалғынға бөленуі мүмкін: дүниеде мәңгілік, тұрақты ештеңе жоқ. Адам табиғаты да сондай. Адам ... оның ... ... ... ... ... қоғам да өзгеріп отырмақ дегенге мегзейді жырау. Ой тереңдігімен, өз заманның көкейкесті мәселелерін көтеруімен гана ... ... ... де ... Бұқар шыгармалары ғақлия толғаныстар, нақыл, афоризмдер түрінде келеді.
Бейнелі суретке бай, ұлттық бояуы қанық, көркемдігі кемел. Дәстүрлі жыраулық ... ... ... жете ... ... ... өлең өлшемі өте күрделі. Міне, осының бәрі ... ... көне ... ... ең ... ... қатарына көтереді. Бұқар өнернамасы әлденеше ғасырлық тарихы бар жыраулар поэзиясының қорытынды түйіні іспеттес болды. Бұдан былай қазақ поэзиясындағы жетекші роль ... ... ... ... ... ... ең көрнекті өкілдері - Көтеш және Шал акындар. Жарлы ортандан шыққан, өмір бойы жоқшылық тартып ... ... ... өлеңдеріндегі негізгі сарын - кедейлік тақсыреті, тағдырдың әділетсіздігіне наразылық. Ал Шал ақынның (1748-1819) ... ... ... мұрасы тақырыптық жағынан алғанда біршама бай. Бұлар: дін, этика, мораль мәселелері, байлық пен ... о ... мен бұ ... жайы сөз ... ... ... туындылар, көшпенділердің күнделікті өміріне, шаруашылығына қатысты тұрмыстық өлеңде, жеке адамдарға арналған эпиграммалар, арнау жырлар мен әр ... ... ... ... ... өмірге жақындығы, елгезектігі, жыраулар поэзиясында қамтылмаған жаңа тақырыптарға баруы Шал шығармаларының қазақ қауымының барлық саласына кеңінен ... ғана ... ... жоқ, ... поэзиясының өрісін кеңейтті, қазақ топырағында реаллисттік дәстүрдің өркен жаюына ... алғы ... ... [41, ... ... оқушыға бұрын мәлім емес бірнеше ақын- жырауларды сөз еткенін айтқан. Соның ... ... ең ... ... ... туралы зерттеуші жыраудың өмір сүрген жылдарын дәлелдеумен нақты анықтауға ... ... соң ақын ... талдай келіп, , - деген салмақты пікірлер айтып ойлы байламдар жасайды.
Автор: - дей келіп, Шалкиіздің ... ... ... өзіндік орын алуға тиісіті ерең тұлға екенін баян ... ... соң ... ... ... ... салыстыруы да құнды. Мұндағы ғалымның айтайын дегені - Шалкиіз поэзиясындағы жауынгерлік, ерлік, рухтын Махамбет поэзиясына тигізген әсері. ... ... да, оның ... жыр шумақтарының терең мағыналы қанатты сөздерге, ойлы афоризмге айналып кеткеніне дейін ... ... ... қалмаған.
Монографияда көңілді аударатын жаңа жайттардың бірі - ... ... ... ... туған жылын оның өз айтқандарына сүйене отырып, тарихи оқиғалардың негізге алып анықтағандығы. Бұл да ... ... үшін ... ... бар ... құнды анықтаудағы негізсіздікке көз жұмып қарауға болмайды. Рас, Бұқар жырау жақында біраз жазылды, ал ... ... тек ... ғана қайталап қоймаған, өз тұрғысынан келген. Атап айтқанда, Бұқар ... ... ... ... далалық көшпенді сөз зергерлерінің табиғи-тарихи жалғасы екендігіне, онда өткенмен, яғни Шалкиіз сияқты жыр ... ... ... философия мен т.б. ұстанған әдеби дәстүрмен іштей байланысқан, тереңнен жалғасып тұтасып жатқан ... ... ... бұл ... ... тән ... өзінің еңбегінде нақты дәлелдермен берген. Атап айтуға әбден тұрарлық нәрсе зерттеушінің құнарлы тілі. Автор ойларының еркін әрі ... ... ... және ... көңілге қонымдылығы жүрекке жылылығы, ұғыныңқылығы монография тілінің тартымдылығына тікелей байланысты. Еңбек оралымды ғылыми стильде жазылып, ... ... ... ... оқылады. Зерттеуші үшінші тарауда өзі сөз еткен ақын-жыраулардың шығармашылығына жалпы теориялық талдау жүргізген, жыр құрылысына мән береді. және ... ... ... ... да ... ... ескере отырып әңгімелейді.
Сөйтіп ескіде өткен ақын-жыраулар шығармашылығының бірімен-бірі сабақтас екендігі, алдыңғы ... ... ... үлгі алып, олардың жақсы жақтарын алып өрге ... ... ... бір айта кететін жайт, М.Мағауин қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиетті зерттеумен шектеліп қалмай, ұлтымыздың әдеби және рухани ... ... ... ... де ... Атап айтқанда, атты поэзиялық жинағын жазды. Қазақ ордасының тарихына арналған ... ... ... ... ... ... өлеңдері еңгізілген. Әдебиетіміздің тынысын кеңейтіп, шеңберін ұлғайтып, жасын ұзартқан жаңа еңбектермен, жаңа ... ... ... ... жазушының бұл жинағы - әдебиетімізде елеулі құбылыс болады. Жұрт ризашылықпен жылы қабылдағанмен, ... ... ... ... өз ... ... әдебиет пен өнердің көне үлгілерін талқандауда үлкен еңбек сіңірді. Сол кездер шәйт болған ғалымның өжеттілігі мен ... ... ... бірнеше рет қайтара басылып, ескі қазынамыз халқымызға қайта оралды.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау43 бет
Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы93 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь