Қазақ тіліндегі күрделі сөздер емлесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
Жай сөйлем синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
Сөйлем және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
Сөйлем мүшелерінің емлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
Қазақ тіліндегі күрделі сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43
Күрделі сөз түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43
Күрделі сөздер емлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 66
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 67
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. «Күрделенген сөздер» деген атау бұрын тізілімде болмағанмен де, осы ұғымды қамтитын сөйлемдер әр түрлі синтаксистік категориялардың орнын алып еді. Олар өздерінің атқарып отырған қызметіне орай , сөйлемдегі басқа сөздермен қарым-қатынасына қарай, сол жердегі мәніне байланысты аталып қалыптасады. Алайда, осыған қарамастан біз жай сөйлемнің күрделенген түрін өз алдына жеке топтауды жөн көрдік. Өйткені, кейбір күрделенген сөйлемдердің ішінен өз алдына жеке бір «сөйлемдер» бөлініп шығып жатады. Мұндай сөздер оқшаулана айтылғанмен, олардың бойында субъект-предикаттық қатынас болмайды. Сондықтан да олар әдеттегідей дербес сөйлемдер мағынасында түсіндірілмейді. Бұлар тек субъектінің түрліше көзқарастары мен сезімдеріне бағыттала айтылады. Осыған орай мұндай мәндегілері сөйлемнің негізін қүрамай, тек онда көмекшілік қызметте ғана жұмсалады. Сөйлем құрылысынан көмекшілік мәндегі сөз таптарын алып тастасақ, жалпы ой мазмұны, сөйлем іргесі бүзылмайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Күрделенген сөздер тіл білімінде ертеден танылды. Алайда, ол кездерде бұл сөйлемдер біздің түсінігімізден басқаша, басқа синтаксистік категориялардың аясында қарастырылды. Осы жайында алғашқы мәліметтер, түрліше көзқарастар Н.И.Греч, А.Х.Востоков, Ф.И.Буслаевтардың еңбектерінде синтаксистік категорияны бағыныңқы сөйлемнің қатарында қарап соның қысқарған түрі деп түсіндіреді. Мәселен, А.Х.Востоков сөйлемдердің толық түрі және қысқарған түрі болатынын айта келіп, қысқарған түрі бағыныңқылардың көсемше, есімше арқылы жасалатындығын көрсетеді. Автордың қысқарған бағыныңқылар деп отырғаны - әдеттегі есімше жэне көсемшелі оборотты жай күрделенген сөйлемдер.
«Күрделенген сөздер» деген атауды академик А.А.Шахматовтың еңбегінен кездестіреміз. Автор бұл жайды сөйлемдердің бір құрамды және екі құрамды болып келу жағдайын талдай отырып айтады.
Ал А.Г.Руднев күрделенген сөйлемдерді өз алдына жеке синтаксистік категория ретінде танып арнайы зерттеді. Автор оңашаланған мүшелер, бірыңғай мүшелер, қаратпа жэне қыстырма сөздер мен сөйлемдердің басын қосып бір жерге жинақтайды да, оларды күрделенген сөйлем синтаксисінің негізгі объектісі етіп алады. Осы еңбекте автордың әсіресе оңашаланған айқындауыш, оңашаланған анықтауыш, оңашаланған предикативті пысықтауыш және оңашаланған салыстырмалы обороттар жайындағы талдаулары назар аударарлықтай.
Профессор Ғ.А.Абдурахманов, А.Г.Руднев сияқты, күрделенген сөздердің құрамында тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерден басқа оңашаланған мүшелер немесе қаратпа, қыстырма сөздердің бірі қатынасып отыратындығын айтады. Автор оңашаланған сөйлем мүшелерінің қатарына синтаксистік оралымдарды да жатқызады.
Профессор М.Б.Балақаев қазақ тілінің жай сөйлем синтаксисін зерттеу барысында оның құрамында синтаксистік комплекстердің де кездесетінін айтады. Автордың синтаксистік шумақ деп отырғаны - мына тәріздес сөз тіркестері: Таудан төмен түскен шаңғышылар колхоз клубының алдына тоқтады [1, 45].
Күрделенген сөздерді арнайы қарастыруымыздың ең басты себебі - бұл да жай сөйлем және құрмалас сөйлем тәріздес синтаксистің арнаулы бір саласы. Олай болса, күні бүгінге дейін казақ тілі синтаксисінің зерттейтін объектісіне жай сөйлем мен құрмалас сөйлемдерді жатқызып келсек, енді бұлардың қатарына күрделенген сөйлемдерді қосатын боламыз. Сонда тіліміздің синтаксистік жүйесі үш үлкен саланы қамтитын болады: жай сөйлем, күрделенген сөйлем және құрмалас сөйлем.
Қазақ тілінің күрделенген сөздер басқа да тілдердегі тәріздес, коммуникативтік қызметі мен құрылыстары жағынан біркелкі болып келе бермейді. Біреулері ішінара сөйлем мүшелері жағынан біркелкі болып қайталанса, енді біреулерінде баяндалған оқиғаға байланысты айтушы адамның түрліше көзқарастары білінеді. Енді бірде сөйлемнің негізгі желісі түрлі жақтардан сипатталып, қосымша мәндермен үстемеленіп отырады. Қайсысында болса да сөйлем құрылысы күрделеніп, мазмұны жағынан күрделі ой туғызады. Бұлар бір-бірінен синтаксистік тәсілдері және іштей құрылыстары жағынан ажыратылады. Қазақ тіліндегі күрделенген сөйлемдерді жалпы екі үлкен топқа бөліп жіктейміз; I. Айқындауыштық қосалқы сөйлемдер, II. Синтаксистік оралымды сөйлемдер [2, 56].
Алғашқысына оңашаланған айқындауышты, қыстырма, қыстырынды және бірыңғай мүшелі сөйлемдер жатады да, екіншісіне көсемше, есімше, шартты рай тұлғалы және қимыл есімді оралымды сөйлемдер кіреді. Сөйтіп, біз синтаксистік оралымы бар сөйлемдерді оңашаланған мүшелі сөйлемдерден ажыратып қараймыз [3, 8]. Сондай-ақ, айқындауыштық қосалқы сөйлемдердің табиғатына да назар аударып қаралық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөздердің емілесін тереңірек қамтып, нақты жазылу емлесінен кең түрде мағлұмат беру.
Дипломдық жұмыстың теориялық және практикалық маңызы.
Зерттеу жұмысында алынған нәтижелер мен ғылыми тұжырымдардың, қорытынды пікірлердің практикалық мәні үлкен. Ғылыми нәтижелерді қазақ тілін мектепте оқыту барысында, сондай-ақ гимназия, лицейлерде қазақ тілі мен әдебиеті пәнін тереңдетіп оқытатын мектептерде қазақ тілінен сабақтар жүргізуде пайдалануға болады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Дипломдық жұмыста жүйелі-кешенді, тарихи-хронологиялық-сипаттамалы, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы: Мектеп, 1972. -391 б.
2 Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем пунктуациясының негіздері. 1959.
3 Мадина Ғ. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер. - Алматы: Ғылым, 1959. -213 б.
4 Байт±рсын±лы А. Аќ жол. –Алматы: Жалын, 1991. -360 б.
5 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. - Алматы: Ғылым академиясының баспасы, 1999. –320 б.
6 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. - Алматы: Ғылым, 1994. –374 б.
7 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. - Алматы: Ғылым, 2003. –210 б.
8 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 413- б.
9 Жақыпов Ж. Сөйлеу тілінің синтаксисі. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 1999. 218 б.
10 Қазақ грамматикасы. – - Алматы: Ғылым академиясының баспасы, 2002. –816 б.
11 Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. – Астана: Фолиант, 2006. –218 б.
12 Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. - Алматы: Ғылым, 1968. -211 б.
13 Болғанбайұлы Ә. Синонимдік қолданыстар (екінші басылым). –Алматы, 1998. -310 б.
14 Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлемнің түрлері. - Алматы: Ғылым академиясының баспасы, 1963. – 181 б.
15 Күлкенова О. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Өнер, 1988. -141 б.
16 Машќанова Н.Т. Ќазаќ графикасы мен орфографиясыныњ фонологиялыќ негіздері. –Алматы: Ғылым, 1993. -219 б.
17 Байт±рсынов А. Тіл-ќ±рал. Орынбор, 1914. – 112 б.
18 Уєлиев Н. Ќазаќ графикасы мен орфографиясыныњ фонологиялыќ негіздері. –Алматы: Ғылым, 1993. -191 б.
19 Қазақ тілінің түсіндірмелі сөздігі. Т4. -Алматы, 1978. -742 б.
20 Жиенбаев.С. Синтаксис мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1994. -247 б.
21 Есенов Қ. Шартты рай тұлғалы сөздердің жай сөйлемдегі кейбір қолданылу ерекшеліктері, -Алматы: Ғылым, 1963. -214 б.
22 Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. - Алматы: Ғылым, 1991. – 381 б.
23 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы: Санат. 2003. –219 б.
24 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. - Алматы: Ана тілі, 1992. –382 б.
25 Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис – Алматы: Өнер, 1993. -311 б.
26 Қордабаев Т. Тарих синтаксис мэселелері. –Алматы: Ғылым, 1995. 321 б.
27 . Сауранбаев Н. Қазақ тіліндегі қүрмалас сөйлемдер жүйесі. –Алматы: ана тілі, 1992. -418 б.
28 Есенов Қ. Күрделенген жай сөйлемдер. –Алматы: Ана тілі, 1996. – 257 б.
29 Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. –Алматы: Мектеп, 1965. -372 б.
30 Єбілќасымов Б. XIX ѓасырдыњ II жартысындаѓы ќазаќ єдеби тілі. -Алматы: Ѓылым, 1982. -216 б.
31 Шәкенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар. -Алматы: Ана тілі, 1991. -360 б.
        
        |    |Мазмұны                                                             |   |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 |Жай ... |8 |
| ... |
| |........................... | ... ... және оның ... |8 ... ... мүшелерінің |27 |
| ... |
| ... | |
|2 | ... ... ... |43 |
| ... |
| ... | ... |Күрделі сөз түрлері………………………………………….......................... |43 |
|2.2 |Күрделі сөздер |55 |
| ... |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |67 |
| ... |
| ... | ... ... ... ... ... атау ... ... де, осы ұғымды қамтитын сөйлемдер әр ... ... ... алып еді. Олар өздерінің атқарып отырған қызметіне
орай , ... ... ... ... ... сол жердегі
мәніне байланысты аталып қалыптасады. Алайда, осыған қарамастан біз ... ... ... өз ... жеке топтауды жөн көрдік. Өйткені,
кейбір күрделенген сөйлемдердің ішінен өз ... жеке бір ... ... ... ... сөздер оқшаулана айтылғанмен, олардың бойында
субъект-предикаттық қатынас болмайды. Сондықтан да олар әдеттегідей ... ... ... ... тек ... түрліше
көзқарастары мен сезімдеріне бағыттала айтылады. Осыған орай мұндай
мәндегілері сөйлемнің ... ... тек онда ... ... ғана
жұмсалады. Сөйлем құрылысынан ... ... сөз ... ... ... ой ... ... іргесі бүзылмайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Күрделенген сөздер тіл білімінде ертеден
танылды. Алайда, ол кездерде бұл сөйлемдер біздің ... ... ... ... ... ... Осы ... мәліметтер, түрліше көзқарастар Н.И.Греч, А.Х.Востоков,
Ф.И.Буслаевтардың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... қысқарған түрі деп түсіндіреді. Мәселен, А.Х.Востоков
сөйлемдердің толық түрі және қысқарған түрі болатынын айта келіп, қысқарған
түрі бағыныңқылардың ... ... ... ... ... ... ... деп отырғаны - әдеттегі есімше жэне
көсемшелі оборотты жай күрделенген ... ... ... ... ... ... ... Автор бұл жайды сөйлемдердің бір құрамды және екі ... келу ... ... ... ... ... күрделенген сөйлемдерді өз алдына жеке ... ... ... ... ... ... ... мүшелер,
бірыңғай мүшелер, қаратпа жэне қыстырма сөздер мен сөйлемдердің басын қосып
бір жерге жинақтайды да, оларды күрделенген ... ... ... етіп ... Осы ... ... әсіресе оңашаланған айқындауыш,
оңашаланған анықтауыш, оңашаланған предикативті пысықтауыш және оңашаланған
салыстырмалы обороттар жайындағы ... ... ... ... ... ... күрделенген сөздердің
құрамында тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерден басқа оңашаланған ... ... ... ... бірі қатынасып отыратындығын айтады.
Автор оңашаланған сөйлем мүшелерінің қатарына синтаксистік оралымдарды ... ... ... тілінің жай сөйлем синтаксисін зерттеу
барысында оның ... ... ... де ... ... ... ... деп отырғаны - мына тәріздес сөз
тіркестері: Таудан төмен түскен ... ... ... ... ... 45].
Күрделенген сөздерді арнайы қарастыруымыздың ең басты себебі - бұл ... ... және ... ... ... синтаксистің арнаулы бір саласы.
Олай болса, күні бүгінге дейін казақ тілі ... ... жай ... мен ... ... ... ... енді
бұлардың қатарына күрделенген сөйлемдерді қосатын боламыз. Сонда тіліміздің
синтаксистік жүйесі үш ... ... ... ... жай сөйлем,
күрделенген сөйлем және құрмалас сөйлем.
Қазақ тілінің күрделенген ... ... да ... ... ... мен құрылыстары жағынан біркелкі ... ... ... ... ... ... ... біркелкі болып
қайталанса, енді біреулерінде баяндалған оқиғаға байланысты айтушы ... ... ... Енді ... ... ... желісі түрлі
жақтардан сипатталып, қосымша мәндермен үстемеленіп отырады. Қайсысында
болса да ... ... ... мазмұны жағынан күрделі ой туғызады.
Бұлар бір-бірінен синтаксистік тәсілдері және іштей құрылыстары ... ... ... ... сөйлемдерді жалпы екі үлкен топқа
бөліп жіктейміз; I. Айқындауыштық ... ... II. ... ... [2, 56].
Алғашқысына оңашаланған айқындауышты, қыстырма, қыстырынды және бірыңғай
мүшелі сөйлемдер жатады да, екіншісіне көсемше, есімше, шартты рай тұлғалы
және қимыл ... ... ... ... Сөйтіп, біз синтаксистік
оралымы бар сөйлемдерді оңашаланған ... ... ... ... 8]. ... ... ... сөйлемдердің табиғатына да назар
аударып қаралық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... қамтып, нақты жазылу емлесінен кең ... ... ... ... және ... ... жұмысында алынған нәтижелер мен ғылыми тұжырымдардың, қорытынды
пікірлердің практикалық мәні үлкен. Ғылыми нәтижелерді қазақ ... ... ... ... гимназия, лицейлерде қазақ тілі мен ... ... ... ... ... тілінен сабақтар жүргізуде
пайдалануға болады.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. ... ... ... тарихи-
хронологиялық-сипаттамалы, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмысымыздың құрылымы – ... үш ... ... ... ... ... әдебиеттер
тізімі берілген.
1 Жай сөйлем синтаксисі
1 Жай сөйлем синтаксисі
1.1 Сөйлем және оның түрлері
Сөйлем дегеніміз – сөздердің ... ... ... ... ойы.
Сөйлегенде, жазғанда кім де болса ойын айтады. Ойын айтуға тиісті ... да, ... ... ... ... бірінің қырын ... Қыры ... ... ... ... алса да, қиындаса алады.
Қыры келмейтін сөздерді қиындастыру үшін ... ... ... ... Елдің малы далада, біткен жаны жалада, көбі ... ... ... бәрі ... тұр, яғни ... ... Сондықтан ауыздан шыққан сөздің бәрі сөйлем бола бермейді,
айтушының ойын ... ... ... ... болып айтылған сөздер
ғана сөйлем болады. Сондықтан сөйлемнің жаны – сөздердің басы ... ... ... А.Байтұрсынов [4, 151].
Қ.Жұбанов: “Сөзбен білдірілген ой аяқталған ... ой ... ... шала ой болуы да мүмкін. Ойды бір сөзбен де, бірнеше сөзбен де
түгел білдіруге болады. Қыс. Күн боран. Жердің ... ... қар, - ... деген жалғыз сөздің өзі де түгел бір ойды білдіріп ... ойды ... бір я ... сөзді сөйлем дейміз. Сөйлемнің
қандай түрлері болады, қандай бөлшектері болады, ол ... ... ... – міне грамматиканың осыларды қарайтын бір ... ... бұл ... ... жүйесі немесе синтаксис дейміз [5,
72].С.Аманжолов: Сөйлем ... – сөз ... ... ... ... қарым-қатынасын көрсететін, сөйтіп барып, тиянақты ойды
білдіретін категория [6, 183].
Орта мектепте: “Тиянақты бір ойды ... ... ... ...
дейді. Негізінде, бұл дұрыс, бірақ өте ... ... ... ... ... ... тобы ... жеткіліксіз, оны
сөздердің қарым-қатынасына, сөздердің грамматикалық байланысына бағындырып
беру керек. Сондықтан ... ... ... бір ... ... ... ... бар, өзара грамматкалық байланысы бар
сөздер ... ... Бұл да ... ... Сөз бен сөздің қарым-қатынасы
дегеніміз жай сөйлемге ғана қатысты, шынында, сөйлем дегеніміз сөйлем ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы
да енеді.
Сөйлем – сөз бен сөздің, сөйлем мен сөйлемнің, іс пен ... ой ... ... ... ... бір ойды ... ... сөйлемді дұрыс
түсінген болар едік.
“Тиянақты ой” дегеніміз относительді нәрсе ғана. Өйткені ойдың қыры ... ... мен ... ... ... жағынан байланысты. Кейде алғы,
кейде артқы сөйлем өздігінен тиянақты болмайды, ... ... ... бірлігі бір я бірнеше сөйлемнің бірлігі бүтін бір ойды
тиянақтайды. Олай болса, ... да шегі бар ... дау ... өте кең ... олай ... ... бір сөйлеммен абсолют тиянақтап қалады
деуге болмайды, тек ... ... ... Өйткені кейбір
құрмаластағы, диалогтағы бір сөйлем субъектінің бір ... ғана ... Р., ... Ж: ...... тұлға, яғни пікір білдіру
үшін, информация беру үшін жұмсалатын тұлға. Сөз, өз беттерімен ... ... [7, ... сөз де СТ тәрізді болып келген конструкциялар да ... ... ... ... ... ... – сөйлемдің сапаға ие бола
алады. Осыдан шығатын ...... ... тән ... құрылысы
бар, грамматикалық формасы бар категория. Сөйлемді сөйлем ететін, сөйлемнің
грамматикалық формасын құрайтын мыналар: ... бір, екі ... ... ... де құрала береді. Сөйлем пікірді, яғни болмыстағы заттардың
өзара қатынасын білдіру үшін жұмсалады. ... ... деп ... Предикативтік қатынас – сөйлемнің негізгі
грамматикалық белгісі. Сөздер бірі ... ... ... ... ... түскенде ғана сөйлем сапасына ие болады.
Екіншісі – жақтық форма. ... ... әр ... үш ... ... ... – рай формалары. Бұл форма айтылған пікірдің болмысқа, шындыққа
жанасымдылығын ... ... К.: ... тән белгілер деп мыналарды атайды:
1.Сөйлем – коммуникативтік қызметімен, яғни шындық болмыстың
бір бөлшегі жайында хабар ... ... ... ... де, ... де қызметі номинативтік қызмет болса,
сөйлемнің қызметі – коммуникативтік қызмет.
3.Сөйлемнің ... ...... ... Бұл ... тән ... тән білгілердің бірі – интонация. Сөйлем тілдік басқа
құбылыстардан интонациялық белгісі жағынан да ... Түн. ... ... ... ... категориясы, синтаксистік жақ және
рай категорияларымен және осы ... ... ... сипатталады. Тапқан екенсің сенетін адамды! Тыңдар ол ... ... аты ... ... [8, ... ... Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай топтасуымен түсіндіреді [9, 52].
А.Байтұрсынов: Айтылуынша айырылатын түрлері. Айтылу түрлеріне ... төрт ... ... ... ... ... сөйлем. Сұраулы сөйлем деліп жауап сұралғанда айтылатын сөйлем
аталады. Мысал: Сен тамақ іштің бе? Үйде кім бар?
2) ... ... ... сөйлем деліп аталатын адам көңіл күйі, жан жайымен
сөйлегенде, мәселен, жан ауырғанда, не ... ... ... ... ... ... ... Бұлар айтылғанда жай айтылмай, лепті үнмен айтылады. Сондықтан
лепті сөйлем деп аталады. Мысал: Уф, алла! Бітті ... ... ... Тілекті сөйлем. Нәрсенің болғанын, істің істелгенін көңіл тілеген орында
айтылатын ... ... ... деп ... ... ... бар, жатпа
қарап! Көңіл тілегі түрлі айтылады: 1) бұйрық түрде, 2) өтініш түрде, 3)
үгіт (ақыл) түрде, 4. Жай ... ... ... Жай ... Сұраусыз, лепсіз, тілексіз айтылған сөйлемдердің бәрі ... ... ... Ат ... ... ер ... ... [4, 93].
Қ.Жұбанов: Сөйлем түрлі сазбен айтылады. Қандай сазбен айтылатына қарай
сөйлем үш түрлі болады. 1. Хабар сазды сөйлем. 2.Сұрау ... ... 3. ... ... ... сазды сөйлем. Болған, болып жатқан немесе болашақ оұиғалардың
жайын хабарлай ... ... ... ... сазды болады. Жаз шықты.
Күн жылы.
2. Сұрау сазды ... Бір ... ... ... ... ... сөйлем
сұрау сазды болады. Каспийдің сұлулығы сұрғылт құм ... Леп ... ... Бір ... ... ... біреуге өтіне, бұйыра,
ашулана, қуана сөйленген немесе хабар өте ... я өте ... ... ... сөйлем леп сазды болады. Тілек, ұран ... леп ... ... қосылады. Апырай, мына бір қызық екен! [5,
173].
С.Аманжолов хабарлы ... ... ... қарай жіктеледі.
Себебі – бастауыштың ең бірінші көрінісі баяндауыш. ХС 8 түрлі:
1.Қимыл хабарлы, 2. Сын ... 3.Сан ... ... ... хабарлы. 6.Анықтама хабарлы. 7.Себеп хабарлы. ... ... ... Р. Хабарды, информацияны баяндау үшін ... ... ... деп ... Бұл ... негізгі грамматикалық
белгілері мыналар:
1.Баяндаыштары, негізінен, ашық рай формалы етістіктен жасалады.
2.Өзіне тән ... ... ... ... тілінде негізінде не сұрау шылау, не сұрау
есімдіктері, үстеуге айналған сөздер ... ,ана ... ... ... [7,
81].
Қазақ грамматикасында: Бір нәрсе туралы хабар алу үшін қойылған сұрақты
білдіретін сөйлемдерді СС дейміз. СС-ді қызметіне қарай ... ... ... ... ... ... желі ... отырған
тақырып әңгімелеудің бастапқы ... ... ... ... сөйлемдер сұраулы сөздердің (кім, не, ... ... па, пе) ... ... ... ... сөйлемдер. Бұл топқа негізгі сұраққа жауап
алу үстінде ... ... ... білдіретін сұраулы сөйлемдер жатады. –
Бұл құрылысқа бас инженер қылып кімді тағайындасақ ... ... ... ... ... Сен өзің ше? – ... сұрақ.
Жетек сұрақ әр уақытта негізгі сұраққа арқа сүйеп жұмсалады. Бұл ... ... де ...... ... ... сұрақты білдіретін сөйлемдер. Бұлар ІІ жақтың сөзін анықтап
алу үшін қойылған сұрақты білдіреді. ... ... ... ... ... ... тұрады. Бұл кісілер қай ... ...... – Иә, ... ... ... ... қарай бөлінуі.
А) Ашық сұрақты білдіретін сұраулы ... Бұл ... ... ... іздеулі компонент белгісіз болып, сұрақ жалпы, ашық түрде ... ... ... ... кім, не, ... ... қандай, не істеді
деген сұрақ мағыналы сөздер жұмсалады.
Ашық ... ... ... ... ... ... білдіретін
сөйлемдер, предикативтік іс-әрекеттің, сапаның, ... ... зат ... іздеулі екенін білдіретін сөйлемдер болып
бөлінеді.
Ә) Альтернативтік ... ... СС. ... сұрақта іздеуге
із, жоба болып альтернатив сапа, іс аталады. ... ... ... ... ... арқылы жасалады. Осы сөзге тоқтайсың ба,
тоқтамайсың ба? ... ... ... аталып, болымсыз
етістіктің орнына жоқ па сөзі ... ... ба, жоқ па? ... ... ... ... арқылы білдіріледі де, сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... жалғастырылады.
Б) Риторикалық сұрақты білдіретін СС. Бұларда баяндауыш сөздері кері
мағынада жұмсалып, ... ... ... ... Дауыс ырғағының қатысы
жағынан жай сұраулы сөйлемдерге ... ... ... сұрақ ерекше
жігермен, екпінмен айтылады. Интонацияның көрінісі лепті сөйлемдермен тең
түседі. Бұл ... ... ... лайықталып құралған баяндауыштық
формалар кездеседі: келді емес пе, өтті емес пе, оұыған жоқ емессің ... ... ... ... ... Тілімізде сұраулы сөйлем формасы
тыңдаушыны бір іске қосу, ... үшін де ... үй ... ... ғой, тағы ... ... ... ба? Мұндай сөйлемдер түрткі сұрақты
білдіретін сөйлемдер деп аталады. Мұнда тілекті, жұмсауды ... ... ... қойылады.
Бұйрықты сөйлемдер. Бұйрықты сөйлемдер сөйлеушінің біреуді іске қосу,
жұмсау үшін айтқан пікірін білдіру үшін жұмсалады. Жасалу жолдары:
1. ... ... ІІ, Ш жақ ... рай ... ... ... Көп
сөзді қайтесің?
2. І жаққа қатысты бұйрықты, іс-әрекетке жұмсауды – айын, ейін, ... ... ... ... ... ... Бұйрықты өтініш ретінде білдіру үшін ... ... ... ... баяндауыш болып жұмсалады… онан да шөпті
айтсаңшы!
4. ... ... ... ... айту үшін ІІ жақ ... ... соң ІІ жақ ... форма болып құралған баяндауыш
жұмсалады. Шық деген соң шық!
Бұдан да басқа бұйрықты сөйлемнің жасалу жолдары ... ... ... эмоциясын қоса білдіретін сөйлемдерді лепті
сөйлем дейміз. Баяндауыштарының формалары:
1. Субъектіге тән сапаны эмоциялы түрде атау үшін айтса ... ... ... тәрізді баяндауыштар қызмет етеді.
2. Субъектіге тән іс-әрекетті ерекше екпін түсіріп, тұжырып айтуда алғаным
алған, айтатыным, ... ... ... жұмсалады. Су жаңа
дөңгелек осы қалғаны қалған!
3. Эмоциялы баяндауыш сын есім – десеңші, етістік десеңші ... ... ... ... десеңші!
4. Эмоциялы лепті сөйлем құрайтын баяндауыштардың бір түрі ... ... ... – ба, бе болып құралады: алмасам ба!
5. Шартты рай ... ... ... ... тілекті, арманды
эмоциямен білдіру үшін жұмсалады: Оқуды бітірсек!
6. Ауызекі ... ... бір ... ... ... ... түгіл
аламын тәрізді баяндауыштар жұмсалады. Түсіндірмек түгіл түсіндіремін!
Реплика ретіндегі лепті сөйлемдер. ... ... ... ... ... ... мүшелік қатынасқа анық даралауға келмейтін
сөйлемдер бар. Мысалы: Келгенде қандай!, Ол ол ... ... ... ... ... байланысты түрлі реакциясын:
құптауын, ризалығын, жақтырмауын білдіреді. Тағы ... бе? – ... ... бір ... ... ... құралған сөйлемдер.
Осыны айтасың ба? – Айтпағанда! [10, 192].
Басыңқы сөздің ыңғайына қарай сөз тіркестері былай топталады: ... ... ... ... ... ... ... және етістікті, матасу тек есімді,
ал меңгеру есімді, етістікті деп бөлінеді.
Қабысу – түркі тілдерінде, оның бірі қазақ ... өте жиі ... ... ... ... Қабыса байланысқан сөз тіркестері
өзара ешқандай жалғаусыз, ... тұру ... ... ... қабыса
байланысқан сөз тіркестерінің грамматикалық байланыс ... орын ... ... ... сөз ... құрамы әр түрлі: оның
бағыныңқы сыңары зат ... сан ... сын ... ... ... үстеу
болады да, басыңқы сыңары зат есім, субстантивтенген сын есім, сан ... ... ... ... ... екі зат есімнен құралады: темір
күрек, алтын сағат т.б. Бұл ... сөз ... ... ... Бағыныңқы сөз басыңқы сөз атаған заттың материалын (түлкі
тымақ), неге арналғанын мойын ағаш), ... ... үй), ... ... ... (қыз ... ... (топ адам), өлшем, көлем (қап астық)
т.б. белгілерін анықтайды. Бұлардың мағыналық ... ... ... ... ... ағаш ... деп айтуға болса, ағаш темір деп айтуға
болмайды немесе тас жолды жолтас деуге болмайды.
Проф. М.Балақаев үш сөзді зат ... сөз ... тек екі ... дара ... ... сөз ... сол анықталушы заттың алдына
тағы мынадай қамыс құлақ, бота тірсек, шаруа қол тәрізді сөздер ... ғана ... сөз ... деп көрсетеді [11, 84].
Мұндай зат есімдердің мағыналық зат есімді сөз тіркесін құрауы үшін сын
есім, сан есім, бейнелеуіш сөздер ... ... ... ... бір қап ... ... құйрық түлкі т.б.
Кейде заттанған етістікке –ым, -ім жұрнағы ... зат ... ... ... ... анықтауышсыз бір топ құрай алмайды: бір асым ... үзім ... ... сын есімді сөз тіркестері. Сын есімдер зат есімдермен
сапалық та, ... та ... ... Сапалық сын есімді ... ... ... түрде жұмсала береді. Күрделі сын ... өзін екі ... ... ... Бірыңғай мағыналы сапалық сын есім мен сапалық сын есімнің тіркесі;
қызыл ала, ақ сұр, шұбар ала ... Әр ... ... ... сын есімдердің сапалық сын есімдермен
тіркесі; үлкен қоңыр үй, ... ақ ... сын ... ... ... –лық/лік жұрнақты күрделі сөз тіркестері: бір айлық ... үш ... бес ... бала т.б.
2. – лы/лі… таулы орман, нулы жер, тасты жер.
3. – ғы/гі… күздегі ... ... ... - ... бір ... ... ... т.б.
Қабыса байланысқан есімдікті сөз тіркестері.Сілтеу, сұрау, жалпылау
есімдіктері зат есімдермен тіркесіп ... ... ... мына
үй, бұл жер, қай бала? Қандай сұрақ? Барлық кісі, күллі ел, ... ... ... сан есімді сөз тіркестері. Он кісі, он бес оқушы т.б.
Сан есімдер арқылы заттың көптігін ... ... ... ... ... ... айтылмайды. Жинақтау сан есімдерінен басқа сан
есімдердің бәрі де ... ... ... ... ... атын білдіретін сөздермен тіркесе береді: отыз оқушы, ... бес ... жуық адам ... ... есімшелі сөз тіркестері. Есімшелер сөйлемнің ішінде
зат есіммен ... ... ... ... сөз тіркестерін
құрайды. Оқыған бала, сөйлер сөз, тыңдар құлақ, айтылатын ... ... ... таза ... яғни ... үстеулік қасиетін сақтай
отырып тіркеседі. Мұндай кезде үстеулер бағыныңқылық ... ... зат ... жиі ... Зат ... жиі ... күшейткіш, мөлшер үстеулері. Мысалы: қазір оқытушы, бүгін көңілді
(сын есім), биыл жетіде (сан есім).
Одағайлар ... ... ... түйдектелуі арқылықабыса
байланысады: әй-хай секілді.
Еліктеуіш сөздер тек етістіктермен ғана тіркеседі: жалт-жұлт ... ... ... екі түрлі: жақтық категориясының қиысуы. Көптік жалғаулардың
қиысуы. Сіздер қуанасыздар, біздер балалармыз ... кей ... ... қиысып, біріне-бірі меңгерілумен іс
бітпейді. Олардың кейбірі бірімен-бірі ешбір жалғаусыз ... ... енді бір ...... ... өте тығыз байланысуынан
көрінеді. Бұлардың орны өзгеден берік. Қабыса байланысқан сөздер ... ... ... ... Қазақ тілінде көбінесе қабысушы сөздер сын,
сан есімдер, есімше, көсемшелер [12, 44].
Қиыса байланысқан сөз тіркестері. Бұл ... пен ... ... Олар ... ... ... әр түрлі жақтарда және дара,
көпше түрінде де бола ... ... ... ... ... қай ... болу жағы ерекше қызмет атқарады. Оларды қай сөз ... ... ... топтап көрсетеміз.
1.Зат есім мен зат есім ... ... ... зат есімді сөз
тіркестерінің бастауышы көбіне нольдік, тәуелдік ... зат ... ... той той ма? ... – уәде.
2.Сын есім мен сын есімнің тіркесі: Қызылы – қызыл, жасылы – жасыл ... ... пен ... ... Сол ... ... ... де менікі,
сенікі де менікі.
Етістік пен етістіктің тіркесі: Мынау көрген – ... ... ... . Матасу деп СТ-не енген екі сөздің ілік жалғауы мен тәуелдік
жалғауы арқылы ... ... ... сөз ... жалғаулы тұлғада
тұрып, бағыныңқы сөз ілік ... ... ... СТ ... ... ... ... қалыптасқан изафеттің үш түрі ... ... ... ... мал ... ... СТ сөз таптарының қатысына қарай әр түрлі сөз табының
және бір ... ... ... ... ... Матаса байланысқан СТ-нің
бірінші сыңары ретінде ілік жалғаулы сөз мына сөз ... ... ... ... ... ... ... т .б.
Сын есім: жақсының шарапаты, жаманның сөзі т.б.
Сан есім: үшеудің есебі, ... ... ... ... ... ... айьқанның кесірі, бармаудың амалы.
Үстеу: ертеңнің ісі, бұгіннің мәселесі.
Бар, жоқ сөздері: Бардың ... ... ... сөздің қайталануы арқылы матаса байланысқан СТ жасалады: әдемінің
әдемісі, алпыстың алпысы, күлудің де ... ... ... бүгіннің
бүгіні.
Меңгеру. Меңгерілетін сөзіміздің қатарына барлық септік жалғаулы ... ... ... ... ... ... етістік иә
тәуелді жалғаулы сөз болып келеді. С. Аманжоловтың осы пікірінен ... ... ... ... ... ... есім ... компонент ретінде жұмсалып СТ-н құрағанда, бағыныңқы
сөз ретінде зат есім, есімдік, есімшелер, ... рай ... ... ... ... ... шығыс, көмектес септік тұлғаларында меңгеріледі.
Сын есім басыңқы компонент ... ... сөз ... құрағанда,
басыңқы сөз ретінде зат есім, есімдік, есімшелер, тұйық рай етістіктер
қатысады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... компонент зат есім барыс септік тұлғада тіркескенде,
сын есімді тіркес зат пен сапаның ... ... ... ... ... ... ... Бағыныңқы шығыс септік тұлғада меңгеріліп
тіркескенде, сын есімді ст-рі салыстыру, салғастыру қатынасын білдіреді:
желден жүйрік, ... ... ... ... септік тұлғадағы зат есім басыңқы сөз сын
есім болып келген ст ... ... ... ... ... ... ісімен жарасты.
Бағыныңқы сыңары зат есімді ст. Септік жалғауының ашық және жасырын
түріндегі зат ... мен зат ... ... ... жасалады: әдебиетке
жетік.
Жатыс жалғаулы зат есімге сын есімдердің тіркесуі арқылы жасалады: ... ... ... тым ... ... ... ... жалғаулы күрделі
сан есімдер арқылы жасалады: он ... отау ... ... шығыс жалғаулы СТ. Оқушыдан бөлек, он ... ... ... ... ... ... жалғаулы күрделі СТ. Абылай ханмен тұстас.
Жанасу – жалғаусыз, шылаулы ... ... ... ... ... ... және жалғау арқылы емес, шылау арқылы
бірімен-бірі байланысатын сөздер.. Бірақ сын есімдер жанаспайды.
Жанасудың жасалу жолдары С.Аманжолов пен ... ... 1939 ... ... ... ... ... мен етістік – кеше келді.
Ә) көсемше етістік – оқып келді.
Б) септік жалғаулы ... ... ...... ... ... сөз – етістік – оұу үшін келдім [13, ... ... мен ... ... ... ... ... бердім”
деген сөйлемдердегі көсемше мен ... ... ғана ... Автор жанасудың қабысудан негізгі айырмашылығы ретінде сөздердің
өзі қатысты сөздермен орын тәртібін басшылыққа алады [11, 72].
Негізгі сөз бен шылаулы ... ... ... жатқызуда ғалымдар
олардың алшақ тұрып та тіркесетінін негізге алады. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысына тән
көрсеткіштерін айқындау. Осы күнге дейінгі әдебиеттерде қабыса байланысатын
сөздердің орны тұрақты, ал ... тек ... пен ... ... ... ... та немесе кейбір пысықтауыштардың орын тәртібі арқылы
байланысады деген тұжырым беріліп келеді. Қабысу ... ... ... ... сөз бен ... ... ... сөздердің түйдекті
түрлері және көнеленген септік ... ... ... ... ... ... жасалу жолдары төмендегідей:
1. Негізгі сөз бен көсемше тұл,алы ... ... ... ... …көңілін аулайын деп, Байжан қалжыңдай сөйледі.
2. Негізгі сөз бен ... ... ... ... арқылы. Не үшін
сұрадың?
3.Негізгі сөз бен модаль сөздердің етістікпен тіркесі арқылы. Бұрын
көрген дос, таныс ... ... ... ... ... ... жалғаулы фразеологиялық тіркестердің басқа
сөздермен тіркесі арқылы.Берсе қолынан, бермесе ... ... ... сөз ... ... ст-де етістік негізгі, ... ... ... етістік табиғатында өзінің лексика-грамматикалық
мағынасына, сөз табы ретіндегі жалпы категориялық ... орай ... ... ... ... ... тұратын сөз табы. Сондықтан да ол
бағыныңқылық қызмет емес, негізінен, басыңқылық қызмет ... да, ... ... ... ... ... сөз ... сөз тіркестеріне қабысу амалы арқылы бағыныңқы компонент
ретінде қатысатын сөздер сын есімдер, сан ... ... ... ... ... бағыныңқы болып сын есімдер жаппай қатыса бермейді.
Етістікпен мол тіркесетіндер –дай, дей, тай, тей, -сыз, сіз ... ... сын есім ... ... ... ... сөйледі.
Сапалық сын есім сөздердің бағыныңқы болып ... ... ... ... көбі ... көсемше тұлғаның шегерілуі негізінде қалыптасқан:
қалың болып шықты – қалың шықты, ұзын қылып ... – ұзын ... ... ... ... ... дүркіндік, көлемдік мағыналы рет,
есе сөздерінің жетегінде кірігеді: екі рет ... үш есе ... ... ... ... ... СТ. Атау күйінде зат есім
мен сабақты етістік сөздің қабысуы ... ... СТ ... ... ... ... киім ... бала оқыту, орақ ору. Объектілік
қатынас тек қабысу арқылы берілген.
Үстеулер ... тән ... ... ... ... ... сөздер
болғандықтан, олар етістіктермен тіркеседі және олар ... түсе ... ... тек қабысып тіркеседі. Олар
мынадай мағыналық қатынаста тұрады:
1.Мезгілдік – ерте бітті, биыл келді.
2.Мекендік - әрі ... бері ...... ... ... ... – мағынасына қарай тек етістіктермен тіркесіп, қимылдың
сапасын, сынын ... ... ... ... мағынасы оларды
белгілі етістіктермен ғана тіркесуге мәжбүр етеді: бұрқ-бұрқ қайнады, сарт-
сарт соқты.
Көсемшенің үш түрі де етістікті ... ... күле ... қуанып
шықты, айтқалы отырды.
Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері. Табыс септігінің
пысықтауыш қызметін атқарудан біртіндеп ... ... тура ... ... көшуі, соған орай оның ... ... ... ... ... ... қалыптастырады.
А.Аблақов сабақты етістіктердің меңгеруі туралы былай деген: Сабақты
етістіктердің меңгеруі табыс септігімен тікелей байланысты. ... ... ... ... ... ... ... септік жалғаулы сөзді
меңгере алмайды деген қорытынды шығаруға ... ... ... ... ... ... еңбек әрекетімен байланысты етістіктер
табыс септігінен басқа көлемдік септіктермен де тіркесе ... ... бұл ... ... ... ... ... қатарынан
меңгеруі олардың мағыналық жағынан соншалықта бай, құнарлы ... ... ... ... шабу, салу, қирату, бұзу, жеу тәрізді ... ... ... ... сұрау, сөгу, мақтау тәрізді сөйлеу
мәнді етістіктер, көру, есту, тыңдау тәрізді ... ... ... ... орын ... ... бұлар өзінің мағынасы жағынан тура
объекті мәніндегі сөзбен сабақтасып, оларды жетегіне алып меңгеріп тұрады.
Салт етістіктердің ... ... ... тура ... ... ... табыс септіктегі сөзді қажет етпейтін етістіктер салт
етістіктер деп аталады. Бұл – салт етістікті сабақты ... ... ... болып табылады [14, 56].
Сабақты етістіктер мағынасының орамдылығына қарай табыс септігінен тыс
жанама септіктерді меңгере алатын ... салт ... ... ... ... тілінде салт етістіктің қатарына жататын етістіктер саны алуан
түрлі, бірақ осылардың барлығы бірдей ... ... сөз ... ... ... өзі сабақты етістіктердің меңгеру қабілетінің
әлдеқайда мол ... ... ... салт ... барыс, жатыс, шығыс, көмектес жалғаулы
сөздерді жетегіне алып меңгеріле байланысқан СТ-н ... ... СТ. ... ... ... өзі жалғанған сөздерді тек
етістіктермен қиюластырып, қимыл-әрекеттің тікелей бағытталған объектісін
көрсетеді де, сөйлемде тура ... ... ... ... ... СТ объектілік қатынасты білдіреді.
1. Жасау, құрау мәнді етістіктердің еңгеруі арқылы құралған СТ.
Мұндай мағынаны білдіретін етістіктер табиғатында, ... ... ... зат ... ... ... ... Осындай тіркесімділік
қасиеті бар сөздер ... ... ... ... ... ... ... қатынастағы СТ-н құрайды. Кілем тоқу, киім тігу, үй салу, кірпіш
қалау т.б.
2. Бұзу, қирату, жарақаттау, жоқ ету мәнді ... ... ... ... ... ... қирап, бұлініп,
істен шыққандығын білдіреді. Үйді бұзды, хатты жыртты, басын жару,
матаны жырту, ақтарды талқандау ... ... ... ... ... ... мәнді етістіктермен
сырттай қарағанда ұқсас, айырмашылығы жоқ тәрізді. Өйткені екеуі де
қозғалыс арқылы іске асады. Мысалы: айдау, апару, жүргізу, ... ... ... ... етістіктер, жүру, жету, келу, бару, өту -
өозғалыс мәнді етістіктер. Бұлардың айырмашылықтары ... ... ... ... ... ... тура объектіге
бағытталып тұратын болса, қозғалыс мәнді етістіктерде ондай қасиет
болмайды. 2. Объектіні қозғаушы ... ... ... ... объектіні қозғалысқа түсіретін болса, қозғалыс мәнді
етістіктерде қозғалыс түсетін ... ... ... өзі ... қозғаушы мәнді етістіктер табыс жалңаулы сөздерді тілеп
тұратындықтан, сабақты етістіктердің қатарына жатады да, ал ... ... ... ... болмайтындықтан, салт етістіктердің қатарынан
орын алады. Мысалы: затты апарады,, арбаны ... ... ... ... жару және жинау мәнді етістіктер тура объектіге бағытталады да,
толықтауыштық қатынастағы СТ жасалады. ... ... ... ... ... шөп ... ... Ішіп, жеу, қоректену әрекетін білдіретін етістіктер объектілік
өатынастағы СТ-н құрайды: тамақты жеу, сорпаны ішу, етті ... ... ... ... ... ... ... табыс жалғаулы
сөздермен байланысқа түседі. Мысалы: тапсырманы ... ... ... ... ... жалғаулы СТ. Барыс септік арқылы ... ... ... ... ... зат ... ... есімше. Бұлар мынадай мағыналарда
жұмсалады;
1.Іс-қимылдың бағытын білдіреді: баласына барды, ішке кірді.
2.Қозғалыс-әрекетінің бағыт, бағдарын білдіретін етістіктердің бірқатары
барыс жалғаулы сөздермен ... ... ... ... ... ... күреске шығу, жорыққа аттану, соғысқа бару.
3.Арналу, жұмсалу объектісін білдіреді: матаны көйлекке алды, дәптерді
жазуға алды.
4.Меңгерілетін сөз есімше мен тұйық рай сөз ... ... ... ... ... ... айтуға келді, күлгенге ренжіді.
5.Өзгелік етіс тұлғалы етістікке барыс септіктегі сөз тіркесіп ... ... ... ретінде қатыстырады: итке қаптырды, араға
талатты.
6.Бірқатар етістіктер зат есімді ... ... де, ... ... ... де бірдей меңгеріп, бір-ақ мағыналық қатынасты білдіреді:
жұмысқа ...... ... ... ... ... жалғаулы СТ көлемдік (көлге
келу, аспанға ұшу), мезгілдік (ертеңіне ... бір ... ... ... келу), себептік (келмегеніне ренжулі) мағыналарда жұмсалады.
Жатыс ... СТ. ... ... ... ... ... ... септік жалғауы арқылы қалыптасқан СТ, ең алдымен
көлемдік мағынаны білдіреді. ... ... ... жатыс жалғаулы
есімдер объектілік (толықтауыштық), және ... ... ... СТ ... ... ... 1. Қимыл
процесіне жанама объект болатын заттар мен ... атап ... ... ойында сақтау). 2. Қимыл-әрекеттің нендей нәрсеге қатысты
екендігін атап көрсетеді: Мен сықылды ... ... ... тұр. ... қатынастағы СТ мынадай мағынада жұмсалады: 1. Көлемдік,
яғни іс-әрекеттің болған орнын атап көрсетеді (пәтерде тұрады), ... ... ... ... СТ. ... ... жалғаулы сөздерді меңгеретін қозғалыс
мәнді етістіктер ... не ... ... не ... жерін
білдірмей, тек белгілі бір нәрсені жанай өткендікті білдіреді. Бір ... ... ... ... ... ... жарысып келе жатты. (Ә) Негізінен
шығыс жалғаулы сөздерді меңгеретін қозғалыс мәнді ... ... ... ... ... ... және қалай іске асқандығын
білдіреді. Сондықтан да ... ... ... ... және ... ... ... Тоғайдан машинамен тауға қашты, самолеттен
парашютпен ... ... ... ... ... СТ ... ... қимыл-әрекеттің кімнен басталғандығын атап көрсетеді ( дұшпаннан
қашты, жіптен секірді), еңбектен қашу, сырт қалу мағынасын ... ... ... егін ... ... қатынаста жұмсалатын шығыс жалғаулы СТ ... ... ... қатынасты білдіреді (үйден қашу, арбадан түсу), себебін
білдіреді (ұялғаннан секірді, ... ... ... ... ... алу ... (алдынан шыққан адамдарға қарамастан өтіп кетті).
Шығыс септіктегі –ған, ген ... ... ... ... ... ... ... қатынасты білдіреді (Сөйлескеннен-ақ
Әддрахман туралы сұрады).
Көмектес жалғаулы СТ. Көмектес септік тұлғадағы зат есім – етістік болып
құралған ... ... ... ... ... амал болған
объектіні атайды: балтамен шапты, қаламмен жазды.
Объектілік қатынаста жұмсалатын сөз ... ... ... ... ату), ... ... боялған), бірлескен қимыл-әрекетті
(ағайын-туысқандарымен ақылдасып), іс-әрекеттің объектісі болатын ... ... ... ...... отпен ойнама – күйерсің)
Пысықтауыштық қатынаста жұмсалатын СТ қимылдың істелу амалын білдіреді
(өз атымен атамай), мекендік мағынаны ... ... ... ... ... ... ... себебін (ашумен қатты қызарып
алған ... ... ... ... бір ... немесе бір заттың бірыңғай,
бірнеше әрекетін, күйін, жайын білдіруі ықтимал. ... ... ... ... теңдік, туысқандық және бақыт! Десек, бұл
сөйлемде ой бірнеше бірыңғай ... бір ... ... ғана ... күн ... ... ... суыды десек, ой бір ... ... ... ғана айтылады. Мұндай жағдайда да сөйлем жай ... ... ... ... сөйлемде ой бірыңғай заттың бір әрекеті
немесе бір заттың бірыңғай әрекеті ... ... да, ол жай ой ... Жай ғана ойды ... ... тіл ғылымы жай сөйлем деп
атайды. Сондықтан да жай сөйлемнің жай ойды білдіруін ... ... ... бір я ... ... ... да, құрамындағы сөздер
сөйлем мүшесі болып саналады. Сондықтан жай сөйлем бір я ... ... ... дейміз. Мысалға келтірілген Түсіндім жай сөйлемі бір
ғана баяндауыштан жасалған; Адал болу – әр ... тән ... ... жай
сөйлем бес сөйлем мүшесінен жасалған; бір бастауыш (адал болу), екі
анықтауыш (әр, тән) бір ... ... бір ... (қасиет). Совет
елінде социолизм толық және түпкілікті жеңді жай сөйлемінде бір ... бір ... ... бір ... (жеңді), үш пысықтауыш
(елінде, толық, түпкілікті), бұларға қоса осы сөйлемде мүшесі емес бір ... ... жай ... бір я ... ... мүшелерінен жасалуы – оның
екінші белгісі. Алайда жай ... ... ... ... сөздер де
кездеседі.
Жай сөйлемде дара, күрделі мүше де, әр ... және ... ... де ... Мұны оның ... өзіндік белгісі деп тануға болады.
Жай сөйлем тұрлаулы мүшелердің қатысына қарай, ... ... ... ... сөйлем болып беске, тұрлаусыз мүшелердің қатысына ... ... ... ... бөлінеді. Бұл – жай сөйлемнің төртінші. Жай
сөйлемнің ... ... ... ... оған ... анықтама беру
лайық:
Бір я бірнеше сөйлем мүшелерінен жасалып, жай ойды ... ... ... ... [15, ... сөйлемдер. Не жайынан да болса болдыра, бар қыла сөйлеген сөйлем
болымды сөйлем деп аталады. Еділ бойы ... бар, ... ... ноғай бар.
Не жайынан да болса болдырмай, жоқ қыла сөйлеген сөйлем болымсыз сөйлем
деп аталады. Жер жұтуға ... от ... ... ... бар ... толымды деп аталады. Өлген келмес, ... ... ... біреу не екеуі де жоқ болса, сөйлем толымсыз деп
аталады. Ит тойған жеріне, ер туған жеріне.
Тұрлаулы мүшелері ғана бар ... ... деп ... Ел қонды.
Тұрлаулы мүшелерінен басқа тұрлаусыз мүшелері де бар сөйлем жайылма деп
аталады. Ақыл жастан шығады, асыл тастан ... ... ... пен ... ... ... бар
не бастауышы ерекше айтылмай, оның қай сөз екенін баяндауышпен ұластыра
атау арқылы білуге ... ... ... ... деп ... ... баяндауышпен қиысу үшін белгілі жақ жалғауларында не жалғаусыз
жақтық мағынада айтылады. ... ... ... ... ... айтылмай да, оның қай сөз екені айқын ... тұра ... ... жақты
сөйлемдердің бастауыштарын түсіріп айту мынадай жағдайларда болуы мүмкін:
1. Ұзақ ойға қатысты болып, өзара мағыналық байланыста айтылатын ... ... ... ... ... қайталанып айтылмай,
соған ортақтасып тұра береді. Сонда ... ... ... ... ... не құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай ... ... ... ... де ... ... ортақтасады. Мысалы:
Сүйіндіктерге қарсы Құнанбай бар тобымен келген жоқ. ... бері ... ... соң, өз ... көп аттыны кейін қайтарып ... ... - ... ... қай сөз ... ... тұлғадан айқын болып тұрғанда,
әсіресе І-ІІ жақтық бастауыштар сөйлемде ерекше айтылмайды. Қыстауымызға
келе жатыр ек. (М.Ә). Біз ... ... ... ... ... ... ... сөйлем. Бас мүшесі белгілі бір жақтық тұлғада
тұрғанымен, ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет үш жаққа тән боп көрінетін бір негізді сөйлем түрін жалпылама
жақты сөйлем дейміз. Олар мынадай жолдармен ... ... ... ... ... Не үшін ... не үшін ... не
бітіріп кеттің. Тұңғиық.
2. Жалпылама жақты сөйлем 1-жақта да ... деп ... ... мақал-мәтелдер, афоризмдер 1-жақтық жекелік тұлғасында және
ауыспалы мәндегі көптік тұлғада жалпылық мәнге ие ... ... да ... ... барғанмын.
3.Жалпылама жақты сөйлем мақал-мәтелдердің, афоризмдердің 3-жақтық
тұлғаларында да байқалады. Көре-көре көсем болады…
Белгісіз ... ... Бас ... ... тұлғада келіп, іс-әрекеттің
иесі белгісіз жақ болатын, тек іс-әрекеттің орындалуы жайында хабар білдіру
мақсатын көздейтін бір құрамды сөйлем ... ... ... сөйлем дейміз.
Жиылыста Омбы мен Қызылжарды ... ... ... хабарлады. Ол жақта
жылқының етін жемейді. Сөйлемдегі іс-әрекеттің иесі болатын жақ ... ... ғана ... бір ... жақ ... түсініледі. (Мүс.)
Жақсыз сөйлем. Бастауышы жоқ, оның орны ... ... ... ... үш ... ... ... ұғымда жұмсалатын сөйлемдер жақсыз
сөйлемдер деп аталады. Олардың баяндауыштары былай жасалады:
1. –у, мақ жұрнақты тұйық ... ... ... мен ... ... ... бар ... жақсыз болады: Бұл жұмысты тез қолға алу керек.
2. Барыс септікті тұйық райлы етістікке, есімше, көсемше тұлғалы етістікке
бол етістігі ... болу ... ... ... ... Мұндай
жағдайларды көп кездестіруге болады. Қамарға кінә қойып болмайды.
3. ... ... ... рай тұлғалы етістіктен болған күрделі
баяндауыштың құрамында мүмкін, мүмкін емес сөзі ... ... да ... ... Сан ... ... көшеде аяқ алып жүруге мүмкін емес
еді.
4. Бірдеңені арман ете айтылатын күрделі баяндауышты сөйлемнің негізгі сөзі
келер шақтық есімше (р, ар, ер) ... одан ... ... –ма, ме ... көмекші –е, ді етістігі айтылып та ... ... ... ... Мына атқа мінер ме еді?
5. Күрделі баяндауыш құрамында барыс септікті тұйық ... ... ... тура келу ... ... ... да жақсыз сөйлем
жасалады: Сендермен қош айтысуға тура келіп тұр.
6. ... ... ... ... ... ілік жалғаулы сөздер мен болғым
келеді көмекші етістіктері арқылы да жасалады.
Қазақ грамматикасында жақсыз сөйлемді ... ... ... деп ... ... ... ... хабарланатын ойға қатысты сөздер кейде
түгел айтылып, кейде олардың кейбіреулері ғана айтылуы мүмкін. Сүйіндік
сөзінен соң ... ... ... ... ... Мұнда ойға қатысты
сөйлем мүшелері түгел айтылған. Сондықтан мұндай сөйлемдер толымды ... ... Ойға ... ... ... ... олқы
сөйлемдер толымсыз болады. Бұл сөз одан әрі өрбіген жоқ. Қай сөз ... ... ... ... бес ... ... толымды
болады дейді. Ал егер сол бес мүшенің біреуі жоқ болса, ... ... ... бар. Кейбіреулер бастауыш, баяндауыштың біреуі жоқ ... ... Бұл – ең ... ... ... ... критерий
тұрлаусыз мүшенің болмауына байланысты емес. Негізгі ... ... ... жоқ ... ... ... ... орны даяр тұрып,
тек айтылмай қалып, сұрау қойғанда, шыға келетін болу керек” [16, 84].
Атаулы ... Бұл ... ... ... ... болып
өзара қатынасқа түскен мүшелер жоқ. Сөйлемнің құрамында атау ... ... ... мүше болады. Жаз. Тымырсық ыстық. Осы негізгі мүше
құбылыстың, заттың атауын білдіріп, сөйлемнің іргесіне тірек ... ... ... ... ... қарай 3-ке бөледі: 1.
Жай зат атауы. Қазақстан. ... 2. ... ... ... ... ... аттары). “Қазақ әдебиеті”. 3. Әліптемелі атау (суреттеу, зат
атауы). Егіс даласы. Қара ... жер, көк ... ... ... мағыналы атаулы сөйлемдер. Түн. Шалқыған ай. 2. Эмоция
атаулы сөйлемдер Күлуін! 3.Сөгіс, тілек мағыналы атаулы сөйлемдер. ... ... жай ... ... ... ... бірі ... қатынас сөйлемдегі бас ... ... ... ... ... үнемі екі бас мүшенің грамматикалық қатынасна
құрала бермей, предикативтік мағынаны логикалық ыңғайда ... ... ғана бас ... ... ... да беріле алады. Атпа! Тарт былай!
Бір негізді сөйлемдер деп грамматикалық жағынан бір ғана предикативтік
бас мүше ... ... ... бас ... толықтыруды қажет
етпейтін жай сөйлем түрін ... Бір ... жай ... ... ... ... қарай: 1) белгілі жақты, 2) жалпылама жақты, 3)
белгісіз жақты, 4) жанама (жақсыз) жақты деп бөлінеді. Тұрлаулы мүшелер ... ... ... ... болғандықтан, олар екі негізді жай сөйлем деп
аталады. Күн суытты. ... ... жай ... ... ... ... мазмұны жағынан
да күрделі ой туғызады. ... ... ... ... және ... ... ... Ауылдан бүгін ертелеп келген Асқар
Ботакөзбен жолығу үшін оның ... ... ... – бір ... тән негізгі және көмекші әрекеттерді бір
сөйлем бойында беруде қолданылатын құрылым. Оралым құрамындағы көсемше екі
түрлы қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... тірек сөз орнында тұрса, екіншіден, ... ... ... ... бөлімге бағындырып, байланыстырушы ... ... күні он ... кісі ... ертіп, Абай Қарамолаға аттанбақ.
Көсемше амал пысықтауыштық қызметінде жұмсалған.
Сөйлем ішінде қолданылу ыңғайына қарай есімше ... ... ... ... ... жай сөйлемнің баяндауышы ретінде жұмсалады. Есімше оралым –
күрделенген сөйлемнің ... ... ... ... ... ... жылауда еді. Мезгілдік мәнде құрылған.
Қыстырма сөйлемдер. Қыстырма арқылы сөйлемде берілген ойға сөйлеушінің
қатынасы беріледі, олар ... ... ... ... Ол қатынас әр қилы ... ... өз ... немесе сенетіндігін білдіре алады немесе ... ... ... ... қуанышын т.б. білдіреді.
Қыстырма құрылымдар сөйлем мүшелерімен синтаксистік байланысқа түспейді,
сондықтан сөйлем мүшесі бола алмайды.
Қыстырма сөздер мен сөз тіркестерін мағыналарына қарай мынадай ... ... ... күйін, сезімін білдіретін қыстырмалар: бақытымызға
қарай, өкінішке ... бір ... ... ... ойға ... ... білдіретін қыстырмалар: әрине,
шынында, рас, сөз жоқ, ... кім ... ... Айтылған ойға басұаның не айтушының пікірі тұрғысынан қарағандықты
білдіретін қыстырмалар: біздіңше, ... ... ... ... ... қарағанда).
4. Айтылған ойлардың өзара қатынасын білдіретін қыстырмалар: сөйтіп, не
дегенмен, сонымен, біріншіден, бір жағынан ... ... ... та болып келеді.
1. Айтылған пікірге тірек, дәлел, ... өң ... ... ... ... ... сөзі ... телінеді. Мұндай
қыстырма ретінде көбінесе мақао-мәтелдер. Елеулі кісінің сөзі
енгізіледі. Ер ді ... ... ... ... сөйлемдердің бір тобы баяндалған оқиға барысындағы қимылдың
қалайша болудағы себебінің жорамалын білдіріп тұрады. Бұлар ма, ... ... не есім ... ... ... ... ... бе, немесе әкесін күткендіктен бе, оның
отырысы бұл жолы ... ... ... ... ... кім ... ... білем,
неге екені белгісіз тәріздес модаль сөздері бар қыстырмалар ... Неге ... ... Әлібекті үлкен үйге ас алдында ғана шақырды.
3. Енді бір қыстырмалар айтушы адамның не басқа ... ... ... бір ... ... ... аңғартып тұрады. Шоқанның да бала
жастан байқауынша, ... – орыс ... ... жан ... ... құрылымдар. Бқлар кұрделенген сөйлемнің бір түрі ретінде
танылады. Олар түсіндірмелі, нақтылаушы, ... ... ... ... ... негізгі ойға қосымша ... ... ... ... әр ... өзі ... жерде тіркеуде
(регистрация) болады.
Нақтылаушы қыстырынды құрылымдар негізгі сөйлемді нақтылай түсетін,
талдаушы мәнді орындайды. ... ... ... ... ... Ахмет,
Міржақыптың) ізін қуып, халықты өнер-білімге шақырды.
Сілтемелік түріне еңбектің авторын, оның атын, ... ... ... ... ... қыстырынды құрылымдар негізгі сөйлемге
қосымша ... ... Бұл ... ... ... ... (ол есімше және көсемше ертеде VІІ-ХVШ ғасырлардың өзінде ... әрі ... ... дер, ... ... ... – (грекше syntaxis) – грамматиканың морфология сияқты өзекті
саласының бірі. Синтаксис грамматикалық ілім ретінде екі ... ... Сөз ... синтаксисі. Онда сөздердің өзара тіркесу қабілеттілігі
мен тіркесу тәсілдері, ... сөз ... ... ... ... 2.Сөйлемнің синтаксисі. Онда сөйлемнің құрылу принциптері,
сөйлемнің құрамы, ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді: жай және ... ... ... 3. ... ... синтаксистік тұтастық. Мұны синтаксистің обьектісіне
жататын синтаксистік категориялардың ... ... ... ... ... грек ... Қазақшасы қоспа деген. Сөздерді бір-біріне ... ... ... ... ... деп ... ... Қ.Жұбанов.
Жай пікірді айтуға жай сөйлем қызмет етеді. Күрделі пікірді айтуға
құрмалас ... ... ... Мазмұны бұдан күрделі лебізді ... ... ... деп ... ... ... Тіл білімінінің,
оның синтаксис бөлімінің зерттейтін обьектісі – осы ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын
зерттейді. Сөйлем құрамына енетін сөздер қалыптасқан ереже бойынша өзара
тіркесіп, ... ... ... ... ... ... сөз тіркесінің синтаксисі зерттейді. Синтаксис ... ... ең ... ... – сөйлемнің құрылысы – ... ... ...... ... ... ... ие болған
көрінісі. Ол тұлғалар – сөз тіркесі, сөйлем ... жай ... ... ... ... екі түрі ... коммуникативтік дербестігі бар тұлғалар. Бұлар – жай
сөйлем, ... ...... алмасуға қатысатын тұлғалар.
2. Құрылымдық (дербестігі жоқ) элемент ретіндегі тұлғалар. Бұлар – сөз
тіркесі, сөйлем мүшесі т.т. Сөз ... ... ... ... ... бар тұлғаларды ұйымдастыруға қатысады.
Зерттеу әдістері.
1.Тіл фактілерінің мағына, форма көрінісіне қарай даралай, оларды басқа
формаларға қарсы ... ... ... ерекшелігін табу. Бұл – тіл
білімінде ең жиі ... ... Тіл ... ... ... ... және туыс тілдердің
фактілерімен салыстыру арқылы оның құрылу, жұмсалу ерекшелігі ашылады.
Тарихи-салыстырмалы әдіс.
3.Типологиялық әдіс. Бұл – туыс емес ... ... ... Бұл әдіс ... шығу ... бір ... күйде де ұқсас
жайларын байқатады, ондай ұқсастықтың себептерін білдіреді.
4.Статистикалық әдіс. Бұл әдіс ... ... ... ... өрісі, тұлғалардың мөлшер, көрінісі зерттеледі.
Сөз – синтаксистің де нысаны. ... ... ... ... ... ... тән ерекшеліктері тұрғысынан қарастырады. Ол
ерекшелік – ... яғни сөз ... ... ... ... бірнеше сөздің бағыныңқы-басыңқылық байланыс ыңғайынан зерттеледі.
1894-1897 жылдары орыс тілінде шыққан П.М.Мелиоранскийдің “Краткая
грамматика казак-киргизского ... ... екі ... ... ... шыққан
Казембектің және миссионерлер жазған “Алтай тілінің грамматикаларына”
негізделгенмен, онда да ... ... бір ... ... ... деп атап, оған синтаксис мәселелері де енгізіліп,
синтаксиске ... ... ... ... мәселелер
араластырылады. Ол – қазақ тілі жайында шыққан ең бірінші, әрі ... ... ...... оқу ... ... ... елеулі еңбек болды. Онда грамматикалық атаулар мен
дыбыс, буын, сөз, сөйлем ... ... ... ... ... 1925 жылы шыққан “Тіл құралында” А.Байтұрсынов сөйлем, ... жай ... ... ... ... ... белгілеріне
байланысты мәліметтер береді [17].
1936 жылы проф. Қ.Жұбановтың, 1939 жылы С.Аманжолов пен Н.Сауранбаевтың
бірігіп жазған оқулықтары шықты. Бұларда сөйлем ... ... ... сөз тіркесіне де қатысы бар деп ... ... ... ... ... келелі саласы сөз тіркесі екенін де, оның
жекелеген мәселелерін де ол ... ... ... обьектісі деп
танымайды, танымағаны былай тұрсын, сөз тіркесі мүлде ... ... орта ... ... 1936 жылы грамматика оқулығын шығарды.
Кітапта сөйлем мүшелерінің бұл күндегі орналасу тәртібінің ... ... ... ... ... тілінің грамматикасын жаңаша
құрастырып, бірқатар ... ... ... ... ... ... ... бағдарлап баяндауға тырысты. Қ.Жұбанов сөйлем
мүшелерінің бұл ... ... ... ... өзгеше болғанын
дәлелдейді.
1953 жылы шыққан орта мектеп ... ... ... сөйлемге мынадай анықтама береді: “Тиянақты ойды білдіретін бір
сөзді я бірнеше сөз ... ... ... қазақ тілі оқулығында “сөз тіркесі” деген термин 1950 жылдардан
кейін ғана ... ... жай және ... ... ... зерттеулерінде сөз тіркесі талданбайды. Бірақ “үйірлі мүше” деген
атпен қай сөздің ... ... топ ... ... жөнінде айтқандарының,
сөздердің толықтауыш, пысықтауыш қызметтерін айыру ... ... ... сөз тіркестеріне қатысы бар [18, 21].
С.Аманжоловтың “Қазақ тілі ... ... ... ... үшін бірінші оқу құралы болды. Бұл еңбекте кейбір мәселелер
теріс түсіндірілді [19].
Қазақ тілі ... ... үлес ... ... С.Жиенбаев болатын
[20]. Оның жай және құрмалас сөйлем ... ... ... қатарында сөз тіркесі бөлек талданбайды. Бірақ “үйірлі мүше”
деген ... қай ... ... ... топ ... ... жөнінде
айтқандарының сөздердің толықтауыш, пысықтауыш қызметтерін айыру жөніндегі
дәлелдерінің есімді, етістікті сөз тіркестеріне қатысы бар.
1954 жылы ... ... ... ... ... ... кітап шықты. Бұнда
қазақ тіл білімінің фонетика, лексика және грамматика мәселелеріне жан-
жақты ... ... ... бері сөйлем құрылысын жан-жақты, тереңдете зерттеген
бірқатар еңбек шықты. Жай ... ... ... ... ... ... ... А.Әбілқаев т.б. еңбектерді атауға болады.
1.2 Сөйлем мүшелерінің емлесі
Сөйлем мүшелері тұрлаулы, тұрлаусыз болып екіге бөлінеді. Тұрлаулы мүше
болады сөйлем ... ... ... ... ... немесе қалса да
қалғандығы сезіліп тұратын сөздер. …Сөйлемнің ... ... ... 1)
бас мүше, 2) баяншы мүше.
Бас мүше дейміз – сөйлем ішіндегі сөздер байланатын қазық сөзін, сөйлем
иесін. Ол қазық сөз ... ... сөз? ... бір ... туралы сырын-
сипатын, жайын, амалын, болмысын сөйлейміз. Сөйлем ішінде сол ... ... сөз бас мүше ... Ол ... сырын-сипатын, жайын, амалын,
болмысын айтып баяндайтын сөз баяншы мүше ... ... бас мүше мен ... ішкі ... ... басқа тысқы белгілері бар.
Бұлар бас мүшенің тысқы белгілері кім? Не? Деген сұрауларға ... ... ... ... ... ... не етпек? Не қылмақ? Қайтпек? Қайсы?
Не болмақ? Нешік? Ненікі? Деген сұрауларға жауап беру.
Жеңілдік үшін бас мүше – ... деп, ...... деп ... көрсетеді А.Байтұрсынов.
Сөйлем мүшелерін біз тіке мағынасына байланыстырып қана айырамыз. Әр
сөзге сұрау қойып, сол арқылы ... ... және ... ашып ... ... ... құрамындағы сөздер өзара тіркесу арқылы
белгілі қызметте жұмсалады. Мысалы, бастауышты баяндауышпен байланысына
қарап, ... ... ... ... сөйлем мүшесі деп танимыз.
Сөйтіп, көп құрамды сөйлемдерді бөлшектегенде, ... ... ... мағыналарына қарамай, лексикалық мағыналары ... ... ... пайда болған грамматикалық мағыналарға
қараймыз. Ол мағыналар: ... ... ... ... болады.
Сөйлемде осылардай грамматикалық мағыналарға ие ... ... ... ... сөздерді сөйлем мүшелері дейміз.
Сөйлем құрауға негіз болатын бас мүшелер – ... ...... грамматикалық ұйытқысы. Ал тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы мүшелердің
мағына топтанып не тікелей соларды, не ... ... ... ... ... ... Сөйлем құрауға негіз болатын ... ... ... ... ... ... (бас) мүшелер
дейміз.
Тұрлаулы мүшелердің синтаксистік қызметі бірдей емес. Әдетте, ... ... ойға ... ... ... ... ... қимылдың
не басқа сапаның субъектісі (иесі) болады.
Баяндауыш бастауыштың ... ... ... және басқа заттық, сындық
сапасын білдіріп, бастауышқа бағынады. Бұл жағынан тұрлаулы мүшелердің ең
негізгісі – ... ... ... ... жағынан бастауыштан гөрі
баяндауыштың синтаксистік қызметі анаңұрлым басым болады. Оны ... ... ... ... ойды ... ... сөздерді
ілістіріп барып, сөйлемді аяқтап тұрады. Бқл жағынан ол – сөйлемнің ... ... ... Тұрлаулы мүшелердің ең бастысы. Негізгі мүшесі
бастауыш. Грамматикалық бастауыштың аясына бастауыш қызметіндегі атау
септігінде тұрған кім? Не? Деген сұрауға ... ... ... ... ... тән белгілер:
1.Бастауыш сөйлем арқылы айтылған ойдың кім, не туралы екенін білдіреді.
Ол – субъектіні білдіретін ... ... ... соны білдіру бастауыш
мүшенің ең бастапқы, әрі негізгі қызметі.
2.Бастауыш баяндауышпен синтаксистік байланысқа түсіп, ... ... ... ... бірі.
3.Бастауыш – грамматикалық бітімі жағынан басқа сөйлем ... ... мүше ... атау ... зат ... ... ... пікір кім, не туралы екенін атап, баяндауыш арқылы
айтылған қимылдың, сапаның кімге қатысты екенін білдіретін ... ... ... ... ... Әуелі бастауыш болатын – атау тұлғасындағы
зат есім. Бала ойнайды. От жанады (А.Б). Абай үлкен үйге ... ... ... ... ... Қазақпай жүгіре шықты.
Есімдік тердің барлық түрінен бастауыш жасала береді. ... ... ... көп ... Мен бүгін осында келемін. Ол Алашорда
отряды деп аталды. Өзі үш кісінің жұмысын ... сын ... сан ... есім ш елер ... бола алады.
Қорқақ бұрын жұдырықтар. Алтау ала болса ауыздағы кетеді… Еккен орар.
Бастауыш құрамы жағынан дара, күрделі, үйірлі ... ... ... мына ... ... сын ... сан есім, есімшелер бастауыш ретінде жұмсалады. Қара
кер озып келді.
2.Ілік ... ... ... бен Ш ... тәуелдік жалғаулы
сөздер тіркесіп, күрделі бастауыш жасалады. Милиция бастығы үйге кірді.
3.Көмекші есімдер тәуелдену арқылы ілік септіктегі ... ... ... (қасы, жаны, маңы) Үйдің іші жым-жырт.
4.Бастауыштар күрделі етістіктен жасалады. ... ... суға ... ... жадыратады.
Көп сөзден болған күрделі жалқы есімдер күрделі жалқы бастауыш болады.
Аудандық оұу ... ... қызу ... аты, ... жолдас, азамат дегендей қосалқы айқындауыштармен
тіркесіп күрделі ... ... ... ... ... жасады.
Үйірлі бастауыштар да көп сөзден құралады. Оның күрделіден айырмашылығы
мынау: Егер ... ... ... ... ... ... ... бастауыш-баяндауыш ыңғайындағы сөзджер тобы
болады. Білегі жуан ... ... бір ... ... бірнеше сөзбен айтылса, қосарлы немесе
күрделі деп ... ... ... таптырар. Асық ойнаған азар. Тоны ... Жеті ... ...... Бұл мысалдар үйірлі бастауышқа сай
келеді.
Одағай, шылау, үсте ... ... ... үшін ... ... жалғап,
басқа сөз табына айналуы я объектіге айналуы шарт. ...... ... ... ... ... ... бітпес. Осы кісінің “яғниы”
таусылмайды. “Жоқ, бар, ... ... ... есім ... ... ... Бар ... ішеді. Жоғым сенде.
Баяндауыш. Предикативтік іс-әрекетті, сапаны білдіретін сөйлем мүшесін
баяндауыш ... ... ... ... ... ... бастауышқа қатысып, сол мүше білдіріп тұрған субъектіге тән
предикативтік ... ... ... ... екі көзі күлімсіреп, ақша
беті бал-бұл жанады.
Ә) баяндауыш мүшеге тән ... ... бар. Олар – ... ... ... ... ... қарап, үн тыңдап қап еді.
Баяндауыштардың жасалуы. 1. Етістіктердің сөйлемдегі негізгі қызметі ... ... ... ... ... ... да ... береді. Мен көрдім ұзын қайың құлағанын (А).
Етіс тұлғалары да баяндауыш болады. ... бар ... ... ... ... ... тұлғада, тіпті кейбір септік жалғауларында тұрып та,
баяндауыш қызметінде жұмсала ... ... зат ... ... ... ... ... сапасын, кім, не екенін
білдіреді. Ағаш көркі – ... ... ... ...... жалғаулы сөздер де баяндауыш ... ......... ... ... ... әсіресе жатыс, шығыс жалғауларында
баяндауыш қызметінде айтылады. Бәрі де шыр ... ... зат ... ... ... өзі ілік септікті заттың
меншігі болып ... ... ... қызметінде ол екеуі не тәуелдеулі
сөздің бір өзі баяндауышты өзіне меншіктеп ... ...... ... екі ... өзімнің ыстық көретін балаларым.
3.Сапалық сын есімдер мен есімдіктердің бәрі де ... ... ... Ай ... Сен ... ... ... – бір тоғыз, білмегенің – тоқсан тоғыз.
Есімдіктердің бәрі де баяндауыш бола алады. Ойнайтыны осы ... өзі. ... ... бері ... осы еді. ... ... ... сөздері баяндауыш қызметінде жұмсалғанда, бастауыш
болған заттардың қайда, кімде, неде ... ... факт ... ... ... ... жатыс жалғаулы пысықтауыш не
толықтауыш жиі кездеседі. Аспандаалақандай бұлт жоқ [21, ... ... ... ... ... баяндауыштар сөйлемде
айтылған ойға лайық күрделі қалпында бастауыштардың жайын баяндап ... ауыр ...... ... ... көмекші етістіктер көп, олар аса жиі қолданылады. Негізгі
етістіктер мен көмекші ... ... топ ... ... баяндауыш
болғанда, субъектінің қимыл процесінің әр түрлі құбылыстарын, мысалы,
істің, қимылдың ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерін білдіреді. Таң бозарып атып
келеді. Ол айтып болды. Абай ... ... ... жай ... ... ... ... көмекші
етістіктер қосылып айтылғанда болады. Бірақ етістіктермен жүрмеген жерде
баяндауыш болмайды. Етістіктен басқа сөз ... ... ... олар
етістік көмегімен ғана бола алады. Оларға көмек бола ... ... ... ... ... баяндауыш болатын сөз таптары: 1) зат
есім, 2) сын ... 3) сан ... 4) ... 5) етістік (есімше, көсемше
түрінде), деп көрсетеді А.Байтұрсынов [4, 51].
Құрама баяндауыштар. Бұлар есімдер мен етістіктерден ... ... ... сөзі ... есім ... Бірақ енді не болса да
орыс кітабы досы болды.
Құрама баяндауыштағы көмекші етістіктер. Есім ... да ... мән ... ... ... қызметін айқындай түсетін көмекші
етістіктің бірі – е. Ол мінген соң, күймеде орын тар еді. ... ... ... еді. Үй ... Абай жаға анықтап көрді. Бұйралау, ... ... бар ... адам ... баяндауыштардағы модаль сөздер. Сияқты, тәрізді, шығар, болар,
білем, керек, тиіс деген модаль сөздер есім ... ... ... ... ... ... қосу үшін ... сөйлемдегі ойға
айтушының әр түрлі көзұарасын ... үшін ... ... ... ... Ол студент болар.
Анықтауыш. Анықтауыш деп сөйлем ішінде анықтық үшін айтылатын сөзді
айтамыз. Мәселен, “Қысқа жіп ... ... ... ... береді А.Б.Әмір
Р.Әмірова: Сөйлемде зат есім, есімдік немесе зет есім орнына жүрген есімше
сөздермен байланысып, ... ... ... ... ... сөйлем
мүшелері анықтауыш деп аталады. Анықтауыш қызметінде сын есім, сан ... ... ... [15]
Сапалық анықтауыштарға сын есім, сан есім, есімдік, есімше, атау тұлғалы
зат есімдерден болған анықтауыштар ... ... ... ... ... ... жатады.
С.Аманжолов: Анықтауыштар қандай, қай, қанша, ... ... ... ... ... қайткен… деген сұраулардың біріне жауап ... ... сөз ... мен сөз ... Сын есімнің атау түрі. Қатты жел, тездеткен жауын Абайлар ... ... ... ... та ... есімнің атау, туынды түрі де анықтауыш болады. Сұрауы қанша, неше,
нешінші? Әуелі үйге екі жігіт кірді.
3.Зат есім де анықтауыш болады. Оның ... ... қай? ... үйде тас
шам жанып тұр.
4.Есімдіктер анықтауыш болады. Сұрауы қайсы? Бұл ... күн ... мен ... те ... ... ... қай, ... неткен,
не қылған. Енді түсер үйді болжасып келе ... ... ... ... ... де анықтауыш болады. Алмақтың бермегі
бар.
6.Ілік жалғауында (ашық, жасырын) ... сөз ... бәрі ... Абай ... бәрі ... ... ... ойлап отыр. Абай Михайловтың
ойын енді аңғара бастағандай.
7.Еліктеуіш сөздер де анықтауыш ... ... ... ... ... да анықтауыш болады. “Да”-ның екі түрлі мағынасы бар.
“Ойбайдың аяғы жылау болды.”
Күрделі анықтауыштар.Анықтауыштар басқа сөйлем мүшелері ... ... де ... Олар ... ... байланыста тұрған сөз тіркестері: ұзйы
бойлы, ақ сақалды кісі, жасы ... ... ... ... ... өзара қабыса және ... әр ... сөз ... ... Сапалық және қатыстық сын есімдердің тіркесінен болады. Түсі ақ ... өзі ... ... ... мұрынды Бөжей осы отырғанның бәрінен ... Екі ... сын ... ... …қара бурыл Сүйіндік …Құнанбайға
тесіле қарамайды.
3. –ғы, гі, дай, дей тұлғасы арқылы. Үй ішіндегі үлкендер бала ... ... ... пен зат есім ... Сол ... ауаның райы да әлі күнге
есімнен қалмайды.
5. Күрделі сан есімдер анықтауыш болады. …15 шақырым жердегі…[16]
Үйірлі анықтауыш бастауыш – ... ... ... ... зат, ... ... ... есімше құрамында жасалады. Біз тұбесі аласа үйге
кірдік. Бұлар өзара ... ... ... бірі ... ... ... ... Сөйтіп тұрып олар сол тобымен басқа заттарға
тікелей қатысты болып тұр. Үзын бойлы кісі – күрделі, бойы ұзын кісі ... ... Бұл – ... бір ... ... ... ... анықтайтын сөзінің алдында тұрып, оның өзіне тән, басқа заттан
ерекше сынын, сапасын білдірсе, айқындауыш ... ... ... тұрып,
көбінесе оның лексикалық мағынасын, мүшелік қызметін басұа сөздермен ... ... ... ... сапасын көрсетеді.
Айқындауыштар құрылысына қарай үшке бөлінеді: 1. Қосалқы айқындауыш.
2.Қосарлы айқындауыш. 3. Оңашаланған айқындауыш.
Қосалқы айқындауыш зат ... ... ... ... лексикалық
мағыналарын заттық, сапалық жағынан қосымша айқындайды.Абай ... ... Омар ... ... деп анықтайтын сөзімен қосақталып одан кейін тұратын
сөздерді айтамыз. Телефон-автомат, батыр-ұшқыш, инженер-технолог.
Оңашаланған айқындауыш деп өзі ... ... соң ... ... ... ... сөзінің заттық, шақтық т.б. мағынасын дәлдеп көрсететін
айқындауышты айтамыз.Олар өзі айқындайтын сөздерімен тұлғалас болып, ... ... тең ... келеді де, айтылуда интонациялық жағынан басқа
мүшелерден ерекшеленіп, жазылуда үтір ... ... ... ... ... ... деп нәрсе амалын, жайын, болмысын толықтыру ұшін
айтылатын сөзді айтамыз. Сөйлем ішінде нәрсенің амалын, ... ... сөз ... ... ... ... соң, толықтауыш көбінесе
баяндауышты толықтау үшін айтылатын сөйлем ... ... ... ... ... және синтаксистік қызметіне қарай
екіге бөлінеді: тура және ... ... ... Мағыналық жағынан етістіктің сабақты түрінен болған іс-
әрекетке тікелей байланысты болып, сонымен ғана бір тіркес құрайтын заттық-
объектілік қатынастағы ... ... тура ... деп ... ... табыс септігінің сұрағына жауап береді. Нұрғанымды ерекше сүйген
көңілден өзі ұайта алмады.
Тура толықтауыш сын есім, сан ... ... ... ... сөздер, жалқы есімдерден жасалады. Сонда сөйлескенін еске алды.
Жақсыны ... ... ... бітірді. Оқулықтарын алып қалуым керек еді.
Сөйлемде объектілік мағынасы өзінен-өзі айқын сөздер тура толықтауыш
қызиметінде жалғаусыз ... да, ... ... ... ... ... сөздер жалғаулы болып келеді. (Сайрамбаев,
Балақаев). ... ... ... зат ... сөйлемде табыс жалғаусыз-
ақ етістіктермен қатар айтылса да, сол ... ... Ал ... ... ... ... қызметінде жалғаусыз айтылса, бастауыш
болып ұғынылатындықтан, ол қызметте жалғаулы ... ... ... Өзін ... ... ... ілік, табыс
септігінен басқа септік жалғаулары арқылы ... ... ... жағынан қосымша, жанамалай толықтырып тұратын толықтауыш түрін
жанама толықтауыш деп ... ... салт және ... ... алшақ байланыста тұрып,
оларды жанама түрде толықтырады.
Барыс септігіндегі жанама ... ... ... ... неге ... ... ... үстемеленгенін, қандай талап
қойылатынын білдіреді. Достыққа достық қарыз ... Абай ... ... септігіндегі жанама толықтауыштар іс-қимыл ... ... ... орны ... объектіні білдіреді, қимылдың не басқа
сапаның затқа тән екендігін білдіреді. Ақыл менде ғана емес Салтанатта ... көп ... ... ... толықтауыштар көбінесе заттың неден, қандай
материалдан істелгенін, қимыл процесінің заттық арнасын, бір заттан ... ... ... ... ... Мәкіш отауының
терезелерінен ыстық күн сәулесі түспейді.
Шығыс ... ... ... ... ... ... ұялып қалды). Іс-қимылдың өзгеруінің белгісін Еш нәрсе демесе
де жолдасымның осы қарасынан жүрегім лоқсып қалғандай болды.
Көмектес ... ... ... ... ... қызметін
атқаратындары көбінесе орын-мекендік, мезгілдік, қимыл-процестік мәні жоқ
зат есімдер ... ... ... сөз ... ... қалың
пердемен қоршалыпты.
Көмектес септікті жанама толықтауыштар іс-әрекеттің орындалу құралын
немесе соған жұмсалған объектіні ... Атты ... ... ... іс ... ... ... ортақтас болғанын білдіреді.
Раушан Марияммен сүйісіп амандасты.
Заттың бір өңкей заттардан ерекше белгісін біліреді. Жақсы ... ... ... зат ... сын ... сан есімнен, есімдіктен,
етістіктен, үстеуден, шылаудан ... ... істі ... Бала төртке
бесті қоса алмады. Сізде жазық жоқ. Күресуге дәрмен жоқ. ... міні ... Мен ... шейін-ді көп айтамын
Пысықтауыш. Етістіктен болған ... ... ... ... ... ... ... білдіретін мүшені пысықтауыш дейміз.
Пысықтауыш ... ... сын ... сан ... ... ... ... басқа
септік формасындағы зат есімдер жұмсалады.
Анықтауыш зат есімнен болған мүшені, пысықтауыш ... ... ... ... ... ... ... мезгіл, мекен,
мақсат, себеп-салдар, амал ... ... ... А.Байтұрсынов та
осылай бөледі, тек сын, себеп ... ... ғана ... ... Қимыл-әрекеттің шақтық мағынасын мезгілдік жағынан
дәлдеп, нақтылап тұратын пысықтауыштың түрін мезгіл пысықтауыш ... ... ... үстеулерінен жасалады. Енді біраз уақытта жетіп
қалар.
Мезгіл мәнді зат есімдерден жаз, қыс, көктем т.б. және ... ... ... ... септіктерінде келуі арқылы жасалады. Жасымда ғылым
бар ескермедім…
Кейбір заттығ ұғымдағы сын ... ... ... ... септігінде
келіп, пысықтауыш болады. Қараңғыда ешкім көрінбеді.
2.Мекен пысықтауыштар іс-әрекеттің қимылдың болу ... бет ... ... қайда тірелер жерін білдіреді.
Мекен үстеулері, барыс, жатыс, шығыс жалғаулы сөздер қайда, қайдан?
Деген сұрауларға жауап бергенде, ... ... ... ... жоғары
ұшып жүрді. Қарағандыға оқуға бара жатырмын.
Көмекші есімдермен (арты, қасы, жаны, маңы) тіркескен зат есімдер барыс,
жатыс, шығыс ... ... ... ... ... ... алдынан
бір топ кісі көрінді.
Қарай, таман, шейін шылаулары тіркескен барыс, жатыс, шығыс ... ... ... ... Бұл ... ... кешкен тірлігімде
сіздей мұндай мұңды, естен кетпестей етіп айтқанды естіген жоқ едім.
3. Амал пысықтауыштар деп іс-әрекеттің, қимыл-қозғалыстың ... ... мен ... ... мен ... ... ... пысықтауыш түрі
аталады. Сұраулары: қалай, қайтіп, ... қай ... ... ... ... ... боларсың. От лаулап жанды.
Үстеулерден жасалады. Етпетінен, жүресінен, тізелеп т.б.Бала шалқасынан
құлады.
Сан есімнен болады. Балшы ноқатын төрт-төрттен санады.
Сапалық амал ... ... ... туынды сын есімдер –сыз, сіз.
–дай, дей жұрнақтары арқылы білдіреді. Біраз үнсіз отырып қайтадан басфын
көтерді. Өзімді өзім ... ... ... ... ... ... ... сөз болған соң неге? Не
үшін деген сұрауларға жауап береді.
Мақсат пысықтауыштар мақсат үстеулерінен ... ... ... ... ... әдейілеп, арнайы) Абай домбыраны әдейі йгерім үшін
тартатын.
Етістіктен жасалады. Жұрт өлең тыңдауға жиылды.
Зат есімдерге – ғалы, гелі ... ... ... ... ... үстінен арыз айтқалы кетіп бара жатыр.
Барыс жалғаулы сөзге бола көмекшісінің тіркесуі арқылы. Бұл бала ... ... үшін ... және ... ... ... ниет сөздерінің
тіркесуі арқылы. Мұны сол мінезі үшін қадірлейтін.
5.Себеп-салдар пысықтауыш іс-қимылдың болу-болмау себебін білдіреді,
неліктен, не ... неге ... ... ... ... ... жолдары:
Өткен шақ есімшеге –дықтан, діктен қосымшаларын жалғап себеп ... ... ... жолыға алмады.
Өткен шақ есімшелер шығыс жалғауын жалғап пысықтауыш болады.
Кедейліктен қол қысқа.
Есімшеден кейін себепті, соң ... ... ... ... соң ... суырып жеп отырмын (Ертегіден)
Босқа, құр босқа, амалсыздан, ... ... ... ... ... ... қатысады. Амалсыздан өзіңе келдім.
“Қазақ грамматикасында” пысықтауыштың бір ... ... ... Мөлшер пысықтауыш іс-қимылдың мезгілдік созылу, көлемдік таралу
мөлшерін, қайталану дәрежесін, істі ... ... ... дәрежесін
анықтайды.
Сан есімдер және олардың шығыс жалғаулы ... мен ... ... ... есе, рет, шақырым, бойы, құлаш, қарыс тіркес түрлері. Кұн
арқан бойы көтерілді.
Заттың нақты санын білдірмей, мөлшерін ғана ... ... ... аз, көп, онша, сонша, едәуір, талай, түгел т.б. мөлшер ... Ол ұзақ ... ... ... ... зат ... зат есімдердің мөлшерлің
есімдермен тіркесінен болады. Омбы станциясында біз айға жақын тұрдық.
С.Аманжолов ... пен ... ... туралы (мекендік)
мәнділерін айыра тану ... ... ... ... ... Белгілі септік
жалғаулы сөздің я сөз тізбегінің ... ... ... ... ... сқраулар мыналар: қалай, қалай қарай, қашан, қашаннан бері, неліктен,
не себепті, не үшін, т.б.
Толықтауыштар етістік білдіріп тұрған ... ... ... ... ... ... ... мезгіл, себеп) білдіреді.
Байыппен, қаққан сайын, ... ... ... ... ... ... ... жанама толықтауыштарға ұқсас болғанымен,
толықтауыштың тура ... ... ... ... ... ... ... сқрауларға жауап беріп, пысықтауыш болады.
Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің белгілі орны бар. Оларды қалай болса
солай ауыстыруға ... Егер ... ... ... орны ... атұаратын қызметі мүлде өзгереді де, бастауыш ... ... ... мүше ... ... ... та, ... та, толықтауыш та солай.
Сондықтан қисынсыз, ретсіз, жігін таппай, ауыстыруға болмайды.
Сөйлем мүшелерінің белгілі орны ... екі ... ... ... ... тұлғалық жағынан бағыныңқылығын иә басыңқылығын
көрсетуші категория орнында жүреді. Бұл – грамматикалық ... ... ... ... категория орнында жүреді.
Бұл – семантикалық жағы.
Баяндауыш сөйлемнің аяғында, бастауыш өз баяндауышынан ... ... ... ... ... ... ... толықтаған сөзінен
бұрын келеді.
Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің өз грамматикалық сипатына сай орналасу
тәртібі бар. Ол орын ... ... ... ... ... негізгі
мүшелер бастауыш пен баяндауыш болса, бастауыш ілгергі ... ... ... ... ... ... Күз келді. Пікірдің құрылысы – субъект ... ... ... ... ... ... субъект келтіріледі. Содан
кейін оған қатысты, оны ... ... мүше ... ... мүшелерінің орын тәртібі пікірдің осы құрылысына сай қалыптасқан.
Қазақ тілінде сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі екі ... ... ... ... ... орын ... ... бірқатарының
орын тәртібі жылжымалы болады. Орын тәртібі тұрақты болатындар – ... ... ... ... орын ... ... болатындар –
жалғаулар арқылы қиыса, меңгеріле, ... ... ... ... ... қалыпты орнын ауыстырып айтуды инверсия дейміз.
Сөйлем мүшелерінің орын тәртібінің өзгеруі ... ой ... ... ... байланысты. Әзімхан, бір ... ... ... Бұл ... ... топ ... көтеріп) қалыпты орнынан
ауысып, баяндауыштан соң орналасып тұр. Осы ... ... ... ... ... ... ... орын тәртібі. Бастауыш пен баяндауыштан құралған ... ... ... ... ... орында тұрады.
1.Егер тұрлаусыз мүшелер бастауыштың жетегіндегі сөздер болса, бастауыш
баяндауыштың дәл алдында тұрады. Қарашаш жанында отырған қыздар да көп ... Осы ... ... ... ... ... болмайды.
2.Егер тұрлаусыз мүшелер баяндауыштың жетегіндегі сөздер болса, ... ... ... ... ... атын ... да естіген болатын. (М.Ә.)
3.Егер бастауыштың да, баяндауыштың да жетегінде тұрлаусыз мүшелер
болса, ... ... ... ... ең ... ... бұл сұрақтар тосын көрінді. 2,3- ережелер бойынша ... ... ... мүшелердің орнын ауыстырып қоюға болады.
Осылайша бастауыштың орны ауысып, баяндауыштың ... ... ... ... екпін бастауышқа түседі, бастауыштың бұрынғы
орнына қойылған сөздер де бұрынғысына қарағанда басым мағынада ... ... ... ...... ремалық мағынаны,
яғни жаңа информацияны әкелетін мүше. Сондықтан оның позициясы әр уақыт
актуалды. Баяндауыштың сөйлемдегі орны аса ... ол ... ... ... арқылы айтылатын ой баяндауышпен аяқталып, ондағы басқа
мүшелер баяндауыштың алдына үйіріледі. Қазірде ... ... ...
Абай. Құандық Абайдың атын бұрын да естіген болатын.
Өлеңді сөйлемдерде бұйрық рай, есімше ... ... ... ... мен ... болған баяндауыштар сөйлемнің басында
да, ортасында да тұра береді. ... ... ... ... орны. Хабарлы сөйлемдерде толықтауыштардың қай-
қайсысы болса да өздерін жетектеп тұратын етістіктен және есімдерден ... ... ... бар ... ... да ... ... орны, баяндауышы да болса, ... ... ... негізінде,
баяндауыштың қасы болады. Бірталай үлкендер Зере мен Ұлжанға да көп алғыс
айтады екен.
1.Тура толықтауыш ... ... ... ... ... ... Кейде олардан бұрын тұруы да мүмкін.
Айтушылар Абайды ең әуелі Құнанбаймен шайқастырады. (М.Ә.)
2.Барыс ... ... ... шығыс жалғауындағы
толықтауыштардан соң ... ... ... ... сөзге)
3.Көмектес жалғаудағы толықтауыштар барыс, шығыс және табыс жалғауындағы
толықтауыштардан соң да, ... да тұра ... Жол ... ... жігітке
тапсырған Абай айналадағы дүниеге жадау көңілмен, жабырқай ... ... [23, ... ... ... алдында тұрады. Оның анықтауыштан
айырмасы: 1) бастауышты тура толықтауыштың (есімшелерден басқа) толықтауыш
болмайды, 2) ... ... ... ... ... 3) ... ... 5) баяндауышты толықтайды.
Ең күшті толықтанатын сөз – етістіктен болған баяндауыш. Ол бізді ... ... ... ... ... орнын
белгілейтін сөз – анықталушы мүше, ... ... ... ... ... сөздің қай мүше, қандай орында тұрғанына қарап,
анықтауыш кейде сөйлемнің басында, кейде орта ... тұра ... ... ... ішкі ... соң Абай Ұлжан үйіндегі жиынға келген. (М.Ә.)
Ілік жалғауындағы анықтауыш өзі қатысты сөзімен қатар тұруы да, ... да, ... ... ... сөздер өойылып, бір-бірінен қашықтап тұруы
да мүмкін.Мұның бәрінен жаманы ара ағайынның ... ... ... ... мен ... сөздер бір-бірімен қабысып тұрады
(әдемі қыз. Үлкен үй, қалың кітап).
Анықтауыш ... ... ... мүшеден кейінгі ... ... – ілік ... ... және ... ... ... сөйлем мүшесін анықтайды. Анықтауыштың анықтайтын
сөзінің алдында тұруы екі ... ... ... ... ... алдында тұру
[24, 77].
Пысықтауыштардың сөйлемдегі орны. Пысықтауыш қатысты сөз етістік, кейде
баяндауыш қызметіндегі есімдер болғандықтан, оның сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... алдында
тұрады. Бірқатар пысықтауыштардың орны тұрақты, пысықтайтын сөздерінің
алдында ... Олар ... ... ... кейде мекенін білдіреді.
Базаралы жалғыз тұрып, олармен қатты шайқасты. Мезгіл, мекен, ... ... ... қатысты сөздерінің дәл алдында да, олардан қашықтап та
тұра береді. ... бұл ... Абай ... ... ... ... жаңа ... жайды. (М.Ә.)
Пысықтауыштар бұйрықты, лепті және сұраулы сөйлемдерге баяндауышпен орын
ауысып, сөйлемнің соңында, баяндауыштан кейін тұруы мүмкін. Келдім ғой ... ... ... позицияға еркін ауысады. Бұл инверсияға олар
басыңқы сөзбен қабысу, меңгерілу амалы арқылы байланысуына қарамай түседі.
Пысықтауыштар пысықтайтын сөзінің алдында, ой ... ... ... Егер етістіктен болған пысықтауыш, сын пысықтауыш және мезгіл
пысықтауыш үшеуі қатар келсе, оның ең соңы ... ... ... ... ... Біз кеше жақсы оқып білдік. Мұны : “біз кеше ... ... ... сөйлем мағынасы мүлде өзгереді.
Сонымен, сөйлемдегі сөздердің, ... ... ... ... мәні зор. Ол синтаксистік байланыстың басты формасының брі
болып та, сөзден сөз ... ... ... де ... Сондай-ақ көп жерде
сөздердің синтаксистік қызметін белгілеуге себепкер болады.
Сөйлемнің барлық мүшелері бір сұрауға жауап беріп, бір ... ... ... бәрі ... белгілі бір мүшесімен ғана қатынасқа
түсіп сөйлемнің бірыңғай мүшесі бола алады.
Сөйлемде синтаксистік қызметі бірдей, көбінесе өзара ... ... ... ... деп аталады.
1.Сөйлемнің бірыңғай мүшелері санамалы интонациямен бөлініп-бөлініп
айтылады.
Таласа, жарыса білінген изен, жусан, жас ... ... де ... ... қош ... ... мүшелерді байланыстыратын жалғаулықтар салаластырушы
жалғаулықтар деп аталады. Олар: мен, бен, пен, ... да, де, та, те ... ... ... әрі, ... ... жалғаулықтар: және, мен, тағы, да, әрі.
Ол жақта ... ... мен ... ... ... үшін Абай да ... әрі әке ... (М.Ә.)
2.Қарсылықты жалғаулықтар: бірақ, сонда да, алайда.
Дала аласа, бірақ тығыз бетегемен ... ... ... я, не, ... не ... ... ... біресе жарды сүзіп, біресе қайтып бұрқанып жатыр екен.
С.Аманжолов: Тұлғасы жағынан бір жалғауда тұрып, біркелкі сұрауға жауап
беретін болып келсе, ... ... де ... ... ... ... ... бірыңғайласуы. Сөйлемде екі не одан көп бастауыштар бірдей
синтаксистік қызмет атқаруы арқылы ортақ бір баяндауышқа ... ... ... ... ... ортақ баяндауыштары – етістікті не есімді сөздерден болып
келеді. Бірыңғай бастауыштардың мағыналары әдетте біртектес, тұлғалары
көбінесе ... ... ... Абай мен ... бұларды үнсіз ырзалықпен,
ұзақ тыңдап болған еді.
Бірыңғай бастауыштар зат есімнен, ... ... ... ... бастауышты сөздер көбінесе зат есімдер болып келеді. Байдалы,
Байсал, Сүйіндіктер де аттарынана лезде ... өз ... ұран ... сындық сапысын білдіретін сын есімдер субстантивтеніп бірыңғай
бастауыштық қызметте жиі ... ... де, ... де ... ... ... қалды.
Бірыңғай бастауыштардың қызметінде есімдіктер, әсіресе, зат есімдердің
орнын басатын жіктеу, сілтеу есімдіктері қолданылады. Сен де, ол да ... ... ... тізбегін құрайтын сөз табының бірі ... сан ... ... ... төрт пен бесіңіз көз ... ... ... ... ... ... – есімшелер. Егін
оратындар да, астық таситындар да қырман басында қалды.
Бірыңғай бастауыштар кісі аттарынан болғанда, ... ең ... ... ... Үйде ... Зере, Ұлжандар отыр.
Біркелкі бастауыштарды жинақтаушы сөз кейде сан есім ...... ... ... мүшелерді жинақтау қызметінде бәрі, барлығы, көптік жалғаулы
деген есімшесі тәрізді сөздер жиі ... ... ... және жалғаулықсыз байланысады.
Баяндауыштың бірыңғайласуы. Баяндауыштар сөйлемнің бірыңғай ... ... ... бәрі ... бір бастауышқа бағынып, өзара интонация мен
жалғаулықтар арқылы байланысады. Күз аспаны күңгірт, бұлыңғыр. (М.Ә.)
Бірыңғай ... ... ... жақтық және жекеше, көптік
жағынан қиыса айтылады.
М.Шаяхметова: Баяндауыштық қызметте жұмсалғанда, олар ... 2 ... ... ... ... ... ... сусылдайды,
сыбдырлайды. Аспан айқын, ашық.
Етістіктердің сөйлемдегі қызметі, негізінен, баяндауыш ... ... дені – ... ... болып келеді.
Абай үлкен болуға тегі көп асығатын, қызығатын.
Етістікті бірыңғай ... ... ... үш топұа бөліп
қараймыз:
1. Бір ғана ... ... ... ... ... ... ... соң бірі болып жататын
үдетпелілігін және мезгілдестігін ... ... ауыз ... ... айтайын да, қайтайын.
2.Бірыңғай баяндауыштардың қарсылықты не талғаулықты жалғаулықтар арқылы
байланысып келген түрлері. Олар ... түсе сала ... ... ... ... ... қайталанып келетін жалғаулықтар арқылы
байланысқан бірыңғай баяндауыштар. Нұрғаным бұның жүзіне қадала қарап
отырып, бір ... бір ... ... баяндауыштардың өзара байланысын екі топқа бөліп қарауға
болады.
1.Есімді бірыңғай баяндауыштар өзара ... бір ғана ... ... ... ... ... ... субъектінің бір беткей
әр түрлі сындық, заттық сапасын білдіреді. Күймеге мінетін Ұлжан мен Қалиқа
ғана.
2.Есімді бірыңғай баяндауыштар қайталанып ... ... ... ... яғни ... ... ... тұйықталмайтын әрі
қарай жалғастыра беруге болатын бірыңғай баяндауыштық тізбек құрайды. Қыран
баласына дүние әрі кең, әрі ... ... ... ... өздері анықтайтын
сөйлемнің алдында тұрып екі түрлі ыңғайда ... ... ... қатысты бірдей бірнеше анықтауыш бір сөзді әр жағынан ... ... ... ұқсас келеді. Өңшең пысық, елгезек, сергек жігіттер
[25, ... ... ... ... ... ... соған қатты ұқсайтын дәл
соның өзіндей көрінетін тіркестер болады. Сүйіндіктің аппақ үлкен кірпіш
үйі жылы ... ... - ... ... ... олар заттың әр қилы
сапасын білдіреді. Осындай анықталатын заттың әр қилы ... ... ... ... бола ... ... олар алдымен бірін-бірі
анықтап барып сол ... зат ... ... ... ... мен әр ыңғай анықтауыштардың ерекшелігі: әрыңғай
анықтауыштар интонация арқылы жікке бөлінбей, бірімен-бірі ұласа ... ... ... шылаулар қоюға болмайды. Ал бірыңғай анықтауыштар
айырым интонациямен айтылып өзара жалғаулықтар арқылы да, ... ... ... ... ... киімдерімен ерекше бір ... ... ... ... ... мен ... ... қарай
1) қабыса байланысқан анықтауыштар (немесе сапалық ... 2) ... ... ... анықтауыштар) деп екіге бөлуге болады.
Бірыңғай анықтауыштар әр түрлі сөз таьынан ... ... ... ... ... әр түрлі болады. Бұйралау, ұзын, сары
сақалы бар, қызыл жүзді, көк көзді, кесек ... сұлу адам ... ... ... сын ... ... тұр. ... сыйласатын да,
сырласатын да дос-жараны бар. Есімшеден жасалған.Көргенде күміс кесе, алтын
аяқ… Зат есімнен болып ... ... өзі ... ... ... тұрады: Исі
Ырғызбайдың, Топай, Жуынтаяқтың да көп ауылдары ... зор ... ... ... ... сөйлемдегі қызметіне, байланысына қарай
бастауыш пен баяндауыштың маңына топталып, алдамен соларға ... ... Өз ... ... ең ... белгілерін: қыңырлықты,
өшпенділікті, ашуланшақтықты, жылауықтықты, ... ... ... ... [26, ... тура ... субстантивтенген сын ... ... ... ... болады. Жақсы менен жаманды
айырмадың.. ... ... ... ... әке ... ... ... жанама толықтауыштар зат есімдерден, субстантивтенген сын, сан
есімдерден жасалады. Қазірде он сегіз, он ... кеп ... ... ... боп ... тура ... – табыс септігінде ... ... ... ... қыс бойы ... ... ... екен.
Бірыңғай тура толықтауыштар зат есімдерден, зат есімдердің орнына
қолданылатын немесе заттық мағынаға ие ... ... сын ... есімшелер
болып келеді. Жақсы менен ... ... ... Өзін де, оны да ... атқа ... қарғыс алатын іске басты
(есімдіктерден), Ұялғанды, жауап алғанды кешірмейтін әке мінезі ... ... Ол ... ... көзі ... ... күйгелектеуді білмейді (тұйық етістіктен)
Бірыңғай жанама толықтауыштар бірыңғай тура толықтауыштардай ... ғана ... ... ... сабақты және салт
етістіктерді де жанама түрде толықтайды. Сол сырына Абай бар жүрегімен, ... ... ... ... пысықтауыштар. Мағыналас, көбінесе тұлғалас сөздерден жасалып,
барлығы бір ... бір ... ... ... пысықтауыштар бірыңғай
пысықтауыштар болады. ... ... ... ... ... етістік
баяндауыштың) мекенін, мезгілін және істің істелу амалы мен ... ... ... ... күнімен, түнімен жүріп келеді.
Олар үстеулерден, көсемшелерден, зат есімдерден жасалады. Рақмет ... ... ... ... ... ... күнде қамшы сілтесіп, қақтығысып
келген екі байдың аядай жерге арқа тіресіп қонып жатқандары жай да ... (Ғ.М.) Қыс пен ... жер ... ... ... пысықтауыштар етістіктермен алуан түрлі мағыналық қатынаста
айтылуына қарай мынадай топтарға бөлінеді.
1.Бірыңғай мезгіл ... ... ... ... мезгілдік
мағына үстеп, белгілі бір әрекет қимылдың қашан, қай мезгілде орындалатынын
білдіретін бірыңғай пысықтауыштар мезгілдік бірыңғай ... ... Олар ... ... ... жасалады. Әңгімелерін түсте
де, кешке де тіпті күні бойы айтқыза беретін.
Сол сияқты зат есімдерден де болады. Жазда да, ... да, ... ... басқалар жатса да, малшы жатпайды.
2.Бірыңғай мекен пысықтауыштар. Бірыңғай мекен пысықтауыштар қимылдың,
іс-әрекеттің шығар жерін, бет алысын, ... ... ... ... жұрт ... ... мақсат пысықтауыштар. Бұлар белгілі бір іс-әрекеттің
орындалудағы мақсатын, не ... ... ... ... істелетінін, көздеген
ойын білдіреді. Абай өзі үшін де, Ділдә үшін де ... боп ... ... ... ... ... пысықтауыштар сөйлемде
тек қана етістіктен болған баяндауыштың мағынасын ғана айқындап, тек ... ... ... ғана ... оның ... басқа амал
мекен пысықтауыштармен де мағыналық байланыста болады. Түсінбегендіктен,
түсіне алмағандықтан сезбей қалар деп ... Ол ... ... ... ... жақсы істейді.
5.Бірыңғай амал пысықтауыштар. Бұлар қимыл-әрекеттің қандай тәсілдермен
атқарылатынын, амалын білдіреді. Мынау екі ақын ... көп ... ... ... ... ... ... Қазақша, орысша, татарша күте біледі.
6.Бірыңғай мөлшер пысықтауыштар. Іс-әрекеттің мезгілдік созылу, көлемдік
таралу мөлшерін немесе істің қайталану дәрежесін ... Екі түн, ... ... Абай осы қалың ұйқының уағында өзінің ... ... ... ... атымен оянғанын білген жоқ.
2 Қазақ тіліндегі күрделі сөздер
2.1 Күрделі сөз түрлері
Тізілімдегі кейбір сөздер бірін-бірі ... ... ... ... бүтіндей сөйлем құрылыстары да ... ... ... ... ... ... етіп отырады. Сөйлем дегеніміздің өзі
айтушының түрлі көзқарасын білдірсе, мұндай жағдайларда бас ... ... ... өн ... сия ... ... ... сол
сөйлемдегі оңашаланған мүшелер мен сөздер немесе ... ... ... ... ... ... әр ... жақтан толықтырып
отырады. Осыдан барып сөйлемнің құрылысы да күрделенеді, ой білдіру мазмұны
да күрделене түседі. Бұл ... ... ... тұратындар -
оңашаланған мүшелер мен түрліше оқшау ... ... ... ... ... де ... сөйлемдердің басты элементтерінің бірі болып
табылады. Осы аталған конструкциялық топтар сөйлем ішінде бірге, қосақтала
айтылып, ой ... ... одан ... ... ашып ... ... осындай қүрылыстағы сөйлемді кейде тіпті қосалқы күрделенген ... те ... ... ... деп ... - ... ... жайттарды дәлдей де анықтай да түсуде қосарлана, қабаттаса айтылған
көмекші ... ... ... ... топтар. Бұлардың кейбіреуі
сөйлем мәнінде жұмсалса, енді біреулері оған жете алмайды. Қайсысы ... ... ... ... ... ... ... жұмсалған
конструкциялардың сөйлем ішіндегі негізгі қызметі оқиға барысын айқындау,
дәлелдей түсу болып табылады. Оңашаланған ... ... ... бірыңғай мүшелі сөйлемдердің бойында осындай ортақ қасиет барын және
ескере ... ... ... ... кеткендей, бұларды
«айқындауыштық қосалқы ... деп ... ... ... ... сабақтас құрмаласқа да ұқсап жатады. Бұл жайлар
айқындауышты қосалқы сөйлемдерді өзара ... ... ... ... ... ... тіл ... жалпы айқындауыштардың өзі үш түрге бөлініп
қарастырылатыны белгілі: ... ... ... ... ... айқындауыш [27, 78].
Оңашаланған айқындауыш өз атына сай айқындалатын ... ... ... ... ... сөзді не сөздер тіркесін негізгі сөз, ... ... деп ... айқындауышы бөлшекті тәуелді, бағынышты топ деп
қарауымыз керек. Былайша сырт қарағанымызда бұл айтқанымыз керісінше ... ... ... ... неге ... болып түрады? Сөйлем
мазмұнын, кей мән-жайын дәлдей, айқындай түсетін осы айқындауыш ... пе? ... ... де, олар ... ... ретінде негізгі
бір мүшенің түсіндірмесі болып табылады. Өйткені айқындалатын заттық объект
болмаса оның айқындауышы да болмаған болар еді. ... ... деп ... да оның да ... табиғатынан шығады.
Оңашаланған айқындауышты сөйлемдер дегеніміз белгілі бір сөйлем мүшесін
түрлі жақтардан айқындап дәлелдей түсу ... ... ... орай мұндай сөйлемдер не болмаса осыған ұқсас конструкциялар өздері
айқындайтын сөзден кейін ... ... ... сыртқы кұрылысы жағынан бағыныңқы сөйлемге де ... оның ... ... ... ... ... ... мазмұн-сырын ашуға көмектесетіндігі академиялық «қазақ тілі
грамматикасында» дұрыс ... ... XI ... ... білік» ескерткішінде
оңашаланған айқындауыш мүшелі сөйлемдердің көптен кездесетінін айтады: ... ... өлур ... ... сөйлемдердің «Жамиғат тауарихта» да кездесетінін профессор
Т.Р.Қордабаев та көрсетеді: Қақай йыл, яғни ... иылы ... беш ... ... офат ... [28, 85].
Сөйтіп мұндай тарихи ескерткіштердің материалы оңашаланған айқындауышты
сөйлемдердің кейбір түрлерінің өте ерте ... - ақ ... ... ... ... ... өз атқаратын қызметіне ... ... ... деп ... ... ... қызметі өзінен бүрынғы сөйлем мүшесінің мән-жайын толықтырып, соны
айқындау болып табылады. Осыған орай ... ... ... ... өз ... интонациялық жікке ие болады. Ал ... ... ... мүшесі де болып келе береді. Осындай құрылыста келетін
оңашаланған айқындауышты сөйлемдерді өзара ... ... ... ... ... де ... мүшелер бір сапада қолданыла бермейді. Бірде
оңашаланған мүшелер ... ... ... ... ... сол ... сапалық қасиетін әр түрлі дәрежеде білдіріп түрса, енді ... ... ... ... көрсетіп түрады. Кей уақытта ... өз ... ... ... де ... сапалық қасиетін айқындау: Жас ет, ... ... ... мына ... тағы да өзгеше дәм бітіріп нәр береді. Бірақ осындай
шат шадыман думанның тап ... ... кісі ... ... ... ол әлі ... (М.Әуезов).
Міне, бұл келтірілген сөйлемде асты сызылып терілген оңашаланған мүшелер
өзінен бұрынғы бастауыш сөздерінің мазмұнын түрлі ... ... ... ... ... ... тұр.
Бастауыштың амал, қимылдық әрекетін білдіретін оңашаланған айқындауышты
сөйлемдер мына тәріздес болып келеді.
Азын - аулағы ... осы ... ... қысы - жазы жесе де, ... ... ... алмайды.Барлық жастар саят қызығына ... де, ... ... ... ... ... тосты.
Енді бірде оңашаланған айқындауыштар өз бастауышымен салыстырыла
айтылады. Бұл ... ... ... айқындалатын сөзді екінші жағынан
алып көрсетеді.
Оңашаланған айқындауыш кейде өз ... ... ... ... ... де білдіріп түрады.
1.Баяндауышты айқындай қолданылған оңашаланған мүшелер.
Кейде оңашаланған сөйлем мүшелері ... ... ... ... сөздің мән-жайын айқындап түрады. Мұндайда олар көбінесе жеке ... ... ... ... Шу өзенінің төменгі жағындағы Қамқалы (қазір Мойынқұм совхозы
орналасқан жер).
2.Толықтауышты айқындай қолданылған оңашаланған мүшелер.
Оңашаланған айқындауыш сөздер негізгі сөйлемдегі толықтауыштың мән-жайын
ашуда ... ... ... та, ... келіп те өз қызметін атқара береді.
Іргелес келген айқындауыштар айқындалатын объектісімен көбінесе ... ... ізде ... ... Бұл ... қызмет атқаратын
республикалық басшылардың әрқайсысын да көргім келеді... («Қызыл ... ... ... ... ... ... ... оңашаланған
сөйлемдеріміз төмендегіше қолданылады:
Мысалы: Жоламанның ойы: ең алдымен қоржынды Қара Бура, ақкөз Жәбірейіл,
Маңқа, Әлексалдыға қарсы үш жүз ... ... ... жүзі ... ... ... кейін екі жақ әбден қалжырады-ау деген ... ... ... атты екі жүз ... ... жібермек!
3.Айқындауышты айқындай қолданылатын оңашаланған мүшелер.
Сөйлемнің осындай конструкциялы түрін ... ... аз ... ... ... отыруы тіліміздің стильдік заңдылығында өте
сирек ... ... ... Дегенмен де ол оқта - текте болса да кездесіп
қалады.
Мысалы: ... ... ... ... шық, дәм тат» ... ... есік
жақтан кеткісі келіп самауыр құйып отырған жас келіншектің (Алдабергеннің
былтыр үйленген үшінші ... ... тері ... тізе ... ... қолданылатын оңашаланған мүшелер.
Мұндай оңашаланған мүшелер тілімізде көптеп кездеседі. Пысықтауышты
айқындауыштардың оңашалануы әсіресе айқындалатын ... ... ... ... жиі ... ... ... айқындауыштар өзінен
бұрынғы пысықтауыштардың мезгіл мәндегі үстеу сөздерінің ... ... ... келеді. Мұндай үстеу сөздер әдеби тілімізде әр алуан.
Мезгіл пысықтауыштары ... ... ... ... қолданысы
төмендегіше болады. Ең алдымен айта кететін бір жайт - ... ... ... ... өзінің айқындайтын сөзімен үйлесіп тұлғалас
болып та, әр-түрлі құрылыста да жұмсала береді. Қайсысында болса да негізгі
пысықтауыш сөздің ... ... ... ... ... ... ... оңашаланған айқындауыштар айқындайтын сөздің мәндік ыңғайына қарай
бейімделеді. Өйтпеген күнде айқындауыштық ... ... да ... ... ... байланысты айқындайтын сөздердің қосарлана жұмсалуы
айқындалатын пысықтауыштың мәнімен астарласып жатады. ... ... ... ... ... жұмсалғанмен, бұлардың өзі мезгіл
мөлшері жағынан іштей сараланып отырады. Мәселен бір мезгілдік оңашаланған
мүшелер ... ... ... жуық ... ... ... ... біреулері - күндік, айлық немесе жылдық ұғымдардың мезгіл мөлшерін
айқындай қолданылады. Оларды өзара саралай топтасақ, оңашаланған ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
Оңашаланған айқындауыш мүшелер мезгілдік жағынан жуық араны ... ... ... ашу ... ... Мұндай пысықтауыштар
қазір,осы кезде, сол сәтте, ... т.б. ... ... ... ... Құнанбай алдында, жастан бергі ... ... ... бұл ... бұлік, сотқар адам (М.Әуезов). Кей кездерде, ырысы
мезгілі жетсе ... ... ... тап-тарғыл болып жатқан шағаланың
кішкене соқпақ жұмыртқасы кездеседі... Ақырында, 12-13-тегі шамасы ... ... ... ... ... барып, бір ноғайға жаз қызметке түрып,
қыс оқуға кірді ... ... ... ... ... ... оңашаланған
мүшелер:
Енді, Шоқанды оқуға әкеле жатқан мына сапарында, кекірейген ... имек ... ... екі ... күн ... ... тірі
жіберме деген командирдің бұйрығы да бар. Қайта, осындай, ... ... ... бас штаб майоры қолына түскенде, ең болмаса қоқиланып,
қанат қомдап алсаңшы! (Ж.Жұмақанов).
Енді ... ... күн ... байланысты пысықтауыштарды
анықтау ыңғайында оңашаланады. Бұл ретте олар ... ... ... ... ... ... ... тіпті мөлшерін де білдіріп
түрады.
Бір күні, Қарақұмнан қыстың ызғары арылып көктемі басталып жатқан шақта,
бүкіл дүниеден жасырынып келгендей ... түн ... бір ... ... ... ... ... Бір күні таңертең - бұл 1906 жылдың октябрь айының
іші еді - есіктің құлпы сылдыр етіп ашылды да, мені ... бір ... ала ... ... ... енді бір ... ай, жыл ... пысықтауыш сөздердің мазмұнын ашу ыңғайында ... ... ... өзі ... айтылатын негізгі сөзге байланысты оқиғаның қашан, қай
мезгілде ... ... ... күз, ауыл қыстауына қонған шақта, Құлғара мен Нарғыз бір мәселеде
қатты керкілдесе қалды. ... Бір ... Таяс ... кезі ... болыс шақыртты деген соң жолығып қайтайық деп, ... ... ... енді бір тобы өзі қатысты пысықтауыш сөздің
мекендік орнын көрсетуге қарай ... ... өзі сол ... ... ... жұмсалуымен тығыз байланысты. Өйткені
жоғарыда айтқанымыздай, айқындауыш ... ... ... өзі ... ... ... ... жатады.
Пысықтауыштардың амал мәнді үстеу сөздерімен берілуіне байланысты оларды
айқындайтын мүшелер де осы ыңғайда оңашаланады. Амал ... ... мына ... ... анық ... ... әрбір көрінісіне солайша, қарапайым адамша, көз ... ... ... ... ... Былтыр да осылай, осы үйде, ортада
жанған оттың екі ... ... ... ... тап ... ... еді ... талдаулардан байқалғандай, оңашаланған айқындауыштар
айқындалатын сөздің түсініктемесі ретінде ... ... Бұл ... ... бір объект айқындауышы сөз болады да, объектінің ... ... ... ... ... ... ... тобын кұрайды
. Мұндай айқындауыштар белгілі бір сөйлем мүшесінің ... ... да олар ... ... ... сөздердің бұлайша
оңашалануын жалпы сөйлем ... ... ... ... ... ... желісінің мазмұнын аша түсуде, ... ... ... роль ... ... ... ... мән-жайын
түрлі жақтардан айқындау, осы арқылы оның мазмұнына қосымша түсінік бере
кету, жалпы сөйлемдегі ой ... одан ... ... ... Айқындауыштар басқа сөздермен әр уақытта да ... келе ... де, ... ... ... да ... ... сөйлем мүшесінің түрлі жақтардан нақтылануы, дәлелдене түсуі көбінесе
мағыналық байланыстың негізінде жүзеге ... ... ... бойында грамматикалық байланыс та болып отырады. ... ... ... ... ... тәріздес сөйлемдердегі осында біздің үйде
сөздерінің өзара үйлесе айтылуы ... ... ... жалғауында)
грамматикалық тұлғалардың біркелкі қолданылуымен, осыған орай грамматикалық
байланыстың орын ... ... ... ... Бұл ... ... айқындауыштардың өз айқындайтын сөздерімен ... ... әрі ... әрі ... ... ... тағы ... дәлелдей түседі.
Қазақ тіліндегі тәуелді конструкциялардың біріне қыстырма сөйлемдерді
жатқызамыз, өйткені қыстырмалы ... ... ... ... ... ... қарай айтылып, айтушы адамның түрліше
көзқарасына, ықылас -тілегін ... ... ... ... ... ... ... жұмсалған сөйлемдер негізгі түпкі ойға айқындауыштық
қосалқы болады. ... ... ... ... ашу,
айқындау функциясын айтып отырғанымыз жоқ, сөйлемде айтылған ойға айтушының
өз тарапынан болатын әр-түрлі көңіл-күйі мен өзіндік көзқарасының қатынасын
ескеретін ... ... ... ойға айтушының осылайша өз ... ... ... сол сөйлемнің мазмұнын күрделендіріп,
құрылысын аумақты қыла түседі. Осыдан барып, ... ... тағы да ... негізгі сөйлемнің модальдық қатынасын білдіруші ғана. Тіліміздегі
«оқшау сөздер» деп аталатын конструкцияның сөйлемнен тысқары ... ... ... да ... ... мен ... ... айтып
едік. Мұндай заңдылық қыстырма сөйлемнің бойынан да орын алады. ... ... ... әр ... ... ... ... сөйлем болса
мұның өзі модальдық ... ... ... ... ... қыстырма сөйлемдер болсын, олардың қүрамында көбінесе модаль сөздер
қатынасып отырады. Қыстырма сөйлемдердің ... ... ... да ... ... ... осындай модальдық ... ... ... деп қарайды.
Тіл білімінде қыстырма сөйлемдердің табиғатына өте ерте уақыттың өзінде-
ақ назар аударылған болатын.
Қыстырма сөйлемнің құрмаластың ... да ... ... ... ... жай сөйлем мен оған қосақтала жұмсалған қыстырмалы
конструкцияны құрмалас сөйлемге жатқызуға ... ... ... ... ... ... ұқсас болып
келетіндері әсіресе шартты рай тұлғалы ... ... ... ... ... рай ... сөз қыстырма сөйлемді аяқтап, негізгі
сөйлеммен жалғастырып тұрады. Мына бір сөйлемнің ... ... әзір ... ... ... ... ... айт, соңыра
қиссаларыңның бірін айтарсың, - деді Бименде (С.Сейфуллин).
Бұл сөйлемнің қүрылысында екі қыстырма қатарынан қолданылып тұр: ... ... ... ... - ... қысқа өлеңдеріңнен айтсаң)
қыстырма сөйлем. Осы ... ... ... ... бейтараптылық мәнге ие
болған. Мұндай мән осы сөйлемде әрбір қыстырманы жеке айтсақ та ... ... ... ... ... ой ... ... байланыса
айтылады. Ал алғашқы қыстырма сөздің бойында мұндай ... ... ... да ол ... ... жұмсалған.
Қыстырма сөйлемдердің бойына тән болып келетін кейбір табиғи құбылыстар,
өзіндік ерекшеліктер қазақ тілі білімінде де назардан тыс ... жоқ ... ... ... әр ... модальдық қатынасқа жұмсалады
дедік. Бүған негіз болатын себептің бірі - сөйлем ішінде қыстырма сөзден не
болмаса модаль ... ... ... ... ... орай қыстырма сөйлемдер көптеген мағыналық белгіні білдіре алады.
Оларды бір жерге жинақтап саралап беру де ... ... ... ... ... ішіндегі кейбір жеке сөздер өзіндік модальдық мәнге ие
бола береді. Қыстырма сөйлемдерді өзара топтастыруда ... ... ... ... орынды көрсетеді. Қыстырмалы сөйлемдерді
білдіретін модальдық қатынастарына қарай төмендегіше жіктеуге болады:
1)Қыстырма сөйлемдер алдыңғы ... ... ... бір ... ... «Бірізділік» деп отырғанымыз - алдыңғы сөйлемде
айтылған ой ... ... ... ... ... осындай
түрдегі қыстырма сөйлеміміз алдыңғы сөйлемдегі ой желісінің ... ... ... орай ... ... белгілі бір сөйлем мүшесі
екіншісінде қыстырма сөз не сөйлем болып ... ... ... ... ... ... көбінесе шартты рай тұлғалы болып келеді.
2)Енді бір қыстырма сөйлемдер айтушы адамның не басқа біреудің ... бір ... ... ... аңғартып тұрады. Мұндай мәнде
жұмсалған қыстырма сөйлемдердің жасалу ... ... ... ... ... шартты рай тұлғалы сөзбен тиянақсыз түрде
аяқталады. ... ... ... бір сөз ... екі рет ... Ей батыр-ay, алсам, мен қызды еркімен алдым (С.Сейфуллин). «Өлсем ,
солармен бірге ... ... ... ба ... ... ой ... ... Қыстырма сөйлемдегі негізгі тірек сөз байқауынша сөзі болады да,
субьектінің өз ойының ... ... ... да бала ... ... ... орыс армиясының мундиріне
жан-жүрегімен берілген кісі.
3)Енді бір қыстырма сөйлемдер негізгі сөйлемде баяндалған ... болу ... ... ... ... ... ... қыстырма сөйлемдердің құрылысы төмендегіше келеді:
а) Қыстырма сөйлемдерді ұйымдастыруға байланысты сөзі үйытқы болады.
Мұндайда ол қимыл есімді ... ... ... ... кетуіне байланысты, Зейнептің қайда болуы өзінен-өзі
шешіліп қалды. Шоқанның келуіне байланысты, бұл жағаға іші ... ... үй ... ... Қыстырма сөйлемдерді құрауда қарағанда қыстырма сөзі де елеулі қызмет
атқарды. Өйткені өзге ... ... ... ... ... ... ... қосылып барып бірнәрсенің болу жағдайынан мәлімет беріп тұрады.
Сөйлемнің мұндай ... ... ... ... жиі ... қашты сөзге қарағанда, малдың жалпы саны мың жарымнан астам болса
керек және көбі ірі қара болса керек.
4)Қыстырма сөйлемдердің енді бір тобы ... ... ... ... ... ... ... білдіріп түрады. Осындай
мәндегі қыстырма сөйлемдердің де құрылысы түрліше болып ... ... ... ма дейміз.
а) ма/ме, ба/бе,па/пе демеуліктер етістік не есім сөздермен тіркесе
қолданылып, қыстырма ... ... ... ... ... аяққы құрлысы , мәселен ,оқығандықтан ба, оқымаған ба, ... ... ... ... , ... ... барысы жорамалының мазмұнын
ашуға көмектесіп тұрғандай болады. ... ... ... табиғаты соңғы кездерге дейін толық айқындалмай, олар біресе
жай сөйлем, біресе қүрмалас сөйлем болып келеді.
ә) Айтушының ... ... ... ... кім ... ... тегі... болу керек тәріздес модаль сөздері бар ... ... да ... ... сөйлемдер негізгі сөйлеммен
модальдық қатынаста бола ... ... ... бір ... ... ... ... тұрады.
«Бура» тегі талып қалған болу керек, жығылған жерінен қозғалмай ... ... ... ... ... мән енді ... осындай мағына
туғызатын мына тәріздес сөйлем құрылысымен (неге ... ... ... ... т.б.) - де ... ... ... ол тұстарда бізде сыншылдық та ,сынампаздық та
тіптен мықты болатын («Қызыл сұңқар»).Неге екені ... ... ... ас ... ғана ... (Х.Есенжанов).
Сөйтіп, қыстырма сөйлемдер негізгі сөйлемде баяндалған оқиға желісіне
байланысты айтушы ... әр ... ... ... көзқарасын білдіріп
тұрады.Қыстырма сөйлемді айтпасақ та, негізгі сөйлем өз мазмұн желісін ... онда ... ой ... да жадағайланып, өзіне қатынасты
кейбір қосалқы мәліметтерден ... өзі ... ... ... ... ... ... қайта, керісінше, заңды әрі табиғи процесс екендігін айқындай
түседі.Сонымен қатар қыстырма сөйлемдердің өз ... ... ... де ... байланысып жатады. Өйткені негізгі
сөйлемдегі ойға түрліше көзқарас,әр ... мән беру ... ... ... құбылыстарына негізделеді. Ал бұл жайды түрліше реңкте, әр ... ... ... үшін ... ... ... ... құрылысын
орнымен дұрыс пайдалана білу керек.
Қыстырынды сөйлемдер деп отырғанымыз - қыстырма сөйлемдердің ерекше бір
түрі. Осындай сөйлемдер соңғы кездерге ... өз ... жеке ... ... ... ... Тек 1967 жылы ... көрген
академиялық «Қазақ тілі грамматикасының» синтаксис ... сөз ... ... ... сөйлемдер» деп аталып, өз мағынасына лайық
жеке сөз болған. Сөйлемнің осы түрі шынында да өз ... жеке ... ... Өйткені бұл сөйлемдердің әдеттегі қыстырмалардан елеулі
айырмашылығы бар. Ол ... ... ... сөйлемдер негізгі
баяндалған оқиға желісіне байланысты айтушы адамның ... ... ... ... ... ... ал қыстырынды сөйлемдер не болмаса
сондағы кейбір жеке сөздерге қосымша түсінік, ескерту ... кету ... ... ... ... ... -негізгі сөйлемдегі ойдың
жанама түсініктемесі. ... ... ... ... - ... ойдың жанама түсініктемесі.
Тіліміздегі сөйлемдер құрылысы жағынан алуан-түрлі болады. Ең ... ... ... ... ыңғайына қарай екі түрлі топқа ажыратылады.
Бір қыстырынды сөйлемдер сөйлем ... ... ... да, өз ... ... сөйлемдер жалпы екі үлкен топқа жіктеледі.
І.Алдын ала ескертпелі қыстырынды сөйлемдер.
Бұл түрге қыстырынды сөйлемдердің негізгі ... ... ... қабыса
айтылған түрі жатады. Қыстырынды конструкция ... ... ... ... ... мән ... ... бұрын алдын ала
жұмсалып, негізгі сөйлемнің ойын аша кету ыңғайында ... ... ... ... ... өзі әр ... ... жұмсалады,
осыған орай олардың құрылысы да алуан түрлі болып отырады. Осы жайларды
өзара саралай ... ... ... қылып түрады. Ондайдағы
ескертпелік «өзгені айтпағанның өзінде» тәріздес ... ... де, ... қыстырынды сөйлемнің аяқталуын былай қойғанда жолымен беріледі.
Оларды былай қойғанда, ... ... ... ... ... ... ... ғана көлемі бар Португалия ше?... (С.Мұқанов).
Енді бір қыстырынды конструкциялар негізгі сөйлемдегі оқиға желісіне
жаңа бір ой бастауға ... ... Осы ... ... олар ... ... аяқталуына енеді де ескерту жасай отырып, бара ... ... ... ... ... бара ... біз ... көпшілікке Сатыбалды шоқындының кім
екенін баяндай тұрайық. Шыңғыс сол қалпымен бара тұрсын, біз оқырмандарға
Есенейді қысқаша таныстыра ... ... ... ... мән ... ... ... қайшы мәндес түрде айтылады. Мұндай сөйлемдер кейбір ... ... ... ... ... құрмаластың
заңдылықтарымен де араласып жатады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... оқиға желісіне қарама-қайшы ... ... ... ... ... ... да әр ... келеді. Оларды өзара саралай жіктесек, мынадай құбылыста жұмсалған
жолдарын байқаймыз.
а) Қыстырынды сөйлемге қарамастан көмекші сөзімен аяқталады. Ол ... есім не ... ... ... ... ... ... Ол
мінезінің салмақтылығына қарамай, ағып түрған ертегіші (С.Мұқанов).
ә) Қыстырынды сөйлемдегі негізгі тірек сөз ... ... ... ... ... ол ... сондай-ақ есім сөздерімен ... ... ... ... хабарланған оқиға, әрекеттің мазмұн
желісі теріске шығарылып тұрады. Таң алдында бір ғана ... ... Абай бұл ... ... ... (М.Әуезов).
б) Шылау мәніндегі түгіл сөзі мақсатты келер шақ формасындағы сөзбен ... ... ... ... Енді бір ... ... негізгі сөйлемде айтылатын ойға
үстемелік үдетпелі мән береді. Мұндайда ... ... ... хабарланған оқиға, әрекеттің жүзеге ... не ... ... ... Негізгі сөйлемдегі оқиға желісі қыстырынды
конструкциядағы ... ... ... күшейтіле түседі. ... ... ... ... ... сөзімен аяқталып, хабарланатын
ойдың үдетпелік мәнде болуына мүмкіндік алады.
5. ... ... енді бір тобы ... ойға ... ... жасау үшін қолданылады. Бұл ретте салыстырма мәніндегі қыстырынды
сөйлем негізгі сөйлемнің оқиғалық мазмұнын ашу ыңғайында жұмсалады. ... ... ... келеді:
а) Қыстырынды конструкция дегендей (кейде айтқандай) етістігімен
аяқталып түрады. Салыстырма ретіндегі ескерту көбінесе ... ... ... де, ол ... ... осы дегендей көмекшісі арқылы
байланысады. «Қырсыққанда қымыран іриді», менің «арам» ниетім іске ... ... ... мән ... ... ... түсетін сияқты
сөзімен де беріледі. Бұл сөз қыстырынды сөйлемді жетектеп негізгі айтылатын
ойдың мазмұн желісін аша түсу үшін ... ... ... ... ала ... ... ... бұл түріне, қыстырынды конструкциялардың негізгі сөйлемнен
алшақ келген жолы жатады. Сөйлемнің атынан да ... ... ... ... ... өзі ... да, содан кейін сондағы бір
түйінге байланысты ескерту жасау ретінде қосымша бір ... ... ... ... ... өз ... жеке ... болып келеді де, негізгі
сөйлемнің соңын ала орналасады, ... ... сай ... ... Қыстырынды сөйлемдердің осы түрі сонымен қатар сөйлем ортасында
да қолданылады.
Қыстырынды сөйлемдердің негізгі ... ... ... ... оның өзі ... ... айтылу мақсатына лайық өзара іштей
сараланып отырады. Бұл ... мына ... ... ішкі мағыналық
мазмұнынан анық байқаймыз [30, 51].
1.Бір қыстырынды сөйлемдер жаңадан хабарланған негізгі оқиға барысына
қосымша ... ... ... ... ... ... ескерту сөйлем
мазмұнының кейбір детальдарын айқындау, бір жайға байланысты анықтама бере
кету ... ... ... ... енді бір түрі негізгі сөйлемде ... ... ... ... ... ... бере кетеді. Мұндай
түсініктеме сөйлемнің мазмұнына не болмаса ондағы жеке сөздерге ... бір ... ... ... ... ... оқиға
желісіне қосымша мәлімет үстемелеп түрады. Мұндай сөйлемдердің құрылысы екі
түрде келеді.
а) ... ... жеке ... ... ... Ал енді ... сабақтас құрмалас сөйлемнің құрылысымен астарласып
жатады. Осыған орай да ол негізгі сөйлемнің ортасында жұмсалып,екі жағынан
үтірмен ... ... ... ... сабақтас құрмалас
болып танылмай, өз мәніне, лайық, ескертпе ... ... ... ... ... қайсысы болса да негізгі сөйлемде ... ... ... түсінік не болмаса айқындық кіргізу мақсатында ескерту
жасап отырады. Мұндай ескертпе негізгі сөйлеммен белгілі бір ... ... да, ... ... ... тығыз үйлесе жұмсалады. Демек,
қыстырынды сөйлемнің негізгі ой ... ара ... әр ... мағыналық
реңкте өрбіп отырады. Мұның өзі осы синтаксистік конструкцияның да белгілі
бір байланыс түріне негізделетінін айқындай түссе керек.
Біз «бірыңғай ... ... ... ... ... жүрген
белгілі жайттарды сөз қылмаймыз. Осыған орай да бір сөйлемнің ішіндегі
жұптаса қолданылған ... ... (мен ... ... ... ... талданылмайды.
Сөйлемде хабарланған бірыңғай қимылдардың осылайша бір грамматикалық
бастауыштың төңірегіне жинақталуы қазір де ... тілі ... ... ... құрмалас болып ұғынылмай, күрделенген сөйлемнің
бірыңғай мүшелі түрін аңғартады. Осы ... ... ... ... ... ... бастауыш-баяндауыштық негізгі шешуші критерийге
алынбай, көбінесе баяндауыш сөздерінің қолданысы есепке алынады.
Бірыңғай мүшелі сөйлемдердің күрделенген ... ... ... тарихы бар. Бұл тарих жалпы тіл ... осы ... орын ... ... ... ... ... Сөйлемнің бірыңғай
мүшелері орыс тіл білімінің тарихында ең алғаш көп жылдарға дейін ... ... ... деп ... келді.
Профессор А.М.Пешковский өзінің «Русский синтаксис в научном освещений»
атты ... ... ... ... ... ... жатқызбағанымен
де, олардың арасындағы өзара жақындықты тіркеске шығармайды. Тіпті кейде
автор бірыңғай мүшелерді жай ... мен ... екі ... ... те ... ... ... еңбегінде бірыңғай мүшелі сөйлемдерді
біріккен сөйлем деп қарайды да, оған ... ... ... ... осы
жайындағы баяндауларына мұқият назар аударып байқасақ, -бірыңғай мүшелер.
Алғашқысына сөйлем мүшелерінің жалғаулықсыз, тек ... ... ... ... ... ... да, соңғысына бірыңғай мүшелердің
жалғаулықтар арқылы ыңғайласқан тобын жатқызады.
Сөйлемнің қай мүшелері болса да бірыңғай ... ... ... ... ... ... ... категориясымен кейде жақындасып,
астарласып кетуінде әсіресе бірыңғай баяндауышты түрі икем ... ... да ... ... сөйлемдегі талдауымызда осы ... ... ... ... ... ... ... осындай
конструкцияда келген сөйлемдер бір бастауышқа ортақтасып, негізгі қимыл
иесінің әр ... ... ... білдіре жұмсалады. Ал ортақ ... ... ... ... жай ... енді біреулерімен
құрмаластың төңірегінде танылып жүргені белгілі. Сөйлемнің осы түрінде оның
бірыңғай баяндауыштары тиянақты және ... ... ... ... ... құрмаластың кейбір заңдылықтары байқалса, соңғысында
сабақтас сөйлемнің модельдік үқсастықтарының нышаны білінеді. Мына ... ... ... ... Рахмет үйіне келіп төсекке отырды, ойланды, ... ... бір ... ... көтеріп алды (С.Ерубаев).
Екінші сөйлемді салалас құрмалас деп танушылар жоқ емес.
Шындығында бұл сөйлем - бірыңғай ... жай ... ... бөлшектердің баяндауыштары бір грамматикалық баяндауыштың
(Рахмет) ... әр ... ... көрсетіп түр. Осындай сөйлемдердің
өзаралық қатынасы баяндауыштардың бірыңғай тұлғада ыңғайласа ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай баяндауыштар тиянақсыз формада
жұмсалғанда, олар сабақтас құрмаластың кұрылысы мен ... ... ... бірыңғай баяндауышты сөйлемдер синтаксистік оралымдар
арқылы жасалады.
Бірыңғай ... ... ... ... мен ... ... ... есімше, шартты рай тұлғалары арқылы жасалып
отырады. Әдеби тілімізде осындай баяндауышты бірыңғай мүшелі ... ... -п, -ма+й және -са ... ... жиі ... ... ... мүшелі сөйлемдер: содан кейін Қырымұлы тез Нүра
бойындағы ... ... ... ... сол ... ... орынбасары Әбділда мен хатшысы Мияшты, Танабайды және ... ... ... қалаға тиісті орнына жіберді (С.Сейфуллин).
-ма+й тұлғалы бірыңғай мүшелі ... ... ... ... ... кигізбей, Иісін жұпар аңқытты (Ы.Алтынсарин).
Шартты рай тұлғалы бірыңғай ... ... елге ... ... ... ... ... Раушан бір жылда айтып бітіре
алмастық...(Б.Майлин).
Бірыңғай мүшелі ... ... ... ақ ... мен ... да формалары қатынаса алады.
Бірыңғай баяндауышты сөйлемдердің күрделеніп келіп отыруы орыс ... ... да ... ... ... ... сөйлемдерді күрделенген сөйлем
деп атайды да, оның әсіресе бірыңғай баяндауышты ... жай ... ... екі ... ... деп түсіндіреді. Қай сөйлем болмасын,
олардың ішінде бірыңғай мүшелердің күрделеніп келе беруі мүмкін.бұл ... ... да ... ... ... де күрделендіре түседі,
алайда мұндай құбылыс оны екінші бір ... ... ... айналдырып кете алмайды. Әрқайсысының өзіндік ... бар: ... ... негізгі бір ... ... ... әрбір компоненті сөйлемдік ыңғайда жұмсалады. Олай
болса, осындай заңдылықтар ... тани білу ... ... отырған
жөн. Мұның өзі кейбір синтаксистік категорияның ара ... ... ... ... ... Күрделі сөздер емлесі
Қазақ тілінің күрделенген сөйлемдер қатарына синтаксистік оралымдар да
жатады. Синтаксистік ... деп ... - ... ... дейін қазақ
тілі білімінде есімше, көсемше жэне шартты рай тұлғасы арқылы ... ... ... ... не болмаса үйірлі мүшелер деп танылып
келген конструкциялық топтарды қамтиды. Айқындауыштық қосалқы сөйлемдер ... ... да ... сөйлемдердің қатарынан танылса да,
екеуінің бір-бірінен елеулі айырмашылықтары бар. ... ... түрі ... ... хабарланған ой желісіне байланысты
айтушы адамның әр түрлі көзқарасы, ықылас тілегі, болмаса бір жайдың ... ... ... ... білдіре жұмсалса, ... ... ... ... ... түйіннің мазмұн барысын әр
түрлі сапалық, қимылдық дәрежеде саралап көрсете айтылады. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... ойға
шарт, мезгіл амал тәріздес, негізгі ... ойға ... ... ... мәндерде жұмсалады. Бұл қасиет олардың көбінесе сөйлемнің ... ... ... ... ... осындай орын
тәртібі, мағыналық белгілері ... ... ... ... ... ... ... айқындауыштық қосалқы сөйлемдерге қарағанда,
синтаксистік оралымдардың сабақтас құрмаласпен ... ... ... ара ... анағүрлым күшті жатады [31, 8].
Қазақ тіліндегі синтаксистік оралымдардың қызметі сөйлем мүшелерінің
атқаратын функциясын еске ... ... да ... ... ... әр ... амалдық қасиетін білдіріп түрады. Осыған орай олар әр түрлі
сөйлем ... ... ... ... ... ... ... мен сөйлем ... ... ... ... ... ... қызметі барлық синтаксистік категорияларға
қатынасты болса, оралым жайында мұны айтуға болмайды. Ол өзі ... ... ... ... мазмұнына байланысты айтылады. Сонымен
қатар оралымдағы жеке ... ғана ... ... ... ... ... де ... бірге жұмсалып ой мазмұнын белгілі бір ... ... ... ... ... ... оның көбінесе
тұтасымен жинақтала келіп бір-ақ сұрауға жауап беруіне лайықталады. Мұндай
тұтастық ондағы ... ... ... өз ара саралана сөйлем мүшелеріне
ажыраса алуларын теріске шығара алмайды. Мәселен мына бір ... ... ... ауыр ... ... ... ерттеп мініп алғандай, төртеу де
тас-түйін (Ғ.Мүсірепов).
Әңгіме өзегі ... ... ... да бұл ... түп ... ... Ал асты ... жазылған алдағы синтаксистік ... ... ... ... ... түр. ... байланысты ол
қайткендей? Қандай? Сұрауларына жауап беру ыңғайында жұмсалған.
Сонымен, ... ... ... бір ... ... ... Мұндайда сөйлем бастауышы оралым құрамында не болмаса
негізгі екінші жікте де қолданыла береді.
Оралым дегеніміз - сөйлемдік дәрежеге ... ... ... ... ... әр ... ... түсініктеме ретіндегі синтаксистік
конструкция.
Синтаксистік оралым - ... ... ... де жеке грамматикалық
категория болып табылады. Мұндай категорияның орын алуына оның ... ... ... ... ... ... ... оралымдарының негізгі
сөйлемде хабарланған оқиға, әрекеттің мазмұн ... әр ... ... ... ... ... Оралымды сөйлемдерді осылайша
бағыныңқа компоненттен ажыратып алсақ, жалпы сабақтас қүрмалас ... ... ... ... ... ... ... оралымның өзіндік
ерекшеліктері мен сөйлем ішіндегі қызметі де ... ... ... және ... шумақтар жайында осы күнге дейін әр
түрлі көзқарастар орын алып келеді. Мұндайдың орын ... ... ... ... әсері болады.
1.Оралым бағыныңқа сөйлем, мұндай көзқарасты қолданушылар есімше және
көсемшелі оралымдарды бағыныңқы сөйлемнің екінші бір түрі деп ... ... ... ... ... олардың өзіндік арнайы
бастауышы болсын ... енді ... ... ... оның ... болуын міндетті деп санамайды. Сондықтан да осы ілімнің өзі осындай
айырым ... ... ... ... ... ... ... екеуінде
де түйісетін арна біреу-ақ, ол - мұндай конструкциялардың бағыныңқы деп
танылуы.
Есімшелі және көсемшелі ... ... ... ... ең ... айтқан адамдардың бірі профессор Н.К.Дмитриев болды. Автор өзінің
құмық және ... ... ... ... ... ... оның екінші бір-ауыспалы түрде де (переходный тип)
болатындығын көрсетеді. Осыны - ... ... ... деп ... ... сөйлемдердің алғашқы тобында кейінгісінен бөлек өзіндік
бастауышы мен баяндауышы болса және, ондай ... ... ... да ... сөйлемнің баяндауышы жіктік жалғауында тұруы, проф.
Н.К.Дмитриевше, ең басты критерий), бұларды проф.Н.К.Дмитриев бағыныңқының
бір түрінен санайды.
Проф.Н.К.Дмитриев ... ... ... ... ... ғана ... ... жатқызады да, есімшелі, көсемшелі конструкцияларды
оборотты бағыныңқылар деп таниды.
Профессор Н.Т. ... ... ... ... жай ... сиыспалы сабақтас құрмалас, бірде қайырмалы сабақтас құрмалас деп
түсіндіреді. Бұлардың қайсысы болса да ортақ ... жай ... ... ... бір сөйлемді өзара екіге ажыратып қарауы ондағы
бастауыш сөзінің орын тәртібімен байланысып ... Егер ... ... ... ... ... колхоздың жұмысына жаны ашыған болып,
ылғи ақыл айтып келе жатыр.Ғ.Мүсірепов), оны ... ... ал ... жіктің басында келсе (колхоздың жұмысына жаны ашыған болып, ... ақыл ... келе ... оны қайырмалы сабақтас деп қарайды [24; 115].
Сабақтас ... ... ... сөйлемдер жайында қазақ тілі
білімінде ең алғашқы ... бірі - ... ... ... ... барлауы 1935 жылдың өзінде-ақ жарық көріп еді. Бұл кісі
де ... ... ... екі ... ... ... нақтылы
бағыныңқылар (баяндауыш шартты раймен келгендері - ... және ... және ... ... (баяндауышы есімше, көсемшемен келгендері).
Автордың үйірлі ... деп ... ... ... екінші түрі
(профессор Н.К.Дмитриевтің есімшелі, көсемшелі обороттарымен салыстырыңыз).
Сонда, С.Жиенбаевша, мына ... ... бір ... ... қатарында қарастырылады: Райхан әйелдер оқып жатқан курсқа
кірді (С.Мұқанов).
Бұл ... ... ... мен субьект-предикаттық
қатынастардың көріну ... ... ... ... Алғашқы екі сөйлем
күрделенген жай сөйлемнің ... ... ... соңғы екеуі-сабақтас
кұрмаластың қатарынан танылады. Жалпы түркі ... ... ... ... ара ... ... осы ... бойынан шығып жатады.
Есімшемен келген үйірлі ... ... ... ... ... ... себеп-олардағы (үйірлі мүшедегі) баяндауыш әрдайым атау
тұлғасында тұрады да, келесі ... ... ... ... ... да ... барысында олар өздерінен кейінгі сөзбен бірге
оқшауланып ... ... ... ... ... ... ... көңілді
қайтты. Ал сабақтас құрмаластың бағыныңқы компонентінің баяндауышы еш
уақытта ... ... атау ... ... ... есімше көмекші
сөздермен тіркесе айтылады не болмаса белгілі бір ... ... ... кезде, барған соң, барғанда, бармағанмен.т.б.
Есімшелі көсемшелі оралымдардың құрамында бастауыш болсын, болмасын олар
бәрібір бағыныңқы сөйлемнің ... ... бере ... ... ... ... сөйлем мүшесі жағынан талданғанымен де олар ... ... ... ... топқа құрап, бір ғана функцияға ие
болып түрады. Ол – ... ой ... ... ... ... шығатын қорытынды - есімшелі обороттар жайындағы
профессор ... ... бір ... ... байқаймыз.
2. Оралымды-жай сөйлем. Бұл пікірдегі адамдар тіліміздегі оралымдарды
(үйірлі мүшелерді) жай сөйлемдердің ... ... ... айтуынша
обороттардың құрамында бастауыш болсын, болмасын
- бәрібір олар құрмалас сөйлем бола алмайды.
Оралымды конструкцияларды жай ... ... ... ... ... Б. А. ... ... Т.А. Бертагаев,
М.Ш. Ширалиев т.б. еңбектерінен орын алады.
Профессор Г.Д. Санжеев ... ... ... ... ... ... деп санамайды.Бұл кісіше сөйлемнің құрамында бастауыштың болуы
да болмауы да ықтимал.Осыған лайық, ол ... ... ... ... деп ... ... кететін жайт профессор Г.Д.Санжеевтің
айтуынша, үйірлі мүшелі (оборотты) сөйлемдерді тани ... өз ... жоқ ... ... түрады. Автор оралымдардың бойында
сөйлемдік құрылыс болатынын да теріске шығармай, олардың өзін « ... ... деп ... ... ... ... екі ... ілімді қуаттаушылар да
синтаксистік оралымдарды өзара сараламай, жалпы түрде қарастырады, ... ... ... ... ... ... екіншілерімен
ол жай сөйлемге жатқызылады. Бұл жай оралымдардың мән-мағанасын тереңірек
аша түсуді ... ... Ол үшін бұл ... ... ... көріністерін
негізге алмай, олардың өзаралық қатынасын, бір-бірімен байланысу ... ... ... ... ... ... жеке ... есімше, көсемшелердің төңірегіне жинақталуы осындай
конструкцияны әрдайым әрдайым да бірыңғай түрде не ... не ... ... ... ретінде таныта бермейді. Бұл жағдай есімше,
көсемше ... ... ... ... ... ... ... есімшелердің қай септік жалғауында ... ... ... ... ... ... ... шешуші роль атқарады. Осындай
заңдылықтарға орай оралымды сөйлемдердің ... ... ... ... енді ... бұл ... ... Алғашқы жағдайда олар
сабақтас қүрмаласты жасауға ... ... ... ... ... яки күрделенген оралымды конструкцияларды жасауға қатынасады. Бұл
жайттар сыртқы құрылыстары бірдей сөйлемдерді бір ... ... ... ... ... Олай болса, осындай есімше,
көсемше арқылы жасалған сөйлемдердің барлығын тепе-тең ... ... ... ... мәні мен ... сай жекелей саралап
отыруымыз қажет. Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ... ... ... ажыратылады. Есімше көсемшелі сөйлемдері бұлайша ... ... ... ... ... ... ... М.Б.Балақаев, Т.Р.Қордабаевтарды жатқызуға
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... құрамында бастауыштың бар я жоқтығына қарай сараламай, предикаттық
қатынастың ыңғайына қарай жіктейді.
Біздің ... ... ... деп ... - ... ... ... мүшелі сөйлемдер. Үйірлі мүшелі сөйлемді бұлайша атауымызға
басты ... ... ... оралымдарды бір жерге жинақтау
негізінен ... ... ... ... ... ... ... байланыс дәрежесі әр сапада болып отырады. Бір оралымдар негізгі
бөлшекпен жымдасып, соған меңгеріле ... ... енді ... ... ... ... арқылы жанаса байланысады. Екеуіндегі ... ... ой ... ... жақтан айқындау, мән-мағынасын
толықтыру болып табылады, соған орай олар синтаксистік ... ... ... жақтары мұндай конструкциялардың ... ... ... ... байланысу сипаты негізінде сараланады. Осыған орай
бір оралымдар негізгі сөйлемнің құрылысына сіңіп ... ... ... ... ... онымен тек жанамалай айтылады. Міне синтаксистік
оралымдарда болатын осындай жалпы үқсастықтар мен ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкіншілік туғызады.
Қабыспалы оралымдарға (үйірлі мүшелерге) қазақ тіл білімінде бүрыннан да
назар аударылған болатын. Бұл ... ... ... ... тоқталса,
кейіннен де ол назардан тыс қалған жоқ.. Профессор Н.Т.Сауранбаев ... ... ... ... ... де ... ете ... Ал
профессор С.Аманжолов пен Т.Қордабаев бұл туралы арнайы мақала жазды. Ғалым
Г.Байтоғаева оның ... ... ... ... ... ... Үйірлі мүшелер және оларды оқытудың методикасын К.Шаукенов
қарастырды. ... мүше ... ... да болса түсінік профессор
М.Балақаевтің «Қазақ тілі грамматикасында» да берілген.
Бұл аталған авторлардың ... мүше ... ... көзқарастары әр
түрлі болып келеді. Мәселен С.Жиенбаев үйірлі мүшелі ... ... ... бір ... қараса профессор ... ... ... жай ... деп таныды. Ал профессор
Н.Т.Сауранбаев ... ... ... жай ... ... ... сөйлем
қатарына жатақызады.
Қазіргі қазақ тіл білімінде жай сөйлем қатарынан танылып жүрген Райхан
әйелдер оқып жатқан ... ... ... ... - ... малы бар,
үлгілі фермалары бар, бай колхоз тәріздес ... ... ... бір түрі ... ... де, ол ... мынадай
тұжырым жасайды: «Біздің үйірлі мүшеміз-бәз- ... ... ... мүше ... сонымен бағыныңқы сөйлемнің бір түрі». Доцент
С.Жиенбаевша, ... ... ... ... ... ... ... оның
болмауы да ықтимал (Қаланы Асқардың күйдіртпегенін Итбай жақсы ... ... ... тіл ... ... ... конструкция көпшілік
ғалымдармен жай ... ... ... да, кейде оның құрмалас болып
танылуы да ... ... ... ... емес.
Жоғарыда аталған ғалымдар (әсіресе, ... ... ... мүшелердің өздері байланысатын сөзі мен интонация
арқылы бөлінбей тұтасып айтылатындығын ... ... ... ... ... бойында болатын дауыс ырғағын теріске шығарады. Осыдан келіп бұл
белгі ... ... мен ... сөйлемдерді ажыратуда бір критерий
ретінде ... ... жай ... ... ... ... да, ... интонация арқылы бөлініп айтылады. Ал, үйірлі мүшеде ол қасиет
жоқ. Бұл белгі үйірлі мүше мен бағыныңқы жай ... ... ... ... ... болып табылады». Үйірлі мүшелі сөйлемнің бойында болатын.
Біз бұл жайды бір жақты айтылған пікір деп ... Рас, ... ... ... ... сөзі ... ... бастауышымен дауыс ырғағымен
бөлінбей бір ... ... ... ... жақсы оқыған Асан // бүгін
көңілді отыр.
Үйірлі мүшедегі баяндауыш сөзі (оқыған) мен негізгі бөлшектегі бастауыш
(Асан) сөзінің арасындағы ... ... ... мойындағанымызбен
де, жалпы сөйлемнің бойынан орын ... ... ... кідірісті
жоққа шығара алмаймыз. Жоғарыдағы сөйлем айтылу барысында ішінара екі жікке
бөлініп тұр, бұлайша бөлінуде Асан сөзі ... мән ... ... ... құрылыстағы үйірлі мүшелердің барлығында да болады,демек,
үйірлі мүшелі конструкцияда ... ... өз ... ... ... ... ... бастауыш сөзі болып табылады. Ал мұның өзі оның
алдында үйіріле айтылған ... ... ... ... ... олар ... ... айқындау мәніне қабыса қосақтала айтылмаса
сөйлем бойында интонациялық жік те ... ... ... ... екі топқа жіктейміз: есім қабыспалы оралым; ... ... Есім ... ... ... ... ... жасауға көбінесе есімше тұлғалы
сөздер қатынасып ... ... ... ... функцияға есім сөздер де ие
бола алады. Мұндай сөздер ... ... ... меңгере жұмсалған
белгілі бір мүшеге қапсарласа айтылады. Меңгеруші сөз әр ... ... ... лайық сол сөйлемнің әр түрлі мүшесінің де қызметін атқарады.
Есімше қабыспалы оралымдағыдай, мұнда да ... сөз ... ... ... мен ... ... толы Орда тауы мұндайлық зор апатқа ұзақ
жылдардан бері ұшырап көрген жоқ болатын ... ... сөз ... да ... жалғауларында қолданылады.
«Ақшаның алмайтыны жоқ» деген сенімдегі Малтабардың ол кұрғырға бірінші рет
өкпелеуі осы ғана ... ... ... бар, жоқ сөздері де қатынасып отырады.
Кейде бір қабыспалы оралым әрі есімше, әрі есім ... ... де ... ... ... // ... бар // салқын жүзді Сағит сол жастықтарға
сүйене отырып, жеңге мен шешеге жүзін бермей, ... ... ... ... отыр.
Міне, бұл келтірілген сөйлемдердегі қарамен жазылған ... ... ... ... бұрынғы шоғырлана айтылған топтарды тікелей
өзіне жымдастыра, қабыстыра, меңгеріп түр. Осы ... ... ... ... ... ... меңгерілу мен меңгеру
принципіне негізделеді деп айтқан пікірін біз де қуаттаймыз.
Қабыспалы оралым құрмалас ... бір ... ... ... да ... береді. Мына сөйлемде оның алғашқы қанатта ... ... ... жас ... көруге ынтық Сұлтанмахмүт төсегінен тез киініп, ауызғы
үйге шыға ... ... ... сом денелі жас жігіт ... ішіп ... ... ... ... ... ... белбеумен шиыршық арттыра тартып
буынып, енді шығып кеткелі тұр екен (Д.Әбілев).
Ал мына сөйлем ... ... ... екі ... да ... орын ... ... я тосуға уақыты жоқ Есқара қаруларын қолына ... ... ... ... түбіне таяна бергенде, сыбысын сезіп қалған
Дуська шәуілдей жөнелді (С.Мұқанов).
Қабыспалы оралым негізінен ... ... бір ... ... ... ... орай да сөйлем ішінде оның жұмсалуы
айқындалатын обьектінің болуымен ... ... ... ... қабыспалы
оралым негізгі сөйлемде хабарланған ой желісінің мазмұнын толықтырып
отырады. Оны (оралымды) айтпасақ та ... ... ... ... ... ... ... басты бір айырмашылығының өзі
де осы болмаққа ... Осы ... ... ... ... ... ... деп тануға болмайды.
Енді қабыспалы оралымдардың сол жиі ... ... ... ... ... ... оралым жасауда есімшенің барлық тұлғаларының қызметі бірдей
емес. Бұл ретте оның әсіресе -ған тұлғалы түрі ... ... ... ... ... ... бара тәріздіілері) оралым құрамында белгілі
мөлшерде ғана ұшырасады. Өйткені бұл ... ... ... - ... ... жиі қолданысымен байланысты болса, екіншіден, осындай
есімшенің синтаксистік оралымдарды қайырып ... ... ба деп ... ... ... -ған форматты есімшенің есім
сөздерге жақын,туыстық қасиетімен де байланысып жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алғанда, осы -ған
тұлғалы түрін түсінетінімізді бекіте ... ... ... ... да, ... әр ... ... қолданыла береді. Алайда оның қолданылу өрісінің кеңдігі әсіресе
жай сөйлем шеңберінде көп ... ... ... жай ... ... оның мазмұндық желісін де ұлғайтады, құрылымдық негізін
күрделендіреді.
Қабыспалы оралымдарға байланысты тіліміздің ... ... ... ... ... түп ... өзінен бұрынғы үйірленген
мүшелерден кейін қолданылады, яғни ол ... ... ... орын ... ... ... ... сөзі кейде барыс, табыс, шығыс
жалғауларында да кездесіп қалады. Мұндай да оралым толықтауыш ... ... ... ... де ... тіл ... әр ... жүр. Әсіресе барыс септікті жолы ... жай ... ... ... ол ... ... деп танылады. Біз
қабыспалы оралымның осындай ... ... де ... ... аясында танитын боламыз.
-Барыс септікті қабыспалы оралым: Жердің үстіндегі Төстік жердің астына
түсті дегенде ... ... ... деп ... тосып жүрген адам
едім...(«Қазақ ертегілері»).
-Табыс септікті қабыспалы оралым: Қүлақ естігенді көз ... ... ... ... сүріндіреді (Мақал).
-Шығыс септікті қабыспалы оралым: Мені жақсы көргеннен ... ... ... ... ... ба? (М.Әуезов).
Атау түріндегі қабыспалы оралымдар мен септік жалғауларын (ілік, барыс,
табыс, шығыс) қабылдаған ... ... ... заңдылығында
айырмашылық бар. Алғашқысында, қабыспалы оралымның жеке өзі ... ... өзі ... ... сөзімен ғана оқшаулана айтылады, демек,
интонациялық ... де ... ... сол атау ... ... сөз
болады: Баласы жақсы оқыған Асан бүгін көңілденіп отыр.
Қабыспалы оралымдағы интонациялық қүбылысты екі жақты ... ... - ... ... жікке бөлінуі де, екіншісі-өзінің-ақ даралана
айтылуы.
Жанаспалы оралымдар деп отырғанымыз-құрылысы жағынан сабақтас қүрмалас
сөйлемдермен тығыз астарласып жататын ... ... ... ... ... ... ... (жасалу жолдары, формалық
қүбылыстар) сабақтас құрмаласпен бірдей түсіп жатады. Айтылу барысында
жанаспалы оралымдар жеке ... ... ие ... өз алдына
дараланып тұрады. Ал жазуда олар үтірмен ... ... ... ... бұл заңдылық сақталмайтынын жоғарыда
ғана айтқанбыз).
Жанаспалы оралым қабыспалы оралымдарға қарағанда, әдеби ... ... а) ... ... ... ... жасауда көсемше тұлғалары активті қызмет
атқарады. Мұның өзі біріншіден, ... ... ... ... ... оның ... ішіндегі сипаттағыш, амалдық
қасиетімен де астарласып жатады.
Көсемше оралымды сөйлемдерді жеке қарастырудың өзіндік мәні бар, өйткені
осындай конструкциялар ... тілі ... ... ... ... ... бүгінге дейін сабақтас қүрмалас деп танылуда.
Көсемшелі оралым-басқа да кейбір синтаксистік ... ... ... жасаудағы ең өнімді ... ... ... ... жеке ашып ... осы ... амал,
себеп, т.б. бағыныңқылардан оларды ажыратып отыруға мүмкіндік туғызады.
Оралымдардың бағыныңқы сөйлемдермен алғашқы ... ... тең ... ... предикаттық қатынастары ... ... әр ... ... Көсемшелі оралым да, өзге оралымдардай, ... ... ... ... Олай ... ... ... конструкциялы сөйлемдерді бір дәрежеде, бір шеңбердің бойында
қарастыруға болмайды. ... ... ... ... қатынастың көрінуіне байланысты әр түрлі ... ... ... оралымдарды жасауда көсемше сөздері қандай қызмет атқарса,
есімшелі сөз де ... ... ие ... ә)Есімшелі оралым
есімше сөздер жай сөйлемнің баяндауыш қызметін атқарғаннан кейін,
құрмалас сөйлем компоненттерінің де ... ... ... ... ... ... тәсіліне қарай, негізінен
алғанда, екі түрлі амалмен жасалады: септік жалғаулары және ... ... ... ... ... Септік жалғаулы есімше оралымдар. Осындай сөйлемнің жасалуында есімше
сөздері кеңістік қатынаста жұмсалады.
- Мезгіл. Оралымды қайырушы сөз -ған ... ... сол ... ... ... ... хабарланған негізгі ойдың мезгілін білдіре
жұмсалады. Сөйлем бойында мезгілдік ... орын ... ... ... ... мен * ... сөйлем баяндауыштарының өзара үйлесе
қолданулары әсер етіп түрады.
- Шарт. Алғашқы оралымды (тәуелді) ... ... ... ... шарт ... құрылып түрады. Мұндайда оралымдағы есімше сөзі
көбінесе болымсыз ... ... ... ... мән ... ... астарласа қымбаттасып жұмсалады. Септік жалғаулы ... ... ... шығыс септік формасында да жұмсалады. Негізгі сөйлем
баяндауышы ... ... ... шақ ... ... ... ... есімше оралымдар. Егерде атау түріндегі есімшелер
жанаспалы оралымды жасауға қатынаса алмаса, ... не ... ... ... есімшелерді меңгеру арқылы оларды осы қызметке түсіре ... ... ... ... ... есімшелер жанаспалы оралымның құрылысына
ұйытқы болып тұрады.Мұндай көмекші сөздер ... атау ... ... ... ... септік) түрімен де қабаттаса ... ... осы ... ... соң, ... кейін, бері, көмекші сөздері
айрықша қызмет атқарады. Бұлардың алғашқылары (соң, кезде) атау ... ... ... ... - шығыс септік түрімен тіркесе
қолданылады. Сонымен, есімше сөздері де жай және ... ... ... ... қатар жанаспа оралымды жасауға да қатынаса
алады.
б) Шартты рай тұлғалы оралым
тіліміздегі синтаксистік конструкцияларды ажырата білуде ... ... ... сөзі бар ... ... ... ... шартты рай тұлғалы баяндауыштың басқа баяндауыштардан
(есімше, көсемшелі сөздерден) елеулі айырмашылығы бар. Ол айырмашылық ... ... рай ... ... ... жақ жалғауын көрсетіп
түрулармен айқындалады. Жақ жалғауын көрсетеді деу - қимыл иесін көрсетеді
деген сөз. ... ... ... сөйлемдерде грамматикалық бастауыш арнайы
айтыла бермесе де, оның қай жақты бастауыш екендігі шартты рай баяндауыштан
белгілі болып түрады.
Шартты рай ... да ... ... ... ... ... талап етеміз. Ол - сабақтас құрмаластың әрбір синтаксистік
компонентінде грамматикалық бастауыштың болуы. Егер ... рай ... ... ... бермей, ортақ бір ғана бастауыштың төңірегінде кұрылса, оның
сабақтас құрмалас бола ... ... ... келемін тәріздес бір-
ақ жаққа байланысты айтылған сөйлемдер кейбір еңбектерде сабақтас құрмалас
деп танылады.
Шартты рай оралымдағы негізгі ... әр ... ... ... жалпы сөйлем мазмұнына әр түрлі айқындық енгізіп тұрады. Шартты
рай тұлғалы сөздер көбінесе шарт ... ... ... ... ... ... ... мезгіл және салыстырма мәніндегі
оралымды сөйлемдерді де жасауға ... өзі ... рай ... ... ішіндегі синтаксистік қызметінің әр жақты да ... ... ... байқатады.
в) Қимыл есімді оралым
Оралымды сөйлемдерді жасауға етістік тұлғалары қатынаса алады. Мұндайда
қимыл есімдері жеке өзі тұрып не ... ... ... ... ... бөлшекті қайырып тұрады.
Қимыл есімді оралымды ... ... ... және ... ... ... сөздерімен тіркесе қолданылуы негізінде мезгілдік мәнге
ие болады. Алайда әрқайсысында мезгілдік мәннің көрінісі әр түрлі ... ... ... ... ... жасалған оралымды ... ... ... ... ... ... бірінен соң бірі
келіп отырады, яғни ... ... бір ... ... ... ... ... ой желісі орындалатын болады.
Қимыл есімді оралымды сөйлемдер түйық райлы етістіктің үшін ... ... ... ... ... Осыған орай негізгі сөйлемнің
баяндауышы да үйлесіп жұмсалып, ол да ... ... ... ... қосыла
айтылған тұйық райлы етістікпен беріледі.
Қорытынды
Күрделенген сөздер - жай ... ... ... ең ... ... ... өз қолданысына лайық кейде жай сөйлемнің де, құрмалас сөйлемнің
де ... ... ... ... ... ... ... деп отырғанымыз-негізгі мазмұн
желісіне әр түрлі жақтан қосымша түсінік, ... ... ... топты конструкциялар, негізінен алғанда, оңашаланған
айқындауыш, қыстырма, қыстырынды және ... ... ... тобын
құрайды.
Бірыңғай мүшелі сөйлемнің сабақтас қүрмаласпен жақын түсіп жататын түрі
,әсіресе, оның бір ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер сыртқы қүрылысы жағынан қүрмаластың
модельімен ... өзін ... ... ... ... туғызады.
Кейбір тұлғалық құрылыстары жағынан құрмалас ... оның ... ... ... ... ... енді бір ... категория -
қыстырмалы сөйлемдер. Бұлардың қыстырма конструкцияларының кейбір жолы
басыңқы сөйлем құрылысын еске ... ... ... ... ... ... келеді. Қыстырынды сөйлемдер соңғы кездерге дейін қыстырма
сөйлемдердің ішінде бірге қаралып келген-ді.
Айқындауыштық қосалқы ... қай түрі ... да жеке өз ... ... өзіндік бір «сөйлем» құрап түрғандай болады.Алайда бұлар
жеке өз алдына сөйлем құрамай, негізгі ... ... ... ... ... конструкциялардың тобын кұрайды.
Күрделенген сөйлемнің зерттеу объектісіне жататын ... бір ... ... оралымдардың аталған екі үлкен тармағы да күні ... ... тіл ... ... кейбір түркі тілдерінде де сабақтас
құрмалас сөйлемнің бағыныңқы сыңары ретінде танылып қалды. Бұған ең ... ... ... ... пен ... ... ... оралымның құрылысы бағыныңқы баяндауышының жасалу
жолдары мен ұқсас түсіп жатады деліну.
Оралымның жеке өз ... ... ... ... ... тек бүтіндей сөйлем бойынан ғана көріне алады. Бағыныңқы ... ... ... ... шегі де осы ... ... ... тізімі:
1. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. - ... ... ... ... ... Ф. ... ... тіліндегі жай сөйлем пунктуациясының
негіздері. 1959.
3. Мадина Ғ. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз ... - ... ... -213 ... ... А. Аќ жол. ... ... 1991. -360 б.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. - ... ... ... 1999. –320 ... ... С. ... ... тілі синтаксисінің қысқаша курсы. - Алматы:
Ғылым, 1994. –374 б.
7. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай ... ... - ... ... 2003. –210
б.
8. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – ... ... 1978. – 413- ... ... Ж. Сөйлеу тілінің синтаксисі. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 1999.
218 б.
10. Қазақ грамматикасы. – - ... ... ... ... 2002. ... ... М. Қазіргі қазақ тілі. – Астана: Фолиант, 2006. –218 б.
12. Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модальді және ... ... ... ... - Алматы: Ғылым, 1968. -211 б.
13. Болғанбайұлы Ә. ... ... ... ... –Алматы,
1998. -310 б.
14. Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай ... ... - ... ... ... 1963. – 181 б.
15. Күлкенова О. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем ...... 1988. -141 ... Машќанова Н.Т. Ќазаќ графикасы мен орфографиясыныњ фонологиялыќ
негіздері. –Алматы: Ғылым, 1993. -219 ... ... А. ... ... 1914. – 112 ... Уєлиев Н. Ќазаќ графикасы мен орфографиясыныњ ... ... ... 1993. -191 ... ... тілінің түсіндірмелі сөздігі. Т4. -Алматы, 1978. -742 б.
20. Жиенбаев.С. Синтаксис ... ... ... 1994. -247 ... ... Қ. Шартты рай тұлғалы сөздердің жай сөйлемдегі кейбір қолданылу
ерекшеліктері, -Алматы: Ғылым, 1963. -214 ... ... Т. Сөз ... мен жай ... ... - Алматы: Ғылым,
1991. – 381 б.
23. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы: ... ... ... ... А. Тіл тағылымы. - Алматы: Ана тілі, 1992. –382 ... ... М. ... ... ... ...... Өнер, 1993. -311 б.
26. Қордабаев Т. Тарих синтаксис мэселелері. –Алматы: Ғылым, 1995. 321 б.
27. . Сауранбаев Н. ... ... ... ... жүйесі. –Алматы: ана
тілі, 1992. -418 б.
28. Есенов Қ. Күрделенген жай сөйлемдер. –Алматы: Ана ... 1996. – 257 ... ... К. Тіл ... ... ... ... 1965. -372 б.
30. Єбілќасымов Б. XIX ѓасырдыњ II жартысындаѓы ќазаќ єдеби тілі. -Алматы:
Ѓылым, 1982. -216 б.
31. ... Ж. ... ... ... ... мен ... ... Ана тілі, 1991. -360 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Айбек шығармашылығы және оның қазақ тіліне аударылуы44 бет
Алыс, жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі63 бет
Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі98 бет
Аударматану31 бет
Ағылшын грамматикасы55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь