Қазақ драматургиясы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
Қазақ драматургиясының қалыптасу, даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
Қазақ ұлттық драматургиясының қалыптасуы туралы зерттеулер ... ... ... ... 9
Қазақ әдебиетіндегі алғашқы драмалық шығармалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
Жаңа дәуір драматургиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ драматургиясының жетістіктері... 37
1960.1990 жылдардағы қазақ драматургиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – сахнаға арналған оқиғаны, оған қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын әдеби шығармалар. Драмаға оқиғаны қызу тартысқа құрып, мейлінше шиеленістіріп, шарықтау шегіне әбден жеткізіп барып тану – айрықша тән қасиет 1, 130.
Драматизм сондай-ақ, әрі негізгі ұғым. Қаһармандары өмір сүріп отырған қоғамның тынысы, заманның ағысы, кейіпкерлері атқарған әрекет – барлығы жағдайға байланысты дамиды.
Тартыс пен характер – драма жанрының ең негізгі көркемдік категориясы болып саналады. Егер драмалық шығармаларда тартыс пен характер қызметі солғын болса, онда шығарма көркемдігінің төмен болатыны туралы зерттеушілердің еңбектерінде айтылады.
Әйгілі драматург, әдебиет зерттеушісі М.Әуезов: “Драматургиядағы кофликт мәселесі – пьесаның жанрлық белгісін көрсететін шешуші элементтердің бірі… драматургияның негізгі компоненті. Драматургиялық шығарманы нықтап, проза, поэзиядан бөлектеп тұратын шартты белгі жалғыз осы конфликт” 2, 361, - деп атап көрсеткен. Сондай-ақ, драмалық шығармалардағы тартыс пен характер жайында С.Ордалиевтің, Ә.Тәжібаевтің, Р.Нұрғалидың еңбектерінде де кеңінен қозғалады.
Диплом жұмысының ғылыми-практикалық мәні. ХХ ғасырдың басында жанр есебінде дүниеге келіп, басқа халықтардың драма жанры тарихымен салыстыра қарағанда, аз ғана уақыттың ішінде әлемдік деңгейде дамып үлгерген қазақ драматургиясының қалыптасу жолы күрделі.
Қазақ ұлттық драматургиясы – бүгінгі күні жан-жақты даму үстіндегі жанр. Арнайы зерттеу нысанасына алынып және жекелеген белгілі қаламгерлеріміздің шығармашылықтарын қарастыруда да бірнеше құнды еңбектер жазылған. Қазақ драматургиясы өзінің даму жолын, сатысын – әлем, батыс драматургиясының озық шығармаларынан үлгі алып, сабақтастырады.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның талабына сәйкес сомдағандар XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында алаштың ардақты ұлдары Иманғали Меңдіханов, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Бейімбет Майлин, Жұмат Шанин, Сәкен Сейфуллиндер болды.
1920 жылдары драмалық шығарма, театрдың қазіргі өміріміздегі орны мен болашағы жайында алғаш рет сындарлы ой айтқан – Мұхтар Әуезов.
Ал драматургия жанры, драматург, жекелеген пьесалар, спектакльдер, театр тарихы, режиссерлер,актерлер туралы түбегейлі мәселелер көтеріп, нақтылы ойлар қозғаған мақалалар мен монографиялық зерттеулер бертін келе жарық көре бастады.
М.Әуезов 20-30 жылдары сахнаға арнап пьеса жазумен ғана тынған жоқ, драматургия туралы теориялық мақалалар да жазды, жалпы қазақ театрының тууына аянбай еңбек етті. М.Әуезов өзінің “Жалпы театр өнері мен қазақ театры” атты зерттеуінде ертедегі грек елінің театр тарихынан бастап орта ғасыр, Еуропа театрларына шолу жасайды. Қаламгер драматургия теориясын дамытудағы сол бір игілікті бастамасын әрі қарай дамытып, 1934 жылы “Жақсы пьеса – сапалы әдебиет белгісі” атты көлемді мақаласын жазады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1991. -340 б.
2. М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. –Алматы: Жазушы, 1962. -330 б.
3. Шапауов Ә. Драматургия мәселелері. Оқу құралы. -Павлодар, 2002. -250 б.
4. Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. –Алматы: Жалын, 1964. -380 б.
5. Сейфуллин С. “Манап” драмасы туралы // Айқап, 1915, 23 мамыр.
6. Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы. 4 том, -Алматы: Жазушы, 1988. -340 б.
7. Дулатов М. “Надандық құрбаны” // Қазақ газеті, 1916, 31 наурыз.
8. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы. –Алматы: Жазушы, 1971. -420 б.
9. Айтыс. 2 том. –Алматы: Жазушы, 1964. -450 б.
10. Нұрғали Р. Драма өнері. –Алматы: Ана тілі, 2001. -350 б.
11. Байтұрсынов А. Ақ жол. (құрастырған Р.Нұрғали). –Алматы: Ана тілі, 1991. -410 б.
12. Рүстембекова Р. Қазақ совет комедиясы. –Алматы: Жазушы, 1978. -320 б.
13. Рүстембекова Р. Бейімбет Майлиннің драматургиясы. –Алматы: Жазушы, 1969. -350 б.
14. Қабдол З. Әуезов. –Алматы: Ана тілі, 1997. -236 б.
15. Нұрғалиев Р. Айдын. Алматы: Жалын, 1985. -380 б.
16. Мұхтар Әуезов тағлымы. –Алматы: Жазушы, 1987. -250 б.
17. Дүйсенбаев Ы. Мұхтар Әуезов. –Алматы: Жазушы, 1974. -290 б.
18. Мұхтар Әуезов тағлымы. –Алматы: Ана тілі, 1987. -226 б.
19. М. Әуезовтің қолжазба нұсқалары. –Алматы: 1977. -390 б.
20. Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов. –Алматы: Жазушы, 1957. -420 б.
21. Махамбет Өтемісұлы. Өлеңдер. –Алматы: Жазушы, 1974. -370 б.
22. Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. 5 том. –Алматы: Жалын, 1988. -460 б.
23. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 9 том, -Алматы: Жазушы, 1981. -440 б.
24. 40-50-60 жылдардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Жалын, 1998. -430 б.
25. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. –Алматы: Жалын, 1998. -428 б.
26. Дүйсенов М. Қазақ драматургиясының жанр, стиль мәселелері. –Алматы: Жазушы, 1977. -325 б.
27. Құндақбаев Б. Уақыт және театр. –Алматы: Жазушы, 1976. -320 б.
28. Исабеков Д. Бес томдық шығармалар жинағы. 4 том, -Алматы: Ана тілі, 2003. -465 б.
29. Исабеков Д. Бес томдық шығармалар жинағы. 5 том, -Алматы: Ана тілі, 2003. -450 б.
30. Әуезов М. Шығармалар жинағы, 20 томдық, -Алматы: Жазушы, 1979-1985. -480 б.
31. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 10 том, -Алматы: Жазушы, 1981. -396 б.
        
        |    |Мазмұны                                                            |   |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... ... даму |9 |
| ... | ... ... ... ... ... |9 |
| ... | ... ... алғашқы драмалық |37 |
| ... | |
|2 ... ... |45 |
| ... |
| ... | ... Отан соғысы жылдарындағы қазақ драматургиясының жетістіктері... |37 |
|2.2|1960-1990 жылдардағы қазақ |48 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... | |
| ... |
| |......... | ... ... ... ... drama – ...... оқиғаны, оған қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, ... ... ... ... ... Драмаға оқиғаны қызу тартысқа
құрып, ... ... ... шегіне әбден жеткізіп барып тану –
айрықша тән қасиет (1, 130(.
Драматизм сондай-ақ, әрі негізгі ұғым. ... өмір ... ... ... ... ... ... атқарған әрекет – барлығы
жағдайға ... ... пен ...... ... ең негізгі көркемдік категориясы
болып саналады. Егер драмалық шығармаларда тартыс пен ... ... ... онда шығарма көркемдігінің төмен болатыны туралы
зерттеушілердің ... ... ... ... зерттеушісі М.Әуезов: “Драматургиядағы кофликт
мәселесі – пьесаның жанрлық белгісін көрсететін шешуші элементтердің бірі…
драматургияның негізгі компоненті. Драматургиялық шығарманы нықтап, ... ... ... ... ... ... осы конфликт” (2, 361(, -
деп атап көрсеткен. ... ... ... ... пен ... С.Ордалиевтің, Ә.Тәжібаевтің, Р.Нұрғалидың еңбектерінде де кеңінен
қозғалады.
Диплом жұмысының ғылыми-практикалық ... ХХ ... ... ... ... келіп, басқа халықтардың драма жанры тарихымен ... аз ғана ... ... әлемдік деңгейде дамып үлгерген қазақ
драматургиясының қалыптасу жолы күрделі.
Қазақ ұлттық драматургиясы – бүгінгі күні жан-жақты даму үстіндегі ... ... ... ... және ... белгілі қаламгерлеріміздің
шығармашылықтарын қарастыруда да бірнеше ... ... ... ... ... даму ... сатысын – әлем, батыс драматургиясының
озық шығармаларынан үлгі алып, сабақтастырады.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның ... ... ... ... соңы мен ХХ ... басында алаштың ардақты ұлдары Иманғали
Меңдіханов, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар ... ... ... ... ... Сейфуллиндер болды.
1920 жылдары драмалық шығарма, театрдың қазіргі өміріміздегі орны ... ... ... рет сындарлы ой айтқан – Мұхтар Әуезов.
Ал драматургия жанры, драматург, жекелеген пьесалар, спектакльдер, театр
тарихы, режиссерлер,актерлер туралы ... ... ... ... қозғаған мақалалар мен монографиялық зерттеулер бертін келе ... ... 20-30 ... ... ... пьеса жазумен ғана тынған жоқ,
драматургия туралы теориялық ... да ... ... қазақ театрының
тууына аянбай еңбек етті. М.Әуезов өзінің “Жалпы театр өнері мен ... атты ... ... грек ... ... ... ... орта
ғасыр, Еуропа театрларына шолу жасайды. Қаламгер ... ... сол бір ... ... әрі қарай дамытып, 1934 жылы “Жақсы
пьеса – сапалы әдебиет белгісі” атты көлемді мақаласын ... ... ... ... – қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың
басында әлеуметтік-қоғамдық факторлардың ықпалымен, ... ... ... ... ... ретінде туған таза жаңа жанрлық түр. Қазақ
драматургиясының тез ... ... ... әсер ... ... ...... ғасырлар бойы жинақталған, сұрыпталған, екшеленген бай
фольклоры болды. ... ... ... ... ... ете
отырып, жаңа жанрдың үлгілерін жасады. Мәселен, Ж.Шаниннің “Арқалық ... ...... ... ... Ғ.Мүсіреповтің “Қозы
Көрпеш – Баян сұлу”, “Қыз Жібек” пьесалары – эпостық дәстүрлер мен әлемдік
драматургия сабақтарын ... ... ... ... ... әдеби
дамуға ықпал еткен ұлттық классика.
Қазақ драматургтарының жаңа тақырыптарды меңгеру жолындағы ізденістері
Қазан төңкерісімен, ... ... ... ... ... ... құбылыстарды бейнелеу мақсатымен терең ұштасып отыр.
Бұл жаңалық С.Сейфуллинің “Қызыл ... ... ... ... ... жемісті мақсатқа айналды.
Қазақ ұлтының өміріндегі елеулі кезеңдердің бәріне де драматургтер үн
қосып отырды. Ұлы Отан ... ... да ... ... бірқатар
айтулы пьесалардың туғандығы белгілі. М.Әуезовтің “Сын ... ... ... ... тақырыбы соғыс біткенше жалғасты.
Уақыт озып, әдебиет жанрлары уақыттың, қоғамның талабына сай ... ... ... ... ... да осы ... даму процесін
басынан өткізген.
Драматургия кез-келген қалам иесіне жалына сипатар жанр емес ... ... ... ... ... ... драмалық
шығармаларында тақырып, образдар, тартыс, характер, драма монологы мен
диалогын, ... ... ... ... ... ... ... танытуда [3, 64]. Себебі, қазір халыққа бүгінгі күннің
тақырыбын қозғайтын асығыс жазылған ... ... оның ... ... ... ... алатын, жүрегінен мәңгі орын алатын асқан шеберлікпен
жазылған ... ... ... ... ... ... ... драматургияға келген жас
жазушыларымыздың дайындықтары мол, ... ... да ... ... жүр. Бұл, әсіресе, Қ.Мұқаметжанов, Қ.Шаңғытбаев,
С.Жүнісов творчестволарында көзге ... [4, 241] – ... ... ... мен міндеттері.
1. Қазақ ұлттық драматургиясының ... ... ... тууы; алғашқы драмалық шығармалар туралы ... ... ... ой ... Ұлы Отан ... ... дүниеге келген драмалық шығармалардың
көркемдік жетістіктері мен кемшіліктерін сипаттау.
3. 1960-1990 жылдары ... ... ... ... ... ... ашу.
Осы мақсатқа қатысты мынадай міндеттер туындайды:
Жұмыстың міндеті:
1. Қазақ ұлттық драматургиясының зерттелу тарихынан мағлұмат ... ... ... ... ... ... ... мен даму кезеңдерін, сондай-ақ,
қазіргі қазақ драматургиясының көркемдік дәрежесін таныту.
Жұмыс құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытынды мен ... ... ... ... ... ... даму ... Қазақ ұлттық драматургиясының қалыптасуы туралы зерттеулер
Әдебиет – ... ... ... ... ... ... ... Халықтың
шындық, әділет, ақиқат ұранын алтын арқау еткен қазақ ...... ... жаратылған, адам баласы қазынасына толымды қор қосқан жаңа
сапалы құбылыс.
Қазақ әдебиеті аз ғана ... ... аса ... даму ... өтіп,
кемелденген өнерге тән жанрлық салалардың барлығын тудырып, жетілді, өрлеу
бағытында ... кең, ... ... ... ... ... мен өнері
туралы ғылым салаларының туып, қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... сияқты ұлы ғалымдарымыз еңбек сіңіріп, жаңа арналардың негізін
салды.
Қазақ әдебиеттану ... ... ... ... роман түбегейлі
зерттеліп келе жатыр. Ал ... ... ... ... ... ... очеркі” (1964), Р.Рүстембекованың
“Қазақ совет комедиясы” (1975), М.Дүйсеновтың “Қазақ ... ... ... (1977), ... ... драмаға” (1979),
Н.Ғабдуллиннің ...... (1982), ... ... ... (2001) зерттеулерін бөліп атау қажет.
Театр сыншылары Ғ.Тоғжанов, І.Жансүгіров, ... ... ... ... Ә.Сығаев, Қ.Уәлиев еңбектерінде
драматургия туралы құнды тұжырымдар бар.
ХХ ғасырдың басында жанр ... ... ... ... ... ... тарихымен салыстыра қарағанда, аз ғана ... ... ... ... ... ... ... драматургиясының қалыптасу жолы
күрделі. Егер әлем драматургиясы сан ғасырмен есептелетін ұлан-ғайыр жолдан
өтсе, қазақ драматургиясының ... әлі ... да ... жоқ. ... ... ... өрлеп дамуы, халықтың ... ... бар ... ... өнері, бай әдебиеті жаһан мәдениетіндегі
дәстүрлермен қауыша ... ... жаңа ... ...... ... ... әкелді.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның талабына сәйкес ... ... соңы мен ХХ ... ... алаштың ардақты ұлдары Ишанғали
Меңдіханов, ... ... ... Аймауытұлы, Смағұл
Сәдуақасұлы, Мұхтар Әуезов, ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллиндер болды.
Қазақ драматургиясы шын мәнінде ғылыми айналымға, нысанға алынып зерттеу
ісі 1950 жылдардан басталғанын көруге ... Осы ... ... ... ... ... ... шыға бастады. 1951
жылы А.Маловичко “Қазақ совет драматургиясындағы ... ... ... жылы ... “Соғыстан кейінгі қазақ совет драматургиясы”, 1963
жылы Н.Ғабдуллин “Ғ.Мүсіреповтің драматургиясы”, 1965 жылы ... ... 1967 жылы ... ... 1975 жылы ... ... ... батырлық
эпостың түрлері”, 1986 жылы Т.Есембеков “Ә.Әбішевтің ... ... ... “Проблема изображения исторической личности в драматургии
М.Әуезова”, 1992 жылы ... ... ... в ... 1993 жылы С.Құлбарақов “Т.Ахтанов драматургиясы”, 1994 жылы
Ж.Таубайұлы ... ... ... ... 1995 жылы ... “Қ.Мұқаметжанов драматургиясы”, 2001 жылы
Ә.Шапауов “С.Жүнісов драматургиясы”, 2002 жылы Н.Нәсиева ... ... ... бен тартыс”, 2004 жылы ... ... ... ... ... атты ... 1970
жылы Ә.Тәжібаев “Қазақ драматургиясының тууы мен қалыптасуы”, 1983 жылы
Р.Нұрғали “Қазақ совет драматургиясының жанр ... 2001 жылы ... ... ... мен ... ... атты ... қорғап, ғылымға үлкен серпіліс әкелді. ... ... ... өзі ... драматургиясын зерттеген ғалымдарымыздың көптеген ғылыми
еңбектеріне шолу ... ... ... ... басым көпшілігі
қазақтың драма жанры Қазан төңкерісімен бір туғандығын ... ... ... ... ... ... ... Қазан
төңкерісіне дейін біраз пьесалардың баспасөз жүзін көргендігін нақты ашып
айта аламыз. Олар: “Надандық құрбаны” мен “Манап” атты ... жылы ... ... ... ... ... ... бастығы
А.И.Лиханов деген орыстың қазақ өмірінен алып жазған ... ... ... ... ... ... сыны да осы кезде жарияланған
[5, 325-327].
Бұл пьесада қазақ даласындағы сорақы істің, ... ... ... ... ... суреттеледі. Ауылдағы қараңғылық пен
надандықты пайдаланған жуандардың зорлық-зомбылығы, өрескел қылықтары,
қазақ әйелдерінің бас бостандығының ... ... ... ... ... ... ... – М.Дулатов. Ол “Манап” драмасы
деген атпен “Қазақ” газетінде сын мақала ... ... ... ... ... жазу үшін жазушы әуелі сол жұрттың өз
баласы, иә өзіндей болып сіңіскен, ол ... ... ... ... жоқ болуы шарт. Екінші көргенін, білгенін әм сезінгенін оқушының
дәл көз ... ... ... жаза ... туа ... ... ... шарт. Осы айтылған екі қасиет бір ... ... ... ол кісі әдебиет майданында қалам ұстап шығып жазушы бола алмайды”
(5, 7( дейді. Автор шығарманың осы екі ... ... ... ... ... ... хабарсыздығын драманың мазмұнын баяндай отырып
ашады.
М.Дулатов осы мақаласында “Манаптай” шығармаларды кітап етіп ... ... ... ... өткізіп, көркемдігіне көңіл толған
жағдайда ғана ... ... ... ... ... атты мақаласы
– қазақ әдебиетінің көкейкесті мәселесін көтерген. Әсіресе, алғаш көрінген
драманың кем-кетігін тізіп ... ... ... ... ... өз пікірін ашық білдіруі әдебиеттің көрікті де ажарлы,
тартымды да шынайы болу талабына ... ... ... ... ... де, аудармасын да ұнатпағандардың бірі –
Сәкен Сейфуллин. Жас дарынның әдебиет ... ... үні көп ... ... ... ... ... шығарманың мән-мағынасына
түсініп, эстетикалық талап-талғаммен қарауға және өз ойын ... ... ... ... ... ... көреміз. Қазақ
тұрмысынан жазылған бұл драмада қазақтың әдет-ғұрыптары бұрмаланғанын,
сюжеттік ... өзек ... ... ... жанасымы жоқтығын атап
өткен. Ал драмаға ... ... ... ... құр баяндау формасында берілгені және қазақ ұғымынан тумайтын,
көңіліне қонбайтын сөздер көп айтылғаны ... ... ... ... осы ... ... ... үш мәселеге айрықша назар
аударған. “Бірінші, “Манаптың” оқиғасы рас, қаһармандары осы күні тірі деп
жазғанменен, ... ... ... мүлдем келмейді. Қаһармандарының
сөйлеген сөздері, істеген істері қазақ болғалы сөйлемеген сөз, істемеген
іс” деп ... да, ... ... ... өліп, оң жақта отырған
қызға оның сыйлық әкелуі, өз ... ... келе ... деп қыз ... ... ... сияқты әбестіктер қазақ ... ... ... не ... ... ... деп ... бірден көзге түсер осындай бадырайған оғаштықтарды ғана ... ... ... ... ... да ... ... аудара білген.
“Гүлбаһрамның бір қызбен сөйлескен ... ... ... едәуір
оқыған қыздардың сөзіндей… Бірақ Ұзақ секілді надан адамдар қыздарын оқуға
бермейді. Оқымаған надан Гүлбаһрам менен ... ... ... ондай
сөздер, ондай өлеңдер кірмейді” дегенінен сыншылық ... ... Яғни ... ... ... аузынан шығатын сөз, іс-әрекет оның
бойына сіңімді де қонымды ... тиіс ... ... ... шартын
сақтау қажеттігіне ой жүгіртеді.
С.Сейфуллиннің мақаласындағы үшінші мәнді мәселе – аударма тілінің
жатық, әдемі, ... ... ... ... ... “Манаптың” тағы бір
зор кемшілігі, оны қазақшаға аударғанда сөзбе-сөз аударыпты. Соның үшін
сөздерінің тәртібі ... ... ... ... [6, 198] деп, ... ... құрылысынан шалғай жататын, қазақ құлағына ... ... ... ілтипатқа алынар жайлар. Аударма өнері ... ... ... ... ... тек сыншылық тұрғыдан ғана
емес, практикалық тұрғыдан да мәні бар еді.
Бұл ... ... де ... ой ... Төгісовтің “Надандық құрбаны”
пьесасы жайында айтылады. Ол мақаланың авторы Міржақып Дулатов екенін ... бір мәні ... да – ... ... ... ... сыртқы түрін айнытпай сала
білсе, жақсы жазушы адамның ішкі ... ... ... ... көрсете
біледі, оқығанын көріп тұрғандай болады. “Надандық құрбанында” мұның бір
нұсқасы жоқ, ... құр сөз, ... ... ... деп ... қорытындысын алдын-ала жасап алады. “Бірнеше кісіні ... ... ... ... үйге кіргізумен, біреуді ауыртып, біреуді
өлтірумен драма болмайды” (7, 5( деп ... ... ... ... бәрі де ... ... үшін міндетті, қажетті критерийлер
болды.
Ал “Надандық құрбаны” бойындағы жеті түрлі ... ... ... ... ма ... ойларды айтқанда, Лихановтың “Манап”
драмасындағыдай әдеттерді емес, ... ... ... тән құбылыстарды
атап көрсетеді. Олар пәлендей ауыр қорытынды жасарлық детальдар да ... ... ... ... өлі ... Мұны ... ... қоюға
жарайды деп айтуға ауыз бармайды. Ұзын сөздің қысқасы – Көлбай ... ... өзі ... ... (геройы) болып кірсе, көркемірек болар
еді” дейді.
Алайда, “Манап” драмасы мен “Надандық құрбаны” пьесасы көркемдік ... өмір ... ... ... ... жағынан да шын
мәніндегі драмалық ... ... жете ... да, қазақ әдебиетінің
тарихында драма жазу ... ... деп ... ... ... ... ... драматургиясының алғашқы бастауы болған бұл ... ... ... орны ... тиіс.
1920 жылдары драмалық шығарма, театрдың қазіргі өміріміздегі орны ... ... ... рет ... ой ...... ... драматургия жанры, драматург, жекелеген пьесалар, спектакльдер, театр
тарихы, режиссерлер,актерлер туралы түбегейлі ... ... ... ... ... мен ... ... бертін келе жарық
көре бастады.
М.Әуезов 20-30 жылдары сахнаға арнап пьеса ... ғана ... ... ... ... ... да жазды, жалпы қазақ ... ... ... ... ... ... ... театр өнері мен қазақ
театры” атты ... ... грек ... театр тарихынан бастап орта
ғасыр, Еуропа театрларына шолу ... ... ... ... сол бір ... ... әрі қарай дамытып, 1934 жылы “Жақсы
пьеса – ... ... ... атты ... ... жазады.
М.Әуезов жоғарыда аталған “Жалпы театр өнері мен қазақ театры” ... ... ... Еуропадағы көп елдердегі көркемөнердің халықтың
әуелгі салтынан, әуелгі ұғымынан туатынына және ... ... ... ... ... өз денесінен болымсыз ойын-сауықтан шыққан кішкене
театрлар аяқ кезде салт ... ... ... ... бір мезгіл елді
тастаған емес. Бұл ... ... ... ... ... болудан айныған жоқ.
Ел өмірі, ел қалпымен қол ұстасып қатар отырады. Барлық салт ... ... ... бұл ... дәлел” [8, 27] – дейді.
Мұхтар Әуезовтің бұл пікірін Әбділдә Тәжібаев жалғастыра ... ... ... ... “театр” деген сөздер ... жоқ. ... ... ... оның көпшілік ойын-сауығы үшін репертуарға айналған
ғажайып үлгілері, көшпелі ... ... ... ... өмір өзгешелігіне
лайық дәстүрлі театры болғандығын дәлелдейді” [9, 36] – дейді.
Ғалым М.Әуезов “Ерте күнде ас пен ... ұлы ... ... келіп
өлеңмен, әнмен айтысатын ақындар өз заманында театр жасамай не ... ... ... ... құр ... құр көңілін көтергеннен басқа кәрі,
жастың сай сүйегін босатып, аруағын шақыртып, барынша қыздырып желіктірген
жоқ па еді? Одан соң ... ... ... ... пен әйел қақ ... айтысатын “Жар-жар” салт ойыны туғызған театрдың өзі емес пе? ... мен ... ... ... ... ... қою үшін ешбір қосымшаны
керек қылмайды, солар сияқты толып ... ... ... қай-қайсысы
болса да, қалай болса да қоюға болады. Бұл ескіліктердің тағы бір ... да ... ... ... ... жалғыз ғана драмалық театр
емес, әнмен ойналатын операға ... ...... көп ... әңгімесі белгілі қулардың айналасында жиналады.
Мәселен, Семей ... ... ... ... ... онан ... шешендікпен аты шыққан Жиренше, Алдар көсе бар. Бұлардың барлық
өмірі толып жатқан комедия.
Ел ... ... ... сияқты ой-санаға желі беретін үлгіні кіргізу
керек болса, ертеде, заман шерін айтып ... Асан ... ... ... ... ... ... керек. Осылардың барлығының жайында толып
жатқан сұлу әңгімелер бар. Солар болымсыз ғана мәдениет иісін сіңірсе, ... ... ... әрі ... ... ... “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”
сияқты ел ... ... ... ... ... ... ... да
театрдың ішіне оп-оңай сыйып кетеді” [8, 29].
М.Әуезов осы аталған мақаласын қазақ драма ... ... ... ... ... ... сөзге баса назар аударған. Расында
әңгіме театрдың репертуары, яғни драматургия мәселесі туралы ... ... ... барлық рухани қажетін ... ... ... және ... ... ... материалдардың мол екендігін
баяндайды және сол ... ... ... өз ... ... дәлелдеген.
М.Әуезов қазақ драматургиясын аудармамен байыту, жақсы классикалық
үлгілерді ...... ... ... ... ұсталығы мен
шеберлігін арттыруды да қолға алған. Сондықтан да ол Шекспирдің кең ... бірі ... және ... ... тамаша аударып шықты.
Қорыта келгенде, М.Әуезов – қазақ драматургиясының өз топырағында қалай
туатынын,халық ... ... нәр ... ... ... сонымен бірге
өзге жұрттардың драмалық үлгілерінен үйренуге ғылыми нұсқау көрсеткен ғалым-
жазушы. Ол ... ... ... ... бола ... өзі ... ... қалай оқып, қалай жазудың тәжәрибесін де ... біз ... ... драматургиясының негізін салушы және оның
теориясын бастап айтқан ғалымы десек артық айтпаймыз.
Қазақ драматургиясының зерттелуіне елеулі үлес ... ...... ... ... ... ... мен қалыптасуы”
деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Осы ... ... жылы ... ... кітап болып шыққан. Ғалым, драматург
ағамыздың бұл еңбегінен әдебиеттің драма ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі проза және драматургия жанры Қазан
төңкерісімен бір ... ... ... де, ... ... драматургиясын
тереңдей қарауға, оның ұлттық халықтық тегін ... ... ... яғни
халықтың бай поэзиясының өзінен, халық өмірінің ұлан-асыр бай дәстүрлерінің
жалғасы және дамуы ... ... ... ... ... [9, 7-8].
Бұл ретте біз М.Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың ... бір ... ... та ... ... ... ... поэзиясымен тығыз
байланыста қарастырады. Қазақ ... ... ... ... толғауларының, ақындар айтысының, шешендік өнердің, салт-дәстүрлік
жырлардың, эпостық дастандардың маңыздылығын жазады. Осы пікірі тұрғысында
ғалым ... ... ... ...... сөз ... әбден жетіккен,
оның мағыналық және формалық байлығы молайып, әрі ... әрі ... ... ... Көне ... дүниеге мәлім эпикалық дастандар
мен лирикалық сезімге бай өлең әндері ... ... ... ... ... еді. Сол ... ... Франция, ағылшын, испан, неміс, орыс
драматургиясы да ... бай ... ... ... Мазмұнды да,
түрді де ең алдымен сол ауыз әдебиетінің ұлт ... ... әрі ... әрі ... ... да сондықтан болу керек. Демек,
біздің де қазақ драматургиясының түпкі ... ... ... ... ағат емес.
Зерттеуші ғалым Ә.Тәжібаев: “Егер драмадағы тіл, әсіресе, диалог тек
алма кезек сөйлеу ... ... ... ... сөздің бомбаша жарылуы, от
пен оттың жалын шарпысуы, мінез бен мінездің найзаласуы, идея мен ... ... ... бітіспейтін жекпе-жек деп түсінсек, қазақтың
халық поэзиясындағы айтыс жанры дәл осы драма ... еске ... ... - деп ... да ... ауыз ... ақындар айтыстары мен шешендік
сөздердің бай ... ... ... тамаша классикалық драмалардағы
диалогтармен таласатын сөз жарыстарының алуан түрін көреміз. Сөз ... ... ... ... еткен ақындар бірінен-бірі асып түсуге бар
өнерін салып тырысатыны белгілі. Әр ақын өзі арқылы ... ... ... және ... ... ... керек екенін үйретеді. Осындай батыл да
батыр бейнеде көрінетін ақындардың астам сөздері ... ... ... ірі әлеуметтік міндерді сынауға да еркін жұмсалады. Сонда біз ... алма ... ... сөздерінен халықты, жас ұрпақты
білгірлікке, тапқырлыққа, адам, қауым бойындағы ... ... ... және ... ... адал болуға тәрбиелегенін
көреміз. Мінекей, айтыстағы кезек пьеса диалогтарындай ішкі ... ... ... бай ... ... жұрт алдында өтетін
көрінісінің өзі де нағыз театрлық түрде өтеді.
Ірі әдебиетшіміз М.Әуезов айтыстың жарысқа, күреске, ... ... ... келіп: “Осы айтылған ерекшеліктердің барлығы ақындар
айтысын тыңдаушы көпшілік әр ... ... ... аса қызу ... ... ... ... [10, 10] – дейді. Шынында да ... ... ... ... табиғатымен түгелдей дерлік дала сахнасында, аса зор жиын
орталарда ойналатын драмалық ... ... ... ... таза жанрлық көзбен қарағанда айтыс арқылы біз болашақ драматургияның
іргесін әзірлеп келгенбіз ... ... ... ... қазақ драматургиясының жарық жұлдызы саналатын
М.Әуезовтің “Еңлік – ... ... ... ... ... ... ... “Еңлік – Кебек” пьесасы туралы: “Қазақ
халқының ауыз әдебиетіндегі барлық асылды, барлық ақындық дәстүрді ... ... ... бүкіл Европа әдебиетін, әсіресе драматургия
мәдениетін еркін меңгерген, оның ... ... ... жетіккен М.Әуезов
бірінші трагедиясымен жас әдебиетіміздің көгіне жарық жұлдыз боп туды. ... ... жүзі ... ... ең ірі жұлдыздардың бірінен саналмақ,
ұзақ ғасырлар бойы ... ... (9, 36( – ... ... ... зерттеп, соны пікірлерін айтқан ғалым
– академик Р.Нұрғали. ... ... ... ... ... ... Ол ... трагедияларын түгел талдайды да (“Еңлік –
Кебек”, “Бәйбіше – тоқал”, “Қаракөз”, ... ... ... “Еңлік –
Кебек”пен “Қаракөздің” өзгерген, сол өзгеріс үстінде жаңарған бірсыпыра
нұсқаларын салыстырған. ... ... біз ... рет ... қаралған,
қайта жөнделген жаңғырған “Еңлік – Кебектің” идеялық және көркемдік жағынан
қайта түлегендей жаңарғанын, жаңа жапырақтар ... ... ... ... ... қаншалықты ширағаны, адам тұлғалары мен тіл,
образдарының қаншалықты сомдалғаны, сұлу ... ... ... ... ... ... Р.Нұрғалидың “Таланты марқайып, білімі ұлғайып, ой-өрісі,
кеңейіп, шығармадан шығармаға өскен, ... ... ... ие ... Әуезов драматургиясындағы тырнақалдысы "Еңлік-Кебекке" 1943 жылы
бір, 1956 жылы екінші рет оралып, пьесаға мол ... ... ... ... [11, 39], - ... түгел қосыламыз.
Академик Р.Нұрғали трагедия жанрының табиғатын түсінуде “Трагедия-
драматургияның қаһарлы тартыстар мен адасулар шайқасы - ... ... ... ... ... ... ... зор айқастар, үлкен
күрестерді бастан өткеріп, шындыққа жету жолында опат болатын ... ... ... ... ғаламат әсермен
оқырманға (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны сорғалаған ... ... ... ... ... ... ... Трагедиялық
тартыстар мен адасулар табиғатын, эстетикалық-эмоциялық әсер ... ... мен ... ... жүйесін, тақырыптық
идеялық нысананы ескере отырып, қазақ трагедиясын мынадай ... ... а) ... ... ә) ... трагедия; б) адамгершілік-тұрмыстық
трагедия” [11, 10-11], - дейді.
Осылайша академик Р.Нұрғали М.Әуезовтің ...... ... ... ... деп ... зерттеу еңбегінде эпикалық трагедияға жатқызады.
Ал адамгершілік-тұрмыстық трагедияға “Бәйбіше – ... мен ... ... ... ... ... ... қазақ тарихи трагедиясы – Мұхтар Әуезовтің “Хан Кенесі” [11,
129]. ... ... ... І.Жансүгіровтің “Исатай – Махамбет”,
М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... ... драма ретінде зерттелген.
Ұлттық материалға сүйене отырып, екінші жағынан әлемдік әдеби дәстүрлер
сабағын ескеріп, қазақ трагедиясының мынадай спецификалық ... ... ... күні өтіп бара ... ... ... туа ... жаңаның арасындағы
бітіспейтін идеялар мен құштарлықтар арасынан ... ... ... асыл ... биік мұраттар жолында күресу үстінде қалыпты өмірдің
тас қорғанына соғылып мерт ... дара ... ... ... ... өлім мен ... ... адам мүмкіндіктерінің шегінде жететін
тұстарында өтетін аса тартысты сюжетпен әбден ... ... ... ... көркемдік эелменттерін шашау шықпас жүйеге
түсіруі;
- ересен психологиялық, адамгершілік-эмоциялық әсер ... ... ... ... ... ... ... тұңғиық сырларын
ұқтырып, жаңғыртып, өзгерткендей ықпал етуі;
- таудан аққан селдей ғажайып шешендік, найзағай жарқылындай отты айтыс,
орасан бай, ерекше өрнекті ... ... ... ... тіл құнары.
Сонымен қатар ғалым зерттеу ... ... ... ... ... зерттеу жасаған:
Комедия – драмалық жанрдың бір ... ... ... ... адам бойындағы міндерді, қасиетсіздікті ... ... ... шығарма.
Академик Р.Нұрғали: “Әдебиеттің басқа жанрлары секілді комедия да өмір
құбылыстарын көшіре салмайды, іріктеу, топтау арқылы жинақтап ... ... ... ... бар ... образ жасайды. Шынында, өмірдегі күлкілі
жайт ... ... ... сан ... ... шыңдаудан өтіп, қайта
қорытылып, балқып шығады.
Драматургияның басқа ... ... ... ... ... ... ... жамандық жеңіліп, жақсылық үстем болған баянды
күймен аяқталады. Бұл тартыс әрекет бірлігінің логикасынан, ... ... ... ... ... ... ... бойынша жағымсыз кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... тізе бүгеді, сөйтіп адал ниет, ақ тілек, әділ
іс салтанат құрады” [11, 197], - деп ... ... ... екіге бөледі:
1. Сатиралық комедия.
2. Лирикалық комедия.
Ғалым жазушы-драматург ... ... ... ... ... ... ... қияр”, “Келін мен шешй”, “Көзілдірік” пьесаларын, Ж.Шаниннің
“Торсықбай”, “Айдарбек”, “Қара құлып” ... ... ... жатқызады.
Академик еңбектерінде қазақ комедиясының сатиралық үлгісін қалыптастырып
дамытқан Бейімбет Майлиннің дәстүрі деп атап көрсетеді.
Лирикалық комедияны Қалтай Мұхаметжановтың пьесаларымен байланыстырады.
Драматургтың “Бөлтірік ... ... ... ... ... дайын”
комедияларының ішкі сырларын ашады.
Комедия жанрын әдебиет теориясы тұрғысынан алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетімен байланысын атап өтсе, Р.Нұрғали ... ... ... жоғарыдағыдай жіктейді. Қазақ ... ... ... ...... яки жекті тартыс.
2. Драма – сергелдең, яки азапты тартыс.
3. Комедия – арамтер, яки әурешілік. ... ... ... қосылса,
тартыс зауықты деп аталады. Тартыс сөз қу тілді болса, қулықты деп ... ... ... ... ... ... сиқыр мазмұнды тартыс сиқырлы
деп аталады” [12, 448-450], - деп ... ... ... ... бірі ... ... беріп, тұжырым жасайды.
Комедия жанрының шарттарына жауап бере ... ... ... ... ... ертеректе ел арасына тараған әзілге,
қу күлкіге бөленген әңгімелердің желісін алып, ... ... ... ... ... ... ... күлкілі комедияның алғаш туындылары трагедиямен
қатар пайда ... Бұл ... ... келе ... Ал драматургия туралы
арнаулы еңбектерден С.Ордалиев (1964), ... (1976), ... ... ... (1996) еңбектерінен біле аламыз.
С.Ордалиев “Қазақ драматургиясының очеркі” деп ... ... ... ... ... трагедия жанрының тууы көрнекті
драматургіміз Мұхтар Әуезовтің творчествосымен байланысты болған болса,
күлкілі ... ... ... ... ... ... Май ... тікелей қатысты болды” [4, 50], - деп жазған.
Бейімбет Майлин қазақ драматургиясындағы комедия жанрының ... ... ... ... жазушы жөніндегі арнаулы ғылыми
экспедицияның деректеріне ... ... ... ... ... көп
кешікпей-ақ ел арасындағы сауық кештерде Бейімбет Майлиннің сықақ-әзілге
құрылған ... ... ... ... ... болады.
1920 жылы Бейімбет Майлиннің “Қаламқас” атты үш актылы ... ... ... жастарының күшімен қала ... ... ... ... драматург “Алданған” деген
екінші комедиясын жазады. Ол да 1920 жылдың аяғында Қостанайды қойылады.
Бір-екі рет ... ... соң бұл ... ... ... ... деп ... жылдардағы қазақ әдебиетінде, соның ішінде драматургияда
елді алдап келген арамза молдаларды, ... ... жем ... ... ... тақырыптардың бірі болған. Б.Майлин шығармашылығынан да бұл
тақырып елеулі орыналды. Ол ... ... ... ... ... арнап “Шаншар молда” (1926), “Неке қияр” (1927) атты ... ... ... жазды. Жұмат Шаниннің “Торсықбайы” (1928), ... ... ... (1928) т.б. ... шығармалар молданың
зұлымдығын әшкерелеуге арналды.
Бейімбет Майлиннің драматургиясында қазақ еңбекшілерінің бұрынғы ... ... мен ... кернеген жарқын өмірі шындық шеңберінде шырайлы
сөз, тартымды оқиғалар арқылы суреттеледі. Ел салтын, шаруа өмірін ... ... ... ... ... ... орын тепкен жаңалықты жедел
сезініп, сүйсіне жазды да, ... ... ... ... ескі ... көрсеткен қалдықтарын қатал сынап, өткір ... ... ... ... ... тақырыбы шаруа өмірі, оның өткен күндердегі
ауыр халі мен Қазан төңкерісін арқасында санасының ... тап ... ... орнатудағы белсенді күресі.
“Бейімбет Майлиннің жиырмасыншы жылдары жазған драмалық шығармалары
күлдіргі комедия ... ... толы ... бере ... ... жаңа туып келе жатқандығын сездіретін алғашқы туындылары іспетті
көрінді. Олардың барлығын ... ... ... ұсақ ... ... ... жөн. шындығында “водевиль” де ... бір ... ... ... ... бір ... пьесада кішігірім оқиғаны суреттеу
үстінде көрсететін шығармалар ... ... ... саналады. Водевиль
француз сөзі, “шаруа даусы” деген мағынаны ... ... да ... ... көлеңкелі жақтары өткір сынға алынады, бірақ
суреттеу әдісі өзгешерек болады, өзгешелігі ... ... ... ... ... күлдіргі сөздермен-ақ жеңіл күлкілі моменттер
арқылы баяндалады” [4, 56].
Қазақ драматургиясы дамуының ... ... ... ... ... да біраз жазушылар шұғылданды. Олар: Жұмат ... ... ... ... Ишанғали Меңдіханов т.б.
Қазақ драматургиясының дамуына елеулі еңбек еткен драматургтердің бірі –
Жұмат Шанин. Ж.Шанин ... ... сан ... Ол ... ескі ... өкілдері байлар мен молдаларды, ескі әдет-ғұрыптың
зияндылығын, ... ... ... ... ... қу” атты
күлдіргі пьесаларын арнаса, ... ... ... ... атты
трагедияларын халық аузындағы аңыз-ертегілердің негізінде жазды. “Бұл екі
пьесаның екеуі де ... ... ... ащы ... ... сықақтың
негізінде жазылған көркем шығармалар, екеуінде де комедиялық элементтер бар
болғанымен, оларды ... деу ... ... ... да ... ... Олай ... қаншалықты жеңіл күлкіге бой ұрғанымен автордың негізгі
идеясы өмір шындығынан алынуы қажет. Бұл екі ... ... де ... ... ... өрескел қылықтары арқылы күлкі шақырмақ
болады. Мысалы, басқа киім кию ... ... ... оқиға тартысын
шиеленістіруі – комедияларда мұндай жайлардың болуы заңды ... ... [4, ... “Үш ... атты ... ... жеке кітап болып 1932 жылы
баспадан ... Үш ... ... бұл ... ... ... ... түскен бұзақы адамдардың жексұрын бейнесін ... ... ... ... ... ... ... Олардың жұғымсыз,
теріс мінездерін бетіне басып түзеуге бағыттап, олармен күресіп жүрген
бірде-бір жан жоқ. ... ... бір ... ... болса да ұнамсыз
кейіпкерлерге ұнамды геройлардың іс-әрекеті ... ... ... ... ... талап етеді. Драматург Ж.Шанин Шәкімнің де, оған “ғашық” боламын
деп мерезді ауруға шалдыққан Адам, Ахмет, Сабырбай ... үш ... ... ... ... ... бір адам таба алмай, өздеріне мойындатқан
болады. Пьесаның идеялық үлкен қателігі де осында”, - ... ... ... ... комедия жанрының қалыптасуы туралы Ә.Тәжібаев та
“Қазақ драматургиясының қалыптасуы мен дамуы” деп аталатын еңбегінде сөз
болады. Біз ... осы ... ... ... ... ... ... туғандығын айтады. Біздің драматургиямыздағы
комедия саласы ең ... ... ... ... ... ... дастан, жырларымыздан, аңыз ертегілерімізден трагедиялық
тақырыптар тауып жазған ... ... ... ... ... ... және Алдар Көсе мен ... ... ... пайдалана
отырып, қазақ драматургиясының комедиялық негізін салды. Ә.Тәжібаев Қулар
әңгімесін ... ... жас ... ... ... ... жазушыларымыздың бірі – Жұмат Шанин дей келіп жоғарыда айтылған
С.Ордалиевтің (пьеса кемшіліктері ... ... ... өз көзқарасын
былайша саралайды:
Біздіңше бұл баға әділ емес және дәлелді де емес.
Ұлы драматург – өздерін ... ... ... арқылы сыртқы
күлкілі көріністерді ойнатып қана қоймай, тіл ... асыл ... ... ... ... ... Соған прием керемет көмек етеді. ... ... ... ... ... ... болмайды. Аяқ астында
алабұртпаса, күтпеген ... ... ... ... ... ... ... жығып жатпаса комедия туар ма?” [8, 615-622].
Қазақ драматургиясының трагедиялық-драмалық туындыларын бірінші бастауда
М.Әуезов, С.Сейфуллиндердің рөлдері қандай ірі ... ... ... ... рөлі де ... ірі екендігіне тоқтала ... ... ... ... ... бір ... асса ... болып шағын көлемде жазылғандарына тоқталады. Одан бұл ... ... түрі ... екен ... ... ... айтады. Кейде
кішкене көлемнің ішінде де күрделі мазмұндар, асыл ... отты ... ... ... ... ішіндегі кейін жазылған күрделі ... ... ... ... ... оның “Шаншар
молдасын”, “Неке қиярын” оқымай түсінбеуіміз де ... ... ... ірі ... қай ... болса да кездейсоқ ұшырасар
болмыстардың сәулесі емес, ол – ойлы жазушының өмір бойындағы көп ... ... ... ... ол – жазушының өмірге, адамдарға
деген көзқарастарының дамып, ұласып отырған концепциясы, ол – ... ... ... ... ... ... сый ... де сондықтан болу керек” [8, 623].
Сонымен, қазақ драматургиясы дамуының алғашқы кезеңінде күлкілі ... ... ... ... ат ... да ... ... бір-екі актылы ұсақ жанрлы ... ... ... ... комедияларының шоқтығы биік тұрды, өйткені онда өмір
шындығы ... дәл ... ... ... да ... ... комедиясының қалыптасу, даму ... ... ... Р.Рүстембекованың 1978 жылы жарияланған “Қазақ ... атты ... ... ... әдебиет тарихына назар аударсақ, жаңа қуанышты ... ... ... ... ... ... әуенді де аңғарамыз.
Бұл салада С.Дөнентаев, ... ... ... ... ат ... ... ... жанры күнделікті өмірге қоян-
қолтық араласты. Ол фельетондар тақырып жағынан сан алуан: тап ... тұяқ ... ... ... қызметтерге өтіп алудағы әрекеттері,
молдалардың арамза пиғылдары, әйел теңдігін ... ... қыз ... ... жайы әшкереленіп отырады. Айталық, ... ... ... ... ... ... “Пртокол істей
салып едім”, “Қыздың зары”, “Түрт, шайтан, ... т.б. ... атап ... болады.
Р.Рүстембекова зерттеу еңбегінде Б.Майлиннің комедиялық пьесаларына
тереңінен тоқталады. Ғалым: “комедия жанрында басқа драматургтер бір ... ... бір ... Оған ... саны ғана ... ... да ... [12, 10] – дейді.
Автор Бейімбеттің драматургиядағы алғашқы қадамы “Шаншар молдадан”
бастап “Неке ... “Ел ... ... ... жиылыс”,
“Талтаңбайдың тәртібі” пьесаларындағы кейіпкерлер жүйесін, комедияларының
жанрлық, стильдік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... туралы ғалым өз
көзқарасын былайша пайымдайды: “Ең алдымен адам ... ... ... ... ... Әр ... өзіндік мінездерімен дараланады.
Мұның сыры диалог күшінде жатыр. Шағын ... ... ... бәрі ... ... ... беретін, маңызды мәселелер болып
келеді. Әсіресе Бейімбет бейнелеген әйелдер образдары әр ... ... ... ... белгілер драматургтің ауыл өмірінің ... ... ... ... ... жеткізе білгендігінің айғағы. Ол әйелдер
әр пьесада ... ... ... ... ... ... кейінірек комедиялық ірі пьесаларда ... ... ... осы ... комедияларынан бастаған болатын” [13, 47].
Автордың пікірлерімен келісе отырып Б.Майлин пьесаларында ұзақ, ... ... ... ... диалогтер сахналық көркем шешімін тауып
отыратын өзіндік қасиеті, өзіндік белгісі – Бейімбетке ғана тән ... ... атап ... ... ... осы ... психологиясын жеткізуде де айқын танылады.
Қазан төңкерісінің жеңіспен аяқталуы қазақ өнеріне кең жол ... ... тез ... ... өзі де сол жас ... ... тақырыбына
айналды. С.Сейфуллин Мұхтар “Еңлік – Кебекті” жазған жылы “Бақыт жолына”
және ... ... атты ... жазды. “Қызыл сұңқарлар” Сәкеннің
өзі қатысқан, төңкеріс туралы, сол төңкеріс ... өзі ... ... ... еді.
Ә.Тәжібаев белгілі монографиясында қазан төңкерісінің тақырыбына арналып
жазылған орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... туғандығын айтады.
С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар”, “Бақыт жолына” пьесалары туралы, оның
артықшылықтары мен ... ... ... ... еңбектерінде тереңінен қарастырылады. алдымен ... ... ... ... ... атты пьесасының негізгі тақырыбы – өмірі қорлық
пен күңдікте ... ... ... ... ... ... ... бостандыққа ие болуы, сүйгеніне қосылуға мүмкіндіктің тууы.
Пьесадағы ... ... да ... ... драмалық тартысқа толы. 1916 жылғы
майданның қара жұмысына жігіт алу кезіндегі ... ... ... ... шал ... кіші ... Телжанды қалайда аман алып қалу
мақсатымен жас қызы Мүслиманы елудегі Нөкербай деген болысқа бермек ... ... ... ... баласы Ермек әке ниетіне қарсы шығып, қаладағы
жолдастарынң көмегімен қарындасына бостандық әпереді, оның ... ... ... ... ... ... суреттелінетін тақырыптың қысқаша мазмұны осы. Бірақ бір
адамның үй ішінде болған осы бір кішкентай оқиғаны ... ... ... жеткізіп, мәселеге саяси мән беріп суреттейді. ... ... өз ... былайша тұжырымдайды: “біздіңше ... ... ең ... туындысы екендігіне қарамастан оны “драма” деп
толық атауға болады. Өйткені драма үшін ең ... ... ... ... тұтастығы, бірлігі. Адамды әрекет үстінде көрсету – драманың
негізгі талабы. Бұл талап ... ... ... ... ... ... ... талап. Драманың спецификалық ерекшелігі
болып табылатын “әрекет” те, драмалық ... ашу, ... ... ... ... де ... ... жазушыдан адамның ой-арманы мен іс-
әрекетін жай сырттай баяндамай, олардың тікелей әрекеті арқылы көрсетуді
талап етеді” [4, 16-18].
С.Сейфуллин ... ... ... ... 1920 жылы ... ... атақты драмасын жазды. Автордың өзінің айтуынша пьеса 1919 ... 1922 жылы ... ... жарық көреді, 1926 жылы көп ... ... рет ... ... ... әркім әр түрлі баға
береді. Әркімнің өз базарының нарқымен бағалауы – тіршіліктің заңы. ... ... ... ... ақ сұңқар қадірлі. Біреулер қызылға
шамданады, біреулер аққа шамданады.
“Қызыл сұңқарлар” да ... ... ... ... ... ... бүкіл қазақ драматургиясындағы төңкеріс тақырыбына ... ... Егер ... ... атты ... автор қазан
төңкерісінің өзін емес, оның болашағын суреттесе, ... ... ... ... жан ... ... ... өмірінің бір көрінісін
бейнелейді.
С.Ордалиевтің пайымдауынша “Қызыл сұңқарлар” ерте жазылған пьеса және
әдебиетте үгіт ... ... ... ... ... ... темасы жақсы
болғанмен, көркемдік жағынан алғанда көп кемшіліктері бар ... ... ... ... мәдениеті өскен социалистік
дәуіріміздің тілегіне сәйкестелуін көптеп ... ... ... ... ... “Қызыл сұңқарлардың” орнына азамат соғысының айқын ... ... ... ... ... мәдени тілегіне сәйкес “Қызыл
сұңқарларды” күтті” [4, ... ... ... де ... әр түрлі пікірлерді саралап
жинақтасақ артық та, кем де ... ... ... ... ... ... болмайды. Ол шындық – С.Мұқановтың, Е.Ысмайыловтың,
М.Қаратаевтың сол кездері жарияланған мақалаларында дұрыс айтылған. Шындық
деп отырғанымыз пьесадағы ... ... ... жеке ... ... ... туған кемшілік. Пьесада түрмедегі
ауыр халдер көрсетіледі, бірақ оның өзі де ... ... ... ... ... ... баяндалады. Түрмедегі адамдардың бірде
жасып жуасуы, кейде батылданып қажырлануы бір ғана пердеде ... ... ... кейіпкерлер түрмеде болады. “Пьесадағы әркекттің аздығы,
образдардың ... ... ... ... [4, 24-25] ... ... ... авторлардың мақалаларында орынды айтылған.
Ә.Тәжібаев жоғарыда аталған монографиясында: “Біз Сәкен пьесасы ерте
жазылғандықтан барлық ... ... ... ... емеспіз. “Қызыл
сұңқарлардың” өзіне шақ көркемдігімен бірге, өз бойына мін боп ... де ... - ... адам өмірінің тағдырға, жазмышқа байланыстылығы “Қызыл сұңқарларда”
атымен жоқ. Бұл пьесада адамды, оның тағдырлас қауымын уақыттың ... ... ... ... ... күш ... айдаса сонда ыға беретін қара
тобыр емес, ... ... ұсақ ... ... ... күш. ... ... қара тобырға айналған жұрт, тобыр атанған
халық – енді ... ... ... ... Сәкен өзге достарымен бірге өз ... ... ... ... ашуға тырысқан. Мұнда автор ешкімнің аузына
шешен сөздер салмайды. Әркім өз ... өз ... өз ... айтады.
Ә.Тәжібаев осы пьесаға сын таққан С.Ордалиевтің пікірімен келіспейтіндігін
айтқан. С.Ордалиев: “Пьесадағы әркекттің ... ... ... ... ... [4, 24-25] – ... ... “драмадағы
әрекет” деген сөздің мағынасын біржақтылау ұғынғандықтан туған сын. Кейде
әрекеттің ... ... мен ... жер ... ... ... жанына, сезіміне байланысты ішкі драмалық қағыстар да
сол, жаңағы сыртқы – боран әрекеттің ... ... ... ... ... ... қызығына қарамай-ақ, біз пьеса адамдарының
жанында күрілдеген жалындар үнінен сескенеміз. Сыртқа лапылдаған, бетімізді
шарпыған ештеңе жоқ, ... ... да ... ... Бірақ әлдеқандай
ауыр жағдай – неше түрлі, біріне-бірі ұқсамайтын, тілдері мен түрлері ... ... ... ... ... де, олардың өмірін бәріне
ортақ бір қатердің аранында ұстайды. Біз мұндай ... ... де ... ... ... Мына сөз ... ... “Қызыл сұңқарлардағы”
драматизм де сондай”, - дейді.
Жалпы алғанда, Сәкен ... ... ... ... ... және “Қызыл сұңқарлар” пьесаларымен-ақ сахнаның сан ... ... ... талантты драматург екендігін танытты.
Қорыта айтқанда, алғашқы қазақ ... мен ... ... ... ... ... сүбелі туындылар.
Қазақ халқының ұлттық театр өнерінің қалыптасып ... ... ... ролі ... Ұлттық әдебиетімізде драматургиялық
дәстүрдің жоқтығына қарамай, ең алғаш ... ... ... ала ... М.Әуезов жанр шарттарына толық жауап бере алатын ... ... ... ... ... классиктерінің бірі Сәбит
Мұқанов: «Қазақ әдебиетінде драматургия ... тек М. ... қана ... Одан ... ... ... әдебиетінде ауызға аларлық пьесаның өзі
түгіл, иісі де болған жоқ. Қазақ драматургиясының алғашқы жолын, ... ... 1917 жылы ... ... пьесасы тартты. Қазақ
драматургиясының тарихына Мұхтардың өзі жиырмадан ... ... ... - ... еді [14, ... ... алғашқы нұсқасы 1917 жылы қағаз бетіне
түсіп, сол жылы ... ... ... ... ... ... рет
қойылса, 1922 жылы Орынбор қаласында жеке кітап ретінде басылып шықты.
Содан кейін ... осы ... ... ... оны бес рет ... соңғы нұсқасын 1957 жылы театрға қайта ұсынды. Егер алғашқы нұсқасында
«Еңлік-Кебек» халық аузындағы аңызды сахнаға ... ғана ... ... этнографиялық жағы басымырақ соқса, кейбір көріністері мен ... ... ... ... ... ... ... реалистік
және аса көркем туындыға айналады. Ең ... екі ... ... ... ... ... көп тақырыпты қамтиды. Мысалы, ... жеке ... ... ел ... ... ... халыққа бейбітшілік
өмір тілеу, болашаққа үміт, сеніммен ... ... ... мәселелер
қозғалған. Осылардың бәрі көркем әдебиеттің өзіне хас заңы бойынша негізгі
кейіпкерлердің әрекеті, талас-тартысы, яғни конфликт ... ... ... ... ... ... халық аңызынан бұрынғы әңгіме,
поэма түрінде келген нұсқаларының ... ... ... күрес әуелде билер сөзінен төбе көрсеткен. Сол тартыстың ... беті тағы ... Ру ... жаңа шайқасқа Кебек пен ... ... ... ... ... алауыздық бұлтының түйісуіне кездейсоқ
бір оқиға, титтей себептің өзі жетіп жатыр еді.
Бір орталыққа бағынбайтын әрқайсысы өзінің ұсақ ... ... ... ... ...... қоғамның негізгі қайшылығынан
туатын үлкен трагедиялардың бірі.
Басында Еңлік үшін зорлықтың бәрі тек ... ... ... тосқауылы да сол болатын. Ру арасындағы ызғар жаңа ... ... ... ... ... күш ... келеді. Бәрін тастап, бөтен жау
батырының етегінен ұстап кеткен Еңлікті найман аяр ма? ... де жер ... ... уына ... Есен ашуы ... ... үдеп ... асқынып кеткен тұсы найман-тобықты
билерінің тоқайласу тұсын бейнелейтін ... ... ... ... ... бейнелер арқылы өнер тілімен тамаша үйлесім ... ... ... пен ... ... ... да, ... байқалады.
Найман-тобықты билерінің сөзбен балталасатын көрінісі сахналық әрекетке
өте бай. ... ... бір ... ... де, Қараменде келеді,
наймандардың алғашқы бүлігі – таяқ жеген тобықты жігіті, дау, ... ... ... ... ... сырттағы халық үні. Кеңгірбайдың
қайта ... ... ... ... ... – ішкі ... те, сыртқы
әрекет те мол.
Көбей мен Еспембет тартысы ... ... ... ... от ... Көбей
қанша бітімге қарай табандап тартса да, Еспембет көнбейді. Еспембет Көбейді
сөздерімен ығыстырып тастайды.
Бір сәт ... дау ... ... ... М. ... ... ... шырқау шегіне жеткенше табиғи заңдылығымен өрбіте түседі.
Біткен ... ... ... ... ара ...... Үш үлкен монологтан соң бұл бидің де ойын түсінеміз. ... ... ... та, ... ... жалтақ, солқылдақ та емес,
тұп-тура беріліп кетпесе де, бір ... ел ... ... әділдікке бой
ұрған би. Бірақ өктем ірілік пен қара қылды қақ жарған ... ... ... ... келгенде майысқақ, Көбейден алысқа
кетпейді.
Әр түрлі мінезді Кеңгірбай, Еспембет, Көбей, Қараменделердің ортасында
Есен жөні тіпті ... ... ... Есен ... ішіне тартып алған
намыс оты күйдіріп барады.
Дүние тұтқасын ұстанғандай, ақ-қараны ажыратар ... ... ... айдынынан Есен қаймықпайды, қайта олардың төбесінен қараған дүлей
ірілік пен кеудем соқтығы атой береді.
Еңлік, Есен, Кебек арасындағы тартыс ... ... ... кетті.
Кебек Есеннен Еңлікті тартып ... Есен ... ... тартып алмақ!
Желігіп алған бар найман соңынан ілеседі.
Трагедиялық оқиға тобықты ... ... ... ... ... ... қырсық-рулық тартыстың жылдар бойы ... келе ... ... де, ... да ... тырнап өтіп, Кебек-Еңлік
тағдырын бұлай тастап, бірін-бірі бас салуда. ... ... ... ... ... ... – Кебекті қорғамайды!
Тұтас әрекет, асқынған жеріне жеткен ... ... ... ... ... пердесінде романтикалық махаббат иелері өмірінің
ақырғы сәттерін бейнелейді. Иесізде ... ... ... ... ... дүниені сүйіспеншілік үшін, бостандық үшін құрбан еткен жүрек
жарды сырлары ашылады.
Тобықты билері табан тірерге жарамай, опасыздықпен итжемеге ... те, ... те ... ... трагедиялық шешімінен олардың
хабарсыздығы бұл көріністің сахналық, психологиялық ... ... ... ... ... ... Қақтығыстың әбден шешіліп бітер
кезіндегі қаһармандардың құбылысы, өлім жарқабағында тұрған ... ... ... ... терең байланыстырылып, заңды кескінделеді.
«Еңлік-Кебектің» ең құнды қасиетінің бірі – қаһармандарының ... Ұлт ... ... өзі әр ... ... күйден хабар береді. Ол
жар сүюге ұмтылады. Еңліктің қалай ойлайтынында шаруасы жоқ, өзі
ұнатты – бітті.
Соңғы пердедегі Есен ... – оның ... ... жер ... заңды түрдегі қорытындысы, күйреуі.
Билердің тапқан жолдары – жастарды өлтіру. Сол ... ... өз ... Еспембет. Бұл көріністе Еспембет бойынан жендеттік, мұз жүректік
қалпын ... ... оны ... Еңлік тілегі деп түсіну қате.
Еспембетті атып жіберген күнде де, ... ... ... еді.
Эстетикалық, идеялық жүк арқаламаған кездейсоқ өлім ... ... ... ... кезеніп барып, атпауы драмалық әрекет
ретінде өте сәтті.
Азат сезім ... ... ... пен ... ... арасындағы итжығыс тартыс, жерге, суға ... ... ... ... ... ... құрбандары.
Бір туындыға қайта-қайта оралып оны әлденеше рет өңдеу дәстүрін әр
түрлі елдер ... ... ... тәжірибесінен көруге
болады.
Қаламгерлік кемелденудің сапалы белгісі – аткөпір ... ... ... пісіру, жетілдіру, ширату. Осы дәстүр Мұхтар ... ... ... марқайып, білімі ұлғайып, ой-өрісі кеңейіп, шығармадан-
шығармаға өскен, ... ... ... ие ... М. ... ... үздік пьесасы «Еңлік-Кебекке» 1943 жылы және ... ... мол ... енгізді, қайтадан өңдеп шықты.
М. Әуезов 1943 жылғы өңдеуінде ... ... ... ... ... ... түп қазық идеясын ашуда жәрдемі шамалы, ... ... ... аз қатысы бар Абыздың кемпірі Таңшолпанмен
арасындағы ... ... ... Ақан мен ... ... үй-ішілік
тірлігін алып тастаған. Бұл трагедиялық қақтығыс жойқын көрініс беру үшін
алынып тасталған.
1943 жылғы ... ... аса ... шығармашылық табыстарға
жетті. Оның бірі – Абыз бейнесінің бұрынғы нұсқадағы ... ... ... ... ойысуы. Аттары бір болғанымен алғашқы Абыз бен соңғы Абыздың
арасы жер мен көктей алшақ.
Бірінші нұсқада Абыз ... ... ... ... ... Ал 1943 ... ... Абыз трагедияның тартыс кесектігін
ұстап тұрған тұлға.
Елім деп еңіреп, халқым деп қайғыға ... ... ... сөздері мен
тобықты билерінің сөздері трагедиядағы конфликті найзағайының ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен дүниетаным кереғарлығынан
туған тартысты өрбіте білу – драматургтің мықты қаруының бірі десек, ... ... ... ... ... Кембай, Матақтармен, матай батыры
Есенмен кездесу көріністерінде осы әдісті өте шебер пайдаланады.
Трагедияның ең басты тартыс шиеленісінің бірі – Есен – ... - ... ... ... ... ... зор табыс – Жапал бейнесі. Драматург
күрделі ... бір ... ... ... ... ... ауысу сәттерін,
ойдан туған ойды, ұшқыр қиялдың шарықтау процесін ... ... ... ... ... деталь Еңлік пен Жапал арасындағы диалог бірталай сырдың
ұшығын шығарады. Еңлік – көкірегі қаяулы жан, арманы – ... ... ... ... ... жоқ. ... төбе көрсетіп, өрістей бастаған тартыс
шырғасын ұшықтырушы – Есен. Оның ... ... деп қууы – ... ... аса ... ... көрініс.
Сахналық әрекеттің байлығы – бұл көріністің театрда үнемі зор ... ... ... ... ... нұсқасындағы Есен сөздері мен
монологтарына 1943 жылғы нұсқада кіргізілген ... ... осы ... Есен бейнесіне комедиялық элементтерді батыл ендіреді.
«Еңлік-Кебектің» алғашқы нұсқасына ... 1943 ... ... ірі ... ... жылы бір-ақ нәрсе – Абыздың билер көрінісіндегі сөздері қосылған.
«Еңлік-Кебек» ... ... ... ... ... жүрген М. Әуезов
таңдамалы шығармалар жинағының бесінші ... ... түрі – 1943 ... трагедиясы Қазақ академиялық драма театры сахнасына арада
біраз жылдар салып 1957 жылы қайта ... ... ... ... ... сын ... ... қойылған кезде айтылған.
Сөйтіп М. Әуезовтің басында халықтың аңызы негізінен туған «Еңлік-
Кебек» пьесасы талант құдіретімен әлденеше рет ... ... ... ... ... ... шыңыраудай терең, тілі
ғажап шұрайлы туындыға айналды.
Жоғарыда тоқталып өткен пьесада қазақтың ескі ... ... сөз ... ... ... ... ... үкімдер
шығарылса да, айналып келгенде сол ру аумағынан аспайтын, ал «Қарагөзде»
жеке бастың трагедиясынан туған жаңа ... жаңа ... тың бір ... бір ... ... ... ... даласында ғасырлар бойына орын
теуіп келген үйреншікті құбылысқа басқаша мән ... ... ... пьеса 1926 жылы Қазақстан халық комиссариаты драма театры ашылуы
қарсаңында жарияланған ... ... ... ... сол жылы ... ... боп басылып шықты.
«Қарагөз» бір беттен сәл асатын шалдың ... ... ... ... 1926 жылы шыққан бірінші нұсқасын автор
драма деп көрсеткенмен, ол – ... ... ... ... ... өмірдің шытырман бір кезеңінде бой көрсетуі, қоршаған
орта мен ... ... ... ... өліммен тынған соқталы күрес –
осының бәрі ... ... ... ... ... толық негіз береді»
[15, 12].
«Еңлік-Кебек», «Бәйбіші-тоқал» трагедияларын жазу арқылы сюжет өрбітуге
шеберленіп, композицияның ... ... ... ... ... түсініп,
қаһарманның тартысқа, тартыстың қаһарманға ... ... ... ... М.Әуезов «Қарагөзді» драматургияның қатаң талаптарының
өзіне жауап берерлік сахналық ... етіп ... көп күш ... мен ... ... ... ... көкейге қонымды болмаса
да, драматург ... ... ... ... ... ... ... қызығып кеткен. Көне грек әдебиетінде ... ... өз ... ... Эдип ... ... қайғылы хал, Ги де
Мопассанның «Портта» әңгімесінде білместіктен ... ... ... ... жан ... ... Ал ... трагедиясында Сырым мен
Қарагөз туыстықтарын біле тұрса да ... ... ... ... ... ... «Қарагөзге» де
біраз сапалы өзгерістер енгізді. Драматург ... ... ... ... ... ... ремаркаларды ықшамдап, батыл
қысқартқан. Бұл трагедия тіліне нұқсан келтірген баяндаушылықты, қажетсіз
тәптіштеуді жойып, оның ... ... ... дөп ... ... ... екпінін арттырған.
«Қарагөздегі» негізгі тартыс шымылдық ашылмай ... ... ... ... жерге барып қалған. Қарагөздің қалыңмалы алынған; Нұрша ұрын
келген; бірақ дәл осы ... ... ... ... ... өртене
табысқан Сырым, Қарагөздің әлі жұрт көзіне түсіп, ... ... ... бар ...... ...... Бұлардың тойының мәз-
мереке, сән-салтанат шуына бөлену – ауыл-аймақтың, ағайын-туыстың күтіп,
тілеп отырған ... ... алып ... келе ... ... ... сыр ашады.
Асан мен Матай ... ... ... ... ... ... ... орта, өскен өлке мораліне лайық тіл қатады. «Е, ... ... ... ба ... ... ... сазайын?!» - деген Асан сөзі
Матайдың да тіл ұшында тұр.
Нарша Қарагөзді сұлу мінезді, сыпайы деп ... ... ... оны ... ... кері серпіп отыр. Қыз жүрегін жаулаған біреу бар.
Бірақ кім ... ... ... ... ... көріністе ашылады. Мұнда
Қарагөз, Сырыммен танысамыз. Сырға бай жеңге Ақбала, сал-сері, ... ... ... ... құр ... емес, драмалық тартысқа
белсене қатысып жүрген қаһармандар.
Қарагөздің ... күні ... ... ... екі ... ақ, адал ... нұрлы таңының арайлы сәулесін ... ... ... ... бара ... ... ... күйінбесін.
Міне, осындай ішкі әрекет шиыршық атқан, ... әрі ... ... ... мен ... ... өте ... көрінеді.
Тағдырдың талқысына түсіп тұрған ерекше бір жағдайда, ... ... ...... ... келе ... өрелі әдістерінің
бірін М. Әуезов үлкен суреткерлік шеберлікпен пайдаланған. Екі жастың алғаш
қалай табысқанын бейнелеп жатпай, ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Әуезов басты қаһармандары Наршаны да, Қарагөзді де, ... да ... зор ... ... ... ... ... одан әрі
шиеленісін қудалайды.
Тартыстың ары қарай ... ... ... қыз ... ... ... Драматург халық салтын драмалық ... ... ... ... ... ... Алғашқы пердедегі жағдайлар
негізгі тартыстың экспозициясы сияқты болып, оның қалай пайда болғанын,
көлемін, күшін ... ... ... ... ... ... – Қарагөз,
Сырым, Наршаның жанына тиер, тағдырын ... ... ... тіреледі. Ол –
той. Осы ... қыз ... ... үш әйел ... ... кейін сахнаға Мөржан
шығады.
Мөржан жайында белгілі мықты сыншымыз ... ... ... ... ... Қарагөз бен Сырымды бақытсыз етеді. Сол ... ... бір ... ... қаратып отырған Мөржан бәйбішенің қолында.
Өзін тыңдап көрейік.
«Тысқа кілем жайыңдар! ... бәрі үйге сыя ма? ... ... төбеңнен тік көтеріп жүріп күт. Қарагөз қайда өзі? Ол ... ... ... Осы ... ғана кесіп-пішіп, маңдайдан таңқ
еткізгендей айтады семіз бәйбіше. Оның әрбір сөзі ... ... удай ... риза еместігі Мөржан құлағына шалынған. Не ... ... ... ... өз ... баласы... Әруақ аттап, бата
бұзып, сұмдық сөзді шығарды дегенге қалай сенсін? ... ... ... бара ... өсек сөзді қайда тықпақ? Кімнің аузына қақпақ болмақ?
Сыртқа әзір сыр білдірмесе де, осы сұмдық сөз ... ... ... ... ... ... ... ғой. Көне алмас Мөржан, көне алмас.
Мөржан сөздерінде осы іштегі дауылдың енді бұрқ етіп сыртқа ... ... ... ... бар. ... екі ... бір ... тығып, жерге
қағып жіберердей зілмен шүйліккен ... ... ... ... ... ... ... өрістеуіне екпінді ықпал жасайды» [15, 24], -
деп жазды.
Тартыс біртіндеп үдеп ... ... ... ... ... ол тек фон ретінде ғана алынып отыр. Басты қаһармандардың бәрі
бұл күнге іштерін жегідей жеген, енді сыртқа шықпай ... көп ... ... ... тұр. ... ... достарына ашты. Мөржан Қарагөзбен беттесті.
Енді не болар деген сұрақтың жауабы ұзақ күттірмейді. Наршаның ... ... ... ... бұра тартар, жолдан шығары жоқ, ескі сүрлеу, баяғы
шиырмен ... ... ... ... сан рет ... ... сарынға басады Асан.
Осы сәтте Сырым аузынан Қарагөз өксігі, көкірек жарған зары өлең болып
сорғалайды. Бұл ең бірінші ... ... сөз ... ... да оңай
тимейді. Сахнада – Мөржан мен Сырым. Сөзден сөз туып, әбден шайқасқан ... ... ... қара күштің өз дегені болады. Қарагөз Наршаға
ұзатылып кетті. ... ... ... ... ... ... тоқталмайды.
Қарагөздің сүйгені Сырымға деген махаббаты әділетсіздіктің, зұлымдықтың
қармағына ... ... ... екі ... ... ... Осы кезде
Қарагөз Мөржанмен түйіседі. Ескі моральмен өмір ... ... үшін ... ... ел ... ... ... қанша ызғарлы сөз күткенмен, ол
өзінің әккі қулығына ... ... ... Бірақ оған көне
салатын Қарагөз жоқ. Енді бұған ... ... ... ... Қарагөзді көндіруге тырысқанымен, Қарагөз көнбейді.
Сахнада құда, құдағи, оның жанындағы жолдастары ... Әккі ... ғана ... ... ... бірін білдірмейді. Еш уайымы жоқ
жандай Наршаның маңдайынан сүйеді. ... ... ... ... ...... өте ... пайдаланылған.
Өзге жұрт Қарагөздің ұзатылғанға риза еместігін, жүрегінде қыжыл қайғы
жатқанын білгенімен, ... ... ... бар ма, ... кім ... ашып айта
алмайтын. Бұл Наршаның да, ... да ... ... әрі ізін ... ... қылған құпия сыр, шешілмеген жұмбақ. Әлденеден секем алған Асан болса,
ашып айтуға ұстар дәлел, берер айғақты да таппайды. ... ... ... мен ... ... ... ... жатып тыңдамаған күннің өзінде
тартыстың әбден қоюланғандығы соншалық, бұл сыр бәрібір ашылуға тиіс ... ...... ... ... Жабай, Асандар екі жастың
үстінен түскенде, ашуға мініп, теріге сыймас ... ... ... мынадай қылықтың үстінен түскен соң нені аяп ... ... ... ... Осы ... ... созылып келген тартысты
жауыздықтың ... ... ... ... ... ... Тірі ... Мен... Бәрібір өлем. Ал...
құдай! Ал мені ақ ... ... тұщы ... ащы таяқ тиген кездегі жан даусы, күйзелісі.
Кесілген өріс, тарылған тағдыр, аяқ астынан айдай ... ... ... ... ... ... ... ар, дөрекі қолдың сорақы таяғы – бәрі
жиылып кеп қара бұлттай қаптап, зіл ... ... ... ... басына
құлады.
Ғаламат азаптың алай-түлей дауылы есін тандырып жіберді. ... ... – оның ... сұм ... ... бітімсіздігінен
туған трагедиялық шешім. Қарагөз сезімдерінің жалыны мен ... орта ... ... ... ... да күйреумен тынары сөзсіз еді.
Рымғали Нұрғалиев Сырым монологын былай бағалайды: ... ... ... монологында асылынан айрылып, жер сабалап қалған жанның
қайнаған кегінің сыртқа ... ... бар, ... ... ... күреске
бекінген азаматтың жігері бар. Бұл монологты ... ... ... сөздерінің ішіндегі классикалық үлгінің бір ... [15, ... ... ... ... бір ... Қарагөз басына түскен ауыр
халмен тұйықталып, екінші сала оқиға Сырым күйіне ауысады. ... ... ... ... мен ... шалдар – жүрегі қан ... ... ... ортасы. Солармен бірге кек жолына түсіп, Өсер аулының малын
шауып жүрген жағдайы бар. ... ... үшін ... Сырым, енді халықтың
қамын ойлап, қамқоры болып жүрген қалпы бар.
Соңғы суретте М. Әуезов ... ... ... ... әдіс
қолданды. Шығарманың негізгі идеясын, жалпы мұратын ашуда бұл сурет атқарып
тұрған қызмет үлкен. Қарагөз дүниеден ... ... ... енді беки ... ... күреседі. Ол – жалынды сөз, өткір тіл,
лапылдаған ақындық қуат ... ... сан ... ... мол үн ... ... ... аяқталатын қаһармандық симфонияның финалындағыдай әсермен
бітеді. Бұл шығарма – шын мағынасында ... ... ... ... пен Леонид Соболев арасындағы шығармашылық достықтың
тамаша жемісі – олардың 1939 жылы ... ... ... ... ... ... ... театры сахнасында 1940 жылы қойылды. ... ... 1941, 1944, 1948, ... ... 1950, 1960 ... ... ... екі нұсқаның арасында ешқандай айырма жоқ, олар ... ... М. ... ... ... архивында «Абай»
трагедиясының үш түрлі нұсқасы сақталып тұр: 102-103 ... ... –өз ... бар, 99-100 ... ... ... латын
әрпімен машинкаға басылған [16, 26].
Пьесада Абайдың өмірі мен шығармашылық қызметі ... ... ... бұл шығарманың идеялық-көркемдік міндетіне енбейді
және оның шеңберіне сыймайды да. Басты ... ... ... ... жасау болған.
Пьесаның қолжазба нұсқасымен баспасөзде ... ... ... ... жоқ десе де ... Төрт ... бойында өтетін оқиғалар,
қилы жағдайлар, қаһармандар арасындағы түрлі қарым-қатынас, пьеса сюжетінің
жалпы желісі, тартыстың ... ... ... тұтастай алғанда, екі
нұсқа ыңғайлас келеді. Айырмашылықтарына кішкене тоқталып ... ... ... ... ...... Оразбай
– Ерден, Долгов – Долгополов болып алынған. Сосын біраз диалогтар, ... ... ... ... ... 4-7, 10-20, 23, 25-30, 33,
37, 39, 40-43, 46, 47, 49, 53-55, 57-60, 64-66 ... ... жеке ... ... тіркестер орамды қысқартылған.
Қолжазбадағы тағы бір өзгешелік – мұнда ... Әсет бар. Ол ... ... келеді.
Әсет кітапта мүлдем жоқ, оның кейбір сөздері Зейнепке көшірілген. Бұл
өте жақсы жасалған ... еді. ... ... Әсет ... ... қаһарман, оның тартысқа, шытырман оқиғаға тікелей қатысы жоқ.
Қолжазба Абай өлімінен соң Әсет ... ... ... ... Нұрғалиев: «Қолжазбадағы көптеген беттер ағылып келген жалынды
шабыттан іркілмей төгіліп ... ... ... Жиренше, Керім,
Абайлардың аузынан айтылатын ғажап шебер, орасан ... ... неше ... ... ... қабаттасып, шендесіп жататын қуатты монологтар
қағазға біз білетін қалпында күні бүгін көркемдігіне таңданып, ... ... ... ... ... ғана ... Бұл Әуезовтің
жазушылық талантына қатты әсер етіп, оның ... ... роль ... ... ... өнерінен келіп жатқан нәрлі қасиет. Түйдектетіп,
төгіп-төгіп тастау дәстүрі Әуезовтің басқа да шығармаларының қолжазбаларына
көз жүгірткенде, ... ... ... бірден жазылып қалғанын
көреміз. «Абай жолы» эпопеясының қолжазбасы туралы да осыны ... ... 83], - деп ... орыс ... ... 1941 жылғы нұсқасымен 1944, 1948 жылы
жарияланған нұсқаларының арасында айырмашылықтар бар. 1944,1948 жылғы
нұсқалары өзара ... ... 1941 ... ... мен ... ... ... болсақ, қаһармандар сол қалпында, тек орыс тіліндегіде Ажар -
Зура, ...... ... ... ... ... ... өтетіні дәл
көрсетілген. Пьесаның орыс тілінде алғашқы басылған нұсқасын қазақшаның ... десе ... ... сюжетте бөлек желі, ... ... ... даму ізі ... ... ... сөзі ... нұсқадағы
қалпынан алшақтамай, дәлме-дәл түседі.
Қазақ тілінің бейнелік ... ... ... айрықша мәнді
өрнектерін танытатын көріністің бірі – трагедиядағы Айдар – Ажар ... ... ... ... орыс ... алғаш рет басылған нұсқасы кейінгі
1944 жылы жариялануында ... ... ... ... ... азайтылды: Мағауия, Баймағамбет, Дәулет, Орман шығарылған. ... ... ... ... ... біразы Көкбайға
көшірілді. Осы редакцияның өзі ... ... ... ... енгізді. Шығарманың бір суреті қысқарып, алты суретті ... ... ... оның ... ... ... ... болмайды, ең шешуші түйін ұлы адамның идеалдарының, ... ... ... ... ... ... Абай ... сөңғы кезеңін суреттеуге арналған. Бұл ақын, ойшыл
– Абайдың әбден ... ... ... ... көңіл қосқан жастар – Ажар
мен Айдарды бір-бірінен айырып, оларды ... ... ... ... бүлікшіл, содырлық әрекеттерін суреттеуден басталады. Осыған
байланысты туған тартыс барған сайын шиеленісе түсіп, драмалық нағыз ... ... бас ... үшін ... ... - ... қыл көпір
үстіндегі сәті, өліммен бетпе-бет келіп қалған қиын-қыстау шағы трагедияның
алғашқы көріністерінде ширақ, аса шымыр бейнеленеді.
Қаһармандар ... ... ... ... ... ... сай, нанымды күйде келіп, қаһармандардың шындық
болмысын реалистікпен қалыптайды. Шу ... ... ... залымдығы, Нарымбеттің әпербақандығы аян болса, Абайдың оларға
көрсеткен ... ... ... ... ... ... қияр шешімділігі
көрінеді.
Оразбай тобы Айдарларды өлтірмек. Мағауия, Әйгерімдердің оларға араша
тілеп, ... айта ... ... ... ... ... ... Олар
Абайдың туған ағасы Тәкежанды да Абайға қарсы қояды.
Шынтуайтқа келгенде Айдарлардың кінәсіз екені рас, ... ... ... ... ... ... арсыздар деп есептейді. Жазасы - өлім!
Осы кезде сахнаға Абай ... ... ... ... ... оны тартыстың өршіген тұсында көрсетулері өте тиімді. Екі жастың
өміріне қауіп төнген шақта үміттің жалғыз сәулесі, соңғы тірек – ... мен Ажар ... ... арна – ... да, ... де ішкі
сарайларын ашатын кілт. Айдарларды «Жалғыз – ... ... ... ... ... - Ажар басы өлім мен өмір арасында тұруы,
Абайдың оларды қорғауы, ... ... ... ... ... ата-баба дәстүрі бойынша іс қылуы, жүгенсізді жүгендеуі,
шеңбер аттап, шідер үзген тентекті жазалауы, екі ... да өз ... үшін ... ... сыңайы күресті ушықтыра түсіп, тартысты жалын
аттырады.
Екінші ... ... ... ... ... Ажар, Әйгерім, Қаныкей,
Қарлығаш, Зейнеп, Мағыш мінездері – бөлек-бөлек бейнелер.
Қаныкей, Әйгерім ... ... ... ... көрінеді.
Қаныкей - Әйгерім тартысы, Абай – Оразбай тартысының жалғасы іспетті. Есті,
ойлы Әйгерім Қаныкейге санасына жетердей етіп ... Ажар ... ол ... ...... ... эпостық элементті орынды
өндірудің үлгісі. Олар ... ... біте ... кеткен.
Қаһармандардың бірінің келіп, екіншісінің кетуі, оқиғалардың өзгеруі,
сюжеттің бірде шұғыл өрістеп, бірде баяулауы сахналық ... ... ... ... әрекет аса мол. Абайға Сырттан ақсақалдың келуі
негізгі тартысты бірінші орынға шығарады.
Сырттан аз сөзбен көп ... ... ... ... ... қойып,
қақпан тастап сөйлейтін ескі би, әккі ... ... ... ... Абай ... ... ... қиын боларын Абай ғана емес, Долгов, Мағауия, Көкбайлар ... ... ... ... ... төбе ... Бұл жайт ... орай қалтарыста қалады.
Зейнеп сөздері кестелі, нақышты. Ол ... ... ... ... ... ... ... жанына ерген жас достары ортасында
жарқын күліп отырып, аяқ ... ... ... ... ... ... Керім қызғанышы, оның Айдармен таласуы бір желі тартыс болып өсіп
келе жатады.
Пьесада қаһармандар саны көп болмағанымен, әр ... ... ... ... ... қырының көптеген типтерімен қоса, европалық
білім алған Долгов пен Әзімхан бар. ...... ... ... ... ... ... Екеуі кездескенде, әрқайсысы өз мінез-
құлықтарының ... ... ... үшін ... ... университетін бітіріп, ел үшін қызмет
қылмай, өз ... ... өте ... ... ... ... мен сатымсақ интеллигенция арасындағы күресті осы Долгов пен
Әзімхан бейнелері арқылы ... ... ... ... ... ... түскен тартыс екінші
суретте жұмарланып, астарланып қалса, үшінші ... ... ашық ... Бұл - әр ... ... ... бейнелеуді, Абайды
қоршаған әлеуметтік ортаны реалистік тұрғыдан суреттеуді көздеп, ... ... ... ... арна – ... ... қатысты сюжетпен қоса бірнеше ... ... ... ... бар. Бірі ... – Мағыш арасындағы желіде
бой көрсетеді. Нарымбет – айтқанынан қайтпайтын, ... ... ... ... ... ұлы ... ... бойы сарылып күтуі –
сүйегіне мін, бетіне салық секілді. ... ... ... ... жауласып алады. Қаныкей екеуі қарындасын райынан қайтаруға тырысып
бағады. Бірақ Әбішті шын сүйетін ... ... ... ... – Абай ... Әбіш сырқатына байланысты табиғи түрде асқынып,
қаһармандар мінездерінің тереңдей ... ... ... ... көрінісіне тоқталсақ.
Шымылдық ашылғанда ұмар-жұмар, шарт-шұрт қақтығысып қалған қарама-қарсы
ниеттегі ... ... ... ... ... тез жоталанып,
қаһармандар мінезіне көп шарпуын тигізді, біраз қалыпқа түскен жағдайды
өзгертті. Алдымен гуманист ... ата ... ... ... айтқыш
шешендігі көрінді. Маңайында ұлы ... ... ... ... Мағыш, Долгов, Баймағамбет секілді дос-жарандары бар. Бұлардың
бәрі де – ... ... ... ... тән ... ... бейнеленген қаһармандар.
Билік болатын жерге әйелдер жіберілмейтіндіктен, Қарлығаштың еркек
киімін киіп ап ұрланып келіп ... ... әр ... бір ... ... ... берілген. Қысқа қайрылған Көкбай – Қарлығаш
диалогтері еріксіз езу тарттырады.
Көптеген ... ... ... ... ... ... ... заулай
жөнеледі. Еш кібіртіктемейді. Ол үшін дауды тірілтуге титтей тиянақ ... Сол ... ... ... ... қазғанда алғашқы сөздің неден
басталғанын аңғармай қаласың.
Керім болса Жиренше секілді емес, қара ... ... ... ... Ғашық жырларды, Шекспир трагедияларын ... ... ... ... уақыттарда болған аянышты махаббат оқиғаларын
қолданады.
Жиренше Керімнің мысалдарына ... ескі ... ... ... ... Енді ... ... үсті-үсті төгілген нөпір сөзбен
тұншықтыра береді. Жиреншенің қақпанына түскен оның халі мүшкіл.
Араға Абай түседі. ... әр ... ... ... ... бағып
отырған Абай Жиреншенің шектен тыс шығып, мүлде асқақтап кеткен орайында
қарсы биді айыпкер етуді, бір тойда екі ... ... ескі ... ... тарс ... ... ... көрінісіндегі негізгі тартыс – ескілік әдет заңы мен жаңа дәуір
талабының, зұлымдық пен адамшылық арасындағы ... ... ...... ... – Абай ... бой көрсеткен бұл айқас пікір, байламдардың
тек логикалық жүйеге құрылған таласы емес, Жиреншенің, Керімнің, Абайдың
ұзақ-ұзақ монологтарынан ... ... ... адамшылық кескіні,
мінез қалпы, темперамент шамасы, ой дәрежесі, ақыл ...... ... ... кекесіннен жарқ етіп тұтанып кеткен Абай бес-алты
ауыз сөзбен-ақ оның ... ... ... ... ... сол ... ... көрсетіп береді. Билік сахнасында Абай күнге шағылысқан
алмас қылыш жүзінде өткірлікпен дұшпандарының кеудесін басады.
Билік айту ... ... ... ... ... ... ... тындым, біттім демек емес. Оңаша қалғанда Оразбай Абайға
у беруді айтады. Нарымбетке салса, қазір-ақ ... ... ... ... ... тартыс иірім-иірім қысқа көріністер арқылы
берілгенімен, негізгі желі ... ... ... трагедияның басты
тартысы қанат жая өрістейді. Жиі ауысатын оқиғалардың бәрінде де ... мол: ішкі ... ... қойғанда, жүріс-тұрыс қаһармандардың
бірінің келіп, екіншісінің кетуінің өзі көп.
Керім мінезі әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... дұрыс келеді. Керім сыртымен ғана ... ... разы ... ... Айдарды алдында тұрған кедергі, дұшпан деп біледі.
Билік ... ... ... содан.
Бұлардың бәрін Абай білмейді. Бала-шаға, дос-жаранының арасында Абай
аталық ... ... ... аңғарта отырады. Қарлығаш, Көкбайлармен
арадағы болған қысқа ... ... ... ... ... ... жауаптан, қызғаныш төбесі көрініп қалған ретте салған тиюдан –
Абайдың күрделі, терең мінезінің қырлары ... ... пен ... ... әңгімелеу кезінде көрінген
тартыс Айдар-Ажардың тойында бір сәт ... ... Той ... ... Көкбай айтатын аужардың өзі Долговты іздей келген атшабардың айқай-
шуымен ... ... ... Айдар мен Керім арасындағы тартыс шығады. Екеуі оңаша.
Қысқа диалогтер бірте-бірте зілдене, ... ... ... ... ... ... ... Айдардың «Еңлік-Кебегі» ұнамайды, аруақты
қорладың деп ашуланады.
Керім – ... ... ... ұсақ ... ... күресі боп
бейнеленбейді. Бұл қайшылық – дүниетаным ... ... «... ... тай ... ... ... пен ... қармайтын Оразбай да
емеспін. Мен – Керіммін. Жолым даңғыл, құбылам менің ... ... ... ... ... ... де ... жолым бір ислам – дін ... ... оның ... сыры ... Өз ... ... қарсы тұрар
тек – Айдар. Сол себепті Керімге Айдардың көзін жою керек.
Керім ... екі ... ізін ... сұрқиялық бар. Той-томалақ
ішінде, Долговтың кету қарсаңында Айдармен татуласқан ... ... оған ... Бұл ... ... мен ... ... ешкім білмеуі
психологиялық кризисті одан бетер ушықтырып, тартысты жани түседі.
Аяқ астынан Айдардың төсек тартып ауыруы – ... ... ... ... ... ... бесінші суретте өтеді. Қайтпас өжеттігімен сүйікті ... ... көз ... ... қабырғасын қайыстырады.
Айдар дерті аямай жаншыған Абай енді аяулы ұлы Әбіштің қаралы, ... ... ... Бұл керемет ауыр трагедиялық оқиға.
Әбіш - Мағыш арасындағы қысқа диалог көп ... ... ... аса ... ... ... бәз қалпында көз алдыңа
әкеледі. Әбішке байланысты тартыс түйіні осы жерде шешіледі. Өмірі ... ... ... ... ... Бірақ Мағыш үшін оның
бәрі құр бос сөз. Ол не ... де ... ... ... үшін ... Абай ... Нарымбетті болыс сайлауға қарсы шығады.
Оразбай, Жиреншелердің шегіне жеткен жері осы. Олар ... ... ... – Абай ... шын ... оқиға. Драматургтер сол оқапқа алып
келген тартыс арналарын ... ... ... ... ... Оразбайлардың мұндай сұмдыққа баруы – қаһармандар ойынан туған
заңды ... ... Абай мен ... ... ... ... ... жетеді.
Қажылыққа барып келген Керім демократтық ойдағы Абайға дін жолын меңзейді.
Жалпы өнер табиғаты, беймезгіл замандарда өмір ... ... ... ... ... мен ... күндерге көзқарас – бұл төңіректегі
Абайдың дана ойлары Керіммен ... ... ... ... ... ... өлімі сырының ашылуы – Абай басына тиген ең ауыр соққы. Көзқарас
алшақтығынан, теріс жолға беттеп кеткен Керімнің өз бауырын өлтіруі – ... ... ... Бұл ... ... да қайтыс болады. Сол кездегі
Абай қайғысы, өкініші монологпен өте орынды берілген.
Ұзақ ... ... екі ... ... және жақын шәкірті
Айдардан айрылу, бауыры Керімнің ...... Абай ... ... ... ауыр мұң ... жан ... ұшыраған
Абайдың өзі де қайтыс болады. Автор халықтың ... ... ... ... ... ... ... сол бір бейуақтың шерлі сарынын естірткендей
болады, халықтың өз ... ... ... ашады.
Айқын Нұрқатов былай деп жазды: «Өз басынан қанша ауыр жан ... ... көп ... Абай сол ... ... халықтың
болашағына сенеді. Осы сенімнен ол өмірінің ақтық деміне дейін ... ... жаңа ... ... ертең жаңа төл... Ең ақырғы сағатым... соңғы
ғана тынысым ғой... Оны ... ... ... ... ... ... ... Абай туралы трагедияның ерекше құндылығы оптимистік қуаты осы
бір сөздерде айқын бейнеленген [18, 42].
Ал, «Абай» ... мен ... ... ерекшеліктер туралы Рымғали
Нұрғалиев былай дейді: «Абай» трагедиясындағы ... ... ... ... ... ... ... төртінші кітаптарында
дамытылып, жеріне жеткенше ... ... ... қаһармандар
психологиясының ашылуы кең тынысты роман шарттарына лайық қалыпта өрбиді»
[19, 128-129].
«Абай» трагедиясы Мұхтар Әуезовтің ең бір ... ... ... - ... ... шығармада ұлы ақынымыз Абай бейнесін жасаудағы
ең тұңғыш сәтті табысы деуге болады.
1.2 Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... жанр ... трагедия, комедиямен
бір мезгілде дүниеге келді. Жалпы ерекшеліктері жөнінде қазақ ... ... жүзі ... ... ... көп ауытқымайды.
Күнделікті тұрмыстың әр түрлі құбылыстары драмада жан-жақты бейнеленеді.
Сан алуан тартыстар драма қаһарманын ауыр шайқастарға ... оның ... ... сынап көреді, алға қойған мақсат, белгілі нысана ... ... ... ... неше ... ... ашылады. Уақыт, заман
талаптары, әлеуметтік шарттар қалыптастырған нормаларды бұзу, шеңберден
шығып, шекарадан өту ... ... ... ... психологиялық
ситуациялар, драмалық жағдайлар тудырады.
Тұрмыстың, отбасының, жеке ... сан қилы ... ... ... драма гипербола, гротеск ... ... ... ... оның ... ... ... детальдар, табиғи бояулар бұл жанрдың
өмірді реалистікпен бейнелеуіне көбірек мүмкіндік береді.
Драма кейіпкері ... ... ... ... ол ауыр күйзеліс, үлкен
сынға түсіп, тіршіліктің қиын бір ... ... ... сол тар ... ... не ... рухани жүдеп, тозып, тоналып шығады, не жалаң аяқ
жар кешіп, маңдайына тас ... ... да ... ... ... ... ... көтеріп, арып-ашып жүріп белге көтеріледі, салқын
сабыр иесі ... ... ... ... бір жайт – ... ... сипаты.
Қатардағы жұмыр басты пенденің, көпшіліктің өзіне ұқсас қоңыр төбел
жанның басынан ... ... ... оқиғалардың түйісуінен, ерекше
характердің қақтығысынан туады. Кейіпкерлер басына бұлт ... ... ... ... шақ ... дос кім, ... кім – осылар
анықталады; сөйтіп кеше оң мен солын, ақ пен ... дәл ... ... енді ... байқап-байқап басатын болады, өзгені де өзін де ... ... ... ... белгілі бір драма өткізеді. Мұның бәрі
сахналық шығармада ... ... ... арқылы ашылмақ. Драма ... ... ... өкілі, ол басын қанша ... ... ... айды ... трагедиялық қаһарман деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... ішек-сілеңді
қатыратын комедия кейіпкері де емес, ұмтылып құлап, ... ... ... ... мақсатына жеткенмен, бәрібір қалыбынан аспайды, көктемде
бұлқан-талқан бұзылып, бір ... ... ... өзен ... ... ... жылап аға бастайды, бұрынғы мимырт тірлігіне қайта көшеді.
Сондықтан да мінезі, іс-қылығы, дүниетанымы, сөзі, ...... ... бұл ... ең жиі ... ... көрерменнің ұзіне
ұқсас, өзіне етене, өзімен туыстас кейіпкер.
Академик, драма ... ... ... ... ... ... ... бөледі:
1) Қаһармандық драма;
2) Саяси-әлеуметтік драма;
3) Тарихи-ғұмырнамалық драма.
Ғалымның қаһармандық ... ... ... ... “Қызыл
сұңқарлар”, І.Жансүгіровтің “Мін де шап”, “Мектеп”, “Райхан”, “Колхоз
таңы”, “Кек” пьесалары, ... ... ... ... ... ... ... алға” либреттолары, “Күрес күндерінде” пьесалары.
Саяси-әлеуметтік драмаға С.Сейфуллиннің ... ... ... “Қанапия – Шәрбану”, “Рабиға”, “Шернияз”, Ж.Тілепбергеновтың
“Перизат – Рамазан”, Ж.Шаниннің ... ... ... “Тастүлек”, “Шекарада”, “Асыл нәсілдер”, “Алуа” пьесаларын
жатқызады.
Ал, ғұмырнамалық драмаға енетіндері – ... ... ... “Ақан сері – Ақтоқты”, Ә.Тәжібаевтың “Майра”, С.Мұқановтың “Сәкен
Сейфуллин”, С.Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ ... ... ... пьесалары.
І.Жансүгіровтің 1930 жылдары жазған күрделі пьесаларының бірі – “Кек”
драмасы. Бұл пьеса туралы С.Ордалиевтің ... ... ... ... ... ... те жоқ ... автор пьесаның
оқиғасына негізгі арқау етіп он жылғы өмірдің көрінісін алғандықтан да оның
орталық желісін таба алмаған. Кейде тартыс шиеленісе түсу ... ... де, ... ... ... ... желісі шұбалаңқы суреттеледі. Бір
жерде қажы әйелдерінің азғындық бейнесі көрінсе, екінші жерде кедейлердің
байға ... ... ... үшін ... ... ... ... оқиға мен екінші оқиғаның байланысы болмай, жібі үзіліп ... ... ... бұл ... ... жылдардағы колхоздастыру дәуіріндегі
тап тартысын біркелкі дұрыс баяндайтын ... ... ... [4, ... 1936 жылы ... тақырыпқа арнап “Исатай – Махамбет”
пьесасын жазды. ... ... орта ... ... өткеніне байланысты ғылыми объективті пікірлерді ... ... ... ... әлі ... ... тақырыпқа бойлап бармай тұрған шақта Жансүгіровтің Исатай -
Махамбет ... ... ... ... ... ... әдебиетіміз үшін
маңызды қадам болатын.
Р.Нұрғали трагедия кейіпкерлерінің тілін даралауға айрықша көңіл бөлген
драматургтің, негізінен, олардың ... де ... ... ... сөз ... ... ... келіп, әсіресе, бұл қасиет Махамбет
монологтарынан ерекше көзге түсетіндігін атап ... ... ... ... драматургиядағы алғашқы барлау, ізденістің қиындығынан
шығар, Ілияс Жансүгіров Махамбет тілінің реалистік негізін толық тапқан ... ... ... аударады. Махамбет монологтарының бірқыдыруы
ақын поэзиясының сарынына, идеясына, поэтикасына сәйкестендіріліп, тыңнан
жасалған, бірқыдыру монологтарда Махамбет өлеңдері ... ... ... ... ... ... өз өлеңі; Махамбеттің кейбір
өлеңі басқа адамдардың аузымен айтылады. Зерттеуші осыған мысал ... ... ... ... ... ... нәрсе жоқ, -
Түнде бар да күндіз жоқ,
Күннен көркем нәрсе жоқ,
Күндіз бар да ... ... ... жоқ?
Тілде бар да дінде жоқ,
Көшпелі дәулет кімде жоқ?
Бірде бар да, ... ... ... ... ... күні ... ... менің тар болды, -
Тура әділдік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт
Қаумалаған қарындас
Қазақта бар да ... жоқ [21, ... ... ... әлем жүзінде
Айдан көркем нәрсе жоқ, -
Түнде бар да, күндіз ... ... ... ... нәрсе жоқ, -
Күндіз бар да, түнде жоқ,
Қарындастық кімде жоқ?
Тілде бар да, дінде жоқ,
Көшпелі дәулет кімде жоқ,
Бірде бар да, ... ... ... кімде жоқ?
Айқай шықса, бірі де жоқ.
Заманым менің тар болды,
Тура билік биде ... айт та, ... ... ... бар да, ... жоқ[22, 267].
Драматург өлең мағынасын аша түсу үшін: "Бұл дүниенің" – ... ...... "еріскен күні қолда жоқ" –"айқай шықса
бәрі де жоқ", ... ...... ... - деп өзгертіп алған; "күллі
әлемнің өзінде" деген жаңа тармақ қосқан. Қалған сөз ... ... ... ... ... ... ... Жансүгіровтің "Исатай-Махамбет" трагедиясы “өмірлік
фактілерінің дәлдігі, оларды ... ... ... құрылысы, идеялық-эстетикалық нысанасы – жалпы маңызы
жөнінен осы тақырыпқа ... ... ... ... "Исатай
– Махамбет", Ғ.Слановтың "Махамбет", ... ... ... биік туынды десек, бұл – ұлы ақынның аруағы алдында бас ию емес,
шығарманы ... ... ... ... ... ... ... дамудың
шындығы” [10, 104], - деген баға береді.
XX ғасырдың басында дүниеге келген қазақ драматургиясы әр уақытта ... ... ... ... ... ... салған жоқ, мезгілдің
көкейкесті мәселелері, кезеңнің ... ... сан ... ... ... ... Әуезовтің революциядан бұрынғы қазақ тұрмысын
классикалық шеберлікпен көрсеткен трагедияларымен, драмаларымен ... ... ... еді, енді ұлы ... көп ... кітаптары басылған
соң жаңа шындықты бейнелейтін пьесаларымен, замандас тұлғасын сомдап шығару
жолындағы ... жете ... ... ... үшін", "Тартыс", "Тас түлек", "Шекарада" ... ... ... қойылған пьесалар өз алдына, ... ... ... бейнелейтін "Алуа", "Асыл нәсілдер" драмаларында көп қызық
өрнектер, суреткерлік мол олжалар бар. Үңіле, зерттей ... ... ... ... ... өнеге алмақ.
Үлкен әлеуметгік төңкерістердің ... ... ... ... ... эволюцияны бейнелеу жолында Мұхтар Әуезов, әсіресе
драматургияда, сан алуан творчестволық тәжірибе жасады, ... ... ... ерсі ... шығармалар да жазды. Осы ретте "Тас
түлек" драмасына бірталай назар ... ... ... пьеса ең алдымен
өзінің архитектоникасымен қызық. ... ... ... жаңа ... алдына тартады. Соның негізінде қаһармандар бойында ... ... ... ... ... ... ... аз
уақыт ішінде бұрқ ете түскен тартыс емес, бірнеше жылдарға ... ... ... ... ... ... "Тас ... драмасындағы кейіпкерлер өзара туыс,
ерлі-зайыпты, ағалы-қарындасты, әкелі-балалы қатынаста ... жаңа ... ... ... көрсету талабын құптай отырып,
артық кеткен, жасанды, ситуацияға ұрынған кездерін айтуымыз ...... ... Р.Нұрғали.
Мінездік ерекшелігі айқын, от-жалыны мол Бөлтірік секілді абзал
азаматтың әйелі Топайдың ... кете ... ... да ... ... қарауы сендірмейтін, псиохологиялық жағынан ... ... ... ... жер ... ... Арпабай мен Есбикенің
үнемі қатысып отыруына драматург ерекше мән берген. Өз ... ... бұл ... де тез әсер ... ... көзқараста жаңа өзгеріс, соны
сипаттар туғызады. Р.Нұрғали қаламгердің адам ... ... ... шетін күйлерді төптіштей бейнелей алмаған кемшілігін де ... бес жыл ... ... кездескенімізде, кешегі ауыл жігіттерін
Алматыдан көреміз. Бұл сценада Арпабай мен ... ... ... Кеше ғана от ... ошақ басынан өзге де шаруасы аз, ... ... ... ұшатын су жүрек Есбике енді көшелі кісі санатына енген.
Қазақ театрының алғашқы ... ... үшін ... бір ... ... еткендігі белгілі. Есбике аузымен айтылатын Бейімбет Майлиннің
"Майдан" драмасындағы ... ... баға ... ... авторлық
тұжырымымен орайлас келеді.
Қамбар, Бөлтіріктің бойындағы жаңа ... ... ... өтіп ... саяси науқандарға көзқарасынан аңғаруға болады. Бірақ
диалогтардың мінез ашу қызметінің орнына социологиялық, ... жағы ... ... бұл пьесадағы тартыс жұмысқа, оқуға аттанған жастардың
қайтып оралып, совхозда іске кіріскен кезінен ... арна ... ... ... ... берілген аттың символикалық мән-
мағынасын Арпабайдың монологінде ашып береді.
- ... ... ... рас. ... ... Қазақстанның, жаңа
жұртшылықтың өсуі де солай. ... ... ғой. Сен ... бір ... бір
шоғырысың. Көңілің осе, қайратың тола, мерейің аса түледің. Мұның аты - ... Тас ... ... бұл ... (23, ... ... шырайлы сөздер, қанатты оралымдар, ... өн ... ... "Құт ... ен ... шашылды", "Байының
күлмейтін қатынын ашты", ... ... ... ... ... көрі
тоқтатпасын", "Жылқысы қашаған ауылдың адамы даурықпа, ... ... ... ит ... жүгіреді", "Көп ауыз біріксе, бір ауыз жоқ
болады" - бұл секілді халық ... ... ... байлықтарды еркін
пайдалану жалпы Мұхтар Әуезов стиліне етене қасиет. "Тас түлек" драмасында
бір пьеса көлемінде қамту өте ... ... мол, әр ... өмір ... ... жұп-жұмыр, тұтас шығарма жасау үшін ... да ... ... ... қажет. Мінездік ерекшеліктерімен ашылмайтын Омар,
Сергеев, Митя, ... ... ... ... ... ... ... әр эпизодта бір төбе көрсетіп, үзіліп қалып қояды” [10, 121].
Жаңа адамның әлеуметтік күрес үстінде тууын ... ескі ... жаңа ... ... ... таптық шайқастар майданында
әке мен бала, аға мен қарындас, күйеу мен әйел ... ... ... "Тас ... ... ... ... драматургиясындағы қызықты
шығарма.
С.Ордалиев “Тас түлек” ... ... ... ... көп сөзділік, құрғақ үгіт байқалмайтындығын негізге алады. Ал,
автордың пайымдауынша, пьесаның кемшілігі ... ... ... онда ... ... ... еді. ... көзі ашылып,
білім алуы, тап жауларына қарсы күресі ... ... ... болып
есептелінгенімен, оқиға тартысында драмалық конфликт біртұтас байланыста
көрсетілмей, үзінді есепті әр ... әр ... ... ... ... де өз ... ... Ол өзі байларды мейлінше жек көретін
жылқышылардың бірі болып санала ... ... ... тез ... ... ... ... кетуі нанымсыз суреттеледі” [4, 111].
Аса үлкен әлеуметтік-тарихи маңызы бар 1916 ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... әдебиеттерінде
көптеген прозалық, поэзиялық, драмалық шығармалар тудырды. Мұхтар Әуезовтің
“Түнгі сарын” драмасы осылардың жуан ... орын ... ... ... ... ... ... жазуға кірісер
алдындағы жоспарлары, күнделік дәптерлері, көңілдес жақын-жуық жандарға
жолдаған хаттары, ... ... ... ... ... ... табылады. Мұндай өрістегі ізденістер жазушы шығармашылық
зертханасына бойлап еніп ... ... ... ... зор ... ... ... жылдардағы пьесаларының ішінде “Түнгі сарын”
трагедиясы (1934) жазушының үлкен ... мен ... мол ... ... “Түнгі сарын” пьесасы 1916 жылғы қазақ даласында болған ұлт-
азаттық қозғалыстың таптық мәнін ашумен қатар, қазақ ... ... ... ... ... ... ... шығарма.
“Түнгі сарын” пьесасы тек идеялық тереңдігімен ғана емес, көркемдік
шеберлігімен де қазақ драматургиясы ... ... орны бар ... оқиғасы әлеуметтік мәні зор драмалық конфликтіге ... ... ... ... үстінде қаһармандардың характерлері де шынай
суреттелініп, жекелік, даралық қасиеттерімен шебер айқындалған.
Пьеса туралы академик Р.Нұрғали: ... ... ... биікке
жетіп, қатер сағаты соққанда қаһармандар арасындағы қарым-қатынас ... ... ... ... тартылған хал. Енді ешқандай мәре-
сәрелік жоқ, ... ... я ... я ... мұғалімнің Тәнекелер тобынан жырылып қалуы оның көтерілісшілерді
сатуы емес, өзінің интеллигенттік болмысына лайық қадам. Бұл ... ... ... көре ... ... ... оқ ... жалт беруін
де осылай түсіну керек.
Ақырғы актінің ... ... ... ... өте күшті.
Драматург соғыс сценаларын қысқа, дәлді штрихтармен көз алдыңа әкеледі.
Сырт ... ... ... ... шиеленіс атмосферасын,
конфликтінің бетке шарпып ... ... отын ... ... [10, 207] ... ... Жантас оққа ұшты; Маржан қаза тапты; Майқан да жер
құшты. Бір сәт бел алған Казанцев, Нұрқан, ... ... ... ... алды тар ... Сапа мұғалімнің жүректің тереңінен жарып шыққан
жалынды ... ... ... Бұл ... мұғалім сөзі емес, барлық
көтерілісшілер айтқан ереуіл ұранындай естіледі.
Драманың жанрлық табиғатынан туатын ... ... бірі – ... ең ... зор ...... қаһармандар өлімімен аяқталуы.
“Түнгі сарын” да осылай тамамдалады. ... ... ... ... ... ... ... жетпегендігі, түптің түбінде, анау Тәнеке,
Бөрібасарлар ... ... ... ... ... ... тұтанып,
Казанцев, Нұрқандардың күлін көкке ұшыратынын іштей сезіп отырасың.
М.Әуезов пен Л.Соболевтің 1939 жылы ... ... ... ... ... ... драматургтің қаламынан туа алатын үлкен еңбектің бірі, шебер
ойдан, шын ... ... ... ... ... ... драма театры
сахнасында 1940 жылы қойылған. Шығарма орыс тілінде 1941, 1944, 1948, ... 1950, 1960 ... ... М.Әуезов пен Л.Соболевтің бұл
шығармасының “трагедия деп ... ... ... ... ... ... мен ... жаратылысына байланысты болса, екіншіден, Абай
басында ... ... ... ... ... ... – Абай оқиға дамуы үстінде бір қазадан екінші қазаға ұшыраумен
болады. Ақырында трагедиялық жағдайда, ... ... ... ... [4,
134].
М.Әуезовтің драмалық туындылары туралы көптеген ғалымдырдардың
пікірлерімен таныса келе, қаламгердің ... ... ... трагедия жанрын дамыту жолында мол еңбек ... ... ... ... ... сөз ... оның ... да
ерекше көрініс бергендігінің куәсі болдық.
ХХ ғасырдың басында туған қазақ драматургиясы 1920 ... ... ... ... ... ... нәтижесінде дамудың тың
белестеріне бет алды.
20 жылдар ... ... ... ең ... ... бөлетін жай
– ескі өмір мен жаңа үміт әкелген жаңа ... оның ... ... ... ... жаңа ой, жаңа толғаныс әкелген заманның жай-
жапсарын, хал-қадірін, бағытын түрлі суреткерлік тәсілдермен ... ... ... ... Жаңа ... ... Ұлы Отан ... жылдарындағы қазақ драматургиясының жетістіктері
Майдан өмірі, жауынгерлердің жанқиярлық қимыл-әрекеті, олардың айлалы,
зұлым жаумен бетпе-бет ... ... ... ... көрініс тапты.
Драматургия саласында бұл тақырыпқа баса назар аударылды. “Ұлы ... ... өзі де ... ... соң ... ... “Сын сағатта”
пьесасында схематизм мен формализмнен арыла алмаған. Осы ... ... ... шахтадан майданға аттануы, оның ой-өрісінің өзгеруі көп
жағдайда нанымды суреттелгенімен, оның соғыс ... ... ... ... ... ... ... ойдағыдай көркем шешім таба
алмайды. Майдан жағдайын білмегендіктен ондағы ... ... ... ... де жазушы болжай алмайды. Ел қорғаудың ардақты міндет ... ... ... жалынды монологтар майдандағы трагедиялық халді
толық жеткізе алмады, ондағы қайшылықтарды дәл ... бере ... да бұл ... осы ... жазылған алғашқы драмалық шығарма
ретінде ... да, ... ... ... оның ... алар орны тіпті қораш…” (24, 53(.
Отызыншы жылдардағы жаппай ... аман ... ... ... қаймығып қалған еді. Сондықтан олар жаңа тақырыпқа белсене ... ... өзі ... жылдарда соғыс оқиғаларына арналған үш пьеса
жазды. Оның біріншісі ... ... ... ... ... ол ... бірігіп жазды: “Намыс гвардиясы” ... ... ... (Ғабит Мүсіреповпен). Бұл пьесалардың ішінде өмірге жақыны
– 8-гвардияның Мәскеу түбіндегі ерлік іс-қимылдары ... ... ... атты ... еді. Бұнда майдандағы солдат ерлігін жалпылама
мадақтаумен ... ... ... ... ... ... ұмтылған.
Әрбір ұлттық әдебиеттің оң жамбасына келетін өз тақырыбы, өзіндік үлгі
тұтатын қаһармандары және ... ... ... ... Бұл
тараптан сөз қозғағанда ең әуелі қазақтың кешегі бай ... ... ... ... батырлары еске түседі. Сол тұстағы драматургиядағы ... ... ... осы ... ... ... өйткені эстетикалық жағынан
да өткен өмірі, салт-дәстүрі, ұлттық идеялары қазақтың жанына жақын, ... ... ... ... да ... ... көз жіберген қазақ
драматургтері бүгінгі замандастарының кеудесіне сәуле құятын ой-толғамдарды
жеріне жеткізе айта да ... ... да ... 1941 жылдың аяғы мен
1942 жылдың басында дүниеге келген “Ақан сері – ... ... ... түскендей болса да, қазақ әдебиетінің қорына асыл олжа болып
кірді.
Бұл пьеса Ғ.Мүсіреповтің ... ... ... ... еді. Бұған дейін “Қыз Жібек”, “Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... бұл жолы ... ... ... ұшталғанын
көрсетті. Шығармада драматург Ақан бейнесін тарихи адам ... ... ... қарсы бой көрсеткен өнер адамы ретінде суреттейді. Ақан
өзінің махаббаты үшін күресе жүріп, халықтың рухын да ... ... ... Ақан мен ... қазірет арасында өткенімен, пьесадан қазақ
өмірініңөткен ғасырдағы қатпар-қатпар қиын ... көз ... ... ... ... көп жүк көтеріп тұрған кейіпкерлердің бірі –
Ақтоқты, екіншісі – ... ... ... драматург Ақан мен Науан
қазірет арасындағы күрделі шарпысудың уытын онан әрі асқындыра ... ... Бұл ... Ақтоқты ақынға ғашық көп қыздың бірі емес, пьесаның өн
бойында адам, әйел, сүйген жар ретінде терең ашылатын әрі ... әрі ... ... жан. ... бірге, Ақанды жақсы көргені үшін отқа да, суға да
түскен Ақтоқы Ақан бейнесіне ... ... оның ... ... ... етіп тұр.
40-50 жылдардағы қазақ әдебиетіне тән бір жай – жазушылар белгілі ... ... соң бірі ... ... ... ... Абай ... жаза бастаған кезде, С.Мұқанов та Шоқан жөнінде ... ... ... ... пайдаланып, бірнеше пьеса (“Жомарттың
кілемі”, “Біз де қазақпыз”) жазып еді, ... ... ... әкелді: М.Әуезов “Еңлік – Кебек”, “Айман – Шолпанды” сахнаға
шығарып еді, ... ... ... ... ... – Баян сұлу”, “Ақан сері
– Ақтоқты” пьесаларын бірінен соң бірін жазды.
“Абай туралы пьеса жазып, Абай ... ... бас ... ... М.Әуезов 1937 жылғы қанды қырғыннан кейін ... ... ... С.Мұқановты жаңа бір қадам жасауға “мәжбүр етті”. Сәбит
Шоқан туралы жаза бастады. 1943 жылы ол ... ... ... ... бітірді. Бұдан кейін осы тақырыпқа бірнеше рет қайтып оралады.
“Абай” ... ... ... ... пьеса да әдебиеттен өз орнын алды”
(24, 58(.
1945 жылы жеңістен жеңіске жеткен ... ... ... ... жаңа ... ... құлшындырғандай. Осы жыл сахнаға шыққан
Ә.Тәжібаевтің “Жомарттың кілемі” пьесасы біраз өмірлі болған. “Қойылым жаңа
жыл кешінде өтті. 1 ... ... ... 25 ... ... ... (Қостанай театрында), 28 қарашада
М.Әуезовтің “Қарақыпшақ Қобыланды” ... ... ... (24, ... ... “Қарақыпшақ Қобыланды” және “Жомарттың кілемі” ... ... ... олар ... қалыптасқан пікір болғаны белгілі. Ал
Ш.Хұсайыновтың “Амангелді” драмасы туралы әрқилы ойлар айтылған. ... ... ... мен Міржақып сияқты кейіпкерлер төңірегінде
біраз сөздер болған.
Ш.Хұсайынов Әбдіғапар мен ... ... қас жауы ... Оны ... де ... ... тарих мәселенің басқаша болғанын
дәлелдейді. Көтерілісті бастаған Қыпшақтан Әбдіғапар, Арғыннан Оспан деген
кісілер екен, ... де ... хан деп ... ... қатысушылардың
екіге бөлінуі Амангелдінің большевиктер жағына шығып кетуінен басталады. Ақ
пен қызылдың соғысында ... ... ... ... ... ... да, ... жауынгер-большевиктер жағында ұрыс
қимылдарына қатысады, ақыры батыр күші ... ... ... ... ... Әдебиет зерттеушісі С.Ордалиевтің сөзімен айтқанда “тарихи шындыққа
емес, ұлт қайраткерлерін жеккөрінішті етіп ... ... ... ... бас иген ... ойдан шығарылған мифке
құрылған пьесасында халықтың шын ұлдарын, амал жоқ, ... ... ... (4, ... ... ... ... – 1941-1945 жылдары тылдағы
халықтың, әсірес, жасөспірімдердің ... ... ... Жас бола тұра әке ... ... бар ... ауыртпалығын
бұғанасы бекімеседе де көтеруге жасымайды, өздерін ... ... ... ... ... ... ерлік санайды. Пьесада аты аталатын ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігі бір
болғанмен, әр кейіпкерлердің тек қана өзіне тән мінез даралықтарын ... аша ... ... ... ... ... ... кезі шындығын өмірдің
салмағы мойнына түскен ауыл балаларының характерін бейнелеу арқылы ашады”
(25, 203(, - ... ... ... “Жаралы гүлдер” драмасының ...... ... ... ... ... ... ауыл
балаларының мінезі, іс-әрекеті көз алдыңа келеді… ... ... мол ... (3, 107(, - деп ... түйеді.
Көптеген зерттеушілердің пікірінше соғыс ... ... ... ... жазуға ұмтылғанымен, соғыс шындығын, соғыс
психологиясын терең меңгере алатындай тәжірибе жинай алмағандықтан оған
дендеп ене алмады. ... бір ... ... ... ой ... ... трагедия мен драмалық тартыстың мән-жайын ұғыну үшін уақыт керек
болды. Екінші жағынан алып ... ... ... ... жоқ, ... ... ... болса, жеңіс сонда” деген қағида майдан шындығын дәл
көрсетуге кедергі жасады.
Бірақ түгелдей алғанда бұл бес жыл ... ... үшін ... ... болмайды. Бір ғана “Ақан сері – Ақтоқтының” өзі бес ... ... ... ... ... ... биік шыңдарының қатарынан орын алды.
М.Әуезовтің “Қарақыпшақ Қобыланды” пьесасы жөнінде де осыны айтуға болады.
2.2 1960-1990 жылдардағы ... ... ... әдебиет жанрлары уақыт талабына орай ... ... ... сәтте драматургия да осы ... даму ... ... ... ... де ... түсті, іздене жүріп жаңалық,
сонылықтар таба білді. Сол ізденісті басқа ... ... 1960 ... ... ... ... ... шығарған
пьесаларынан анық байқаймыз. “Жартас” (1966), “Қыз бен солдат” (1967 жылы
сахнаға “Күтемін күн ... ... ... ... ... ... ізін бірі баса жазылды.
Драматургтің бұрынғы пьесалары “Жомарттың кілемі”, “Көтерілген ... ... ... сипатта жазылса, осы ... ... ... ... да мол ... жылдардан бастап одақтық драматургия мен сахна өнерінде біраз елеулі
өзгерістердің болғаны белгілі. Бұрынғы пьесалардағы ... ... ... ... ... ... ... “Пьеса актілері азайды,
кейіпкерлер саны да кеміді, декорацияға да бұрынғыдай мән бермейтін болды”
(26, 16(. ... ... ... ... да ... ұшырай бастады.
“Драмадағы кейіпкерлерді азайту, массовкаларады қажет етпей, оның орнына
шағын адамдармен-ақ ірі ... ... ... алғанда теріс емес, - деп
санайды Ә.Тәжібаев, - бұл адамы мол әлеуметтік ... ... ... ... бейнесінен гөрі семьялық, интимдік, қарапайым, үйреншікті
өмірге ... ... ... ... ... ... нәрсе. Мұндай тақырыпқа
көбірек бой ұрушылар адамның ірі ерлік тұлғасын жан ... ... ... қарапайымдардан, бұрын көзге түспеген екінің бірінен-ақ
табуды, солардың ... ... ... ... сезімді
тереңірек ашуды көздейді” (8, 287(.
Осы жаңалық сипаттарды біз “Қыз бен солдат”, ... ... ... ... тағдырлары психологиялық жағынан нанымды,
сенімді, оптимистік рухқа толы.
Автор “Қыз бен ... ... ... ... екі ... ... ... махаббат пен соғыстың арасындағы қайшылықты
ашады. Оңай олжа ... ... ... ... ... қатысуға жолданған
американдық солдат – жас жігіттің зұлымдық ойынан ... ... ... ...... күші ... романтикалық жоспарда сәтті берілген.
Ғашық жастар не үшін, кім үшін өмір бойы ... ... бірі қара ... ... еніп, екіншісі орны толмас, орындалмас ... ... күй ... ... ... осының жауабы драмалық поэмада айқын.
Солдат пен Гүлші қыздың тағдыры драматургтің басқыншылық соғысқа деген
көзқарасын танытады.
Театр сыншысы Б.Құндақбаев: ... ... ар, ... ... пьесаның идеялық-көркемдік мазмұнын құрайды”, - деп бағалай
келіп пьесаның жаңашылдық сипатына арнайы тоқталады. – “Бұл пьесада қазақ
драматургиясындағы ... ... ... әдістер жоқ. Шығарманың екі
орталық қаһармандарынан басқасы ... ... ... ... ... ... ... арқылы әрқайсысының образын ... және ... ат ... айдар тағылмаса да, олар өзіндік
әрекетімен, ерекшеліктерімен, өзіне тән мінез-құлқымен есте қалады. Автор
әрбір ойды ... өз ... ... философиялық толғаныс, драмалық
жинақтылық, кейде ұтымды символика арқылы беріп, ... әр ... ... ... (27, 112(, - ... соңында күнделікті тіршілік қамын ғана ойлайтын Гүлші қыз халық
атынан, адамзат атынан сөз ... ... озық ... ізгі ... ірі ... ... тағы бір ерекшелігі – кейіпкерлер арасында айқасып-шайқасып
жатқан диалогтар көп емес. Оның ... ... ... ... ... өзі ... өмір туралы көзқарасы ашылған, тағдырлары берілген.
Осындай жаңа ізденістердің нәтижесінде Ә.Тәжібаев “Монологтар” драмалық
поэмасын жазды. Ә.Тәжібаевтың “Монологтары” жеке ... ел ... ... ... ... ... алған шыншыл туынды болды және
оның композициялық құрылыстарында, тілдік ... де өз ... ... ... ... ... асыл ... шығып, өз жан
сырын ақтара айтады. Автор драманың қаһармандарын ... ... ... тағдырларын ескереді. Солардың монологтары арқылы өткен
өміріміздегі ащы ... ... ... ... ... ... ... көрсететін
шешуші элементтің бірі… Драматургиялық шығарманы нықтап, проза, ... ... ... ... осы ... ... (2, 36-361( десек,
Ә.Тәжібаев “Монологтарында” қатты шайқас, тартыс, іс-әрекеттің нәтижесімен
көрініп жатқан қаһармандар ... да, ... ... ішкі ... үлкен жоспарда алып көрсетсе жаман пьеса шықпайтынын көрдік.
“Ә.Тәжібаевтың “Қыз бен ... ... ... поэмаларын осы
жаңа ізденістердің жемісі деп санаған жөн. Сырт ... ... ... ... түйіндеу, толғау сияқты көрінгенмен, бұл шығармаларда ішкі ... ... Бұл ... ... жаңа ... ... дау жоқ” (28, 128-129(.
Шыныдығында да, ақын-драматург өзінің айтайын деген ойын лирикалық
кейіпкерінің, драмалық шығармаларындағы қаһармандарының ... ... ... ... ... шығармашылығының өзіндік стилі бар, ол
драматургтің пьесаларынан өзгеше ... ... ... ... үлгіде жазылған драмалық шығармаларының қазақ әдебиетінде өз
шығар биігі бар. Ә.Тәжібаев осы екі жанрдың ... де ... ... ... дәстүр жаңғыруы ең алдымен қаһарманға қатысты әңгіме.
Бұл мәселені ... ... ... ... ... пайымдауға болады.
“Сәуле” пьесасы оның бас кейіпкері ... ... ... ... жақсы.
Сәуле драматургиямыздағы әйел образдарының ең мақтаулыларының ... оны ... ... ... (8, 289(, – ... ... ... догматтары, содан туған көп кесапат, қанаушылық, қалыңмал
кеселі қазақ әйелінің көзінен жас, ... қан ... ... ... ... ... бірі - ... анаға деген құрметтің зор
болғанын, бұл орайда, тамаша ... мол ... ... ... ... ... ел билегенін, тіпті тұтас тайпалардың әйелдер
есімімен аталуын, ақын ... ... ... ... – рухани
тарихымыздағы мақтанышты фактілер екенін, айқындап, даралап ... ... ... тұрғыдан Тахауи Ахтанов пьесасындағы түпқазық кейіпкер Сәуле бойынан
бүгінгі замандас сипаттарымен қоса, иісі қазақ әйеліне тән ... ... ... табысының өзі, тиянақтап келгенде, осы ... ... хақ. ... бала ... күйеу күтімі, ... ғана ... ... ... ... ... әйел ... үлкен
қызмет тұтқасындағы жанның басындағы сырларды көрсету арқылы шығармашылық
марқаюға бет ... ... ... ... ... өмірі, оның тағдыры оқырман қауымды
ойландыратын, ... ... ... ... Бұл ... ... елеулі, бізге Сәуледей тың образ берген шығарма болды.
Бұл тұрғыдан Тахауи Ахтанов пьесасындағы түпқазық кейіпкер Сәуле бойынан
бүгінгі замандас ... ... иісі ... әйеліне тән бірталай
қырларды көреміз. Автор ... өзі, ... ... осы кейіпкер
бейнесінде жатқаны хақ. Драматург бала ... ... ... үй
шаруасымен ғана айналысатын, жеңіл–желпі жұмыс істейтін әйел ... ... ... жанның басындағы сырларды көрсету арқылы ... бет ... ... Р.Нұрғали пьесаға: «Пьесаның етек-жеңі
жинақы, композициясы ширақ, тартысқа қатысатын ... он ... ... ... ... ... талаптарын ескергендігі аңғарылады.
Автор адамдарды отырғызып қойып, ұзақ-сонар тәжікелестіретін, сөз қуғызатын
кінаратқа бойын алдырмай, шағын әрекетті көріністерді ... ... ... баға береді.
Қазақ драматургиясының бүгінгі дамуындағы жақсы бір ...... ... ұмтылу екендігіне Зейін Шашкиннің «Ақын жүрегі» пьесасы
жақсы айғақ бола алады. «Ақын жүрегі» драмасы ең алдымен ... ... ... ... ... ... былайша саралайды: «Драматург кейіпкерлер
мінезін психологиялық тебіреністер арқылы ашпақ болған ниетіне ... ... Егде ... ақын ... пен ... әйел ... арасында
айтылатын сөздер тым әсіре қызыл, мөлшерден артық жалт-жұлт. ... ... ... ... ... ... ... мүлде иландырмайды.
Сахналық эффект үшін демесе, Жұмат ойын ... ... беру ... драмалық
материалына қабысып тұрған жоқ. Достық парызы, адамгершілік мұраты идеясын
психологиялық арнада бейнелеген ... ... ... ... ... ізденіс жолындағы бір үлгісі» (10, 32(.
1990 жылдардағы драматтургияда жазушы Оралхан Бөкеев есімі ертерек қалың
оқырманға ... бола ... ... ... өсіруші ауылында туып
ержеткен қаламгердің әдебиетте бұрын игерілмеген тың, соны ... ... өз ... ... ... ... ... драма театры коллективінің Оралхан
Бөкеевтің тырнақ алды ... ... ... ... ... әрі
шығармашылық барлау, әрі жас қаламгерге көрсетілген сенім, қамқорлық
айғағы.
Шымылдық ашылғанда, ... ... ... ... ... ... ... түсеміз. Біз оларды танимыз. Ұзын шаштары желкелерін жауып, темекі
тістеп, даңғырлатып гитар тартып жүргендерін талай ... ... ... ... ... ... шарап ішіп тұрған шақтарын да
білеміз. Бұлар елуінші ... ... ... сахнасына Шахмет
Хұсайынов, Қапан Сатыбалдин, Қалтай Мұхаметжанов комедиялары арқылы келген
Марат, Алатау, Арыстандардың бүгінгі іні, қарындастары ғой” (10 ... ... ... ... ... ... ... Анар оқшау тұр. Ол қатардағы еркетотай, шолжаң, жеңілтек ... ғана ... Бала ... ... асқа тік қасық боп, дәулетті, беделді
отбасында үлде мен ... ... шөп ... сындыруды білмей өссе де,
дүниеге кесті-пішті ... ... үкім ... ... қыз. Жақсылық
пен жаманшылық, махаббат пен зұлымдық, адамдық пен ... өз ... ... ... ... ... үзіп-жұлып, әр заманнан, әр саладан
алған білік ... ... ... жастардың зиялымен, көше сыпырушымен, бір-бірімен
арасындағы диалогтары мінез ... ... ... Жіті көз ... драмалық әрекет шашырандылығын, монтаж салқынын оңай аңғарады.
Сұрақ-жауап ретінде келетін ... ... ... көп ... ... ... ... әрекеттер, ең аддымен, ... ... ... жан ... адамгершілік қайратын ашып береді.
Академик Р.Нұрғали дарамтург шығармасының кемшілігін былайша саралайды:
“Оралхан Бөкеевтің драматургиядағы ... алды ... ... ... ... айту керек. Ең алдымен ... ... ... органикалық тұтастық жоқ. Тіл байлығы мол қаламгер
ретінде танылған ... ... ... өз сипатымен
ерекшеленеді”.
Сондай-ақ, драматургтер Ә.Әбішев, Т.Ахтанов, С.Шаймерденов, М.Хасенов,
А.Шамкенов, ... ... ... ... жаңа шығармалар
берді.
Әкім Таразидің "Жолы болғыш ... ... ... ... ... еске түсіреді. Институтты бітірген жас маман Бөкеннің бастамасына
директор, ауыл ішінің белсендісі, облыстық ... бір ... ... жыл ... ... бұрынғы бастамасынан енді үлкен қызметкер болып
кеткен Бөкеннің өзі де бас тартады.
Зады көркем шығарманың қадір-қасиеті оның ... ... ... ... ... керек. "Жолы болғыш жігіт"
драмасында автор таныс конфликтіні ала отырып, жаңа жағдайларды көрсетеді.
Ең ... ... ... тән ... ... талаптар
ескерілген бе? – деген сауалға академик Р.Нұрғали былай жауап береді:
“Бірталай пьесаларымыз диалог жасаудан ... жүр. ... сөзі – ... ... ... ... ғана болып келеді. Олар синтаксистік жағынан
алғанда дұрыс жазылған, сөйлем мүшелері нормативті грамматика ... ... ... тәжірибесіне үңілгенде, драма тілі дегеніміз негізінен
сөйлеу тілінің ... ... ... ғой. ... ... жұрт алдында ойлануы, қателесуі, жеңуі, жеңілуі ғой. ... ... ... тұрған судыр сөз ешқашан пьеса тілі бола
алмайды.
“Жолы болғыш жігіт” ... ... ... ... ... ... тілімен сөйлейді. Олардың лексикасында әр түрлі терминдер,
географиялық, ... ... ... ... ... ... цифрлардың кездесуі бізді таңырқатпайды.
Бір кезде батырлар, сал-серілер, шешен-билер, ғашықтар образын жасауда
Мұхтар ... ... ... ... ... классикалық шеберлікпен
қолданған ақ өлең ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір үлгісі еместігін мойындайтын уақыт жетті ғой деп
білеміз. Зер салған адам сол ... ... ... ... ... реалистік тіл табудың ... мол ... анық ... ... ... табыспен қойылып, көрермендер ілтипатына
ілінген пьесаларды ... ... ... ... мен ... драмасына
тоқталмау әділетсіздік болар еді. Шығарма Одақтық конкурста жүлде алғаннан
кейін, орыс театрларында "Сильнее смерти" деген ... ... ... ... туралы екі ұдай пікір бар: біреулер мұны белгілі шығармалардың
сахнаға лайықталған инсценировкасы ғана деп ... ... ... ... ... ... санатына қосады.
Драматургиядағы тұңғыш қадамын Мұхтар Әуезовтің "Қорғансыздьң ... ... ... - ... Ғабит Мүсіреповтің "Ананың
арашасы" шығармаларын сахнаға лайықтау негізіңде жазылған, ... ... ... ... ... мен ... пьесасымен сәтті бастаған Сәкен
Жүнісов соңғы жылдарда бірнеше туынды ... ... ... ... ... ... театр шарттылықтарын жіті білу, тіл ... ... оның ... стиліне етене қасиеттер. Бұл тұжырымды
дәлелдейтін – “Жаралы гүлдер” драмасы.
Осы айтылмыш ... ... қиын ... ... ... ... бейнелеу мақсаты прозамызға жақсы бір дүние ... ... ... конкурста бірінші бәйге алған, ... ... ... идеясын қызық материал негізінде сенімді бейнелеген
“Бір атаның балалары” повесі. ... ... ... гүлдер” драмасында
да соғыс кезіндегі ауыл ... ... ... ... ... ... ... бірі – балалар драматургиясы.
"Жаралы гүлдер" драмасының жақсы табысы – кейіпкерлер тілінің дараланып
берілуінде. Соғыс уақытындағы ауыл ... ... ... ... ... ... ... мойынға ерте түссе, кімді болса да тез
марқайтпақ. Ауыр кезеңде туған ... ... ... ... ... ... ... мезгілдің өзіне тән ырғақтарды
автор дәл көріп, сенімді бейнелеген.
Зерттеушілер бүгінгі әдебиетіміздегі олқылықтарды атағанда, ... ... ... бойлай алмауды, психологизм тереңдігінің жетіспеуін
ашып айтады.
Осы ретте, Сәкен Жүнісовтің "Қызым, саған айтам" ... ... ... ... әдіс тәсілдердің, актерлер шеберлігінің
жебеуімен ғана ... хақ. ... ... ... ... драматургияның ең қажетті сапа белгілері бар. ... ... ... жүріп, бір оқиғадан кейін екінші оқиға туатын сюжет
түзудің ескі канондары бүгіңде заңды ... ... ... ... осы ... басты рольді психологизм талаптары, бір
құбылысқа әр қырынан келу арқылы объектіні тереңнен тану ... ... ... көп ... ... ... улатып-шулатып қойғанша, шағын
топтың жүрегіне, сырына үңілу дағдысы дәстүрге ене бастады. Қай жанрда да
өмір ... ой ... ... ... ... ... мәні ... суреткерлік тәжірибеден әбден аян. Ал, сөздің қолма-қол ықпалы,
көз алдындағы құдірет-кереметі сыналар сахнада бұл ... ... ... жиі ... ... мысалын "Қызым, саған айтам"
пьесасынан көруге болады. Түп ... ... ... ... дәмі ... ... деп жатқан кезінде тіршілікте азап көрген тұстарын, биікке,
көтерілген төбелерін, өзекті өртеген өкініштерін, ... ... көз ... келтіреді” (10, 461(.
Қазақтың алғашқы драматургтері Жұмат Шанин, Мұхтар ... ... эпос ... ... мотивтерін, аңыз қаһармандарын
шығармашылықпен пайдалана отырып, ұлттық әдебиетімізде бір ... ... оны әр ... ... ... ... ... Әбділда Тәжібаев
("Халқым туралы аңыз"), Шахмет Хұсайынов ("Алдар Көсе") жаңа ... ... ... ... ... ... ... өрістету дәстүрінің арнасында жемісті туғанын айту ... ... ... ... ... ... ... жоқ төл туындылар
жасауға автордың мол қабілеті барлығына шәк ......... ... ... айналысытындардың тірлігі. Онымен
сахна төрінде таласқа, тартысқа түсер, ашық ... пен ... ... ... ғана ... ... асау жанрда талмай еңбектеніп келе
жатқан жазушылырамыздың бірі – Дулат ... Оның ... ... ... он ... ... ... тақырыптық, жанрлық ауқымы сан
қилы. Трагедия, драма, ... ... деп бөле ... ... ... орта ұсынған қайсыбір мәселелерді болмасын сахна төріне ыңғайлауда
өзінің жеке дара жазу ... ... ... Д.Исабеков
драмаларының негізгі тақырыбы – замандастар ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді: “Дулат драматургиясына тән жақсы қасиет –
оның халықтық колоритке, ұлттық мінез ... ... ... ... ... ... юморға жомарт тапқыр тілмен
дараланып жатады. Қай ... алып ... ...... моральдық-этикалық кескін-келбеті”.
Д.Исабековтің “Әпке”, “Ертеңді күту”, “Ректордың қабылдау күндері”,
“Ескерткіш операциясы”, “Мұрагерлер”, “Кішкентай ауыл”, “Қоштасу ... ... ... т.б. ... ... да, сахнадан көруге де ыңғайлы
да оңтайлы. Біз солардың бір-екеуіне тоқталуды жөн көрдік.
Автордың “Ертеңді ... ... – әке мен бала ... ... бітпес,
зәру мәселені қозғайды. Қаламгер әке мен баланың ара ... ... ... ... ... қазіргі зиялы қауым
бойындағы мерездік белгілерді айқын бедерлеп, ... ... ... ... тоғышарлық, алаяқтық мінез-құлықтарды айыптап,
қаламгер ретінде үлкен қоғамдық іс атқарған. Пьеса – жас ... ... ... еске ала ... ... ... түскен материал.
Шығарманың психологиялық тұжырымы тереңдеген сайын, әке мен бала ... ... ... ... ... ә ... ... ала түсетін ұлдың тым шапылдақ мінезі кімге де болса ұнай қоймайды.
Дегенмен, шығарма құпиясын ... ... ... ... ... ... ... ауыл” пьесасының негізгі нысанасы – ... ... ... тыл өмірі, шалғайдағы ел тұрмысы. Майдан мен тыл
арасындағы қайғы мен көлеңкелі ... өз ... өзек ... ... ... ұжымдары тарапынан зор қолдау тапты” (29, 7(.
Майдан жаңғырығы талып естілетін жырақта жатқан қазақ аулының тыныштығын
қорғаған Демесіннің ... ... ... мен ... толы ... көз ... қарғыс атқыр қу ... ... ... ... елестетеді. Бір қарағанда, ауылдың ту сыртынан ... ... ... ... ... күлкі атойлап жатқанымен
– ол көз жасы аралас салмағы зілдей қорғасын күлкі. Демесін – бұрын-соңды
қазақ сахнасында ... ... ... ... өзгеше жасалған
қаһарман. Әрекет-әлпеті күлкі шақырғанымен, оның ниетінің ... ... ... өз ... ... ... кісінің жан-жүйесін босатады. Оның қайғылы да ... ... ... толтырады, шерге батасыз. Ақылы ауыс дегеніміз айтарға
ғана, шын мәнінде, Демесіннің қайсы бір ... есі ... ... ... ... ... өміршең. “Кішкентай ауыл” – шағын ғана елді
мекеннің ... ... ... ... ... ащы ... ... тұтастымен алып келер мағыналы туынды.
Сол сияқты “Қоштасу вальсі” пьесасының да ...... ... паш ... Ертегі айту формасын пайдалана
отырып, автор ... ... ... ... әлеуметтік-тәрбиелік
мәселелер қозғаған. Пьесаның құрылымы жатық, ... ... ... да ... ... жомарт. Көруге қонымды, оқысаңыз ... ... үшін де, ... үшін де тартымды дүние. ... ... ... ... ... ... дөп келерлік көріністер
автордың көруінде табиғи да шынайы.
Театр репертуарына қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Қ.Ысқақов, А.Сүлейменов, И.Оразбаев,
С.Балғабаев, Р.Сейсенбаев, О.Бөкеев, Д.Исабеков, Ә.Тауасаров, Б.Мұқаев,
Н.Оразалин секілді драматургтардың ... енуі ... ... ... ... ... көз салғанда, қынжыларлық құбылыс
байқалады: драматургияның төл туындылары, ... ... ... ... ... құранды нәрселердің, қоспа дүниелердің, инсценировкалардың
тым көбейіп кетуі қауіп ойлатады. ... ... ... ... ... ... ... тым әуестеніп кетуі – берекелі
ізденістердің, шығармашылық ... ... ... ... ... ... салмағы, тілдің күші ескерілмей, тек режиссер
қиялымен жасалған ойын ... ... ... ... иек ... ... теріс жолға қарай бұрып жіберуі мүмкін”
(10, 480(.
Адамгершілік, әділет үшін күрескендер тұлғасын жасауға, жастар ... ... ... ортасын суреттеуге арналған ... ... ... ... мен ... ... ... драматургиясының барлық кезеңдегі басты қаһарманы ... ... ... ... ксйіпкерлері драма тілінде қайта ... ... ... күрескер қаһармандар сахнаға шықты.
Бұл міндет дәуір талабына сай ... ... ... ... ... ... ... сахналық шығармаларды талап етеді.
Біздің драматургтеріміз бүгіңде қадыр-халінше осы ... ... ... ... Ал ... ... ... дамудың,
толысудың қиын-қатпар асуларынан өткен қазақ драматургиясы қашан ... ... ... мұңды сыр, жігерлі қайғысын бөлісер, жан ... ... ... ... асыл ... досы бола ... – қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың басында қалыптасқан жаңа
жанрлық форма. Ғалымдарымыздың ... ... ... зерттеу
еңбектерінен шығатын қорытынды осы. Қазақ драматургиясының тез өсіп, жедел
дамуына әсер еткен негізгі дәстүрдің бірі – ... бай ауыз ... ... да ... айтылды. Бұл туралы, ... ... ... т.б. ... түбіне жеткізе айтқан.
Фольклор материалдарына сүйеніп жасалған М.Әуезов, Ж.Шанин, Ғ.Мүсірепов
шығармалары жанрға деген жаңа көзқарастың, дамудың сапалы ... ... ... даналығына үлкен суреткерлер өз тараптарынан көп ой ... ... ... ... образдар жасады.
М.Әуезов эпостық дәстүрлермен шебер ұштастырып жазған “Еңлік – Кебек”
пьесасы арқылы ... ... ... рет ... ... Бұл ... ... Ә.Тәжібаев: “Қазақ халқының ауыз
әдебиетіндегі барлық ақындық дәстүрді бір басына ... ... ... әдебиетін, әсіресе, драматургия мәдениетін еркін меңгерген, оның
шеберлік өнеріне жастай жетіккен М.Әуезов ... ... ... ... жарық жұлдыз болып туды” (8, 440(, - дейді.
Қазақ драматургиясында комедия жанрының ... да ... ... ... ... ... әңгімелер, болған оқиғалар себеп болғаны белгілі.
Шағын көлемді, қысқа қайрылған Ж.Шаниннің “Торсықбай”, ... ... ... ел аузынан алынған қалпынан көп өзгеріске түспеген.
Қазақ комедиясының атасы саналатын ... ... ... ... өмір ... ... ... екшеп ала білуден аңғарылады. Б.Майлиннің ... ... ... мәні бар, ... ... олардың әлеуметтік ортасының
моралінен, идеалынан жақсы ... ... ... реалистік комедиялары
қазақ драматургиясының кейінгі дамуына үлкен әсер етті. Осылайша, қазақ
әдебиетінде драма жанрын ... ... ... ... ауыз әдебиеті
екенін, трагедия жанрының да, комедия жанрының да осы ауыз ... ... көз ... ... ... ... ... өзгертумен бірге мәдени
өміріне де біраз ... ... Осы ... ... драматургтары жаңа
тақырыпта қалам тарта бастады.
С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар”, ... ... ... ... ... ... жазылған ең алғашқы шығармалар болып
есептеледі. Кейіннен осы ... ... ... ... ... жалғасын тапты .
20 жылдардағы қазақ драматургиясы – жанрлық жағынан қалыптасып дамудың
бағытын іздеген өсу, өрлеу жолындағы ... еді. ... да ... ... қарамастан драматургиямыздың көркемдік жағынан
дамуына, реалистік жанрлық сипатта қалыптасуына жол ашты (31, ... Отан ... ... ... туралы сөз қозғар болсақ, бұл
кезде де драма жанры біраз туындылармен толықты. ... ... ... ... ... пен ... бірігіп жазған “Намыс гвардиясы”,
М.Әуезов пен ... ... ... т.б. Отан ... тықырыбында
жазылған пьесалар болды. ... Отан ... ... ... ... да ... ... Себебі майдан өмірінен, майдандағы
оқиғалардан бейхабар жазушыларамыз бұл ... ... ... тарта
алмады.
Осы соғыс жылдарында қазақ драматургиясында қай тақырыпта жазылған
шығармалар сәтті шықты ... ... тағы да ... ... ... шығармаларды айтамыз. Оларға М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек”,
“Абай” трагедиялары, Ғ.Мүсіреповтің ... ... – Баян ... ... 1942 жылы драматург Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері – Ақтоқты” атты
атақты трагедиясы қазақ театрларының сахнасына ... Ұлы Отан ... ... ... драматургиясы уақыт талабына
сай үн қосқанымен, Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері – ... ... ... “Еңлік – Кебек” атты ... ... ... бере алмады.
Қазақ драматургтері әр кезең талабына сай өмір ... дәл ... ... ... да атсалысып келеді. Біз бүгінгі күннің
тақырыбына бет бұрып, заман ... сай үн ... ... ... ... Ә.Тәжібаев, Ә.Әбішев, Ә.Тарази, С.Жүнісов,
О.Бөкеев, Д.Исабеков сияқты т.б. драмтургтерімізді көреміз.
З.Шашкиннің “Ақын жүрегі” және Т.Ахтановтың “Сәуле” атты ... ... ... ... ... ... ... Шығармалардың
бүкіл оқиға желісі басты кейіпкерлер ... ... ... “Еңлік – Кебектегі” адам психологиясын әр түрлі жағдайлар, әрекеттер
үстінде ашу кейінгі драматургтеріміздің де шығармаларынан көрініс тапқаны
анық. ... ... әр ... ... ... барлау жүріп
жатыр. Негізінен ұлттық фольклор үлгілерін ... ... ... үйрене жүріп ер жеткен жанр – қазақ драмаургиясындағы бағдар –
дәуір адамының, жаңа тұрпатты қаһармандардың сом тұлғасын ... ... ... ... ... ... жан жүйесін қозғап, жүрегін
тебірентер өлмес ... жазу үшін ... ... ... ... мен ... ... етене таныс болу керек. Қорыта келе
айтарымыз, қазақ драматургиясының тарихы әлі ... да ... жоқ. ... ... ... ... драмаға тән қасиет сапаларға, жанрлық
структуралар мен ... ... ие. Аз ... ішінде қалыптасқан,
тарамдалған жанрлық жүйе ұлтымыздың жаңа ... ... ... ... ... біз ... ... жанрын туғызған бірінші негіз қазақтың ауыз
әдебиеті екеніне, трагедия жанрының да, ... ... осы ... аналық сүтін емгеніне, содан нәр алғанына көз жеткіздік.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. –Алматы: Ана тілі, 1991. -340 б.
2. М.Әуезов. ... және ... ... ... 1962. -330 ... Шапауов Ә. Драматургия мәселелері. Оқу құралы. -Павлодар, 2002. -250
б.
4. Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. –Алматы: Жалын, ... ... ... С. ... драмасы туралы // Айқап, 1915, 23 мамыр.
6. Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы. 4 том, -Алматы: Жазушы,
1988. -340 ... ... М. ... құрбаны” // Қазақ газеті, 1916, 31 наурыз.
8. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен ... ... 1971. -420 ... ... 2 том. –Алматы: Жазушы, 1964. -450 б.
10. Нұрғали Р. Драма өнері. –Алматы: Ана тілі, 2001. -350 ... ... А. Ақ жол. ... ... –Алматы: Ана тілі,
1991. -410 б.
12. ... Р. ... ... ... ... ... 1978. -320
б.
13. Рүстембекова Р. Бейімбет Майлиннің драматургиясы. –Алматы: Жазушы,
1969. -350 б.
14. ... З. ... ... Ана тілі, 1997. -236 б.
15. Нұрғалиев Р. Айдын. Алматы: Жалын, 1985. -380 ... ... ... ... ... Жазушы, 1987. -250 б.
17. Дүйсенбаев Ы. Мұхтар Әуезов. –Алматы: Жазушы, 1974. -290 б.
18. Мұхтар ... ... ... Ана ... 1987. -226 б.
19. М. Әуезовтің қолжазба нұсқалары. –Алматы: 1977. -390 ... ... А. ... Әуезов. –Алматы: Жазушы, 1957. -420 б.
21. Махамбет Өтемісұлы. Өлеңдер. ... ... 1974. -370 ... Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. 5 том. –Алматы: Жалын, 1988. -460
б.
23. Әуезов М. ... ... ... ... 9 том, ... ... -440 ... 40-50-60 жылдардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Жалын, 1998. -430 б.
25. ... С. ... ... ... ... ... ... 1998.
-428 б.
26. Дүйсенов М. Қазақ драматургиясының жанр, стиль мәселелері. ... 1977. -325 ... ... Б. ... және ... ... ... 1976. -320 б.
28. Исабеков Д. Бес томдық шығармалар жинағы. 4 том, -Алматы: Ана ... -465 ... ... Д. Бес ... шығармалар жинағы. 5 том, -Алматы: Ана тілі,
2003. -450 б.
30. Әуезов М. ... ... 20 ... ... ... ... б.
31. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 10 том, -Алматы: Жазушы,
1981. -396 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар поэзиясы мен драматургиясы26 бет
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар180 бет
Қазақ драматургиясы туралы37 бет
Драмадағы тарихи тұлға.Қазіргі қазақ комедиясы6 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
Драманың өзіндік ерекшеліктері мен сипаттамасы30 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі жайлы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь