Ә.Қоңыратбаев - фольклортанушы

М А З М Ұ Н Ы

К І Р І С П Е ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

І Т А Р А У
Ә.ҚОҢЫРАТБАЕВ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ФОЛЬКЛОРЫ
1.1. Қазақ фольклорының жиналып, зерттелуі ... ... ... ... ... ...9
1.2. Ә.Қоңыратбаевтың қазақ халық ауыз
әдебиетіне сіңірген еңбегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

ІІ Т А Р А У
Ә.ҚОҢЫРАТБАЕВ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ЭПОСЫ
2.1. Эпос және оның айтушылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.2. Қазақ эпосын тақырыптық және жанрлық
жағынан бөлудегі Ә.Қоңыратбаевтың
қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.3. Ә.Қоңыратбаев ауыз әдебиеті оқулығын
жасаушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48

Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңдағы қазақ әдебиетінің қарыштап дамуының бастау көзі қазақ халқының ауыз әдебиеті екені баршаға аян. Әдебиетіміздің арғы атасы, негізгі іргетасы осы халық ауыз әдебиетінің мұрасы. Міне, осы халық мұрасын игеріп, ел игілігіне жаратуда фольклортанушы ғалым Ә.Қоңыратбаевтың сіңірген еңбегі ерекше. Революцияға дейін қазақ ауыз әдебиеті мұраларын жинап, зерттеу еңбектері аздап болса да шығып жатты. Революцияға дейін қазақ ауыз әдебиеті жайында жазылған монографиялық зерттеулер бірен-сараң айтылған пікірлер болды. Бұл жөнінде Ш.Уәлиханов, В.В.Радлов, Г.Потанин, П.Мелиоранский сынды тағы басқа ғалымдардың жалпы қазақ фольклоры туралы оның кейбір жанрлар жайында айтқандары бар еді. Мұндай пікірлер, әрине, үлкен ғылыми зерттеу еңбектерінің міндеттерін атқармаса да, қазақ фольклорының тарихи даму жолдарын, әдебиеттік және қоғамдық мәнін түсіну, оның сырын ұғыну үшін айтарлықтай мәні болды. Алғашқы қадамы қазақ ауыз әдебиеті туралы жазылған кішігірім мақалалардан басталған қазақ фольклористикасы идеология майдандарында шиеленіскен таптық күрес жағдайында, фольклордың тарихи және қоғамдық ролі жайында көтерілген мәселелерге белсене араласу негізінде дүниеге келді. Осы кезеңде 20-жылдардың бас кезінде-ақ ауыз әдебиеті жөнінде бірнеше мәселелер көтерілді. Солардың ішінде айрықша көңіл бөлінгені: ескі мәдени мұраны игеру және ауыз әдебиетінің тарихын зерттеу болды [1, 7]. Қазақ халқы зобалаң өмірді басынан кешірген тұста өмірге келген Ә.Қоңыратбаев 1905 жылы қазанның тоғызыншы жұлдызында осы күнгі Қызылорда облысы, Шиелі ауданына қарасты Коммунизм колхозында темірші-ұстаның үйінде дүниеге келген. Сегіз жасында әкеден жетім қалған жас Әуелбек өзінің тетелес інісі болашақ жазушы Әлібек екеуі ағалары Қалжан Қоңыратбаевтың қолында өседі. Жергілікті төте оқу және халық мұғалімі Давыдовтың орыс мектебінен білім алған. Әуелбектің өмір жолына мол әсерін тигізген Қалжан Қоңыратбаевтың үлесі мол. Жаңа заман, жаңа өмір идеясынан нәр алған жас Әуелбек пен Әлібекті ағасы Қалжан 1918 жылы Ташкенттегі №5 балалар үйіне тапсырып, көп ұзамай жаңа ашылған қазақ-қырғыз халық ағарту училищесіне түсіреді. Өмірдің ащы дәмін ерте татқан Ә.Қоңыратбаевтың фольклористика ғылымындағы алғашқы қадамын 1920 жылдары атақты фольклортанушы ғалым Әубәкір Диваевтің экспедициясынан бастаған жас Әуелбек 1918-1925 жылдары арасында Ташкенттегі қазақтың тұңғыш халық ағарту институтында оқи жүріп, шығыс жастарының көшбасшысы Ғани Мұратбаевпен пікірлес, тағдырлас жүріп, алғашқы еңбек жолын бастайды. Саналы ғұмырын қазақ әдебиетінің өсу-өркендеп дамуына, жетілуіне биік деңгейге көтерілуіне, зерттелуіне, жиналуына арнады. Өзінің алғашқы шығармашылық жолын Арал аудандық «Екпінді балықшы» газетінің редакторы, одан кейін «Еңбекші қазақ» газетінің бөлім меңгерушісі сияқты журналистік қызметтен бастайды. 1938-1946 жылы Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогикалық институтын, Қазақ ССР Ғылым Академиясы жанындағы аспирантураны шығыс мамандығы бойынша аяқтап, В.Жирмунский мен М.Әуезовтің жетекшілігімен «Қазақтың лиро-эпостық жырлары» деген тақырыпта еңбек жазып, ғылым кандидаты деген атаққа ие болады. Бұл Ә.Қоңыратбаевтың туған халқының әдеби мұрасын зерттеу ісіне тікелей бет бұрған кезеңі болды [2, ].
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қазақ фольклористикасы. –Алматы: Ғылым, 1972.
2. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. –Алматы: Ғылым, 1987.
3. Қоңыратбаев Т. Ә.Қоңыратбаев түркітанушы. –Алматы: Білім, 1996.
4. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. –Алматы: Ана тілі, 1991.
5. Әуезов М. Қолжазбалар мұрасы. –Алматы: Ғылым, 1977.
6. Қоңыратбаев Ә. Шеберлік сырлары. –Алматы: Жазушы, 1979.
7. Қоңыратбаев Ә. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры. 1959.
8. Фольклор шындығы. -Алматы: Ғылым, 1990.
9. Қоңыратбаев Ә. Эпос және оның айтушылары. –Алматы: Қазақстан баспасы, 1975.
10. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985.
11. Сыдықов С. Ақын, жыраулар. –Алматы: Ғылым, 1974.
12. Ысмайлов Е. Ақындар. –Алматы, 1956.
13. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. –Алматы: Ғылым, 1962.
14. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 1974.
15. Әуезов М. Шығармалары. ХХ томдық шығармалар жинағы. ХVІІ – том. –Алматы: Жазушы, 1982.
16. Әуезов М., Ысмайлов Е. Қазақ ертегілері. І том. –Алматы, 1957.
17. Әуезов Әуезов М. Әр жылдар ойлар. –Алматы: Ғылым, 1959, 213-бет.
18. Бердібаев Р. Қазақ эпосы. –Алматы: Ғылым, 1982.
19. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1973.
20. Рахым Б. Тарихи эпос табиғаты. –Қарағанды, 1999.
21. Әуезов М. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: Ана тілі, 1991.
22. Қоңыратбайұлы Әлібек. Көрме болып өтті // Еңбекші қазақ. 1928, №275. 29 қараша.
23. Кәкішев Т. Дәуір сипаты. – Алматы: жазушы, 1985. -189 б.
24. Қоңыратбайұлы Әлібек. Әдебиетіміздегі реализм туралы // Әдебиет майданы. 1934, №5. – Б.66-75.
25. Қоңыратбайұлы Әлібек. М.Горький қазақ әдебиетінде. // Әдебиет майданы. 1932, №10. – Б.9-19.
26. Қоңыратбайұлы Әлібек. Екі Жүсіптің айтысы турал // Әдебиет майданы. 1934, №6. – Б.51-53.
27. Қоңыратбайұлы Әлібек. «Қаскелең» поэмасы туралы // Әдебиет майданы. 1934, №1-2. – Б.93-99.
28. Қоңыратбайұлы Әлібек. Екі Жүсіптің айтысы турал // Әдебиет майданы. 1934, №6. – Б.51-53.
29. Қоңыратбайұлы Әлібек. Иран ақыны – Фердауси // Қазақ әдебиеті. 1934, №27. 13 қазан.
30. Бәкіров Ә. Ағайынды Қоңыратбаевтар (Әлібек) // Сыр бой. 1993. 4 қыркүйек.
31. Қоңыратбаев Т. Ертедегі ескерткіштер. –Алматы: Өнер, 1996.
32. 4-7 кластарда әдебиетті оқыту методикасы. –Алматы: Мектеп, 1987.
        
        М А З М Ұ Н Ы
К І Р І С ... Т А Р А ... ЖӘНЕ ... ... ... фольклорының жиналып, зерттелуі.......................9
1.2. Ә.Қоңыратбаевтың қазақ халық ауыз
әдебиетіне ... Т А Р А ... ЖӘНЕ ... ЭПОСЫ
2.1. Эпос және ... ... ... ... және ... ... Ә.Қоңыратбаевтың
қосқан
үлесі.......................................................................
....36
2.3. Ә.Қоңыратбаев ауыз әдебиеті оқулығын
жасаушы..................................................................
...............48
Қ О Р Ы Т Ы Н ... ... ... ... ... ... әдебиетінің қарыштап
дамуының бастау көзі қазақ халқының ауыз әдебиеті екені ... ... арғы ... негізгі іргетасы осы халық ауыз ... ... осы ... ... ... ел ... ... ғалым Ә.Қоңыратбаевтың сіңірген еңбегі ерекше. Революцияға
дейін қазақ ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... жатты. Революцияға дейін қазақ ауыз ... ... ... ... ... айтылған пікірлер болды. Бұл ... ... ... П.Мелиоранский сынды тағы басқа
ғалымдардың жалпы ... ... ... оның ... ... ... бар еді. ... пікірлер, әрине, үлкен ғылыми зерттеу
еңбектерінің ... ... да, ... ... ... ... ... және қоғамдық мәнін түсіну, оның сырын ұғыну үшін
айтарлықтай мәні болды. Алғашқы қадамы қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... фольклористикасы идеология
майдандарында шиеленіскен таптық күрес жағдайында, фольклордың тарихи ... ролі ... ... ... белсене араласу негізінде
дүниеге келді. Осы ... ... бас ... ауыз ... ... ... ... Солардың ішінде айрықша көңіл
бөлінгені: ескі мәдени мұраны игеру және ауыз ... ... ... [1, 7]. ... ... ... өмірді басынан кешірген тұста ... ... 1905 жылы ... тоғызыншы жұлдызында осы күнгі
Қызылорда облысы, Шиелі ауданына қарасты ... ... ... ... ... ... Сегіз жасында әкеден жетім қалған жас
Әуелбек ... ... ... ... ... ... екеуі ағалары Қалжан
Қоңыратбаевтың қолында өседі. Жергілікті төте оқу және ... ... орыс ... ... ... ... өмір жолына мол әсерін
тигізген Қалжан Қоңыратбаевтың үлесі мол. Жаңа ... жаңа өмір ... ... жас ... пен ... ағасы Қалжан 1918 жылы Ташкенттегі №5
балалар үйіне тапсырып, көп ұзамай жаңа ашылған ... ... ... ... ... ащы ... ерте ... Ә.Қоңыратбаевтың
фольклористика ғылымындағы алғашқы қадамын 1920 ... ... ... ... ... ... ... жас Әуелбек
1918-1925 жылдары арасында Ташкенттегі қазақтың тұңғыш халық ... оқи ... ... жастарының көшбасшысы Ғани ... ... ... ... еңбек жолын бастайды. Саналы ғұмырын
қазақ әдебиетінің өсу-өркендеп дамуына, ... биік ... ... ... арнады. Өзінің алғашқы шығармашылық
жолын Арал аудандық «Екпінді балықшы» ... ... одан ... ... ... ... ... сияқты журналистік қызметтен
бастайды. 1938-1946 жылы Абай ... ... ... ... ... ССР ... Академиясы жанындағы аспирантураны ... ... ... ... мен М.Әуезовтің жетекшілігімен
«Қазақтың ... ... ... ... ... ... ғылым
кандидаты деген атаққа ие болады. Бұл Ә.Қоңыратбаевтың туған халқының ... ... ... ... бет ... ... болды [2, ].
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сол кезеңнен бастап ... ... ... ... ... бүгінгі ұрпаққа кейінгі, ел-жұртына,
қазақ халқына қалдырған мұрасы бүгінгі ... ... өз ... ... ... ... ... Қазақ халқының ауыз әдебиеті мұралары мен жәдігерлерін
тарих қойнауында қалдырмай, сол бай мұраларымызды халық ... ... ... ... ретінде белгілі. Қазақ әдебиеттану ... ... ... 20-30 жылдардан басталған болса, оның есеюі
Республикамызда КСРО Ғылым Академиясы ... ... ... ... ... бұл ... қазақ әдебиетшілерінің қатары толығып, М.Әуезов,
С.Мұқанов, Ә.Марғұлан, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... бет ... ... ... ішінде Әуелбек Қоңыратбаев та
болды. Сол кездегі туған әдебиетіміздің тарихын зерттеу, ... ... ... ... қара шаңырағында аға ғылыми қызметкер, бөлім
меңгерушісі бола ... ауыз ... көне ... және ... жазбаларына
қатысты зерттеулерін жариялайды. Осы кезең әдебиеттану ... ... ... ... ... ... Сол ... кейбір белді де,
белсенді ғалымдарымыз қазақ әдебиетінің түп-тегін ХVІІІ ... ... ... ...... ... ... қазығы деп білді. Ол кезде
мұндай күрделі даулы тақырыпқа барудың өзі оңай болмады. ... ... ... өзіндік үлесін қосқан ... ... ... ... ауыз әдебиетіне, қазақ фольклористикасына
сіңірген ғылыми ізденістерін бірнеше бағытқа бөлуге болады. Ең ... ... ... ауыз ... мен ... жинаушы этнограф. Екіншіден,
сол әдеби мұраны ғылыми ... ... кең де ... ... зерттеуші
фольклорист. Үшіншіден, көне дәуірлерде хатқа түскен ауыз әдебиеті
жазбаларын өз ... ... ... [3, ... нысаны. Ә.Қоңыратбаев шығармашылығының осы арналарын түгел қамту
арқылы ғалымның қазақ фольклористикасына қосқан үлесін ... ... ... ... шығармашылығын да қоса қамтимыз. Қазақ ... ... ... ... ... жанрлық, тақырыптық
тұрғыдан саралауда Ә.Қоңыратбаевтың сіңірген еңбегі атап ... ... ... ... және ... мен ... ... еңбектері, зерттеулері біршама. Бар ғұмырын әдебиеттану
ғылымына бағыштаған Ә.Қоңыратбаев шығармашылығы кейінгі ұрпаққа ... де ... мол. ... ... ... және ... ... ХV-ХХ
ғасырлар арасындағы қазақ әдебиетінің тарихына қатысты зертетеулері, ... ... ... ... жете ... ... ... Фольклортанушы
ғалымның үлкен ізденістерінің нәтижесі ретінде 1950 жылы жарық көрген
«Қазақ совет әдебиетінің ... ... атты ... ... Қозы ... жыры ... «Әдебиетті оқыту методикасының
очерктері», ... ... ... ... және оның айтушылары»,
«Шеберлік сырлары», «Қазақ эпосы және түркология», «Қазақ фольклорының
тарихы», ... ... ... ... ... ... ... еңбектері мен зертетулері бар.
Дипломдық жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Негізгі мақсатымыз – ағайынды
Әуелбек пен ... ... ... ... мен ... ... ... анықтау. Сол арқылы ағайынды ғалымдардың әр түрлі
жанрдағы ... ... ... ғылыми жетістіктерін бүгінгі күн
көзқарасы тұрғысынан ... ... ... тек қана фольклортанушы ретінде қарайтын ... ... ... ... әрі фольклорист, әрі түрколог,
шығыстанушы, әдебиет зерттеушісі, әдебиет сыншысы және ... ... ... ... ... ... іштей жіктелген екі тараумен қорытындыдан тұрады. Соңында
әдебиеттер тізімі берілген.
1 Ә.Қоңыратбаев және қазақ фольклоры
1.1. ... ... ... ... ... ... ... әулетінің қосқан үлестері
зор. Солардың бірі, әрі бірегейі – ... ... ... ... ... ... докторы. профессор Ғалымның негізгі еңбектері
қазақ фольклоры, көне түркі поэзиясын ... және ... ... ... ... ... мен XX ... басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы»,
«Қазақтың ... жыры ... ... ... ... ... ... Қоңыратбаевтың бірқатар еңбектері
абайтану мәселөлерін сөз ... ... ... ... ... ашуға арналған. «Мәдениет тарихынан алынатын таным» ... 1972, 28 ... ... ... – өзбек халқының ұлы ақыны»
(ҚазССР ҒА-ның Хабаршысы, 1948, №6), «Фараби және ... ... ... мен ... ... тарихи сабақтастығы және жалпы түркология
мәселөлерін қарастырған. Оның ... ... ... ... ... ақындық шеберлік және шығармаларындағы еткірсын,
әжуа, мысқыл ерекшеліктерін ашуға арналған. Ол Абайдың өмірі мен ... ... ... ... ... астам ғылыми мақала жазып,
1945 жылғы Абай ... ... ... тұсініктер жариялады.
Әдебиеттану м ен фольклортану саласында Қоңыратбаев Әлібектің де
еңбегі ... ... ... ... ... бұрынғы
Сырдария губерниясы Ақмешіт уезі Шиелі болысы, 7-ауыл – 2.12.1937, Алматы)
– жазушы, аудармашы, сыншы.
Ташкенттегі Халық ағарту институтының екі ... ... ... – 33 ... ... ... ... жауапты хатшысы, төралқа
мүшесі, 1934 – 37 жылы ... ... ... әдебиеті” газет-
журналдарында әдеби қызметкер, Қазақ ... ... ... болған. М.Жолдыбаев, М.Әуезовпен бірге “19 ғасыр мен 20
ғасырдың бас кезіндегі ... ... оқу ... (1933) және “19 ... 20 ... бас кезіндегі қазақ әдебиетінің хрестоматиясы” (1934);
М.Жолдыбаев, ... ... ... хрестоматиясы” (1934),
А.Әлібаевпен бірге “Хрестоматия” ... атты ... мен ... ... ... ... ... Тургеневтің “Әкелер мен
балалар” романын, ... ... ... т.б. шығармаларды қазақ
тіліне аударған. Саяси қуғын-сүргін құрбаны, 1937 жылы 17 ... ... сол ... 2 желтоқсанында НКВД-ның ... ... 1956 жылы ... ... сан ... бойы ... аса ... бай әдеби, мәдени
мұрасын зерттеуде фольклористика ғылымының маңызы ерекше. ... сөз ... бұл ... ... ... өсу жолы,
басынан кешірген кездері бар деп қараймыз. Ғалымдар ... ... ... үш
кезеңге бөліп қарастырады.
Бірінші кезең – 20-30 жылдар арасы.
Екінші кезең - соғыс жылдары,
Үшінші кезең – Ұлы Отан ... ... ... бас кезінде қазақ халқының ауыз ... ... ... фольклор туралы газет-журналдарда үлкенді-кішілі
мақалалар ... ... Бұл ... қазақ фольклорын жинау,
зерттеу, бағалау хақында көптеген пікірлер айтылды. Мұның өзі ... яғни ауыз ... ... ғылымның тууына негіз
болды. Қазан төңкерісіне ... ... ... ... жинап, зерттеу
ісіне белсене атсалысқан: Ш.Уәлиханов, В.В.Радлов, ... ... ... ... ... ... ... да
ғалымдар қазақ фольклорының зерттелуіне үлкен үлес қосып келсе, одан
кейінгі мол ... ... әрі ... зерделеу ісіне белгілі
ғалымдарымыз Ә.Диваев, Х.Досмұхамедов, С.Сейфулиин, ... ... ... т.б. ... ... зор ... Осы ... ішінде қазақтың белгілі фольклортанушысы Ә.Қоңыратбаев та
болды.
Ә.Қоңыратбаев фольклорды жинап, ... ісін ХХ ... ... Осы кезеңде Түркістан Республикасының орталығы – Ташкент қаласында
қазақ-қырғыз ағарту институтында оқи ... ... ... ұйымдастырған фольклорлық экспедициясын көшіруші ретінде
сан рет қатысып, Сырдария-Жетісу өңірлерінен қыруар көп ... ... ... ... ... ... ... жиналып,
зерттелуіне белсене кіріскен тұсы осы кезең. Сол жылдары жазып алған әдеби
мұралары аз ... ... ... жеткені сол жылдары мерзімді баспасөз
беттерінде жарияланған бірнеше ертегі, жұмбақтар мен ... ... ... ... бір ғана жинаушылық
тұрғысында қалып қойған жоқ. Ол кісінің өмір жолы фольклористика ғылымымен
тікелей байланысып ... ... ... ... ... ... ... бірі. КСРО Ғылым Академиясы қазақ ... ... ... ... мен ... халықтарының фольклоры
бойынша маманданған ғалым Ә.Қоңыратбаев 1946 жылы «Қазақтың лиро-эпосы»
атты тақырыпта кандидаттық диссертация ... Бұл ... ... – Баян ... «Қыз ... «Айман-Шолпан», «Мақпал қыз», «Құл мен
қыз», «Күлше қыз-Назымбек», «Есім ... ... ... ... ... түп ... көркемдік ерекшеліктері, сюжеті
мен композициясы, образдары туралы бірқатар мәселелер қозғайды. ... эпос ... ... ... ... ... ... Әсіресе, ғалымның бұл эпостық жырлардың генезисі, тарихи-шежірелік
арқауы туралы құнды ... ... ... бұл ... ... шешімін таппай, көпке дейін келген мәселе еді.
Ә.Қоңыратбаев ауыз әдебиетінің үлгілерін жинаумен ғана ... ... ... ... ... жариялап отырды. Сондай туындыларының
бірі - ... ... ... ... ... ... бірнеше
үлгілерін жариялайды. Сонымен қатар, «Шын таз» деп аталатын халық ертегісін
тұңғыш рет жариялайды. Осы ... ... ... бас ... ... ... екі ... жинағына енген. «Жас қайрат» журналының
1924 жылғы бірінші санында Ә.Қоңыратбаевтың ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, бұл басылымда
оның тек қазақ фольклорына қатысты еңбегі ғана ... ... ... ... ... ... ... мақалалары жарық
көрді. Сол мақалаларының бірі – қазақтың ... ... ... ырым,
жора-жобалары. Айта кетерлк бір жайт, Ә.Қоңыратбаев «Алпамыс батыр» жырының
толық нұсқасын жазбаға түсірушілердің бірі. Алпамыс ... ... ... ... жырлаған варианттарына ... ... ... зерттеулер жасаған. Ә.Қоңыратбаев
жинаған және біршама зерттеулер жүргізген ауыз әдебиет ... ... мен ... ... ... ... ... болады:
1. «Сәтбек батырдың әңгімесі», «Өтеген туралы аңыз», «Көтібар мен Есет»;
2. «Әйтеке болыстың жоқтауы», «Бұдабай ақынның ... ... ... ... ... ... «Аймағамбетов Қайыпназардың
өлеңдері» т,б,
4. ... мен ... ... «Балта мен Шөже», «Қызыл жыраудың
Хакімкереймен айтысы», «Бақтыбай мен ... ... т.б. ... ... ... ... зерттеуші ретінде белгілі.
Ә.Қоңыратбаевтың бүгінге дейін белгісіз болып келе жатқан немесе жарық
көрген шығармалары көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... енді ... ... әңгімелер мен аңыздар. Ол кісінің
архивінде кезінде баспа жүзін көрмеген аңыз-әңгімелер мен ... ... Тағы бір айта ... жайт, ғалымның қазақ ауыз әдебиетіне қатысты
күрделі еңбегі «Қазақ ертегілері» деген атпен тұңғыш рет баспаға ... ... 1947 ... ... ... ... ... көрмеді. Осы
еңбегіндегі «Қолжазбаны құрастырушылардан» деген шағын кіріспесінде қазақ
фольклорының екі ... ... атап ... Оның бірі ... ... ... ... тағы басқа ғалымрардың мұраларын
зерттеу болса, екіншісі – қазақ халық ертегілері мен ... ... деп ... Алайда, ғалымның бұл еңбегі баспа бетін көрмеді. ... ... ... ... біріншісі, 1946 жылы, екіншісі, 1947 жылы,
үшіншісі, 1948 жылы жарық көруі тиіс болатын. Бірақ жүзеге ... ... ... да, қазақ ертегілерінің мәні зор болды. Өйткені, бұл қазақ
фольклорын ... ... ... ... ... қазақ халқының ауыз әдебиетін жинау ісін алғаш ғылыми
негізде сөз еткен ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... жинауға ерекше көңіл бөлінсін» деген үндеу ... ... ... ... ... ... баса ... аудару
керектігін айтады. Қазақ халқының әдеби мұрасын жинау ісіне үлкен ғылыми
әлеуметтік мән ... ... ... ... ... тұңғыш бағдарламасын
жасады. Қосымша қазақ фольклорын жариялаушы ғана емес сонымен қатар мұраны
жинау үстінде қандай мәселелерге баса ... ... ... ... ... ... ... жолдарын көрсетеді.
Фольклортанушының фольклорлық-этнографиялық қызметі ұзақ ... Сол ... ... ... ... түкпір-түкпірінде болып,
қыруар мол мұралар жинайды. Бір ғана ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-экспедициялық
сапармен болып қайтқан. Фольклористің тікелей жетекшілік жасауымен шыққан
экспедициялар Орта Азия мен Қазақстанның көптеген ... ... ... ... ... сапарлар үстінде ғалымның жазып алып, қолжазбалар қорына
тапсырған мұралары да көптеп саналады. Олардың біразы баспа ... ... ... ... ... ... ... эпосын зерттеуге арналған алғашқы
зерттеулері 40-жылдары жазылып, жариялана бастады. ... ... ... ... 1948 жылы ... көрді. Айтып отырған лиро-эпстық
жырлар қазақ ауыз әдебиетінде кеш зерттеле бастады. 1927 жылы ... ... ... ... ... ... бұл саласы көп
уақыт бойы арнайы ... ... осы ... ... бірі болғандықтан, онда жырдың мазмұны мен табиғатына көбірек
назар аударылды. Ал, Ә.Қоңыратбаевтың еңбегінде лиро-эпостық ... ... ... ... өзінің «Қозы Көрпеш жыры туралы»
монографиясында ... ... тегі мен ... жан-жақты
саралау жасайды. Автор жырдың табиғатына, түрлі варианттарына, көркемдік
ерекшеліктеріне кеңінен тоқталып ... ... ... зерттелуі, басылуы
хақында біраз тың деректер ... ... тың ... мен ... тарихи сюжеттік салыстырулар, жан-жақты концепциялар ұсынады.
Қозы Көрпеш жырының жанры, жырдың тақырыбымен жаратылысы, жыр сюжеттерінің
жазылып ... мен ... ... ... мен ... тілі туралы
келелі мәселелер көтереді. Фольклортанушының осы еңбегіне қоса айта ... ... ... ... ... және ... сюжеттерімен салыстыра
зерттеді.
Зерттеуші қазақтың романтикалық эпосын үш арнаға жіктейді:
а) Лиро-эпостық ... ... ... ортақ сюжеттер;
б) Қисса әдебиет деп жіктейді [4, 133].
Мұнда тақырыбы жағынан бұл ... ... ... ғана ... ... ... мен кертартпалығын сынауды көздейтіндігін зерттеуде ашып
көрсетеді. Сонымен қатар, сол ... ... ... ... ... бірі ... тарихилығы туралы зерттеу. Осы мәселе туралы
қазақ фольклористикасында әртүрлі пікір қайшылықтары болды. Мысалы: ... ... ... ... ... кезеңінде туды десе, орыс ... жыр ... ... ... ... ... ... дейді.
Осыған байланысты фоьклорист Ә.Қоңыратбаев «Қозы Көрпеш жырының» түрлі
халықтардағы атауларына ... ... ... сөзі ... ... ... мағына береді. Ендеше, жырдың алғашқы тайпалық одақ
құрылғанда ... ... ... келесі бір мәселесі халықтығы. Осы мәселеге ... ... ... ... жыр атаулыны үстем тап ... ... ... ... ... ала ... оның халықтығын жақтап
шығады. Осы тұрғыдан Ә.Қоңыратбаевты лиро-эпостық ... ... ... ... үлкен қателікке ұрынарымыз анық. Бүгінгі күні ... бір ... ... ... келе жатқан батырлық жырларды
зерттеуге ден қойды.
Фольклортанушы «Қобыланды ... «Ер ... ... ... ... қалам тартады. Ғалымның «Қобыланды ... атты ... ол ... ... ... туғанын айта отырып, сол
тайпалардың арғы-бергі тарихына ... ... ... шежіресіндегі
тарихи мәліметтерді ғылыми тұрғыдан саралап бағалады. Жырдың ... ... ... «Ер Сайын» дастандарында кездесетінін, ... ... ... екенін атап көрсетеді. Ғалым жырдың тарихилығын
анықтау барысын ұлттық академияның қолжазба қорында ... ... ... ... ХV-ХVІ ғасырлардағы ұлы өзгерістерді
сипаттайтынын айтады. Әсіресе, ... ... пен ... ... терең
зерттейді. Тағы бір зерттеуі – 1944 жылы жазылған «Ер ... ... бұл ... ноғайлы дәуірінде туғанын кесіп айтады. Өзіне
талап қоя білген зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... толықтырып, тереңдетіп отырған.
Зерттеушінің ерте зейін қойып зерттеген жырларының бірі – «Қорқыт ата
кітабы». Бұл ... ... ... ... ... деп ... жырдың қазақ эпосымен сабақтас бірнеше сюжеттеріне тоқталады.
Жырға тарихи текстологиялық салыстырулар жүргізеді. Зерттелу ... ... ... ... ... ... байланысты Қазақ КСР
Ғылым академиясына алпысыншы жылдардың басында көлемді мақаласын ... ... бұл ... жарық көрмей қалады. Бұл мақаланың
қолжазба ... жеке ... ... Осы ... ... ... орта ... Ә.Қоңыратбаевтың «Қорқыт ата туралы» ең
соңғы пікірі жырды тәржімалау ... ... ... ... «Қорқыт ата
кітабын» қазақ фольклористикасында ерте қолға алған: М.Әуезов, Ә.Марғұлан,
Ә.Қоңыратбаев бастап, ... ... ... ... ... осы ... мұра ... бірнеше зерттеу
мақалалар жариялады. Аталған жырды алғаш рет ... ... ... ... мен табиғатын, мұнда көрінетін түрлі кезең наным-сенімдерін, көркемдік
ерекшеліктері туралы тұшымды пікір айтқан ... ... ... ... жұмыспен шектеліп қалмай, фольклорлық туындыларды
қазақша сөйлеткен шебер аудармашы. Осы ... ата ... ... сөз еткенде, ең бастысы оның көптеген тарихи текстологиялық
жұмыстардан тұратын ғылыми ... ... ... болмас. Міне, осы
талапқа сай келу үшін ... ... ... ... еңбек етті,
көп ізденді.
Келесі бір зерттеген батырлық жыры – ... Бұл жыр ... ... ... ... дейтін пікірді жоққа ... осы ... ... ... ... көп заман оқиғасы қамтылғаны, соның
ішінде, оғыз ... ... ... ... ой айта ... ... тууына, себеп болған қият, қыпшақ, оғыз тайпалары деген тұжырым
жасайды. Эпостың стадиялығы, ... ... ... түрлі
тарихи жағрафиялық атаулардың ұқсастығы туралы байыпты ғылыми ... бір ғана ... ... ... жоқ. Ол ... ішінде тұрмыс-салт жырлары, ертегілер, аңыздар да ... ... ... ... ... қарастырады. Бірінші, қала аңызы, екінші, дала
аңызы. Соның ішінде Құмкент, Тараз, Сунақ туралы ... ... ... ... ... Осы ... ... аңыздарының сақ,
ғұн, түрік қағанаты және ІХ-Х ... ... ... ғасырлардағы
ноғайлы дәуірінде қалыптасып келе-келе аңыздық сипатқа ие болғанын айтады.
Аңыз жанрына келгенде Ә.Қоңыратбаев бұл ... бір ғана ... ... емес, кең тарихи географиялық ауқымда сөз ... ... ала ... ... және ... тайпаларынан көптеген ұқсастықтар
табады. Бұдан кейін Ә.Қоңыратбаевтың назар сала ... ...... Оны ... ... ... ... айқын
көрініс тапқан.
Зерттеуші қазақ ертегілерін үш салаға бөліп ... ... ... ... ... пікірі аса құнды. Осы ретте «Құламерген»,
«Талас мерген», «Ер Төстік», «Аяз би», ... атты бай ... эпос тобы деп ... [2, 31]. ... ... ... ... өміріне қатысты дерек-дәйектемелерді көптеп кездестіруге болады
дейді.
Тағы бір атап кетерлік жайт – ... ... ... бір ... ... ... ... сөйлеу процесі тұрғысынан қарастырады.
Ертегі тіліндегі жұмбақтау соның үлгісі. ... ... ... қазақ
фольклорындағы жұмбақ жанрын жеке сөз етіп келген болса, ... ... тілі мен ... ... ... ... бұл саладағы
еңбектері фольклор жанрларының барлығын дерлік ... ... ... оның ... ... ... биігіне дейін
белсене араласқан, өзіндік үлес қосып, ғылымда жаңа арна, соны соқпақ сала
білген білігі зор ... ... ... ... ... ... орны бар ... ғалым, профессор
Әуелбек Қоңыратбаев артында 10 томдық ғылыми-әдеби мұра ... ... ата ... ... ... мен ... секілді арғысы шығыс,
бергісі түркі әлеміне ... ... ... ... ... Көркем шығармалары өз алдына бір төбе.
Бүгінде Әуелбек Қоңыратбаев есімі қазақ қауымына ... ... ... ... ... ... ... сирек. В.М.Жирмунский, М.Әуезов,
С.Мұқанов, Ә.Марғұлан, Ғ.Мүсірепов, С.Кеңесбаев, Х.Зарифов, ... ... ... ... өз пікірлерін хатқа түсіріп
кеткен. Одан бергі жерде Ә.Қоңыратбаев ... ... ... ... орны туралы Р.Бердібаев, М.Дүйсенов, Х.Сүйіншәлиев,
Н.Келімбетов, ... ... ... ... ... ... ... да ғылым докторлары
мақалалар жазды. ... 100 ... ... республикалық Тіл комитеті
ғылыми-теориялық конференция өткізіп, арнайы жинақ шығарды. Осындай ғылыми
конференцияны Қорқыт ата атындағы ... ... ... ... Онда 100-ге ... ... ... жасалып, 16-сы үздік деп
танылған болатын. ... ... ... ... ... ... қалды. Оның есесіне сол тұстағы университет ректоры, бүгінде Мәжіліс
депутаты, профессор Қ. ... ... ... 10 ... ... басылып шықты.
Осы кезге дейін біз Ә.Қоңыратбаевтың жеке тағдырын, 1937-1938 жылдары
аты-шулы ... ... ... ... партия тарапынан қуғын-
сүргінге түскенін ... ... ... Бұл – ... бір ғана ... ... ... ашу арқылы біз ғалымды тереңірек
танитын боламыз. Партия қабылдаған ... ... ... ... бара ... ... ... әдебиеттану
ғылымындағы тарихи орнын анықтауға мүмкіндік аламыз. Олай ... ... ... мұрасын жалпылама сөз етпей, қазақтың қоғамдық ғылымдары, соның
ішінде кәсіби сипаттағы ... ... ... кезеңінен
Ә.Қоңыратбаевтың алатын орны қайсы? Оның үлгі тұтқан ұстаздары кім, ... ... ... ... ... проблемалары, зерттеген
тақырыптарының ауқымы мен ... ... ... ... ... ... үлесі неде? Оның ғылыми өлшемдері ...... ... ... ... ... ... айтар болсақ, қазақ
ғылымында әдебиеттанудың сан ... ... ... кең ... зерттеген.
Бір қарағанда бұл сөзімнің тосындау көрінуі мүмкін. Бірақ іс жүзінде
солай. Егер жоғарыда ... ұлы ... ... ... ... ғылыми мұраларына жүгінер болсақ, осыны аңғарамыз. Артында 50 томдық
әдеби мұра ... ... ... ... ... ... ... Олардың көбісі көркем туындылар. Ә.Марғұланның да
қазақ ... мен ... ... үлесі орасан зор. Артында қалған ғылыми
мұрасы да аса қомақты деп естимін. Бірақ ... ... ... ... ғылыми ізденістерден гөрі хрестоматиялық сипаттағы альбомдарға
жақын болып шықты. Кейін археология саласына ... ... 1985 ... ... шыққан «Ежелгі жыр, аңыздар» атты басылымынан
өзге еңбектерін әзірге көргеніміз жоқ. ... ... ... да ... ... еңбектері санаулы. Ал Ә.Қоңыратбаев
болса әдебиет мәселелерін тарихи-стадиялық негізде ... ... ... ... ... ... (15-20 ғғ.), ... сын,
әдебиетті оқыту әдістемесі салаларына қатар қалам ... ... мен ... өз алдына. Менің айтып отырғаным осы. Байқап
қарасақ, ... ... ... ... ... де ... ... қатар. Өткен ғасырдың 20-жылдары Ташкент Казинпросында оқи
жүріп, В.Бартольд, Ә.Диваев, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедовтерден дәріс ... ... ... ... ... ... ... «Ақ жол»
газетінің 1921 жылғы ... ... ... 30-жылдары поэзия, проза,
аударма ... ... ... 40-жылдары М.Әуезов, С.Мұқанов,
Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Б.Кенжебаев, Е.Ысмайыловтармен бірге академиялық
сипаттағы қазақ әдебиеттану ғылымын қалыптастыруға үлес ... ... ... әдебиетінің шығыстық қанаты мен көне түркілік ... ... ... ... ... ... талпыныс жасап жатқанда,
Ә.Қоңыратбаев оның тегін Қожа Ахмет Ясауи, Сүлеймен Бақырғани мұралары,
Руми, Рудаки, ... ... ... Омар Хайям секілді толып жатқан шығыс
даналарының шығармашылығымен байланыстыра зерттеген. Бүгінде қарап ... ... бұл ... ... кең ... және ... ... ғалымдар болмаған екен. Сол еңбектері үшін партия
тарапынан қуғын-сүргінге түскен.
30-жылдардың бас ... ... ... ... секторын
басқарған Ә.Қоңыратбаев 1936 – 1937 жылдары саяси қудалауға түсіп, Алматы
облысының Қоғалы, Жаркент ... жан ... ... мен ... ... ретінде қамалып, атуға кесілгенде, бас сауғалап Қарақалпақ жағына
өтіп кеткен. Алматыға 1944 жылы барып оралған. Бірақ ғалымның 1948 ... ... ... ... Ол ... ... ... бірге Қызылордаға жер аударылады. 1948-1951 ... ... ... қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының
меңгерушісі ... ... ... 1950 жылы ... байланысты дау
туғанда бұл қызметінен де ... ... жер ... ... ... ... ... кандидаттарының саны 10-ға
жетпей тұрған кезеңде, ғалымға 1952-1953 жылдары орта мектептен де ... ... ... ... ... ... етіп ... еңбектері емес, көзі
тірісіндегі атақ-даңқына қарап бағалау да орын алып жүргендей. ... ... ... ел ... ... ... ... бүгінгі
ұрпақ ғұламалардың есімдерін еңбектері арқылы танып, өзгелерін ... Кез ... ... өз ... ...... ... ұрпақтың
Ә.Қоңыратбаев еңбектері арқылы ғалымның есімін де ардақтай түсеріне
күмәніміз жоқ. ... ... ... ... ... ...... ғана өмір сүретін категориялар.
Ә.Қоңыратбаевтың шәкірттерінің өзі бүгінде мүйізі ... ... ... қатарында академик Рахманқұл Бердібаев, филология
ғылымдарының докторлары, профессорлар Темірхан Тебегенов, ... ... ... ... та жеткілікті. Ғалым есімін республикалық
шеңбердегі барлық ... ... ... ... ... есімдері түрлі себептермен қаладағы орталық көшеге немесе ... ... ... ... туралы дерек таппай жататын кездер де жиі
кездеседі. Мұның өзі ұлттық болмысымызға, еліміздің ... кері ... ... деп білеміз.
Ағайынды Қоңыратбаевтар туралы бүгінде аз жазылып жүрген жоқ. Мысалы,
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... тарих
ғылымдарының докторы Зиябек Кабулдинов: «Қазақ халқының ... ... өз ... ... етудің мысалдары баршылық. Айталық, Сырдария
аймағындағы ағайынды Қоңыратбаевтар, Баянауылдағы ... ... және тағы ... деп ... ... жуық ойды ... жүрген
өзге де қаламгерлер жоқ емес. ... ... ... ... қазақ руханиятына сіңірген еңбегі ... ... ... ... көріп, жаңа ұрпақтың назарына қайта ұсынылды. Жеке
бастарына қатысты жарық көрген мақала-мәліметтер де жеткілікті. Олар орыс
және ... ... ... ... ... Есімдері «Ұлттық энциклопедия»,
«Қазақ ғалымдары», «Қазақстан жазушылары», ... ... ... ... ... Оларға қатысты толық
деректерді әлемдік шеңбердегі ... ... ... ... ... болады.
1.2 Ә.Қоңыратбаевтың қазақ халық ауыз әдебиетіне сіңірген еңбегі
ХХ ғасырдың 20-жылдарынан-ақ қазақ ауыз әдебиетінің зерттелуіне, жиналып
басылуына, олардың баспа бетінде ... ... бір ... ат ... ... алды ... ... бірі - Әуелбек
Қоңыратбаев болды. ... ауыз ... ... ... ... ... фольклорист.
Қазақ халқының ардақты ұлы Мұхтар Әуезов Ә.Қоңыратбаевтың «Қазақтың лиро-
эпостық жырлары» атты кандидаттық диссертациясына жазған пікірінде:
«Бұл еңбек ... ... ... ... ... ... ... аса қымбат үлес. Біз Әуелбек Қоңыратбаевты қазақтың ... бірі деп ... ... [5, 17] - ... осы ... ... сол кезден бастап-ақ, халқына әлі
берері мол ғалым екендігін Мұхаңның мына пікірінен аңғаруға болады.
Фольклортанушы ғалым қазақ ... ... ... ... ... ... тюркоог әрі педагог ретінде елеулі
еңбек сіңірді. Сол кезеңдегі қазақ әдебиеті туралы ғылымды ... ... ... ... С.Мұқанов, Еысмайлов, Қ.Жұмалиев,
Б.Кенжебаев, Ә.Марғұландар қатарында Әуелбек Қоңыратбаев та болды. Елеулі
еңбегінің нәтижесі ... ... ССР және СССР ... ... ... ... ... белгісі» орденімен, Қазақ ССР Жоғарғы Советінің Құрмет
грамотасымен марапатталды.
Фольклортанушы ғалым Ә.Қоңыратбаевтың еңбек жолы мен ... ... ... ... ... ... ... кезең – 1920-1930 жылдар аралығын қамтиды.
Екінші кезең – 1935-1955 жылдар.
Үшінші кезең – 1955-1965 жылдар.
Төртінші кезең – ... ... ... ішінде ғалымның қазақ ауыз әдебиетіне байла-нысты қыруар мол
еңбектер ... ... ... әртүрлі фольклорлық экспедицияларға
қатысады. Соның бірі – атақты ... ... ... ... ... қатысуы. Сонымен қатар, «Жас қайрат», «Шолпан»
беттерінде халық әдебиетінің озық ... ... жас ... ... ... ... қосқан алғашқы сүбелі үлесі екендігін көреміз.
Екінші кезең – 1935-1955 ... ... үшін ... ... болды. Осы
жылдар арасында фольклортанушының жүзге тарта үлкенді-кішілі еңбектері
Әуезовпен бірге жазған ... ... ... ... ... Совет
әдебиетінің библиографиясы» атты еңбегі өзбек халқының ұлы ақыны Әлішер
Науаи және «Орта Азия ұлы ... атты ... мен ... ... ... үшінші кезеңін – 1955-1965 жылдар арасында жазып
жариялаған еңбектері құрайды. Осы он жылдық кезең Әуекең үшін аса ... Осы ... ... ... ... ... ... оқыту
методикасы», «Әдебиет-ті оқыту методикасының очерктері», «Қозы Көрпеш жыры
туралы» монографиялары жарыққа шықты. Ғалымның методикалық еңбектері ... ... ... ғылыми-тәжірибелік мәнін жойған емес. Оған куә ... 1987 жылы ... ... шығуы. Осы кезеңде Әуекең білікті сыншы
ретінде де танылды. Қазақ әдебиетінің сын ... ... үш ... ... жазды. Атап айтатын болсақ, «Даралау мен ... ... ... ... «Ақындық мәдениеті туралы», «Көпсөзділік пен
ықшамдылық», «Лирик жанры туралы», Сәкен, Бейімбет, Мұхтар, Әбділдә шығарма-
шылығына байланысты сын теориясы мен ... ... ... ... ... жазған дүниелері қазақ әдебиеті сынының қарыштап дамуына
үлкен үлес ... ... [6, ... ... ең ... ...... жылдар арасы деп
жіктеуге болады. Бұл кезең - Әуекеңнің ежелгі ... ... ... ... ... ... ... бет бұрған шағы. ... ... ... ... ішінде ғалым түркология саласында
еңбектер жазды. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... жазбалары» атты еңбегі өз ұлы, ... ... ... ... ... Осы ... ішіндегі Әуекеңнің
үлкен жетістіктерінің бірі – «Ежелгі түрік тайпалары және ... ... ... ... ... ... болды. Аталмыш еңбегі
өзінің құныдылығымен көптеген ғалымдардың назарына ... Атап ... ... ... ... ... ғалымдардан жоғары бағасын
алды. Мұнда фольклортанушы Орта Азия халықтарының бай мұраларын басшылыққа
алып, ежелгі түркі тайпаларының ... ... мен ауыз ... сақ, ... ... және одан бері ... оғыз ұлысы, ... ... Орта Азия ... ... ... ... тұжырымдар мен
пікірлер айтқан осы еңбегінде фольклортанушы қазақ фольклорының тегі мен
табиғатын, оған қоса ежелгі ... ... ... арнайы зерттеу
жасайды. Мұнда фольклорист бірыңғай ел, тайпа шеңберінде ... ... ... ... Орта ... Алтай, Шығыс халықтарының эпосымен
салыстырады. Ондағы сақ ... ... ... ... ... сақ ... тән белгілерді қазақ фольклорынан іздейді.
Келесі қазақ халқына қалдырған еңбегі түркология саласына ... ... және ... атты ... Бұл ... ғалым қазақ
фольклорының тегі мен табиғатына, ... ... ... ... ... ... мәдениеті, Қорқыт жырлары,
оның тегі, ежелгі түркі тайпала-рының мәдениетіне кеңінен тоқталып ... ... ... біз сақ, ... тайпалары заманынан қалған тотемдік
әдет-ғұрпын анықтамай, Орта Азия, Қазақстан тайпаларының ... ... ... ... ... бір ауыз ... қосқан үлесі «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры
туралы» еңбегі. Бұл ... ... ... ғашықтық жырын жан-
жақты талдап, басқа елдегі ... ... ... ... ... ... вариантын басқа варианттармен салыстырады. Осы
еңбегі күні бүгінге дейін өз құндылығын жойған ... Осы ... ... екі жастың кіршіксіз таза ... ... бас ... ... жырдағы феодалдық-патриар-халдық тұрмыс жағдайында
адамның бас бостандығына жол жоқ екендігіне, сондықтан Қозы ... ... ... трагедиямен аяқталуы заңды нәрсе деп көрсетеді [7,
95]. Аталмыш еңбегінде «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... Сөз ... ... ... Ә.Қоңыратбаев сыншылық қырынан
хабар беретін ... ... бірі – ... сырлары» атты әдеби-сын
зерттеу еңбегі. Осы еңбегіндегі «Шебердің қолы ортақ, өнердің тілі ортақ»
деген тақырыбында бір ... ... ... ... ... сияқты азын-аулақ
әлеуметтік романдарынан бастау алған қазақ ... ... ... жыл ... ... ... ... әдебиетімізде романның мемуарлық,
публицистикалық, өндірістік, тарихи ... ... ... Тұрмыс-салт
романдарының жаңа формалары М.Әуезовтің «Абай жолы» ... ... ... ... ... әдебиетінде роман жанрын игеруде С.Сейфуллин,
Б.Майлин, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Ә.Нұрпейісов сияқты
суреткерлеріміздің ... ... ... [6, 112]. Осы еңбегі сол
кезеңдегі қазақ ... сын ... ... ... ... үлесі деп
есептейміз.
Ә.Қоңыратбаевтың қазақ ауыз әдебиетіне арналған еңбектері мұнымен
шектеліп қалмайды, бұл кісінің ауыз ... ойып орын ... және ... ... жараған бүгінгі күні қазақ ауыз әдебиетінің негізгі
оқулықтарының бірі болып жүрген ... ... ... ... Осы
еңбегінде фольклорлық шығар-маларға айрықша көңіл бөледі. Ғалым мұнда ... ... ғана ... ... жеке ... ... образдық көлемде шектеліп қалмай, олардың тарихи-әлеуметтік мәні мен
көркемдік-идеялық сипатына ... ... ішкі ... ... ... ауыз ... шығармаларына жаңаша ғылыми көзқарас білдіреді.
Фольклор жанрларын да жаңаша сөз ... ... ... ... ... мен ... ... табиғаты мен ондағы образдар туралы тың ... ... ... ... қарай бөлгенде жаңаша терминдер
қолданғандағы басты ерекшелігі. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... көреміз. Оған мысал, қазақ ақындарын дала
аңызы және қала аңыздары деп тарихи-жағрафиялық арнаға ... ... ... ... ... ... келтіре отырып, тағылымды тұжырымдар айтады.
Алғаш рет қазақ эпосын тарихи желіге қойып, тұрыс топтастыру-шының ... ... ... ... ішінде Оғыз-қыпшақ эпосын мынадай дәуірлерге
бөледі:
1. Атам замандарда туған эпос (VІ-ХІІ ғғ).
2. Тарихи дәуірде туған эпос ... ... ... эпосы (ХV-ХVІ ғғ).
4. Жоңғар соғысымен байланысты туған эпос (ХVІІІ ғ).
5. Ішкі қанаушы мен хандарға ... ... ... ... ... ... туған эпос [2, 98], - деп жіктеуін эпосты кенже-
летіп, феодализм дәуірімен тұмшалау ... ... оның ... ... бөліп қарау да сондай сыңаржақ ... дей ... ... ... ... өзінің тегі мен жанры жағынан он салаға
бөледі:
І. Ертегілік эпос («Ер ... ... ... ... ... ... Түрік қағанаты дәуірінде туған жылнамалық эпос («Орхон жазулары»,
«Күлтегін» жайындағы жырлар).
ІІІ.Оғыз эпосы ... ... ... ... ... эпос ... ... «Қамбар», «Шора батыр»).
V.Лиро-эпосы («Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек»).
VІ.Ноғайлы эпосы («Орақ-Мамай», «Қарасай Қози», «Ер ... эпос ... ... ... «1916 жыл ... ... («Рүстем Дастан», түрліше қиссалар).
ІХ.Авторлық эпос («Еспембет», «Өтеген батыр», «Сұраншы батыр», «Нар
қыз»).
Х.Совет эпосы. (Аманкелді, Мәлік, Төлеген ... ... ... эпосын дәуірлеу кезеңін бөліп көрсеткен фольклористтің
қазақ эпосына сіңірген бағалы еңбегі деп ... ... ... ... ауыз ... ... қосқан үлесі оларды жанрлық
текстологиялық, ... ... ... ... ... ... отырып,
халқына, еліне ұсынған еңбектер өзінің құндылығын бүгінгі ... ... ... ... ауыз ... ... ... сөз еткенде, ең алдымен,
ауыздан-ауызға ауысып, жатталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келе жатқан тамаша
эпостық жырларымызды ... ... ... ... өлең
әңгімелерімізді еске аламыз. Ал осы таусылмас, ортаймас асыл ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... кімдер деген мәселеге келіп тірелуіміз мүмкін. Бұл жайында арнайы
жазылған еңбектерден әзірге Е.Ысмайловтың ... ... ... ... ... ... ... дәстүр»
деген еңбектерін атап көрсетуге болады. Дегенмен, халықтың тамаша эпостық
жырларын айтушы жеке жыршы, ... ... ... ... репертуары
туралы, жыр айту ерекшеліктері жайында күрделі еңбек онша көп ... ... ... ... өз кезегінде эпос, оның айтушыларын талдап
көрсеткен. Е.Ысмайлов өзінің «Ақындар» деген еңбегінде ... ... ... ... зерттейді. Ә.Х.Марғұлан Оғыз ... ... ... сан ... ... ... түп ... эпос мұрасын жасап, бізге жеткізген, халыққа ұстаздығы бар айтушы,
жыршы-жыраулар жайлы бізде әлі де болса ойдағыдай ... ... ... ауыз ... ... ... жасаушы да, оны ғасырлар бойы
өңдеп, әрлеп, кейінгі ұрпақтарға мүлтіксіз сақтап ... ... ... өзі, сол ... ішінен өзінің жырға, өлеңге, ертегіге, ... ... ... ... ... иелері – ақын-жыршы, жыраулар
екені белгілі [9, 27]. Ғасырлар бойы халық есінде мүлтіксіз сақталып, ... ... ... ... ... биік ... ... сақтап,
тыңдаушысының құлағының құрышын қандыратын, ел ұйып рахаттана тыңдайтын
«Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», ... мен «Ер ... ... ... да ... ... жеткізіп, қазақ халқының игілікті рухани
байлығына айналдырып отырған да сол дана ... ... Осы ... ... ... ... таза библиографиялық жағының
өзі де аз жинақталған.
Қазақ эпосын айтушы кім, ақын, кім, ... ... ... ... ... сауалдарға жауап беру үшін ел аралап, көптеген
материал жинау керек дейді. ... ... ... ... ... ... ... болғаны баршаға аян. Ән мен айтыс бір егіз болса,
күй мен жыр екінші егіз болды дей отырып, фольклортанушы ... ... ... салт жырларының мектебін, айтушы жыршы-жыраулар эпосын мектебін
қалыптастырған деген ой ... ... ... ... ... жай айтушы профессионал айтушы жыраулар айтыс ақындары деп үшке
бөледі. Ертегі, ұсақ салт жырлары көп ортасында, жай ... ... ... ... үлесінде екендігін баса айтқан кейбір
ғалымдарымыз осы үш категориядағы өнерпаздарды бір деп ... Олар ... ... ... ... жырау дегендер солардың айтқанын,
жазғанын, қайталаған, сол ... тек ... ... ғана деп
ойлайды. Осы эпосты жырлаушы жырау ақындар жайлы фольклортанушы Ш.Уәлиханов
былай дейді: «Қазақтар ... әр қилы ... ... ... Сол ... де дала ... өзінің қарапайым, ұғымды
шынайылылығымен нақты өмірден алшақтамайтындығымен құнды. Онда, ертегідегі
сенімсіз сиқырлы қимыл-әрекеттер ... ... да ... ... ... ... бағалайды. Аңыз-дастандардағы тарихи оқиғалар
тегі қазаққа жақын ... ... ... ... ... ... Ата-бабалардың ерлігі туралы тарихи жыр-дастандарға дейін де
халықтың сүйіспеншілігінде шек жоқ ... мол ... ... ... алып ... бір ... екінші шетіне жеткізіп,
ғасырлар бойы ойда сақтап, олардың суырып-салма ғажап ... ... ... Көне ... сол бәз ... ... жоқ ... шетінде айтылатын шығарманың оқиғасы боз даланың екінші бір шетінде
айна қатесіз қайталануы таңдандырмай қоймайды. Көне ... ... ... ... ... ... ... бар саласын қамтитын
оқиғалармен байланысты адам аттары, жер-су аттары есте сақталып, ... ... ... [10, 111]. ... бұл ... осыдан жүз жыл
аса уақыт бұрын айтты. Ал бүгінде ғалым айтқан сол ... мен ... ... ... келе ... батырлық жырларын,
дастандарын бізге өзгертпеген, бұзбаған қалпында жеткізіп отыр дей аламыз.
Ә.Қоңыратбаев қазақ даласындағы ... ...... ол ... бірден-бір басты мектебі болды дейді. Өнердің басы ақын ... ақын ... ... қосылу қиын дей келе алғашқы ертегі, ұсақ ... ... ... ... ... шайыр деген ұғым болған жоқ. Поэзия көп
стихиясында болды. Оның үстіне ертегі, ұсақ салт ... ... ... эпос ... бой ... өзінің елдік, тайпалық тәуелсіздігі ... ... ... ... ... тұжырымға келеді. Оған мысал ретінде «Ер
Төстік» ертегісінде семья бар да, тайпа жоқ дейді. Фольклортанушы жыраулар
мен ескі ... ... ... ... төрт ... ... бірлесіп,
синкретизм аңғарында көрінген:
1. Олар асқан импровизатор болған, мұны сөз өнері дейміз.
2. Теңдесі жоқ күйші ... ... ... мұны ... ... ... Олар ғажап орындаушы болды, мұны сахна өнері дейміз;
4. Заман, ел жайын толғайтын ... ... ... ... ... ... ақындарында сөз импровизациясы болса, жырауларда сөз, ... ... ... ... мен ... дәстүрі
белгілі бір әдеби ортада қалыптасып, дамиды. Қазақ жерінің әр аймағында
көрнекті ақын-жыраулар ... ... орта ... ... ... ... ... ақындар тобы:
Семей алқабындағы Абай өнегесімен өрбіген жазба әдебиет дәстүрі:
Арқадағы Біржан, Ақан, Балуан Шолақ тағы басқа арқылы танылатын ... ... ... Шығыс үрдісіндегі ақындар ортасы;
Қазақстанның Батыс өлкесіндегі Асан, Сыпыралардан тараған ақындық-
жыраулық, жыршылық ... ... бәрі ... теңіздей құятын арналы
бастаулар [11, 7]. Осы арнаны ары ... ... ... ... ... мен ... ... үлкен ықпалы болды.
Айтушы, ... ... ... ... ... ... ... соң
профессионал айтушылар қай ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев
«Дадам Қорқыт» жырларында оғыз-қыпшақ тайпалары эпос айтушыларын ұзан деп
атаған. Бұл ІХ-Х ғасырлар шамасы. ... ... ... ... ... ... жыр тек ... айтылған. Қазақтың ең соңғы қобызшы жырауы –
Жанақ, Шөжелер ... олар ... ... ... ... ... ... ой
түйеді. Сол кездегі бақсылық құралы – қобыз, сарыны – күй өлшеуі ... және ... ... ... ... профессионал айтушылар
бақсылар болған, одан ХV-ХVІ ғасырларда жыраулар бөлініп шықты. Бақсы культ
жырларымен қалса, жыраулар азаматтық ... бет ... ... ... ... тек ХV-ХVІІІ ғасырларда туған дегенге саяды. Жыр мен эпос
бергісі оғыз ... ... ... ... ... ... бар ... ХVІ-
ХVІІІ ғасырларда профессионал айтушылар өздерін ақын емес, жырау деп атан-
дырған. Бірақ өздері эпик емес, жеке ... ролі ... ... болған
деген болжам айтады.
Ә.Қоңыратбаевтың айтуы бойынша, әзір бізге ХІХ ... ... ... белгілі дейді. Эпос жай айтушы ғана емес, жыраулар үлесіндегі өнер.
ХІХ ғасырда оған жыраулар мен ... ... ... Оны ... Нұралы, Жүсіпбек қожа сияқтылардың қатысы бар екендігін, бұлардың
әрі жинаушы, әрі өңдеуші, әрі бастырушы ... ... ... пайдалы
еңбек сіңірген деп көрсетеді. «Қыз Жібек», «Біржан-Сара», «Алпамыс», «Айман-
Шолпан», «Мұңлық-Зарлық» сияқты ... ауыз ... ... қожаның
қолынан өткен дейді. Ал Нұралы көбіне ... ... ... ... ... ... болсақ, ол әрі жырау, әрі шайыр болған.
Ол көптеген жырды өңдеп, жебеген. ... ... ауыз ... ...... «Ер ... «Алпамыс» сияқты жырларды үлкен
жыраулар айтқан дейді. Жыраулар дәстүр қуып, өз ... ... ... ... ... аты бар да, ... аты жоқ ... оған
мысал ретінде «Алпамыс» жеті рет басылуы, алғашқы Жүсіпбек қожанікі, ... ... ... ... ... 1918 жылы ... ақыны
Жиамұрат Мұхаметұлынан жазылынып алынған және жыр қазақ ... ... ... ... ... мен ... көп ... – сол
жырдың халықтығын білдіретін белгінің бірі. Бұл тұста ... ... мен ... ... бар. ... ... ... 16 болса, соның бастылары – Баймағамбет ... ... ... ... ... ... Айса Байтагунов, Мұрын
Сеңгірбаев, Шапай Құлмағанбетов, Қозақ Аманкелиев, Сыр бойы ... ... ... ... Бұл ... ... салыстыра зерттей
отырып, әрбір сюжеттің тегі мен тарихы ғана ... ... ... ... ... болады деп межелейді.
Ә.Қоңыратбаев қазақ төл эпосында бірде-бір ислам сюжеті жоқ. ... мен ... осы ... ... жөн ... [9. 37]. ... егіз екенін ескеріп Ә.Қоңыратбаев қазақтың «Қозы Көрпеш – Баян
сұлу» жыры туралы ... ... ... үш ... ... ... Жырдың әйел теңсіздігін өткір сөз ететін халықтық варианттары, соған
ұйғыр, барабы, якут тілдеріндегі ертегілік нұсқалар жатады. Бұл вариант ... ... Баян мен ... ... ... ... ... Бейсенбай нұсқасы
жатады дейді.
3. Шоқан варианты. ... бұл ... ... ... Баян мен Қозы қайта
жасап, ол дүниеде қосылады [7, 59] - ... ... ... эпос
айтушыларының заманы, ортасы, көзқарасы бар да мәдени еңбегі бар. Олардың
тегі кім ... ол ... ... ... ... айтушы болса да, халық
сюжетіне түгендей өзгеріс енгізген емес. Ол дарындылығы, елге ағалығы, ... ... сол ... ... ... ... Ендігі жерде айтушылар
жағдайын ғылыми тұрғыдан молынан зерттеуіміз керек. Бұл эпос ... ... бір ... деген ой тастайды [8, 181]. Оны ертеректе өткен
жыршыларды айтпағанда, ... ... өмір ... ... ... ... ... жыраулар, бұлардан кейінірек шыққан атақты Марабай,
Нұрым, Қазақбай, Мергенбей тағы басқа толып жатқан жыраулардың болуы ... ... асыл ... ... ... ... талантты жырау-жыршылардың көп болғандығын дәлелдейді. Жыршылық
дәстүр кеңес дәуірінде де өз қалпын жойған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... жыршы жырауларымыз – Мұрын Сеңгірбаев, Айса
Байтабынов, Нұрпейіс Байғанин, ... ... Қали ... Шапай
Құлмағанбетов, Битілеу Нұрсейітов, Қабыл Сауранбаев, Рахмет Мәзқынаев,
Жалғасбай Аралбаев тағы ... ... ... бәрі де ... бай ... ... ... көлемді эпостық жырларды, тұрмыс-салт
жырларын, қиссаларды көп білген, көп жырлаған жыршылар.
Белгілі фольклорист ... ... ... белгілі батырлар
жырын ең әуелі Жиен, Шалгез, ... ... ... ... ... ... Тарғын», «Қобыланды» сияқты жырлар-ды әуелгіде оқиғаның ... ... ... ... ... таратуы ықтимал деген болжам жасайды»
[12, 88].
Жыршылық, жыраулық ... бір ... ... ... Ерлік
дастандарын тудырушы ақын-жыраулар бірінен-бірі үйреніп, дамытып жырлап
өнегені ... ... ... ... Мысалы, Мұрын репертуарындағы
«Қырымның қырық батыры» жырларының көбін Нұрым мен Қашағаннан, Қарасай мен
Қарыздан олар ... ... Сол ... ... мен ... жырлар Қалнияз бен Нұрымнан тараған, оларға Абыл ... Ал ... ... ... ... ... ... шыққан. Демек,
көптеген жыраулар мен жыршылардың репертуары бір-бірімен ұштасып жатады.
Сонда Абыл, ... ... ... ... ... ... елдерінің
бір топ ірі жыраулары толғаған жырлардың ... ... ... ... ... негізін салған Шалгез, Сыпыра жырауларға барып
тіреледі. Мұны өзі ақындық, жыраулық дәстүрдің белгілі жүйемен даму ... ... [11, ... ... ... ... көптеген халық ақындарынан, жыраулардан
олардың өз шығармалары, жаттап айтып жүрген ... ... ... жыршы Мұрын жыраудан «Қырымның қырық батыры», дарынды ақын Нұрпейіс
Байғанин ... ... ... т.б. ... ... ... алға ілгерілеушіліктер болды. Соңғы жылдары республикамыздың
жыл сайын тиісті экспедициялар шығарып, ақын-жыршыларымызбен хат ... ... ... ... материалдарын жинау, зерттеу, баспаға
әзірлеу жұмыстары жандана түсті.
Қазақ фольклорының ең бай саласының бірі – эпостық ... Олар ... бері ұзақ даму ... ... Ауыз ... түрлі
жанрларымен тығыз байланысты өрбіді. Қоғамның әлеуметтік дамудың, қоғамдық-
экономикалық ... ... ... ... ... ішкі-сыртқы белгілері де түрленіп отырды. Осының нәтижесінде
эпостардың іштей жанрлық ... ... ... ... алғашқы еңбектерінде қазақ эпосын тақырыптық
және жанрлық жағынан бөлуде фольклортанушы ғалым Әуелбек Қоңыратбаевтың
қосқан ... ... ... ... ... бірі. – ... ... ... ... ... ... ... жеке туындыларды талдап, онда бір ғана әдеби образдық ... қана ... ... ... мәні мен көркемдік-идеялық
сипатына терең бойлайды. Соның ішінде қазақ фольклорының бай саласының бірі
– тұрмыс-салт жырларын ... ... ... Оны елдің тұрмыс-салты
мен әдет-ғұрпы, түрлі наным-сенімдеріне байланысты ... ... ... ... ... деп ... Ал ... жазушы, белгілі
ғалым, ағартушы М.Әуезов болса, фольклордың бұл саласын халық поэзиясының
шағын түрлері дей ... оны ... салт ... ғана ... ... беташар, сыңсу, мұң-шер өлеңдері, жоқтау, қоштасу, естірту деп
бөледі [13, 37-40].
Белгілі ѓалым Ш.Ыбыраев: “Эпостыќ м±рамызды жинау, ... ... ... ... ... ... ісі де ... ж‰ріп жатты. 20-шы
жылдардыњ соњы мен 30-шы жылдардыњ ішінде эпосты зерттеудс ... ... зор ... кейінірек олардыњ ... ... ... ... Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев,
М.Ѓабдуллин, Н.С.Смирнованыњ ой-пікірлеріне, арнайы зерттеулеріне ±ласты.
Ќазаќ эпосыныњ ... ... шыѓу ... ... халыќтыќ сипаты, тіл кестесі - міне, б±л мєселелердіњ бєрі
де осы ѓалымдардыњ ... ... ... ... ... зерттелді /мєселен, "Ќобыланды батыр", "Ќамбар батыр", т.б./ –
деп жазады.
Ә.Қоңыратбаевтың халыќ ... ... ... ... ... пікір
айтќан ѓалым екендігін тарихи жырларды зерттеуші Б.С.Раќымов былайша
баѓалайды: ... ... ... жылдарынан бастап, ќазаќ фольклорын
саралап зерттеу, терминологиялыќ ±ѓымды ќалыптастыру ісін дереу ќолѓа алып,
оны орныќты т‰рде ... ... зор ... ... ... ... ... С.М±ќанов сынды аса кµрнекті
жазушыларымыздыњ тарихи жырларѓа ќатысты ењбектерініњ ќ±ндылыѓы ... ... [20, ... да ... ауыз єдебиеті туралы отызыншы жылдары Ә.Қоңыратбаев
кµптеген ењбектер жариялады. Жєне ол осы ... ... ... ... ... ... оларды баспа ж‰зіне шыѓару ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарда қате
пікірлерге жол берілгендігі анық. Оған төмендегідей себептер әсер ... жылы ... ... СССР ... ... ... ... Горькийдіњ ќабылдауында болады, єдебиет мєселелері жµнінде
єњгімелесіп отырады. Сµз ... ... ескі ... ... ... с±райды Горький. Оныњ б±л с±рауына Сєбит жауап беріп, ... ... ... бай екендігін айтады.
- Сіздер алтын ќазыналы сандыќтыњ ‰стінде отыр екенсіздер, - дейді ... ... ... ол ауыз єдебиетін жинау, зерттеу, одан ... ... ... ... Сєбитке.
Ал совет жазушыларыныњ Б‰кілодаќтыќ бірінші съезінде (1934 ж.) ... ... ... єдебиеті туралы даналыќ пікірлер айтты.
«Сµз µнері фольклордан басталады» дей ... сол ... ... ењ
жаќсыларын баспа ж‰зіне шыѓару, зерттеу басты міндет екендігін кµрсетті.
Жєне де халыќтыњ ѓасырлар ... ... сµз ... ... ... ... одан ‰йрену, пайдалану ќажет деді.
Горькийдіњ осы аќыл-кењестерінен кейін барлыќ жерде, ... ... ... де халыќ єдебиетін баѓалау, жинау, жариялау, зерттеу
жµнінде кµп ... ... ... ... ... ... араласушыныњ
бірі Сєбит М±ќанов болды. Ол отызыншы жылдардыњ соњында ... ... ... ‰лкен жинаќ ќ±растырып шыѓарды. Оѓан сµз басын жєне ... ... ... аќын ... ... ... ... орта
мектебі ‰шін ауыз єдебиетінен хрестоматия ... ... ... ... ... ... Осы ... С.М±ќанов ќазаќ фольклорын зерттеуші
ретінде ... ... ... ... Б±л жµнінде ол бірнеше маќала
жазады. Соныњ ішінен «Батырлар ... ... ... жєне «Ќобыланды
батыр жыры туралы» дейтін ењбектерін атауѓа болады.
Б±л аталѓан екі маќалада ... ... ... ... ... ... ... кµтерілгенімен, таптық тұрғыдан баға беру басым болды.
Бұл мәселеде Ә.Қоңыратбаев басқаша көзге түсті. Ењ алдымен ... ... ... ел ... Отан ... тілегінен туѓан, халыќтыњ ж‰регіне
жаѓатын, с‰йетін жырлары» екендігін ... ... ... ... ... айтады. Осы ретте ќазаќта батырлыќ жырлардыњ тууына
себеп болѓан кейбір тарихи оќиѓаларды (татар-монѓол ... мен ... ... ... ќазаќ жеріне жасаѓан жорыќтарын т.б.)
атап µтеді. Осыѓан сєйкес ќай жырдыњ, ќай кезде, ќандай оќиѓаѓа байланысты
туѓандыѓын ... ... ... ол ... ... композициясындаѓы ерекшеліктерді,
єсіресе барлыќ жырѓа ортаќ єњгімелерді сµз етеді. ... ... ... ... ... ...... кµпшілігі єке-шешесі
ќартайѓан кезде, балаѓа зарыќќан ... ... ... – батырлардыњ
кµпшілігі бала жасынан аќылды, ќайратты, µжет боп туады. ... ... ... ... екі ... ... (с‰йген єйелі мен сенімді
т±лпары). Тµртінші – батырлар жырыныњ ... ... ... ... ... ... аттанѓанда артында ќалѓан ‰й-ішініњ басына ауыр ... ... ... ... ... ... наќ ќиын ... ‰стінде ‰й-ішін,
єсіресе с‰йген жарын ќ±тќарып алып, ішкі-сыртќы жауынан ‰стем боп м±ратына
жетеді. Бесінші – батырлар ... ... ... мен ... ... адам
маѓынасындаѓы адам мен жылќы маѓынасындаѓы атќа ‰йлеспейді. Батырдыњ
алдында ... ... ... ... ... аттары ќ±стан ±ншќыр, адамнан
аќылды... Екіталай жерде олар адамша сµйлеп те ... ... ... ... адам ... ... єдістеріне,
шеберліктеріне зерттеуші айрыќша мєн береді. «Ескі халыќ поэмаларында, ... ол, - адам ... ... ... ... жеке ... ... мен мінезіндегі мыќты, осал жаќтары, психологиялыќ
µзгерістері µте шебер болады. Шала ... ... ... ... халыќ поэмаларында аз кездеседі. Жаќсы кейіпкер де, жаман
кейіпкер де ісімен, мінезімен, ќылыѓымен толыќ дєлелденген.
Зерттеуші ќазаќ ... ... ... аша ... ... тіл ... ерекше тоќталады. Б±л ретте ол: «Халыќ
поэмаларыныњ тілі: алтындай ажарлы, ... ... ... ... ќ±лпырмалы, найзаѓайдай µткір келеді» - дейді. Осыѓан байланысты
ќазаќ эпосыныњ тіл ... ... ... пайдалану б‰гінгі єдебиетшілер
‰шін де мєнді екендігін айтады.
Отызыншы ... ... ... ќазаќ эпосы туралы жазылѓан ењбектердіњ
µте аз екенін еске алсаќ, Ә.Қоңыратбаевтың жоѓарыда аталѓан ... ... ... ... ... Сондыќтан да б±лар
батырлар жырыныњ шыѓу, ќалыптасу, даму тарихы жєне ... ... ... ... проблеманы µз шама-шарќында кµтерген, кейінгі
зерттеушілерге ой салѓан ењбектер болѓан еді.
Ә.Қоңыратбаев "Батырлар" ... ... ... ... ... атты алѓы ... ... жырларды халыќ поэмалары деп атап, єдет-
ѓ±рыптан туѓан поэмалар, ерлік, батырлыќтан туѓан ... ... ... деп ... ... батырлар жыры мен лиро-эпостыќ жырлардыњ жанрлыќ
ерекшеліктері мен композициялыќ, ... ... ... отырып,
олардыњ халыќ творчествосындаѓы орнын аныќтауѓа ... ... ... ... сµз ... батырлар жыры мен тарихи жырларды т±тастыра
ќарастрѓан. "Бекет батыр", "Исатай-Махамбет", “Сєтбек ... т.б. ... ... Алѓы сµз ... сол кездегі фольклористика ѓылымына ‰ш
т‰рлі µзіндік ... ... ... ... ... мєні, яѓни патриоттыќ,
эстетикалыќ, ... ... ... ... жас ... ... жерін, халќын с‰йуге тигізетін єсеріне кµбірек кµњіл аударса,
екіншіден, батырлар жыры ќазаќ ... ... ... сай ... ... ... ... атап кµрсете келіп, єрбір кезењге жататын
батырлар жырын топтастырады.
‡шіншіден, алѓы сµзде жєне ... ... ... эпикалыќ
жырлардыњ кейіпкерлері мен оќиѓасы халыќ тарихында болѓан ба, болса ќай
кезењде, ќай ханнын ... ... ... мєселені шешуде тек ќазаќ тіліндегі
вариаиттарын ѓана емес, т‰ркі ... ... ... ... ... зерттеуді ±сынады. Сонымен ќатар, єр жырдыњ жиналуы, баспа
ж‰зін кµруі, жазып ... мен ... ... ... мол
мєліметтер келтіфрілген. Автордыњ осы ‰ш ... ... ой ... ... кењ ... жая ... баѓытында зерттеу
ж‰ргізуге ќозѓаушы болды.
Ғалым, фольклортанушы Ә.Қоңыратбаев оларды тұрмыс-салтжырларының ішінде
қарастырады. Осы ... ... ... мазмұны мен тақырыбына қарай
бірнеше түрге бөледі. ... ... ... ... Оған төрт ... мал туралы жырларды жатқызады.
ә) діни әдет-ғұрыптар тудырған жырлар (жарапазан, бәдік).
б) үйлену жырлары (тойбастар, жар-жар, ... ... ... ұлыс ... ... жырлары, жаназалық жырлар (естірту, қоштасу, жоқтау), - деп
бөледі. Соның ішіндегі ... ... бір ... ... ... ұстап,
үй-түлігіне айналдырған шаруаларды халық төрт түлік малдың пірі деп ұғынып,
солар жайында түрліше аңыздар тудырып отырған. Міне, сол ... ... ... туды дейді. Бұрын жабайы аңдарға сыйынған халық, ... ... ... құт ... ... Шопан ата, Шешек ата, Жылқышы ата,
Ойсыл қара, Зеңгі баба деген ... ... ... жыры қыс ... ... ... ... тіршіліктің ең сәтті кезеңі
саналған. Оның Шығыс елдері жыл басы ...... ұлы күні ... алып, тойлайтын болған. Сол күні халық наурыз көже жасап, көжені ... ... ... ... мұны ұлыс тойы ... Сол күні ... жайындағы
өлең жырлар айтылған деп көрсетеді. Ұлыс жырлары Бөбек жырлары деген термин
алдыңғы оқулықтарда қолданылмаған. ... оны ... ... ... ... төлі болса, адамның баласы бар. Оларды ойлы да тілді
еңбекқор болсын ... ... әйел ... күні ... жиылып, шілдехана
үстінде өлең айтқан. Ауыл шамы қырық күнге дейін сөнбеген ... Сол ... ... бөбек жыры деп атаған.
Келесі бір жыр – жаназалау жырлары. Мұны ... ... ... байланысты туған, ел аузында сақталған ... ... ... жоқтау сияқты жырларды ... ... деп ... ... мен ... ... ... жайын хабарлаудан туған. ... ... ... ... ... ... көп ... бір
түрі деп көрсетеді. Жоқтау көбіне жауда қаза болған ... ... еске ... туған дейді.
Ә.Қоңыратбаев тұрмыс-салт және діни наным сенімдерге байланысты ... ... ... ... діни ... ... жырлар деген
термин қолданады [4, 49]. Ал М.Ғабдуллин мұны мазмұнына ... ... ... ... ... деп ... ... бәдік, арбау,
жалбарыну, бақсы сарыны , жарапазан деп бөледі [14, 56]. Ал ... ... ... жырларды өз ішінен екіге жіктейді: бәдік,
жарапазан жырлары деп бөледі. Шоқан ... ... ... ... ... ... еңбегінде кеңінен тоқталады [10, 115].
Фольклортанушы Ә.Қоңыратбаев бұл ... ... ... анықтама
береді. Бәдік жыры деп адам табиғат сырын жете түсінбей тұрған кезде әрбір
аурудың иесі бар деп ... ... пес, рак, ... ... ... ... ... Кейінгі кезде індет адамға мерез, пес аурулары
келсе, қыз боз-баллар қыр ... ... ... болған.
Жарапазан. Бір кезеңде діни әдет-ғұрыпқа ... ... ... ... қарапайым айтушылар қолынан өткен. Жарапазан халық поэзиясы
дәстүрінде жасалған. Ішінде мақтау, ниеттестік, кейде әзіл күлкі де ... ... ... ... ... ... бөлуде ешқандай
жаңаша термин қолданған жоқ. Бұл жырлар ... ... ... Қазақ фольклорының бай салаларының бірі – шешендік ... ... ... ... ... ... жаңылтпаш түрінде
айтыла-тын ғибратқа толы сөздерді жатқызады. М.Ғабдуллин бұларды жеке-жеке
қарастырады. Ал Ә.Қоңыратбаев шешендік сөздер деп қарай ... ... ... ... ... ел аузында, көбіне сөйлеу тілінде қолданылатын дүр сөздердің
бай да мазмұнды ...... ... ойлы фразалар болып
келеді. Олар әр ... ... ... ... ... пен ... ... тілін жетілдіріп, табиғат өмір жайындағы түсінігі мен қиялдау
қабілетін дамытады. Бұлар да әр ... ... ... ... тотемдік ұғымдарға да ерекше тоқталады. Бұл ерте кезде адам
аңнан толық бөлінбей, табиғаттың дайын жемісін теріп жеп, тау ... Мұны ... ... ... ... деп атайды. Ол заманда ... ... ... ... ... ... ... күткен. Міне, сол дәуірде түрлі тотемдік наныс-сенімдер туғандейді.
Тотемдік ұғымның пайда болуының үштүрлі кезеңін көрсетеді:
а) Алғашқы ру қоғамы, онда адам ... ... ... ... ... ... тотемдік нанымдар осы кезеңде туа бастаған
ә) Матриархат кезеңі, бұл кезде ... ... ... ... ... ... үйлену, абнкулат, гетеризм үстемдік еткен. Күн мен ... әйел ... ... ... ... Соған тән жаңа тотем, жаңа ... ... ... бұл ... қоғамға ерлер көсемдік жасған кез. Бұл
дәуірде жұбайлы неке, ... ... ... және ... туды
дейді. Фольклортанушы тотемизм, мифология элементін сөз ету ... ... ізде ... танып білуге мүмкіндік беретінін айтады.
Осы ретте ғалым тотемді үшке бөледі: ит тотемі, көк бөрі тотемі, жыл ... ... ... ... ... ... ... ақындарының түп-
тегі сақ, хұн, үйсін, Туран, Түрік қағанаты, ... ... ... ... ... ... көз ... отырып, ғалым онда
матриархат, патриархат, феодализм дәуірлерінің таңбасы бар ... ... ... ... қала ... дала аңызы деп бөледі. ... ... ... ... ... күй ... және аңыз ертегілер деп
ертегілер құрамында қарайды. Бірінші топқа жататындар – Қорқыт, Асанқайғы,
Алдаркөсе сияқты тарихи ... ... ... және Қожанасыр жайындағы
аңыз анекдоттардың қазақша нұсқалары. Екінші ... күй ... ... 178]. ... қала аңыздарына бүгінгі қазақ жеріндегі қала
аңыздары исламнан бұрынғы (Саққала, Баласағұн, Асанас, Құмкент, ... тағы ... және ... ... ... ... Баба ... болып көрінеді. Сонымен қатар оғыз ноғайлы дәуірлерінен қалаған
аңыздары мысалы: Қорқыт, Қамбар, Жиренше, Асанқайғы, Бабай Түкті Шашты Әзиз
сияқты ... ... ... бай, ... ... эпостық, ертегілік
сюжетке негіз болған аңыздар ... ... бұл ... ... ... ... Қала ... Хорезм, Тұран, Жетісу өлкелерінде
сақталған дейді. Ғалым қала ... ... ... ... ... айтылады деген. Дала аңыздарына Бабай Түкті Шашты Әзиз, Қамбар,
Алдар көсе жайындағы т.б. ... ... ... ауыз әдебиеті
оқулықтарында аңыз жанрына ғылыми анықтама берілмеген. Оған кейбір қазақ
әдебиетшілері шешендік ... ... ... енді ... аңыздық
геройларға біреу ғана деген болады. Ол ерте ... емес ... ... ... ... деген ойға келеді дейді. Ал, Ә.Қоңыратбаев
дұрысына келетін болсақ, аңыз ... ... ең ... ... ... ... ... алсақ та, барлығында ертегі ... мол ... ... ... Сол барлық елдер ... ... атау әрі саны мол, әрі ... көп ... ... ... атау болады. Жалпы, барлық ертегілерге ортақ ерекшелік,
бұлардың қара сөзбен айтылатын оқиғаны көркем әңгіме болуында дейді ... пен ... ... ... ... ... ... алғысөзінде қазақ ертегілерін былайша топтайды:
1. Қиял ғажайып ертегілері,
2. Хайуанаттар жайындағы ертегілер.
3. Аңыз ... деп ... [16, ... ... бұл ... ... ... түріне қарай бірнеше
топқа бөледі.
1. Мирфологиялық ертегілер. Оған қиял-ғажайып ертегілерді жатқызады;
2.Хайуанаттар жайлы ертегілер. Оған жан-жануарлар ... ... ... ... оған ... ... ... дейді.
Мифологиялық ертегілер бұл ертегілер тым ерте замандарда, адам табиғат
сырын толық түсініп болмаған ... ... ... өмір ... ... ... уәж айтады. Мифологиялық ертегілер үнді, грек елдерінде көп сақталған
дейді.
Келесі хайуанаттар ... ... ... ертегілерден кенже
туған деп қарайды. Бұның тақырыбы жан-жануарлар туралы болса да, реалистік
сипаты бар. Қазақ ертегіле-рінің бір саласы ... Бұл ... ... екі ... ... Мал ... ... туған ертегіге «Бозінген».
2. Хайуанаттарға байланысты туған ертегілерге сырттандар, арыстан ... ... ... ... ... Бұл ертегілер – өмір шындығына жақын, ішінде
реалистік адам ... ... ... Олар ... өмір ... ... ... патша, уәзір, хан болып келеді. Мысалы, «Хан мен уәзір»,
«Ақылды ... ... ... жатқызады [17, 213].
Әрбір халықтың да эпикалық аңыздаулары қатарынан қаһар-мандық жырлардың
алатын орны үлкен. Бұлай ... ... ... бар. Ең ... ... ... сан ... бастан кешкен тарихын, салт-санасын өзгеше көркем
жинақтайды; түрлі оқиғаларға өзіндік көзқарасын, бағасын ... ... мол ... ... ... ... эпос. Бұл да халқымыздың ғасырлар бойғы ... ... бір ... – романдық немесе ғашықтық эпос. Көне,
архаикалық жырларда адам баласының дүниені білуі мен тануының бұл бір ... сол ... ... ... ... ... ... берсе,
классикалық қаһарман-дық эпостар алғашқы қауым ыдыраған кейінгі ру, тайпа
мүдделері үшін ... ... ... биіктетіліп, тұтас
бейнеленсе, романды эпоста ерлік, отан қорғау емес, ... жеке ... ... ... мәселесі алғы кезекке шығады [18, 92].
Ә.Қоңыратбаев қазақ фольклористикасының тарихи ... ... ... ... саласының бірі – эпостық жырлар дейді. Соның ішінде эпос деген ұғымға
тоқталады. Эпос – оқиғасы ел, ... ... ... ... ... түрде жасалып, батырлық немесе ғашықтық сюжетке ... ... ... жыр-дастандарды айтамыз деп көрсетеді.
Қазақ эпосын фольклортанушы бірде ерлікті, батырлықты дәріп-теп, ел
қорғау, отаншылдық сарынға ... ... ... ... ... ... ... махаббат тақырыбына негізде-леді. Енді бірде өмірде
болған нақты тарихи оқиғаларды жырлайтын-дығына баса назар аударады. ... ... үшке ... ... ... ... жырлар.
3. Тарихи жырлар.
Батырлық жырларға «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр», «Алпамыс ... «Ер ... ... ... жырларға: «Қозы Көрпеш – Баян
сұлу», «Қыз Жібек» жыры, «Айман-Шолпан», ... ... ... қыз» ... ... ... ... бірде жанрына қарай лиро-эпос
десе, бірде ... ... ... ... ... Енді ... ... ғашықтық жырлар деп атаймыз дейді.
Фольклортанушы Ә.Қоңыратбаев орта ғасырларда туған ғашықтық жырлардың
қазақ ... үш ... ... бар деп ... Орта ... ... Бұған Батыста «Тристан-Изольда», Шығыста
«Сейфіл-Мәлік – Бәдіғұл-Жамал» т.б. жырларды ... Бұл ... ... ... да реализмі әлсіз дейді.
2. Қазақ фольклоры дәстүрімен жасалған сюжеттер. Олардың қата-рына «Қозы
Көрпеш – Баян ... «Қыз ... ... ... ... ... Бұл ... қазақ әйелінің еркіндікті аңсаған арманы халық
гуманизм тұрғысынан жырлағанын айтады.
3. Шығыстың ғашықтық тақырыптағы хисса-дастандары. Оған ... ... ... т.б. ... ... Бұл
жырларда діни әсердің молырақ орын алатындығы тақырыбы жағынан қазақтың
лиро-эпостық жырларына ... ... ... ... келесі бір бай саласын фольклортанушы Ә.Қоңыратбаев
тарихи жырлар деп бөледі. Бұл тақырыптағы жыр-дастандар белгілі бір ... ... да, ... ... ел ... сақталып қалған оқиғаларды
жырлайды дейді [4, 261].
Тарихи жыр мен батырлық эпосты ... ... ... ...... Ол ... ... жеке жанр екендігін айта отырып, тарих
пен жыр әр уақытта бірдей бола бермейтінін ескертеді [19, 25].
Е.Ысмайлов тарихи жырларды жеке жанр ... ... оның ... ... және ... ... принциппен саралай
отырып, тарихи жырларды төрт дәуірге бөледі:
1. Орта ғасырда;
2. ХVІІІ ғасырда;
3. ХІХ ғасырда;
4. ХХ ғасырда туған шығармалар [8, ... ... өзі ішкі ... ... қарай екі түрге
жіктеледі. ... ... ... оқиғаларын біртұтас қамтитын
жырлар болса, екіншісі, отарлау саясатына ... ... және ... ... ... ... ... реалды тарихи
эпос [20, 4].
Ал Р.Бердібаев тарихи сипаты бар өлең-жырларды V-VІІ ... ... ... екі ... ... ... ... өлеңдер, соңғысы
эпикалық дәстүрде дамыған тарихи жырлар [19, 244]. Сол ... ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев тарихи
жырларды өзінің реалистік сипатына қарай бірнеше салаға ... ... ... ... ескі мен жаңа ... көп ... тарихи
оқиғалары көмескіленіп келеді. Айтушылар сюжетке кейде ... ... ... ... ... ... туған эпикалық жырлардың геройлары. Көбіне әдеби-тарихи
арнада көрінеді.
3. ХІХ ғасыр оқиғаларынан алынған жырлар. Оларға «Бекет батыр», «Жанқожа
батыр», «Досан батыр» және т.б. ... ... ... ... бір саласы – айтыс поэзиясы. Жанрлық
жағынан алғанда, көлемі көркемдігі тұрғысынан ... ... көне ... ... ... ... сөз ... Көптеген зерттеушілер
көрсеткендей, бұл жанрдың әдепкі нұсқасы ... ... ... ой ... ... қыз ұзату тойы басталарда қыздар мен жігіттер ... ... сөз ... ... ... ... ... жасаған [1,
112]. Айтысты ішкі мағынасына қарай М.Әуезов төртке бөледі.
а) Ру күндестігі, ру ... ру ... ... ... ... Бас мінеуге арналған өлеңдер. «Кемпірбай мен Шөже» айтысын ... ... ... бір алуан рулардың арасындағы жуандық-зорлық өлеңі.
Бір рудың екінші руға ... ... ... өлеңдер. Оған «Сарыбай мен
Тасыбай» айтысын алады.
г) Сирек келсе де, жеке бір түрі ... ... ... ... діни
ғылыммен байланысты жұмбақтар айту, шешу, кім, не, қанша білетінін ... ... ... [21, ... ... ... жалпы жаратылысын, көркемдік қасиетін биік
бағалай келіп, оны
а) Әдет айтысы.
б) Бәдік айтысы.
в) Дін ... Өлі мен ... ... ... Тұрмыс-салт айтысы.
е) Жұмбақ айтысы деп беске бөліп көрсетеді.
Фольклортанушы Ә.Қоңыратбаев қазақ фольклорының аса мол ... ... ... дей ... қазақтың айтыс поэзиясы ХІХ ғасырда өзінің кемеліне
жетіп, жеке айтушылар туды дейді. Айтыс – эпостан гөрі ... ... ... ... мен сатирасы егіз поэзия, түрлі өнердің басын біріктірген
синкреттік салт ... ... ... келеді. Осы жайларды ескере отырып
Ә.Қоңыратбаев ХІХ ғасырда туған айтыс поэзиясын:
а) ру айтыс (Жанақ пен бала).
ә) салт ... ... мен ... ... ... ... мен ... айтысы).
в) әлеуметтік айтыс (Біржан-Сара, Құлманбет пен Жамбыл).
г) совет айтысы деп беске бөледі.
Кеңес ... ... ... ... ... қайта туғаны белгілі. Сол
кездегі айтысты Жамбыл, Нұрпейіс, Қуаныш, ... т.б. ... ... осы ... дәуіінде туған айтысты бірнеше кезеңге бөледі.
1. 1920-1940 жылдар арасындағы айтыс поэзиясы.
2. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы айтыс.
3. 1946-1957 ... ... ... ... ... ... және жанрлық жағынан бөлудегі
еңбегі күні бүгінге дейін өз мәнін жойған жоқ.
2 Ә.Қоңыратбаевтардың әдебиеттану саласындағы еңбектері
Әлібек Қоңыратбаевтің әдеби ... ... ... қазақ совет әдебиетінің тарихын сөз еткенде
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, ... ... ... баса ... ... ... Бейімбеттерді, сонымен қатар көркем
әдебиет әлеміне енді ғана құлаш сермей бастаған Әбдірахман ... ... ... ... ... ... Мәжит Дәулетбаев, Елжас Бекенов
сияқты есімдері бүгінгі оқырман қауымға белгісіз көптеген қаламгерлерді де
ауызга алуға тура келеді. Олардың барлығы ... ... ... сапарға өз
еріктерінен тыс кеткен көркем сөз шеберлері. Солардың қатарында ... ... ... ... ... ... келген жазушы, сыншы әрі әдебиет
зерттеушісі Әлібек Қоңыратбаевтын есімі де ... ... бойы көз ... құлақ естімес жерде жатып әбден сарғайып,
кей жерлерініе сиясы ... ... ... ... сонау отызыншы жылдардың
орта шенінде болып өткен небір қанды өзек оқиғалардың куәгері ретінде ... ... ... сарғайып сыр шашпай жатқандай.
Бұл – өмірден қыршын кеткен жазушы, әдебиетші Әлібек Қоңыратбаевтың 1929-
1932 ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі куәлпі.
Әлібек Қоңыратбаев көркем әдебиетке жиырмасыншы жылдардың аяғы ... ... бас ... келіп, әдебиет тарихы, әдеби сын, очерк,
әңгіме, көркем ... ... ... ... ... қаламгер. Оның
барынша қысқа ғұмырына қарамастан Әлібек ... ... ... із ... ... талантты әдебиетші, сындарлы сыншы. ... ... ... ... ... зерттеулерін, әдеби-көркем сын
мақалаларын, очерк, әңгіме, пьесаларын қазақ ... ... ... деп ... ... ... бүгінгі Қызылорда облысы, Шиелі ауданына
қарасты Жиделі арық (бұрынғы Сырдария облысы, Ақмешіт уезі, Шиелі болысына
дарасты 7-ші ауыл) ... ... ... келген. Әкесі темір ұстасы болған.
1913 жылы небәрі алты жасыыда әкеден жетім қалған ... ... ... Қалжан
Қоңыратбаевтың тәрбиесінде болады. ... ... ауыл ... хат ... ... ... ... үйінде тәрбиеленеді. 1918 жылы
Түркістан республикасы құрылғанда жас Әлібекті ағасы Қалжан Қоңыратбаев
Ташкенттегі №5 ... ... ... ... ... ... ... оқыған кезінде Әлібек Ғани ... ... ... ... ... өседі. 1920 жылы осы училище негізінде
ашылған Қазақтың халық ағарту институтының дайындық бөліміне ... 1921 ... ... оның Й ... ... ... сол жылдарғы аштықтың зардабынан
оқуын үзіп, елге оралуға мәжбүр болады.
Казинпроста оқып жүргенде ... ... ... Әуелбек Қоңыратбаев екеуі
белгілі фольклорист әрі этнограф, профессор Әбубәкір Диваев, Түркістан
халық ағарту комиссариатының жанынан құрылған ... ...... ... ... ... ... Рахат Төлешев, Иса
Тоқтыбаев, түрікмен халқының ... ... ... ... ... ... құрамында ауыз әдебиетін жинауға белсене
араласады.
Өзінің фольклорлық-этиографиялық және журналистік қызметін осы ... ... ... ... ... ... Шиелі жерінде мұғалім
бола жүріп, мерзімді баспасөз бетінде түрлі хабарлар жариялап ... ... ... ... сондай шағын хабарларының ... ол ... озық ... ... ... ... «Қызылорда округі Шиелі
ауданында ауыл шаруашылық көрмесі болып өтті. Көрмеге ... ... ... ... ... егіс ... ... Ауыл шаруашылық кооперативтері
түрлі машина сайман әкелді. Көрме базар күні ... еді, ... көп ... мал ... ... егін шаруашылығын көркейту туралы түсінік
берілді.
Көрмеге түскен екі атқа 20 ... бес атқа 15 ... бір ... ... екі ... 10 сом, екі ... 10 ... бір өгізге 15 сом бәйге
берілді. Бал арасын асыраған орыс ... 15 сом, ... ... бір ... 10 сом ... ... [22] - деп ... Әлібек республикамыздың жаңа астанасы Алматыда ашылған Қазақ
педагогикалық институтына түсіп, оның толық ... (1929 - 1932) ... ... ... ... шығады.
Әлібек Қоңыратбаевтың алғашқы көркем туындылары мен зерттеу мақалалары
институт қабырғасында оқып жүрген жылдары-ақ жарық көре ... ... ... көпті сүйген бұқарашыл ақын», «Пролетариат тәрбиесінің
негізі», «Педалогия қандай ілім?», «Күрделі тілекке жабы жауап», ... «Жас ... ... сияқты көптеген көркем шығармалары мен
сын мақалаларын жатқызуға болады.
Қазақстан Жазушылар одағында, «Қазақ әдебиеті», «Әдебиетт майданы» газет-
журналдарында ... ... ... жылдары Әлібек Қоңыратбаев әдебиеттегі
реализм ... ... ауыз ... мен шығыс поэзиясына қатысты
күрделі мақалаларын ... ... ... ... ... өзіндік ой-пікірлер айтады.
Әлібек Қоңыратбаев бірнеше оқулықтар мен оқу хрестоматияларының ... 1933 жылы Оқу ... ... ... келген соң халық ағарту
саласында біршама оңды ... ... ... ... мәлім. Ол
кездегі шұғыл шаралардың бірі – мектеп оқушыларына арнап әдебиет оқулықтары
мен оқу құралдарын ... ісі ... ... ... осы ... ... ... Қоңыратбаев та сырт тұра алмаған. 1933 жылдан
бастан ол Молдағали Жолдыбаев, Мұхтар Әуезовтармен бірпіп «ХІХ ғасыр мен ... ... ... әдебиетінің жиғағы» («Қазақстан» баспасы, 1934, 7 жыл
үшін хрестоматия), ... ... ... ... ... ... («Қазақстан» баспасы, 1934-1935, 4 жыл үшін), ... ... ... ... «Хрестоматия» («Қазақстан» баспасы,
1936) жазып жариялайды.
Бұл оқулықтар мен оқу хрестоматиялары өз ... үшін ... ... Оған сол ... ... ... бетінде жарияланған түрлі
пікірлер толық куә. Мысалы, «Ауыл мұғалімі» журналында жарияланған ... ... ... Әлібек Қоңыратбаев, М.
Қаратаевтардың «Әдебиет хрестоматиясына» ... баға ... [23]. ... «Социалды Қазақстан» газетінің бетінде жарияланған келесі бір
мақалада М.Жолдыбаев, М.Әуезов. ... ... ... ... мен хрестоматиясы және М.Жолдыбаев, Әлібек Қоңыратбаев, М.
Қаратаевтардың 4-класқа арналған ... ... ... айтылған
сынмен бірге тәуір лебоіздер де білдірілген.
Рас, сол кездің өзінде-ақ кейбір сыңаржақ сыншылар ... ... ... ... жылдары айрықша өріс алған еді) ... ... ... ... ... бастаған. Оны Н.Тіленшіұлының «XIX ғасыр мен XX
ғасырр басындағы ... ... ... деген хрестоматияға жазған
пікірінеп анық байқауға болады. Онда автор: «Кітап ... ... ... Өйткені ескі өмірдің мұрасын авторлар... ... ... - дей ... Шәңгерей, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір сияқты
ақындардың әдеби мұрасынан безгендей ... ... Ол ... ... ... аз ... ... олардың теориялың бойсыздығыц өмірдің өзі
көрсетіп берді.
Әрине. бұл кітаптар орта мектептегі әдебиет ... ... ... ... ғана ... Біз осы жайды да естен шығармауымыз керек.
Солай бола тұрса да белгілі әдебиет ... ... ... ... ... ... бұл оқу ... жөнінде: «Мектеп
оқулығын жасаудың ... ... ... ... Әлібек
Қоңыратбаевтардың 1933 жылы жазған «XIX ... мен XX ... ... ... оқу кітабы» болып, мектептің тұрақты оқулығын жасаудың жақсы
үлгісін көрсетті» [24], - деп жазған еді.
Қаламгердің ... ... ... ... де ... ... ... и дети», Мольердің «Скупой», Чеховтың «Ванька»,
«Хамелеон» сияқты ... ... ... ... ... Сонымен
қатар «Екпінді бригадалардың І одақтық съезінің қаулысы» (Қызылорда, 1930),
А.Стаханонтың «Менің жұмыс әдісім» (Қызылорда, 1936), ... ... ... ... (Қызылорда. 1936) сияқты тәжірибелік жазбаларын да
аударып бастырған. М. ... КСРО ... ... съезінде
сөйлеген сөзін аударғандардың бірі де осы Әлібек Қоңыратбаев екен.
Міне, жазушының күрмеуге келмейтін қысқа ғұмырының ішінде жарялап кеткен
әдеби-көркем шығармалары мен ... ... ... ... 1916 жыл ... арналып жазған көлемді романы, әдебиет тарихына
қатысты зерттеулері, шағын ... ... да ... ... ... ... бетінде жарияланса, көбісі өзімен бірге
алынып, НКВД қызметкерлерінің қолында кеткен.
Әлібек Қоңыратбаевтың азды-көпті ... ... өз ... тыс ... Ол 1934 жылы КСРО ... ... мүшелпіне
кандидат болып сайлапып ... ... де ... Қазақстан
жазушыларының бірінші съзіне делегат болып сайланып, М. Горький қол қойған
жазушылық билетін алу құрметіне ие ... ... ... ... ілпеді.
Әлібек Қоңыратбаевтың Қазақстан жазушылар ұйымымен творчестволық
байланысы 1931 жылдан ... ... 1932 жылы ол ... аралығында
болып өткен КазАПП-тың бірінші съезін бастан-аяқ ұйымдастырса, ... ... ... ... 1932 ... 9-мамыр күнгі
«Көркемөнер ұйымдарын қайта құру ... ... ... комитетін құрғанда, сол одақтың хатшысы болып сайланып [25], І.
Жансүгіровпен бірге қызмет істейді.
Әлібек ... ... ... ... ... бірі ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... әдеби қызметкер, 1932-1934 жылдар
арасында Жазушылар одағы басқармасының мүшесі болады. ... ... ... ... ... ... оқулықтар мен оқу
құралдары бөлімін басқарған.
Жазушының алғашқы зерттеулерінің бірі «Әдебиет майданы» ... ...... (66 - 75-б.) жарияланған «Әдебиетіміздегі реализм ... ... ... ... ... автордың қандай бағытты ұстанғанын
байқауға болса керек. Өйткені әдебиет майданында тап ... ... ... екі ... ... ... ... әдеби әдіс болатын. Оның бірі
қазақ әдебиетінің болашағын реализмнен іздесе, екіншісі романтизмге ... ... ... ... М.Дәулетбаев, Т.Жароков, Ж. Сыздықов,
А.Тоқмағамбетовтардың «Адасқан өмір», «Мыңнан бір табыс», «Нетпыстан»,
«Дағдарыс ... ... ... ... ... ... олардың
реалистік сипатын әңгімелейді. Ұлы адамдардың реализм туралы айтқан ... ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды әлем
әдебиетінде қолданылмаған, қолдануға ... ... ... әдіс.
Социалистік реализм әдісін қолданамын деген жазушы өмірдің ... ... ... [26], - ... ... бір ... ... - «М. Горький қазақ
әдебиетінде». Пролетариат жазушысы М.Горькийдің 40 ... орай ... ... ... ... ... ... де жап-жақсы мағлұматы
бар екенін танытқан. ... әрі ... ... тіліне аударылған
«Сабаз», «Сұм шымшық пен шыншыл тоқылдақ», ... ... ... ... ... ... рманын енді ғана қолға алына бастаған «Менің
университетім», «Кісі есігінде» ... ... сөз ... ... 1923 жылы ... ... ... енген М.Горькийдің «Күн
шығады да батады», «Сұңқар жыры» ... ... ... деңгейіне
тоқтала отырып, аудармалардың қаншалықты сәтті, сәтсіз жасалғанын талдап
көрсетеді.
«Ұлт өнерін өркендетелік» деген ... ... да ... ... ... 1933 жылғы 12-желтоқсан (№286) күнгі нөмірінде
басылған бұл проблемалық мақалада ... ... ... ... әдебиет,
музыка, би жанрлары жайында толғанады. Қазақ әдебиетшілерінің ... ... тар ... атай ... ... ... 20 жыл толған мерексін алайық... Бейімбеттің еңбектеріне ... ... ... ... ... деп ... біз мерекесін
қызықтаймыз деп оны «ұлтшыл-байшыл, революция жауы» қылып ... ... пе? ... ... - деп ... күйінеді.
«Қаскелең» поэмасы туралы» - Асқар Тоқмағамбетов шығармаасына берілген
төрт құбыласы тең әдеби сын. Автор поэманың жақсы және ... ... ... ... ... ашып көрсеткен шығарма авторына бірқатар көркемдік
талаптарын қойған [27].
«Екі Жүсіптің айтысы» [28] деген келесі мақаласында ... Сыр ... ... ... ... Қаңлы Жүсіп, Нақып қожа және Кете Жүсіп арасындағы
атышулы ... ... ... ... ... ... отырып, одан
көрінетін замана белгісін, өндірістік күш пен ... ... ... ... ... мен нақты іс-әрекеттерінің
арасындағы алшақтықты ашып көрсетеді.
Әлібек Қоңыратбаевтың «Иран ақыны – ... [29] ... ... да ... Қазақ және шығыс әдебиетінің арасындағы табиғи
байланысты айта отырып, ... ... ... ... ... ... халқына жеткен, сюжеті ұқсас нұсқаларына тоқталады. Мұндай әдеби
мұраларды ел арасынан жинап, ... ... ... ... ... ... әдебиетімізді байытудың басты жолы осы деген қорытындыға
келеді.
Әлібек Қоңыратбаевтың «Күрделі тілекке жабы жауап», ... ... ... классиктері» деген мақалаларының да танымдық мәні зор.
«Пролетариат тәрбиесінің негізі», «Педалогия қандай ... ... ... ... ... да қызықты.
Жазушының «Оқпен тілдесті» («Әдебиет майдапы». 1932 жыл. №4, 36-39-б)
деген шағын әңгімесі орыс ... ... ... ... толы туынды. Автор депо жұмыскерлерінін 1905 жыл тұсындағы
толқуын, патшалық ... ... ... бас ... ... ... революциялық сана-сезімінің оянуын, тап мәселесіне бет қойғандығын
көркем ... ... ... сол жылдарғы «өндірістік» стильде жазылған.
Мұнда дараланған жеке образдар жоқ, олар ... ... ... т. б.) мен оларды жазалаушы патша әскері ... ... ... ... екі тап бар. ... ... ... жұмысшы табының көңіл-күйін, таптық оянуын, теңдік, бостандықты
аңсап, осы бір ғана ... ... ... ... ашып көрсете
алған.
Әлібек Қоңыратбаевтың Қазақстан Жазушылар одағының тапсырмасымен барған
сапарында жазған «Шәуілдірге барғанда» («Әдебиет майданы», 1934 жыл, №7 -
8, ... атты ... де ... аударарлықтай. Онда бірнеше арқау бар.
Алғашқысында ... ... ... ауыл ... қу-пысықтардың
социалистік өмір салтына сыйымсыз әрекеттерін әшкерелесе, келесі бір
саласында «Ногина» ... ауыл ... ... жайылымын, «Қызыл
Түркістан» колхозына қарай арық қазып жатқан еңбек ерлерінің ... ... ... ... ... мақсаты (қасында ақын Асқар
Тоқмағамбетов бар - Т. Қ.) очерктің мына бір ... анық ... ... шапса озып, жүрсе қалатын жануар еді, ... ... ... бере ... ... ... Не ... де бәрі алдыңда. Жаз енді,
жоқтағыны жорға қылып шығаратын жер екен.. Асқарды ... ... ... ... - дедім.
-Жазам, әлбетте жазам. Жазғанда мен көлемді дүние жазам, - деді ... көз ... ... ... ма, кім білсін, желікпе
бәсекемен атқа қамшыны көміп-көміп жіберіппіз».
Мұзды мұхитқа сапар шеккен Челюскин ... ... ... жазушылар
одағы жариялаған поэма бәйгесіне орай ... ... ... ... ... ... 1934 жыл, № 17) атты мақаласында
Әлібек Қоңыратбаев республика және Одақ ... ... ... ... ... айта ... қазақ қаламгерлерін социалистік қоғам ... ... ... ... ... түседі. Бәйгеге келіп түсіп
жатқан алғашқы ... ... ... ... ... авторларға
жоғары талап қояды, саннан көркем сапаға жетелейді.
Әлібек Қоңыратбаевтың әдеби мұрасы айтарлықтай елеулі. ... ... ... ... ... көрген мақала, зерттеулерінің барлығы
бірдей сақтала бермеген. Оның ... ... ... ... ... кызметкерлерінің қолында кетіп, жоқ болған. Сол шығармалардың басым
көпшілігін тауып, жинақтап, ... ... ... да 4-5 ... ... отызыншы жылдары қазақ совет әдебиетінде көрінген
дарында әдебиетшілердің бірі ... ... ... ... жазушы әрі
әдебиет тарихының зерттеушісі ретінде ... ... көп ... ... биік шыңдарына әлі де шығар ма еді. Әттең, шыға алмай ... пе... ... ... ... ғұмыры сұрапыл 1937 ... жыл – ... ... ... ... ... ... Әдетте біз бұл
оқиғаларды тұп-тура 1937 жылдан бастап жүрміз. Ал расында ... ма ... ... сақталып жатқан көптеген деректерге көз жүгіртер
болсақ, бұл ... ... ... ... соңын ала бере
басталғанын ... ... ол ... ... ұлтшылдық бағытқа қарсы
күресте орнығып қалыптасқан сияқты.
Қазан ... ... ... ... ... ... ... рас.
Бірақ сол ұйымдардың көп ұзамай тарқатылып, белді де беделді мүшелерінің
совет ... ... біз ... ... білеміз. Қазақ
мәдениетінің А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, ... Қ. ... С. ... ... ... жарық жұлдыздарының
мәдени-ағарту істерінің ұлтшылдықтың көрінісі ... ... ... ... қалатын кезі сол. Кейбір шолақ ... ... ... ... жерінде «рысқұловшыл», ... ... ... ... ... ... ... де осы. Оларға тағылған кінәлардың өзі әрқилы.
Бір ғана айғақ. Қазақ өлкелік партия комитетінің ... ... ... ... Ізмұқан Құрамысов өзінің «О националах и буржуазных
националистах» деген мақаласында Смағұл ... ... ... ... ... ... ... отырып, оның
индустриализация жайындағы ұсыныс-пікірлерін сын ... ... ... ... ... ... ... өңдеу керек деген
тұжырымына баға бере ... ... на ... ... на ... ... Как и ... Садвакасов начинает с противопоставления
нац. окраин ... ... в ... со всеми вытекающими отсюда
последствиями. Не легче ли и железным дорогам сразу вывозить из ... ... чем два раза ... то с ... ... то ... с
«московским» сукном из этой шерсти». Это только его ... ... ... речь не ... о ... но обо всех ... ... имеющихся в
Казахстане, как например, кожа, хлопок, кишки, мясо, хлеб и т. ... чего же ... ... Он ... чтобы все сырье
Казахстана обрабатывалось на месте, т. е. в Казахстане, значит он ... о ... ... ... и ... ... Союза, которые
обрабатывают Казахстанское сырье», - дейді.
Бүгінде ... ... құру ... ... жатқанда Смағұл Сәдуақасовтың
республикалық дәрежедегі шаруашылық есеп жайындағы көрегендік ... ... шара жоқ. I. ... пікірінің жалғандығын өмірдің өзі көрсетіп
беріп отыр.
Мұндай айтыстар саясат, экономика салаларында ғана ... ... ... де ... ... Оған Сұлтанбек Қожановтың «Еңбекші
қазақ» газетінің бетінде (1927, №3 - 4) ... ... ... ... ... Смағұл Сәдуақасовтың «Әдебиет әңгімелері» («Е. Қ.»,
1927, №37 - 38) атты ... ... та ... ... ... ... ... өтпелі құбылыс еді.
Отызыншы жылдардың орта кезінде буржуазиялық ұлтшылдыққа қарсы ... ... ... еді. Бұл ... тағы да тап ... өрши ... жылы болып өткен Қазақстан кеңес жазушыларының тұңғыш съезінің күн
тәртібінде «Ұлтшылдық әдебиет» деген ... ... да ... еместін. Оған
сол съезде жасаған С. ... ... ... ... деген
тарау куә. Осы тұста С. Мұқановтың ескі сөз ... ... ... ... дұрыс пікір айтып кеткенін атап айтқымыз
бар. Мысалы, ... ... ... ... келіп, автор:
«Міржақып Дулатұлының «Оян, қазақ!» деген шығармасын ... ... осы ... үшін жауапқа тартып, ареске алды... Біз ... ... ... ... ... тексерсек, онда Дулатұлының қазақтың
қайғысын суреттегенін көреміз...
Міржақып әйелдерге арнап «Бақытсыз ... ... ... ... ... ол жас ... ... сүймеген кәрі шалға берушілікті, малға
сатушылықты сөкті», - депті. М. Дулатовтың ... ... ... ... ... ... алып отырған кезде ... сол бір отты ... ... ... ... таң ... ... 1-желтоқсан күні С.М.Кировке қастандық жасалғаннан соң,
еліміздің орталық ... ... ... ... ... бастапты.
1935 жылдың 15-16-қаңтарында КСРО ... ... ... ... орталық» ұйымының ісін қараса, дәл сол жылдың ... ... ... ал 1936 ... 19-24 ... ... «Біріккен троцкистік-
зиновьевтік террористік орталық» атты ... ісі ... оның ... Л. ... Г. ... И. ... И. Бакаев сияқты басқа да
мүшелеріне С. М. Кировке жасалған қастандыққа қатысы бар, Сталин және оның
төңірегіндегі Жданов, Каганович, ... ... ... террористік
әрекеттер ұйымдастырған деген «айып» тағылған.
Бұл сол ... ... ...... Ленинград қалаларында
болып жатқан оқиғалар еді. Республика шеңберіндегі саяси ахуал да ... ... ... Оны ... ... ... (26-
қыркүйек 1936 жыл, № 113) жарияланған «Жазушылар ... ... анық ... болады. 21-қыркүйек күні жазушылар ұйымында болып
өткен жиналыстың қысқаша желісін баяндайтын бұл ... ... ... ... Р.Жаманқұлов жолдастың «Әдебиеттегі троцкистік-
зиновьевтік ұйым» деген тақырыпта баяндама жасағаны, М.Әуезов, ... ... ... өз ... ортаға салғаны сөз
болған. Баяндамашы Ж. Аймауытов, М.Дулатов, С.Торайғыров шығармаларына баға
бере келіп, оларды «контрреволюциялық» туындылар ... ... ... ... ... ... ... кейбір қазақ, жазушыларының
идеологиялық ... ғана ... ... ... жазушылар одағының тікелей
материалдық жәрдемін де пайдаланды. Күні бүгінге ... ... ал ... ... ... ... ... Қоңыратбаев
(Әлібек - Т.Қ.) Дулатовқа Жазушылар қаржысынан азды-көпті 10 мың сом ... - ... бұл ... таза ... ... үшін ... болатын. Соның өзін Қ.Әбдіқадіров, Ж.Саин сияқты ақын-жазушылар
іліп әкетіп, үкілеп, айдар тағып ала ... Бір ... осы ... пікірлерді Ілияс, Сәкен сияқты белді де беделді жазушыларымыз ... ... ... ... ... сөзін қуаттай келіп «жазушылар
ұйымында ... ... ... және ... да ... ... қырағылықтың нашарлағанынан» деген қорытынды жасаса, Сәкен ... ... ... ... ... жаулары – Галина
Серебрякова мен ... ... ... «достары» ретінде үйір
болғанын» тілге тиек етіпті.
Бұл әлі 1936 жылдың аяқ шенінде, яғни ... ... ... ... ... қаламгерлердің «халық жауы» ретінде
ұсталмай тұрған кезінде болған әңгімелер еді. Ұзамай 1937 жыл ... ... ... Бұл ... ... ... ... ақпан-наурыз
Пленумдарынан соң ерекше қарқынға ие болса керек. Әсіресе Сталиннің ... ... күні ... ... ... ... троцкистік және
басқа екіжүзділерді жою шаралары ... ... ... ... ... ... бергендей. Онда жапон-герман разведкасы
мен еліміздегі троцкистік-зиновьевтік ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне Молотовтың осы
Пленумда ... ... және ... ... ... ... ... міндеттеріміз» атты баяндамасы істі отқа май
құйғандай өршіте түсті.
Пленумда сөйлеген қорытынды сөзінде Сталин ... ... ... ... 1937 жыл). Ізінше елімізде шетел разводкасының
тыңшыларын ... ... ... ... ... ... ... кетеді. НКВД қызметкерлсрінің асқан «қырағылық»
көрсететін кезі ... ... ... ... ... сол ... ... ахуалды
білдіретін деректер аз емес екен. Бір ғана Алматы қаласында күніне бірнеше
жиналыстар болып тұрған. Соның бір жағы ... ... ... ... ... «Социалистическая Алма-Ата» газетінде басылған «О добрых
дядях из Союза писателей» (5-шілде 1037 жыл, № 152) ... ... ... ... «Не писатель» деп қол қойған автор И.Шухов, С.Сейфуллин,
Б.Майлин шығармаларының көркемдік ... ... қоя ... сол ... ... ... ... кеткен. Сөйте келіп: «Контрреволюцияшыл
ұлтшыл-алашордашыл - Уәлиахметов, Қоңыратбаев (Әлібек - Т.Қ.), ... ... ... ұзақ ... ... одағы литфондысының
есебінен күн ... - ... ... ... ... ... ... 23-тамыз, 1937
жыл, №33) деген келесі бір мақалада жоғарыда ... ... ... ... жерден алып, жерге салыпты. Оның ... ... шарт ... оны аударма жұмысына араласуына мүмкіндік
бергендігін» бетіне басады.
Алғашқыда қазақ қаламгерлері бұл оқиғаларға жете мән бермой, ... ... үн ... отырған. Т.Жароков «Атылсын!» деген өлең жазса,
Сәкен Сейфуллин «Жаудың қарасы өшсін!» деген үндеу жариялаған. Міне ... ... ... ... ... өздерін сынап,
олардың «партияға қарсы өздерінің қара ниеттері мен жаулық, ұлтшыл-фашистік
істерін жасауға тырысқанын» айтады («Қазақ әдебиеті», ... 1937 жыл, ... ... ... оқу ... ... ... мақаласында
(«Социалистік Қазақстан», 29-маусым, 1937 жыл) Ә.Үсенов 1935-1936 жылдары
баспадан шыққан оқулықтарды «ұлтшылдық» әдебиет ретінде атай ... ... ... ... баспасы мен Оқу комиссариатының оқу
кітабы жағын ... ... ... ... ... ... жүрген дұшпандардың (Мәметова, Қоңыратбаев Әлібек, Әлібаев) ылаңы
еді», - дейді.
«Жазушылар ... ... ... ... ... 3-қазан, 1937 жыл, № 227) деген хабарламада: «С.Мұқанов және
әшкереленген халық жаулары Жансүгіров, ... ... жас ... тастап отырған. Жас жазушыларды өсірмеген, оның орнына Айсарин,
Уәлиахметов, ... ... - Т.Қ.) ... ... жинаған» деп
көрсетілген болса, «Әдебиеттегі троцкишіл-бухариншіл ... ... жете ... керек» («Қазақ әдебиеті», 23-тамыз, 1937
жыл) атты келесі бір көлемді мақалада: ... ... ... ... – Нұрмақов, Рысқұлов, Сәдуақасов,
Құлымбетов, Жүргенов, Қожанов, ... ... ... ... ... ірі міндетіміз екенін бір минут те ұмытпауымыз ... ... ... нышандары басым. Мұндай бағытқа тоқтау салған адам
табыла қалса (мысалы, С.Мұқанов): «Мұқанов жолдас ... ... жауы ... әшкереленген ұлтшыл контрреволюционерлер – ... ... - Т.Қ.) ... ... сөз қыла ... олар
өтті-кетті дегенді айтты» деп, олардың өзіне дәп ... ... ... ... 1937 жыл).
Міне, осы сияқты деректерден жазушы Әлібек ... ... ... ұсталғанын аңғаруға болса керек. «Лениишіл жас» газетінің 1937 жылғы
29-маусым күнгі нөмірінде жарияланған «Тәжібаев және оның ... ... ... ... жаулары Қоңыратбаев, Әлібаев, Уәлиахметовтармен
дос болып келді. Бірақ сол жаулардың қылықтарын... өзі ... көз ... ... ... оқысақ, «Қазақ әдебиеті» газетінің 1937 жылғы 14-шілде
(№30) күнгі санынан Әлібаев, Қоңыратбаевтардың «халық жауы», ... ... ... ... ... ... Бір ... осындай
күрделі мәселелер тұсында Партия ұйымдары әркез өз биігінен көріне
бермепті, ... ... ... «На ... у буржуазных националистов»
(21-қыркүйек, 1937 жыл) деген ... ... онда ... партия
ұйымының ұлтшылдыққа қарсы күресте кенже қалып отырғанын сынап өтсе, соның
ізінше 1937 жылдың 29-қыркүйек күні ... ... ... ... ... «Бюро ЦК КП(б)К ... всем ... ... ... ... и ... партийных организаций на
окончательный разгром... всех буржуазных ... в ... ... ... ... ... І937 ... үндеу жариялайды. Сол-ақ екен «Наглая националистическая вылазка»
(«Соц. Алма-Ата», 2-қазан, 1937 жыл), ... ... ... ... ... ... 28-қыркүйек, 1937 жыл),
«Буржуазные националисты в Союзе писателей» («Соц. Алма-Ата», 3-қазан, ... ... бір топ ... шаң ... Мұның аяғы осы аталған
Құлымбетов, Сәдуақасов, Есқараев, Жолдыбаев, ... тағы да ... ... ... халық қарғысына ұшырауына әкеліп соқтырып
отырған. Кейде көпшілік те мәселенің байыбына бармастан ... ... ... қол қоя ... Бұл тарих, қоғам алдындағы үлкен жауапсыздық нышаны
еді.
Жазушы Әлібек Қоңыратбаев, жоғарыдағы деректерден көргеніміздей, ... ... ең ... бірі ... ... екен. Оны НКВД
қызметкерлері 1937 жылы ... ... ... Бұл ... 1937 ... Пленумында жасаған баяндамасынан соң болған оқиға еді. Бұл кезде
Әлібек Қоңыратбаев ... ... мен оқу ... ... ... сол ... редактор болған. НКВД қызметкерлерінің
тырнағыпа ілініп, ажал ... ... соң ... ... ай уақыт сала бере,
яғни 1937 жылдың 4-мамыр күні жұмыс орнында: «С 29 апреля 1937 г. ... от ... в ... ... Учпед-сектора Коныратбаева
А.» деген № 32 бұйрық шығыпты (ОМА ... ф. 929, оп. 3, д. 68, л. ... 3. д. 63, л. 9; оп. 3, д. 106, л. ... ... ... қауіпсіздігі комитетінің зынданында жазушы
Әлібек Қоңыратбаевтың №451312 архивтік-қылмыстық ісі сақтаулы көрінеді.
Ондағы ... ... ... ... ... «Әлібек
Қоңыратбаев 1907 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы Жаңақорған ауданы №7-ші
ауылда туып-өскен, қазақ, ... ... ... жоқ, ірі ... феодалдың баласы. «Алашорданың» ... - ... ... ... ... ... ... баспасында редактор болып қызмет
атқарған. Оның ... ... ... ... ... ... тұтқындау барысында жиналған құжаттармен ... ... ... да ... қылмыстық істер кодексінің 58-10. 58-11
баптарымен (антикеңестік үгіт пен ... және ... ... ... әрі ... Қоңыратбаевтың үйінде тінту жүргізіліп, барлық еңбектері
мен қолжазбалары, суреттер, Амангелдінің Қалжан ағамызға сыйға тартқан
семсері, т.б. іске ... жоқ ... да ... ... олар ... ... ... Шамасы НКВД қызметкерлерінің қолында кетсе керек.
1937 жылдың 15-наурыз күні Әлібек Қоңыратбаевтан алғашқы жауап алынған
көрінеді. Онда ... ... ... ... ... ... мойындайсың ба?» деген сауал қояды. Оған
Әлібек Қоңыратбаев: «Мен ешқандан да контрреволюциялық топқа кірген ... ... ... мен ... ... ... жоқ» деп жауап
берген.
Алғашқы жауаптан Әлібектің қайсарлығын ... ... жуық ... ... шыға қоймасын біліп, оны өздеріне ғана мәлім түрлі азапқа
салған болса ... ... ... ... ай бойы ... ... ... Ақыры қараша айының 3-не алған екінші жауапта Әлібек Қоңыратбаев
«ұлтшылмын», ... ... ... ... барысында
Әлібек Қоңыратбаевтан жауап алғандардың қатарында сұрқиялығымен аты шыққан
НКВД бастығы, 2-ші ... ... ... бар ... ... ор қазба, өзің
түсерсің» дегендей, ұзамай оның өзіне де осы тәсілді ... ... ... ... мойындатқан көрінеді [30].
Қазақ қаламгерлерінің алғашқы легінде қамалған Әлібек Қоңыратбаевқа
тағылған айыптар өте ауыр және жасанды. Олар ... ... 1933 жылы ... ... ... террористік-диверсиялық, шпиондық-көтерілісшіл ұйымға тартылып,
контрреволюциялық жұмыстарға ... ... атап ... Жүргенов, Тоғжанов және басқаларының қатысумен өткен бірнеше
құпия жиналыстарта қатысып, ... ... ... ... орнына
ұлтшыл-буржуазияшыл мемлекет орнатуды көздеген;
ә) террористік топқа кіріп, ... ... ... ... I
хатшысы Мирзоян жолдасты өлтіруге дайындық жасаған;
б) ... пен ... ... ... ... ... және Жанғалинді тартқан.
в) студент ... ... ... үгіт ... ... мен ... көтеріліске шақырған;
г) контрреволюциялық жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... жүргізіп
отырған. Сондай-ақ КСРО-ға қарсы ұлтшыл-контрреволюцияшыл шығармаларды
жарыққа ... ... ... ... ... айып ... болған. Мойынға
қиып салынған мұндай күнәдан аман қалу ол кезде екіталай іс екені мәлім.
1954 жылы Әлібек Қоңыратбаевтың ... ... ... хат ... тағдырын сұрастырады екен. Соған орай Мемлекет ... оның ... ... оралады. Әлібек Қоңыратбаевтың М.Жолдыбаев,
М.Әуезов, М.Қаратаев, ... ... ... үш ... сарапқа
салып, саяси көзқарасын анықтайды. Бұл еңбектерге төрелік айту сол жылдарғы
Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының аға оқытушысы ... ... ... 1955 ... ... күні ... ... ол Әлібек
Қоңыратбаев еңбектерінде «саяси-идеялық қателіктер жоқ» ... ... ... ... ... ... Енді ... істе аттары аталған қаламгерлерден қосымша жауап алыпты. Солардың
бірі көрнекті ақын Ә.Тәжібаев екен. «Қоңыратбаев не үшін тұтқындалып еді?»
деген ... ол: ... ... ... себептердің негіз
болғаны маған белгісіз», - деп жауап берген.
Тергеуші ... ... ... ... ... ... сұраған. Осыған орай ақын көптеген мәселелерге тоқталып өткен.
Олардың басым көпшілігі ... жеке ... ... ... ... ... жөн санадық: «В области художественной
литературы - в стихах, рассказах, очерках и других произведениях, которые
мне ... ... ... ... ... ... идей не проповедовались. В то время, когда писалисъ им
эти ... они ... ... В ... ... по ... вопросам в отношении казахского эпоса
и народных ... ... XIX века имел свою ... точку зрения, которая
разделяласъ тогда многими видными литературоведами... Он был ... ... всех ... XIX ... в том ... и ... в
историю казахской литературы, объясняя это тем, что в истории русской
литературы Жуковский занимает ... ... хотя он ... ... бы ... ... что Конратбаев скрывал от кого-либо эти
свои взгляды в отношении казахской литературы, ... он их ... ... произведениях и публичных выступлениях.
Из тех же разговоров и бесед, ... были ... мной и ... ... ... ... о нем, как о ... с твердыми советскими
убеждениями. Мне вспоминается один ... ... мое ... ... В ... совместной учебы в Казахском университете, когда
началасъ коллективизация селъского хозяйства, ... ... меня ... ... ... ... в университете и выехатъ в аулы, чтобы, как
он говорил, бытъ свидетелем ломки старого феодалъного аула и ... ... ... ... ... Конратбаев заявил, что лишь ... с ... ... ... ... ... о кореином переустройстве казахского аула. Хотя Конратбаева ... ... не ... но сам факт ... о том, что у ... ... ... ... ... ... к ... в современной жизни. Сам же Конратбаев во время летних каникул в
составе, так ... ... ... ... в ... за
коллективизацию единоличных хозяйств в аулах.
Конратбаев состоял несколько лет в комсомоле, был ... ... ... ... с ... о ... ... поэзии, с
критикой и разбором отдельных произведений ... ... В ... ... ... шире и глубже отражатъ современностъ в
литературе.
За все время, сколъко я знал Конратбаева, он в моем ... ... ... антисоветского характера или антиобщественных поступков
не допускал...».
Бірақ мәселе мұнымен де шешілмеген. Іс ... ... ... Әлібек
Қоңыратбаевтың қатысуымен жарық көрген бұл кітаптардың өмірге оралуына
кедергі болған тағы бір ... ... ... Ол ... ... ... ... баспасөзде әскери және мемлекеттік
құпияны қорғау Бас басқармасының хаты. Онда ... деп ... в ... ... под № 1, 2, 3, учебники по казахской
литературе, изъяты из обращения ... ... ... ... ... два ... ... М, и Каратаев М. – репрессированы органами
Советской власти.
Конратбаев Алибек политически скомпрометировавшийся. Кроме того в ... ... ... Сейфуллина С. и Майлина — оба ... 1955 ... ... Әлібек Қоңыратбаев туралы ешбір дерек
болмаған болса, қосымша ... ... ... әскери округі
әскери трибуналы бұл іске қайта оралып, мынадай қаулы шығарыпты:
«Дело по обвинению гр. Конратбаева Алибека, 1907 ... ... ... ... ... ... «14» ... 1955 года.
Постановление от 1 декабря 1937 года в ... ... ... и дело ... ... ... ... ТуркВО генерал ... ... ... 1958 ... ... ... ... одағы
президиумының председателі Ғабит Мүсіреповтың басшылығымен қаламгердің КСРО
Жазушылар одағына мүшелігі қайта қаралып, осы құқы сақталсын деген ... ... КСРО ... жазушының, анасы Қоңыратбаева Рыскүлге
баласының екі айлық табысының мөлшеріндегі 4 529 сом ақша ... ... ... ... де жазушының асқазан ауруынан («язва желудка»)
қайтыс болғаны көрсетілген. Алматы қалалық Фрунзе ... ЗАГС ... ... ... ... берген «Өлгендік туралы куәлікте» қаламгердің ... ... күні ... ... ... ... болғандығы жазылған.
Кезінде бұл шешімді қанағат тұтпаған анасы Рыскүл 1956 жылы баласының
кейінгі тағдырын сұрап тағы да хат ... ... орай сол ... ... ... жауапта былай делінген:
Гр-ке Конратбаевой Рыскуль
гор. Кзыл-Орда, проезд ... кв. ... что ... в ... ... ... сообщены в
Управление Комитета Государственной безопасности гор. Кзыл-Орда, куда Вам
следует обратиться.
Нач. ... КГБ при ... ... соң мемлекет қауіпсіздігінің жергілікті басқармасы ... ... ... лагерьде «асқазан жарасынан» өлгендігі
туралы ... ... ... ... ... ... ... жауаптың
сыртында: «26.IV.56 г. Обл. упр. КГБ, в ... ... ... ... умер ... г. в ... от «язвы желудка» (?). А.Қ.» деп күлгін
сиямен жазылған жазу бар. ... жуық ... ... істе де ... мұндай екіұшты жауап бізді де қанағаттандыра алмады. Сол себепті
тиісті орындарға сұрау ... ... ... ... ... ... ... 1989 жылдың 12-қаңтар күні Түркістан әскери округі әскери
трибуналынан №208 анықтама алдық. Оқырмандарға қаламгердің қандай «қылмысы»
үшін ... ... ... үшін осы ... ... ... келтіруді
жөн көрдік.
«На Ваше письмо сообщаем, что Алибек Конратбаев по постановлению тройки
УНКВД по ... ... от 1 ... 1937 года за ... участие
в антисоветской националистической ... ... за ... в ... ... ... в подготовке террора против секретаря ЦК КП(б)К «2» декабря
1937 года был расстрелян в следственной ... УГБ ... ... 1955 г. ... ... ... был рассмотрен протест
военного прокурора ТуркВО на решепие тронки по данному делу.
Определением военного трибунала решение ... ... по ... от 1 ... 1937 года в отношенни Конратбаева Алибека ... ... о нем в ... ... ... за ... собранных
доказательств.
Заместитель председателя военного трибунала Туркестанского военного
округа ПЛЫСКА».
Осы справканы алған соң Алматы қаласы ... ... ЗАГС ... Қоңыратбаевтың өлгені туралы куәлікті түзетіп, ... ... ... 1989 жылдың 18-мамыр күні мұндай ... ... да тиді (41-ИА ... ... онда ... ... болған
мерзімі жөнделсе де, жоғарыда келтірілген деректегідей, ... ... ... да ... ... ... кеткендігі бүркемеленіп, баяғы
«язва желудка» деген жалған медициналық анықтама көрсетілді. Шынымызды
айтсақ, СОКП ... ... КСРО ... Кеңесі және КСРО Министрлер
Кеңесі тарапынан 30-40 және 50-ші ... ... жапа ... ... ... ... туралы қаулы шығып, одан бері заман өзгеріп
жатқанда мұны ... ... де ... ... ... ... Әлібек Қоңыратбаевтың ұсталуына оның сол кезде «ұлтшыл-
алашордашыл», «халық жауы» болып ұсталып жатқан жазушы ... ... ... себеп болған. Әлібек М.Дулатов отбасымен сонау ... ... ... ... ... ... ... редактордың
көмекшісі болып қызмет істеп жүрген ... ... ... сол ... ... жатып оқыған. 1935 жылдың бас кезінде
Соловкі түрмесінде жатқан М.Дулатовтың артынан барып та ... ... ... ... ... барып Әлібекке тұрмысқа шығуына рұқсат алып қайтқан
қызы ... ... ... ... ... НКВД-ның қырағы сақшылары осы
жерден жабысқан.
Көркем ... ... ... ... бастаған жазушы Әлібек
Қоңыратбаевтың барынша қысқа, күрмеуге келмейтін ... ... ... талант иесі кешегі кеңес елінде өріс алған социалистік заңсыздықтың
құрбаны болған.
Сыр ... ... ... ... мен ... сөз еткенде ағайынды
Қалшан, Әуелбек және Әлібек Қоңыратбаевтардың есімдерін аттап өту ... ... ... да ... ... тарихына өздерінің сүбелі
үлестерін қосып кеткен айтулы азаматтар. Алайда ағайынды ағартушылардың өз
еліне, халқына сіңірген еңбектерін бағалау, ... орай ... ... ... ... ... Егер мұны бүгінгі таңдағы мәдениетіміздің көрсеткіші
ретінде қабылдар болсақ, бізге көп өсу, ... есею ... ... бірі ... бірі итжеккенге айдалып, енді бірі ұзақ жылдар
бойы қуғын-сүргін ... де бұл ... ... ... жарқын
бейнелері мен халықтық істері ұмытылмақ емес.
Ағайынды Қоңыратбаевтардың қоғамдық-ағартушылық және ... - Сыр елі ... ... бір буыны. Үш өрім жіп ... ... ... ... ... қызметі кейінгі ұрпаққа
үлгі, өнеге болары хақ.
2.2 Әуелбек Қоңыратбаев ауыз әдебиеті оқулығын жасаушы
Өткенге көз жүгіртпей бүгінімізді тани алмаймыз. Міне сол ... ... ... ... аса бай ... ... зерттеп, зерделеп
бүгінгі ұрпаққа оқулық ретінде ұсынушылардың бірі – ғалым фольклортанушы
Ә.Қоңыратбаев қазақ ауыз әдебиетінің белгілі бір ... ... ... ... рет ... ... Ә.Қоңыратбаевтар жазған. ХІХ ғасырдың
аяғымен ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ әдебиетінің оқу ... ... ... ... ... Өз кезеңі үшін бұл ... мәні ... ... Өйткені олар қазақ әдебиетінің тарихын
дәуірлеудің тұңғыш үлгісін көрсетіп ... ... ... ... ... ... оқу ... көптеген қағидалары әлі күнге дейін ескірмеген.
Кейінгі кезеңде қазақ әдебиетінің туу, қалыптасу кезеңдері ... Ұлы Отан ... ... тұтасып жатты. Осы жылдары М.Әуезов,
С.Мұқанов, Ә:Марғұлан, Е.Ысмайловтармен қатар Ә.Қоңыратбаев та ... ... ... ... жұмыла кіріседі. 1944-1948 жылдары
қазақ ғылымының қара ... ... аға ... ... ... бола ... ... өзінің ауыз әдебиеті көне дәуір және
шығыс жазбаларына қатысты зерттеу еңбектерін жариялайды. Сол тұстағы белді
де, белгілі ... бір ... ... әдебиетінің тарихын ХVІІІ ғасырмен
шектеп, Бұқар жырау поэзиясы қазақ әдебиетінің түп ... деп ... ... ... барудың өзі оңай болмады. ... ... ... ... ... ... ғылымда өзінің сара
жолын салуға барған зерттеуші өз ... ... қана ... ... ... оқу ... ... тұтады. Ғылымда осы жасанды шектеулерге жалған
белсенділіккке, саяси науқандылыққа ... ... ... бір ғана ... ... ... ... табан тіреуші зерттеушілеріміздің бірі -
Ә.Қоңыратбаев.
Алғашқылардың бірі ... көне ... ... ... ... Ғалым
фольклортанушының бұл ретте жазылған оқулығы қарымы кең айтқан ... ... ... аса ... ... қозғаған тақырыбын
терең игеріп, асқан білімдар-лықпен сөз етеді. 40-жылдары қазақ әдебиеттану
ғылымына қосқан ... ... бір ... ... әдебиетінің тарихы» атты
оқулығы. Аталған еңбегінде қазақ фольклорының ... ... ... ... , ... батырлық және ғашықтық жырлар, айтыс өлеңдері,
шешендік сөздер, сол сияқты кеңес ... ... ... ... Осы оқулықтың лиро-эпос бөлімі ... ... ... ... ... ... суреттейтін «Наурызбай-Қаншайым» атты
күрделі еңбегі де осы оқулығында жарық көрді. Сол ... осы ... ... да ... ... еді. Бірақ саяси оқиғалардың ... ... ... ... мұқабасы басылып шықпады [31, 220].
Өзіне талап қоя білетін зерттеуші қазақ эпос ... ... ... ... өңдеп, толықтырып, тереңдетіп отырды. Оған куә ғалымның «Эпос
және оның айтушылары», «Қазақ эпосы және түркология», «Қазақ ... ... ... куә. Бұл ... ... да ... ғылыми болжамдармен дәлелді ой-пікірлер, тың ... ... Олар ... ... ... ... ... ерекшеліктері,
варианттылығы, нормалылығы, стадиялылығы, типологиялық мәселелері, әсіресе
қазақ эпосының жанрлық ... сай ... ... тұрғыдан дәуірленуі,
эпостың тарихи шындықпен ... ... да ... ... ... ... ... «Қазақ эпосы және түркология» атты ... ... ... ... ... ... саралай отырып, Қобыланды,
Алпамыс, Қорқыт жырларының туған кезеңі туралы жаңаша ... ... ... ... ішінде «Қобыланды» жырының тегі мен ... ... ... ... орыс ... ... тоқтала
келіп, ондағы оқиғаларға, тарихи хронологиялық тұрғыдан саралау жасай-ды.
Эпостық жырлар қазақ ... ... ... ... тұжы-рымға фольклортанушы
жиі тоқталып, баса назар аударып отырады. ... ... туу ... ... эпос оқиғаның ыстық ізімен емес, екінші бір таусыншақ күн
туған ... ... ... қорытындыға келеді. Дәл осы пікірін ноғайлы жырлар
тұсында тереңдете түсіп, ... ... ... ... басым десек те,
оқиғалары бұлдыр. Фольклортанушы осы оқулығында ... ... ... ... еніп, оның Қобыланды, Алпамыс, Көрғұлы, Қорқыт сюжеттерінен
ерекшелігін көрсетіп, жырдың көне дәуірге тән ... ... ... ... ... ... элементтердің басым екендігіне аталған
оқулығына терең түсінік бере ... ... осы ... қазақтың
«ертегілік эпос» атты бөлімінде қазақ эпосын түрлі заман ... ... ... мен ... ... тарихи тұрғыдан түсіндіреді. Бұл
оқулығында қосымша «Шайбанинама қандай жыр», «Шахнама ... ... ... ... дәуірімен, жырлардың тарихи тегіне байланысты
мәселелерді көтереді.
Ғалымға тек қана ... ... ... кешірілмес күнәға
қаларымыз хақ. Оған дәлел методикалық еңбектері күні бүгінге дейін өзіндік
ғылыми-тәжірибелік мәнін жойған жоқ. Ол ... ... ... және «4-7 ... ... оқыту методикасы» сынды
еңбектері. Бұл оқулықтарына кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... оқытудың әдіс-тәсілдерін ұсынады.
Ғалым - әдебиет пәні қоғамтанудың басты құралдарының бірі дей ... ... ... ... нәр, ... ала ... ... жан-дүниесі
ойдағыдай жетілмейді деген терең ойлар айтады [32, 5].
Фольклортанушының сыншылық қырын танытатын оқулығы да ... ... ... зор ... ... Ол ... «Шеберлік сырлары» деген
атпен 1979 жылы ... ... Онда ... мен ... ... ... ... мәдениеті туралы сын жанрына ... ... ... ... ... фольклортанушы ғалымның «Қазақ фольклорының
тарихы» «Көне мәдениет ... ... ... ... т.б.
Методикаға байланысты «Әдебиетті оқыту методикасы», сын жанрына қатысты
«Шеберлік сырлары» және тағы басқа оқулықтары ... ... ... ... ... қала ... фольклортану ғылымының туып, қалыптасу жолына көз ... ... ... аттап өте алмаймыз. Өз тұсында жан-жақты
білім жинақтаған, өзінің барлық саналы ғұмырын ... ... ... ... ... ғылымды дамытудағы еңбегі ерекше.
Киелі Қызылорда өңірінде дүниеге келген фольклортанушы ... ... ... ... ... ... ұластырады.
Жастайынан жетімдіктің кермек дәмін ерте татқан Әуелбек Қоңыратбаевтың
қазақ фольклортану ғылымыныа келуі 1920 жылдардан басталады. ... ... ... аспан!
Теп-тегіс беті тұйық ұйқы басқан.
Телегей көктің жайған қанатына,
Жалтырап сансыз шырақ сәуле шашқан.
деп Әуекеңнің көркем поэзияға бет ... ... ... ащы ... ... осы ... көрініп тұрады.
Сауатын Давыдов оқу-ағарту училищесінде ашқан Әуелбек Қоңыратбаев түрлі
ғылыми мекемелерде қызметкер бола жүріп, фольклортану ғылымына ... ... «Жас ... ... ... ... Тылсым сырлары
тереңге кеткен халық мұрасын рухани жәдігерлеріміздің ... ... ... ... ... ... ... жетуіне бірден-бір үлкен үлес қосқан
фольклортанушы ғалым.
Алғаш Әуелбектің фольклор саласына құлшына кірісуі тағылым-ды ұстаз
ағартушы ... ... пен ... жетекшілі-гімен қорғаған
«Қазақтың лиро-эпостық жырлары» атты ... ... ... ... ... фольклор-лық-этнографиялық
мұраларымызды жинауға белсене қатысады.
Фольклортанушы өзінің фольклористика ғылымындағы тұңғыш қадамын Ә.Диваев
экспедициясынан бастаған жас Әуелбек ... ... ... бай ... тарихи текстологиялық, жанрлық тұрғыдан талдап, саралап ... ... ... ... ... фольклортанушы сол кездегі солақай
саясаттың құрығына ілініп, талай рет қатаң сынға ұшырады. Міне, сол кездегі
билік ... ... ... ... ... шығуына кері әсерін тигізді. Әйтсе де, өмірдің қилы кезеңдерін
басынан өткізе жүріп, ... ... ... ... ... ... ... мәнін жоймақ емес.
Келесі еңбегі «Қазақ әдебиетін оқытудың методикасының очерктері».
Аталмыш еңбегінде ғалым ... ... ... ... оның ... ... беретін білімді мәнін айта келіп, ... ... ... ... ... оқытудың өмірден қол үзгендігінің бір
сорақы көрінісі көркем шығарманы талдағанда, ... ... ... ... салмаймыз, шығарма мен оның қаһарман-
дарына әркімнің қызығып, күйініш-сүйініш білдірерліктей нәр әсер ... ... ... қарай олардың мінез-құлқын жасауға
тырыспаймыз деген пікірін ғалым жақтай келе, дұрысында шығарманың ... ... ... ... көркем шығармада суреттеменің бәрін
жадағай алып, болмыс пен ... жай ... ... және ... жою үшін мен осы ... ... ... - дейді. Ғалым
еңбек пен білімді жалғастыра отырып, жастарға рухани тәрбие беру ... ... шешу үшін ... ... ... ... бұрынғыдан анағұрлым
күрделі жауапты дей келе, озат ... жеке өзі ғана ... ... ... ... тумақ деген дәлелді ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіне қосар үлесі мол. Қазақтың ... ... «Біз ... ... ... ... ... әдебиет тарихы жөніндегі пікірлерін
мойындауымыз керек. Олардың күрделі еңбек-терін қадірлеуіміз ... - ... ... ... бұл шағын еңбегімізде Ә.Қоңыратбаевтар әулетінің
алғашқы буынының қазақ ғылымына қосқан үлестерінің өзі ... ... ... ... ... ... фольклористикасы. –Алматы: Ғылым, 1972.
2. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және ... ... ... ... ... Т. ... түркітанушы. –Алматы: Білім, 1996.
4. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. –Алматы: Ана тілі, 1991.
5. Әуезов М. Қолжазбалар мұрасы. ... ... ... Қоңыратбаев Ә. Шеберлік сырлары. –Алматы: Жазушы, 1979.
7. Қоңыратбаев Ә. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры. 1959.
8. ... ... ... ... 1990.
9. Қоңыратбаев Ә. Эпос және оның айтушылары. –Алматы: Қазақстан баспасы,
1975.
10. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: ... ... ... С. Ақын, жыраулар. –Алматы: Ғылым, 1974.
12. Ысмайлов Е. Ақындар. –Алматы, 1956.
13. Әуезов М. Уақыт және ... ... ... ... ... М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. –Алматы: Мектеп, 1974.
15. Әуезов М. ... ХХ ... ... ... ХVІІ – ... ... 1982.
16. Әуезов М., Ысмайлов Е. Қазақ ертегілері. І том. –Алматы, 1957.
17. Әуезов Әуезов М. Әр жылдар ойлар. ... ... 1959, ... ... Р. ... ... –Алматы: Ғылым, 1982.
19. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –Алматы: ... ... Б. ... эпос ... ... 1999.
21. Әуезов М. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: Ана тілі, 1991.
22. Қоңыратбайұлы Әлібек. Көрме болып өтті // Еңбекші қазақ. 1928, ... ... ... Т. ... ...... жазушы, 1985. -189 б.
24. Қоңыратбайұлы Әлібек. Әдебиетіміздегі реализм ... // ... 1934, №5. – ... ... ... ... қазақ әдебиетінде. // Әдебиет майданы.
1932, №10. – Б.9-19.
26. Қоңыратбайұлы Әлібек. Екі Жүсіптің айтысы ... // ... ... №6. – Б.51-53.
27. Қоңыратбайұлы Әлібек. «Қаскелең» поэмасы туралы // Әдебиет майданы.
1934, №1-2. – ... ... ... Екі ... ... ... // Әдебиет майданы.
1934, №6. – ... ... ... Иран ... – Фердауси // Қазақ әдебиеті. 1934,
№27. 13 қазан.
30. Бәкіров Ә. ... ... ... // Сыр бой. 1993. ... ... Т. ... ... –Алматы: Өнер, 1996.
32. 4-7 кластарда әдебиетті оқыту методикасы. –Алматы: Мектеп, 1987.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Ысқақ Дүйсенбаев - фольклортанушы100 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Жөкей ақын10 бет
Мұхтар Әуезов – фольклор зерттеушісі42 бет
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Қазақ гуманитаристикасы және ұлт тарихын зерттеу11 бет
Қазақ ғашықтық жырларының орындалу ерекшеліктері34 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы (шет тілінде)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь