Етістік формалары және оны оқытудың әдістері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын әдіс түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9
Етістік туралы жалпы мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
Етістік формаларын оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Етістікті оқыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Етістіктің шақтарын оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28
Етістіктің райларын оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Көсемше мен есімшені оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Етістерді оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 44
Қазақ мектептерінде етістікті деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту ... . 48
Етістікті оқытуда модульдік оқыту технологиясын қолдану ... ... ... ... ... 53
Етістікті ойын түрлері арқылы оқыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 61
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Мектепте қазақ тілін оқыту оқушылар қауымына қазақ тілінің мазмұны мен жүйесін, оның өзіндік грамматикалық құрылысын сөйлеу тілі мен байлығын, сауатты және әдемі жазу шеберлігіне төселдіру, мәдениетті сөйлеуді қалыптастыру, дұрыс оқу, оқығанын түсініп айтып беруге жаттықтыру. Оқушылардың өздерін іздендіріп, көркем шығармаларды өздігінен оқып үйренуге дағдыландырады. Ал етістіктің формаларын оқыту мәселесі өте күрделі.
Қазақ тілін оқыту тек тілді ғана меңгеруге шектелмейді, сонымен қоса оқушылардың тілден алған білімдерін, басқа ғылым салаларын меңгеруге құрал ету болып есептеледі. Демек, оқушылар өмірдегі қоғам шындығын тіл арқылы біледі, үйренеді. Мәселен, оқушылар химия, география, физика, тарих, математика және т.б. пәндерден алған білімдерін қазақ тілінде оқып, творчестволық жұмыстарға дағдыланады. Олай болса оқушылардың техника мен ғылымды меңгеруі, оған жұмсалған талабы мен ынтасы және өзінің өмірін түсінуі мен сүюі, ең алдымен тілді жақсы білуіне байланысты.
Осыған байланысты менің дипломдық жұмысымның тақырыбы: «Етістіктің формаларын оқыту». Мұндағы алға қойған мақсатым – етістіктің формаларын қазақ мектептерінде қалай оқыту жөнінде, сағат сандарының бөлінулері мен қазіргі кезде педагог ұстаздар сабақ барысында, яғни оқытуда қандай да әдіс-тәсілдерді қолдану тиімді екені жайында тоқталу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ал енді етістік туралы зерттеуші ғалымдардың көзқарастары жайында тоқталар болсақ, етістіктер жөнінде зерттеушілердің зерттеген еңбектері біршама. Бұл еңбектерді атап кететін болсақ, мысалы: Н.Т.Сауранбаевтың «Қазақ тіліндегі көсемшелер туралы», Ә.Төлеуовтың «Сөз таптары» және «Қазақ тіліндегі етістіктің грамматикалық категорияларыв», Т.Қордабаевтың «Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің шақ категориясы» т.б. ғалымдардың зерттеулерінде етістікті жан-жақты қарастырып, өз пікірлерін білдірген.
Енді етістікті қазақ мектептерінде оқытуда сағат сандарының бөлінулеріне келетін болсақ, жалпы сөз таптары ұғымы бастауыш сыныптардан бастап оқытылады. Екінші сыныпта сөздердің лексикалық мағынасына, грамматикалық белгілеріне қарай белгілі бір таптарға бөлінетіні аңғартылады және де ережелерімен, сұрақтарымен танысады. Мысалы: заттардың қимылын, ісін, қозғалысын білдіретін сөздерді етістіктер дейміз. Олар не істеді? қайтті? деген сұрақтарға жауап береді деп қысқаша түрде өтеміз. Ал, үшінші саныпқа келгенде етістіктердің өзіне тән қасиеттерін меңгереді. Демек, (сағат санының бөлінуіне қарай) етістіктің түрлері мен ережелеріне кеңінен тоқталып таныс болады. Етістікті төртінші сыныпта үшінші тоқсанда өтеді. Бұнда етістіктің түрлері, емлесі, қызметі таныс болып, оқиды.
ҮІ-ҮІІ сыныптарға келгенде оқушылар бастауыш сыныптардан алған білімдерін одан әрі қарай кеңейтеді. Мысалы: ҮІ сыныпта етістікті оқытуға 14 сағат берілген. Онда етістіктің мағыналық түрлерін түгелдей қарастырылады да, ҮІІ сыныпқа келгенде оның түрленуі меңгертіледі.
Етістікті оқытуда оқушыларға ұғыныңқы, әрі түсінікті болу үшін мұғалімдер қауымы сабақ барысында әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолданған өте тиімді. Жалпы, әдіс-тәсілдерге тоқталмас бұрын, бүгінгі таңда білім беру ісі ерекше қолға алынуда. Яғни, білім берудің әртүрлі нұсқадағы мазмұны, құрылымы, ғылымға және тәжірибеге негізделген жаңа оқыту технологиялары бар. Осыған сәйкес жаңа бағдарламалардың жаңа технологиялық әдіс-тәсілдерін Қазақстан мектептерінде ұстаздар ұжымы, профессор әрі ғалым Ж.Қаратаевтың «Оқытудың педагогикалық технологиясы» атты еңбегін басшылыққа ала отырып кеңінен пайдаланып жүр.
Ж.Қаратаевтың «Оқытудың жаңа педагогикалық технологиясы» атты еңбегінде әртүрлі жаңа оқыту технологиялары енген. Атап айтар болсам, олар: модульдік оқыту технологиясы, деңгейлеп, саралап оқыту технологиясы, тірек белгілері арқылы оқыту технологиясы, түсіндіре басқарып озат оқыту технологиясы, жобалап оқыту технологиясы және т.б. оқыту технологиялары кірген.
Осындай әртүрлі жаңа оқыту технологиялардың әдіс-тәсілдерін әр мұғалім өзінің білім-біліктілігіне қарай оқыту жолдарында қолданыла алса, сонда ғана әр оқушының ой-өрісін, логикалық ойлау қабілетін дамыта түсуге, шығармашылық жұмыс жасауға, яғни топпен ынтымақтаса отырып бір ұжым құруға дағдыланып, дағды арқылы оқуға деген ынта-зейіні артып, білімдері біршама кеңейеді.
Жаңа оқыту технологиялардың, жаңа оқыту үрдістердің әдіс-тәсілдерін қолданымен қатар мектептерде оқушылардың санасына сәуле түсіріп, олардың ұғымдарын молынан кеңейтіп, білімдерін жүйелі түрде қалыптастырып, жеке оқышуның қабілетін дамытуда «Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасын қолға алып, осы бағдарламаның стратегиялық әдіс-тәсілдерін педагог ұстаздар сабақтарынд ажүйелі қолданып келеді. Бұл жаңа үрдіс, жаңа оқыту «Қарапайымнан күрделіге көшу» деп те аталады. Сонымен, «Сын тұрғысынан ойлау» атты оқыту бағдарламасына енген стратегиялық әдіс-тәсілдер әр түрлі атаулармен аталады. Осы оқыту стратегиялардың өзіне тән әдіс-тәсілдерін де мұғалімдер сабақтарында балалардың белсенділіктерін, беделділіктерін арттырып отырады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Ысќаќов А. Ана тілін оќытудыњ тиімді мєселелері. // Ќазаќ тілі м±ѓалімдерініњ іс-тєжірибесі. Жинаќ. -Алматы, 1972.
2. Бастауыш мектепте ќазаќ тілін оќыту єдісі. -Алматы, 1950.
3. Ќазаќ тілін тиімді оќыту мєселелері. -Алматы, 2001.
4. Байт±рсынов А. Тіл таѓылымы. -Алматы: Ана тілі, 1992.
5. Алтынсарин Ы. Тањдамалы шыѓармалар. -Алматы, 1955.
6. Дидактика средней школы. Москва: Просвещение. 1975.
7. Исабаев Є. Ќазаќ тілін оќытудыњ дидактикалыќ негізі. –Алматы: Ана тілі, 1980. -220 б.
8. Єлімжанов Д., Маманов Ы. Ќазаќ тілін оќыту методикасы. –Алматы: Ана тілі, 1990. -350 б.
9. Алтынсарин Ы. Таза б±лаќ. –Алматы: Жазушы, 1988. -370 б.
10. Ќ±лмаѓамбетова Б. Ќазаќ тілі сабаѓында техникалыќ ќ±ралдарды пайдалану. -Алматы: 1975. -240 б.
11. Қазақ грамматикасы. –Астана: Елорда, 2002. –789 б.
12. Арғынов Х. Қазақ тілі синтаксисі методикасының негіздері. -Алматы, 1964. 170 б.
13. Жаппаров А. Қазақ тілі. –Алматы: Ана тілі, 1985. –160 б.
14. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Арыс, 1992. –215 б.
15. Жүнісова М. Тіл тарихы: етіс категориясы. –Алматы: Дарын, 2006. –173 б.
16. Омарбекова Р. Есімшелі оралым. –Алматы: Қазақ Университеті, 2003. –110 б.
17. Сайрамбаев Т. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері. –Алматы: Дарын, 1991. –195 б.
18. Кәтенбаева Б.Ш. Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау. –Алматы: Арыс, 1992. -360 б.
19. Қазақ тілін оқыту методикасы. –Алматы: Арыс, 1990. -340 б.
20. Қалыбаева А. Қазақ тілінің етіс категориясы. –Алматы, 1951.
21. Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің шақ категориясы. –Алматы, 1953.
22. Қосымова, Исаев, Назарғалиева. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. -380 б.
23. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктердің аналитикалық форманттары. –Алматы, 1975.
24. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі етістіктің категориялары. –Алматы, 1980.
25. Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі етістіктің грамматикалық категориялары. –Алматы, 1975.
26. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі етістіктердің құрылысы мен мағынасы. –Алматы, 1979.
27. Нұржанова Ж. Қазақ тілін тиімді оқыту жолдары. –Алматы: Санат, 2001. -280 б.
28. Оразбаева Ф.Ш., Рахметова Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. (бақылау-пысықтау жаттығулар кешені) – Алматы: Санат, 2003. -240 б.
29. Құлмағанбетова Б., Исанова А., Исинғарина М. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. –Алматы: Білім, 2000. -250 б.
30. Исабаев Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. –Алматы: Қаз.унив-ті, 1999. –159 б.
31. Әбілқаев А. Қазақ тілін оқыту методикасы. –Алматы: Санат, 1995. -260 б.
32. Қазақ
        
        |    |Мазмұны                                                             |   |
| | | |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... тілін оқытуда қолданылатын әдіс |9 |
| ... | |
|2 ... ... жалпы |15 |
| ... |
| |.... | |
|3 ... ... |22 |
| ... |
| ... | ... ... ... |22 |
| ... |
| ... | ... ... шақтарын оқыту………………………………………….……… |28 ... ... ... |33 |
| ... |
| ... | ... ... мен есімшені |38 |
| ... |
| |.... | ... ... |44 |
| ... |
| ... | ... ... мектептерінде етістікті деңгейлік тапсырмалар арқылы |48 |
| ... | ... ... ... модульдік оқыту технологиясын |53 |
| ... | ... ... ойын ... ... |56 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |61 |
| ... | ... өзектілігі. Мектепте қазақ тілін оқыту оқушылар қауымына
қазақ тілінің мазмұны мен ... оның ... ... ... тілі мен ... ... және әдемі жазу шеберлігіне төселдіру,
мәдениетті сөйлеуді қалыптастыру, дұрыс оқу, ... ... ... ... ... өздерін іздендіріп, көркем шығармаларды өздігінен
оқып үйренуге дағдыландырады. Ал етістіктің формаларын ... ... ... ... ... тек тілді ғана меңгеруге шектелмейді, сонымен қоса
оқушылардың тілден алған білімдерін, басқа ғылым салаларын ... ... ... есептеледі. Демек, оқушылар өмірдегі қоғам шындығын тіл ... ... ... ... ... география, физика, тарих,
математика және т.б. ... ... ... ... ... ... ... дағдыланады. Олай болса оқушылардың техника мен
ғылымды меңгеруі, оған жұмсалған ... мен ... және ... ... мен ... ең ... ... жақсы білуіне байланысты.
Осыған байланысты менің дипломдық жұмысымның тақырыбы: «Етістіктің
формаларын оқыту». Мұндағы алға қойған ...... ... мектептерінде қалай оқыту жөнінде, сағат сандарының бөлінулері мен
қазіргі кезде педагог ұстаздар сабақ барысында, яғни ... ... да ... қолдану тиімді екені жайында тоқталу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ал енді ... ... ... ... жайында тоқталар болсақ, етістіктер жөнінде
зерттеушілердің зерттеген еңбектері біршама. Бұл еңбектерді атап ... ... ... ... ... ... ... «Сөз таптары» және «Қазақ тіліндегі етістіктің ... ... ... ... тіліндегі етістіктің шақ
категориясы» т.б. ... ... ... ... өз ... ... ... қазақ мектептерінде оқытуда сағат сандарының бөлінулеріне
келетін болсақ, жалпы сөз ... ... ... ... бастап
оқытылады. Екінші сыныпта сөздердің лексикалық мағынасына, ... ... ... бір ... бөлінетіні аңғартылады және де
ережелерімен, сұрақтарымен танысады. Мысалы: ... ... ... ... сөздерді етістіктер дейміз. Олар не істеді? қайтті?
деген сұрақтарға жауап береді деп қысқаша ... ... Ал, ... ... етістіктердің өзіне тән қасиеттерін меңгереді. Демек, (сағат
санының бөлінуіне қарай) ... ... мен ... ... ... болады. Етістікті төртінші сыныпта үшінші тоқсанда өтеді.
Бұнда етістіктің түрлері, емлесі, ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныптардан алған
білімдерін одан әрі қарай ... ... ҮІ ... етістікті оқытуға
14 сағат ... Онда ... ... ... ... да, ҮІІ ... келгенде оның түрленуі меңгертіледі.
Етістікті оқытуда оқушыларға ұғыныңқы, әрі түсінікті болу ... ... ... ... ... ... мен тәсілдерді қолданған
өте тиімді. Жалпы, әдіс-тәсілдерге тоқталмас ... ... ... ... ісі ... ... алынуда. Яғни, білім берудің әртүрлі нұсқадағы
мазмұны, ... ... және ... ... жаңа ... бар. ... ... жаңа бағдарламалардың жаңа технологиялық
әдіс-тәсілдерін Қазақстан ... ... ... ... әрі ... «Оқытудың педагогикалық технологиясы» атты еңбегін басшылыққа
ала отырып кеңінен пайдаланып жүр.
Ж.Қаратаевтың «Оқытудың жаңа ... ... атты ... жаңа оқыту технологиялары енген. Атап айтар болсам, олар: ... ... ... ... ... ... ... белгілері
арқылы оқыту технологиясы, түсіндіре басқарып озат оқыту ... ... ... және т.б. ... технологиялары кірген.
Осындай әртүрлі жаңа оқыту технологиялардың әдіс-тәсілдерін әр мұғалім
өзінің білім-біліктілігіне қарай оқыту ... ... ... ... әр ... ... ... ойлау қабілетін дамыта түсуге,
шығармашылық жұмыс жасауға, яғни ... ... ... бір ұжым ... ... ... ... деген ынта-зейіні артып, білімдері біршама
кеңейеді.
Жаңа оқыту технологиялардың, жаңа оқыту ... ... ... ... ... ... сәуле түсіріп, олардың
ұғымдарын молынан кеңейтіп, білімдерін ... ... ... ... қабілетін дамытуда «Сын тұрғысынан ойлауды дамыту» бағдарламасын
қолға алып, осы бағдарламаның стратегиялық әдіс-тәсілдерін педагог ... ... ... ... Бұл жаңа үрдіс, жаңа оқыту
«Қарапайымнан күрделіге ... деп те ... ... «Сын ... атты оқыту бағдарламасына енген стратегиялық әдіс-тәсілдер әр түрлі
атаулармен аталады. Осы ... ... ... тән ... де
мұғалімдер сабақтарында балалардың белсенділіктерін, ... ... ... жаңа ... ... әдіс-тәсілдерін қолдануда
үйрету мен үйренуден, үйренудің қызығушылығынан туатын бұл ... ... ... ... ... қатар мұғалімдердің де
тынымсыз ізденісін қажет ететінін аңғарамыз.
Б‰гінгі тањда ќазаќ тілін оќытуда ќолданылатын єдіс т‰рлері сан ... єдіс ... ќай ... ... ... єр ... µзінше
т‰сінеді.
Осы орайда ењ басты маќсат оќушыныњ тілге деген ќызыѓушылыѓын арттыру
екендігі даусыз.
Жұмысымыздың мақсаты мен ... ... ... ... ќай ... ќолдау керек деген мєселе педагогикалыќ практика µту барысында мені
де кµп ... ... ... бойы ... ... терењ теориялыќ
біліммен даруландыќ дегенімізбен, сол білімді оќушыѓа практикалыќ т±рѓыда
мењгеру жолында біраз ќиындыќтарды ... ... Ол ... - біз ... ... єдіс ... ... М±ѓалімніњ білімді болуымен бірге,
оныњ оќыту єдістерін тиімді пайдалануы сабаќтыњ саралы µтуіне ‰лкен ... ... Осы ... мені ... ... жазуыма итермеледі.
Дипломдыќ ж±мысты жазу ‰шін алдыма тµмендегідей міндеттерді ќойдым.
1. Ќазаќ тілін оќытуда ќолданылатын єдіс ... ... ... Б±л ... ... ... бойынша жазылѓан методист ѓалымдардыњ
теориялыќ ењбектерімен ... ... ... ... ... ... ... аудардым.
3. Етістіктіњ формалары бойынша талдай отырып сабаќ µткізу барысында
єдістерді ... ... ... жасадым.
Жұмыс құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... тілін оқытуда қолданылатын әдіс түрлері
Методика- метод гректіњ metodos деген сµзінен шыќќан, ќазаќша зерттеу
жолы деген маѓынаны білдіреді.
Ќазаќ тілі ... – ана ... ... ... жєне тіл ... ... ‰йрету жолдары мен ќ±ралдарын зерттейтін педагогикалыќ
ѓылым.
Кењес ‰кіметініњ алѓашќы ... ... ... ... ... жасау, оќытуды жаќсарту жайындаѓы 1931, 1932 ... ... ... тілі ... ... ... жєрдемі
тиді. А.Ысќаќов [1, 19] «Ана тілін ... ... ... ... тіл мамандары алфавит, орфография, пунктуация, ана ... ... ... жєне т.б. ... ... ... ... - дейді.
1935 жылѓа дейін ќазаќ тілін оќыту методикасына арналѓан маќалалар ѓана
болды. Онан ... ... ... ... ... ... єдісі» деген жинаќ
шыќты [2, 20] (1936) орта мектептіњ ‡-‡І сыныптарына арналѓан С.Жиенбаевтыњ
«Грамматика талдауыш» (1938), «‡лкендерге хат ... ... [3, ... ... мектепте кітап оќытудыњ методикасы» (1941), «Ќазаќ ... ... ... ... кµреді [3, 4].
Сонымен ќатар, ќазаќ тілін оќыту мєселелері Ыбырай Алтынсарин есімімен
байланысты. Ы.Алтынсарин ±лы орыс ... ... ... ... ...... білім берудіњ басты ќ±ралы,
біздіњ барлыќ ‰мітіміз, ќазаќ ... ... осы, тек ќана ... ... ... ... хрестоматиясы» жєне «Ќазаќтарѓа орыс
тілін ‰йретудіњ бастауыш ќ±ралы» оќулыќтарын жазды.
А.Байт±рсынов [4, 23] ќазаќ тілін ... ... ... ... ... Ол – ќазаќ тілінде дыбыс негізінде сауаттандыру єдісініњ
негізін салушы. 1912 жылдан бастап «Баяншы» атты ... ... ... б±л ... 14 жыл бойы бала оќытќан тєжірибесінен шыѓарып жазѓан.
Кµлемі ... ... ... ... ... ... ... аштыру
єдістерініњ жµн-жобасын А.Байт±рсынов «Єліп-би астары» атты ... ... 1927-28 ... ... ... ... «Ана ... єдісі»,
«Зерттеу мен с‰гіретшілік єдісі туралы», «Жалќылаулы-жалпылау єдісі» деген
методика мєселелерін сµз ететін бірнеше маќала жариялайды.
Сондай-аќ, Ќ.Ж±банов [3, 4] ... ... ... ... ... грамматикасы», Ш.Сарыбаев «Ќазаќ тілі ... ... ... «Ќазаќ тілін оќыту методикасы» деген
ењбектер жарыќ кµрді. Осы ... ... ... ... оќытудыњ
міндеттері, білім берудіњ єдіс-тєсілдері сараланып берілді.
Ы.Алтынсарин µзініњ жазѓан «Хрестоматиясында» былай деген: «М±ѓалімніњ
ж±мысы – балалар. Егер балалар ... ... ... онда ... ... ... ... ‰шін µзін-µзі кіналауѓа тиіс» дейді ... Яѓни б±л ... ... тек ... ... ќана ... ... ќолданып, маќтанып ќоймай, білім беруде оќытушыныњ єдіс-
тєсілдерді жете білуін ќалайды.
Ќазаќ тілін ... ... ... ... да ... ... беру ... оќыту єдістері мен тєсілдерін шебер мењгеруі арќылы ж‰зеге
асады. Ол жаќсы ±йымдастырылѓан ... мен ... ... ... М±ѓалім сабаќ т‰сіндіреді, ол - т‰сіндіру єдісі, оќушылар ... ол – ... ... ... ... жаттыѓу жазады, ол – жаттыѓу єдісі,
оќушы єр т‰рлі сурет, таблица арќылы ... ... ол – ... ... ... пайдаланса, ол – демонстрациялыќ єдіс, т.б. толып жатќан
єдістер бар. Салыстырып ќарайтын ... [6, 146] ... ... школы»
деген ењбекте И.Я.Лернер мен М.Н.Скатин оќыту єдісініњ бес т‰рін кµрсетеді.
«1.Обьяснительно-иллюстративный или ... ... или ... - деп ... бес ... ... ... «Педагогика» ењбегінде оќыту єлдістемесініњ 4 т‰ріне тоќталады.
Ал академик Ю.К.Бабанский де осындай оќыту єдістерініњ т‰рлеріне ... ... ... ењбегініњ нєтижесі деп кµрсетеді.
Є.Исабаевтыњ «Ќазаќ тілін оќытудыњ дидактикалыќ негіздері» деген [7, 33]
ењбегінде ... ... ... хабарлау, тєжірибе т‰сіндіру жєне
кітапты пайдалану єдісі деп теориялыќ практикалыќ жаќтан ‰йрету ... тµрт ... ... ... ... ... ... ењбектерінде оќыту
єдістерініњ ... ... ... И.Д.Зверев: «Оќыту єдістемесі
дегеніміз – м±ѓалім мен ... ... ... ... ... ... [8, 78]. Д.Єлімжанов, Ы.Маманов та мынадай аныќтама берген: «Ќазаќ
тілін ... ...... тілін оќытудаѓы м±ѓалімдердіњ ... ... ... ... ... ... ѓылыми пєн», - деген.
Енді жинаќтап, топтастыратын болсаќ, єдістердіњ жіктелуі тµмендегідей:
1.Т‰сіндіру єдісі. Б±л єдіске ... ... ... ... лекция т‰рлері жатады.
2.Кітаппен ж±мыс істеу єдісі: м±ѓалімніњ т‰сіндіргенін кітаптан ќарау –
аныќтама, т‰сініктер, жоспар, ... ... ... ... ... ... єдіс, экскурсия, таблица, сурет, схема, карточка пайдалану
т.б.
4.Техникалыќ ... ... ... ... бірі – ... єдіс:
экран бейнесі арќылы диафильм, ... ... т.б. ... ... істеу єдісініњ таѓы бір т‰рі: кодоскоп, эпидоскоп, компьютермен ... ...... ... жєне ... ... таќтамен ж±мыс,
µз бетімен ж±мыс, ќайталау, пысыќтау кезінде ±лттыќ ойын ... ... ... ... т‰сіндіріп кетейік.
1. М±ѓалім к‰ні б±рын µзініњ баяндайтын сµзін ойланып алуы керек, ... ... ... ... ... мазм±ндаманыњ жобасын жазып алѓаны
д±рыс. Ауызша баяндап, ... ... ‰ш ... бар: ... ... лекция т‰рі.
2. Єњгіме єдісі – жања материалды т‰сіндіргенде ж‰ргізілетін єдіс немесе
с±раќ-жауап єдісі. Єњгіме єдісіне кµбіне ... ... ... ... ... ... ќазаќ тілінен сµз жасамды немесе ... ... ... ... іздендіру ‰шін с±раќтар ќойѓызып,
оѓан жауап ќайтарѓызу, ... ... ... ... ... ... ... т‰рлері жања материалды
т‰сіндіргенде, білім ... ... ... ... ... с±рау-жаттыѓулар тексергенде, µткен ... бала ... ... ... ... ... білу ‰шін
ж‰ргізіледі. Єњгіме єдісін ±йымдастыру м±ѓалімніњ шеберлігіне байланысты.
Оќушылардыњ ... ... ... ... ... ... ... т‰рі кењес ‰кіметі т±сында болды. Эврико грек сµзі – ... ... ... ... Ќазіргі уаќытта єр таќырыптыњ ережесін
проблемалыќ ситуация туѓыза отырып, оќушыѓа таптыру єдісі кењ µріс ... ... ...... д±рыс, дєл, т‰сінікті ќоя білуіне
байланысты. М±ѓалім с±раќты д±рыс ќоя алмаса, оќушылар да ... ... ... ... ... ... жетелеп с±раќтар беру м±ѓалімніњ
іскерлігін кµрсетеді.
3. Т‰сіндіру єдісі – ќазаќ тілінен ... ... бір ... ... кµрнекі ќ±рал, таблица т.б. ќ±ралдарды пайдалана
отырып, сабаќтыњ мазм±нын ... ... ... ... ... ... єр ... єдіс-тєсілді пайдаланып ќызыќты т‰сіндірсе,
оќушы сол таќырыпты ынталы т‰рде тыњдай отырып, сол проблемалыќ ... ... ...... ... ... – ќазаќ тілінен оќушыларѓа белгілі
таќырып бойынша берілетін білімді ... ... ... ... ... басталады. М±ѓалімніњ оќушыларѓа жања білімді ... ...... ... ... дейміз. Ауызша баяндау єдісі
оќушылардыњ жас шамасына ќарай, ќысќа не ±заќ баяндалуы м‰мкін. ... ... ... факультативтік сабаќтарда, 9-сыныпта ќазаќ тілі
сабаѓында ж‰реді. Баѓдарламада ... ... ... ... ... Мектеп лекциясы жай темпте, кµбіне ќазаќ тілінен µткен
материалдарды ... не ... ... ... не ... ... ... арќылы таќырыпќа т‰сінік беріледі.
4. Кітаппен ж±мыс єдісі. ... ... ... ... ... ... ... ќайталау сєттерінде оќушылар кітабын
ашып оќып, жаттыѓу ж±мысын ауызша немесе жазбаша орындайды. Оќушылардыњ оќу
ќ±ралымен, не басќа ... ... ... ... - µз бетінше білім
алуѓа, ізденуге баѓыт алады. Кейде µз бетінше оќыѓан ... ... ... контекст жасау т.б. айтылып шыѓарма, не мазм±ндама жазѓызады.
Кµбіне кітаппен ... ... ... ... тыс ... оќу ќ±ралдарын
жєне жеке шаѓын маќала, балаларѓа арналѓан энциклопедия т.б. ... ... ... ... Кітаппен ж±мыс істеу
оќушылардыњ алѓан білімін толыќтырады, екіншіден, µз ... ... ... ... ... ... грамматикалыќ ќ±рылысын, оныњ жекелеген
категорияларын оќушыларѓа жан-жаќты т‰сіндіруде ... ... ... ... ... ... ‰лкен мањызы бар. Ќазаќ тіліндегі
берілген таќырып бойынша жања сабаќты т‰сіндіру, µткен материалды ... ... ... ... кезінде пайдаланылѓан кµрнекілік єрбір сабаќтыњ
єсерлігін жєне ... ... ... білімді ќызыќты, жалыќтырмай
игеруге себебін ... ... ... ... ерекшеліктеріне сєйкес
келетін жылжымалы таблица жєне т‰сіндірме ... ... ... ... береді. Орыстыњ ±лы педагогы К.Д.Уминский. «Бала ... ... ... етіп отырады» к‰нбе-к‰н кµрнекілікпен ж±мыс
істеудіњ жаќсы нєтиже беретінін айтады.
Ы.Алтынсарин: «...шєкірттердіњ барлыќ сезім м‰шелерініњ кµз, ќол, ... ... ... даѓдыландыру баланыњ барлыќ ќабілетін кµрнекілік
арќылы, жаттыќтыру арќылы ж±мыс істеу» керектігі жайында ... ... ... кµп. Оны ... ... ќарай, м±ѓалім
басшылыѓымен ж‰зеге асырып отырады. Ќазаќ тілі ... ... ... ... кестелер, картина, табиѓат суреттері,
техникалыќ ќ±ралдар т.б.
Ќазаќ ... ... ... ... ... ... кесетелер. Кестелер бір таќырыпќа арналѓан, не
жинаќтау т‰рінде болуы м‰мкін.
Сабаќты пысыќтау кезінде шаѓын шыѓарманы картина-сурет арќылы ... ... б±л ... – картинамен ж±мыс.
Жања таќырыпты таныту, т‰сіндіру ... ... ... єдіс ... білімді мењгеруге пайдаланылса, жаттыѓу
кездерінде де осы єдісті пайдалану арќылы ж‰ргізген ж±мыс нєтижелі болады.
Кµрнекілікті ... ... єдіс ... материалдыњ ќай-ќайсысын оќытуда ќолданылып келген, єлі де
ќолданыла беретін тиімді єдістіњ бірі. Кµрнекілік оќушыныњ сезімдік ... ... ... ... іс ... ... оны практикада
ж‰зеге асыруда ‰лкен кµмегін ... ... ... ... ... ... ќ±ралдарды оќу-тєрбие ж±мысына енгізу 1960-70
жылдары ... ... бірі ...... ... таѓы ... оќу-тєрбие ісінде техникалыќ ќ±ралды
пайдалануѓа зор ... ... ... ... ... ... кезде біздіњ елімізде сабаќта жања технологиямен ж±мыс істеу ... ... ... ... де ... алынуда.
Ќазаќ тілі сабаѓы бойынша сабаќта техникалыќ ќ±ралдары пайдалану
жолдарын Б.Ќ±лмаѓанбетова ... ... ... ... ... ... ... сабаќта оќушылар жалыќпай тыњдаѓан жања оќу
материалын ќабылдау процесінде олардыњ єр т‰рлі сезім м‰шелері (кµру, есту
т.б.) ќатынасатындыѓын, ... ... ... ... артып,
т‰сіндірілген материалдардыњ бєрін ќабылдауѓа м‰мкіндік туѓызады», - дейді
[10, 25] Б.Ќ±лмаѓамбетова.
Ана тілі сабаѓына магнитафон, диафильм, оќу фильмі, ... ... ... т.б. пайдалану арќылы оќытуѓа болады.
Ќазаќ тілі сабаѓында техникалыќ ќ±ралдарды ... ... ... ... ... ... кµтереді, ‰шіншіден, ынтасы мен
белсенділігі артады, тµртіншіден, ... µз ... ... ... ... ... білімніњ беріктік принципін ж‰зеге асыруѓа м‰мкіндік
жасайды. Жаттыѓу ж±мысы – білімді бекіту, пысыќтау, ... ... ... іскерлік пен даѓдыѓа ќалыптастырады. М±ѓалім жања
сабаќ т‰сіндіріп болѓаннан кейін, сол берілген білімді ... ... ... ... ... ... ауызша, жазбаша да, таќтаѓа шыѓарып
та, кітаппен ж±мыс ... те, ... де, ... де, ... ... т.б. ... ... пайдалана отырып, жаттыќтырудыњ
тиімді єдісін іздестіреді. Білімді бекіту ‰шін ж‰ргізілетін жаттыѓудыњ
бірнеше т‰рі д±рыс та, ... ... ... ... ... ... есте ќалып ныѓая бермек.
Жаттыѓуды теориялыќ-практикалыќ жаќтан ‰йрету ... ... ... ... ... ... жєне монологтыќ сµйлеуді ‰йрету,
ауызша т‰сіндіру, ауызша мазм±ндау жєне мєнерлеп оќу, дайын ... ... ... ... ... ... жазу, диктант жазу
т.б. єдістері кµп. Осылайша т‰рлендіріп оќытудыњ єдістері ... ... ... ќол ... ... – берілген білімді бекіту мен тіл дамытудыњ бірден-
бір єсерлі жолы. Оќушылардыњ ойлау ... ... ... ... ќалыптастыруда грамматкалыќ ойынныњ мањызы зор. ... ... ... ... ... ... ... білімдерін санада мењгеріп бекітуге жєне шапшањдыќ даѓдысын
ќалыптастырады.
1992 жылы желтоќсан айынан ... ... ... оќу єдісін ќолѓа ала
бастады. Басќаша айтќанда оќушылармен ... ... ... ... ... ... не ... ‰лгеріп ж‰рген себептерін
білу, єрбір оќушыныњ ж‰регіне жол таба отырып ... ... ... ... ... єдістемесін жањарту, оќушыныњ ... ... ... ... ... ыќыласпен т‰сіндіру мєселесі м±ѓалімніњ
міндеті.
Сабаќта компьютерді ќолдану.
Компьютермен оќыту ж‰йесі ењ алдымен шет елде кµрініс ... ... ... де ... орын ... тілдіњ лексика мен лексикографиясында,
фонетика мен лексикографияда, фонетика мен ... ... ... сипаттап хатќа т‰сіру, тілді зерттеуде де ... ... ... ... µте ... ... ... еркін сырласа
отырып, ойлануѓа ќолын жеткізеді. Сонымен бірге оќушыныњ танымдыќ ќабілетін
арттыра ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті
болѓандыќтан, компьютермен оќу ... ... ... мен ... ... себебін тигізеді.
Ќазаќ тілі сабаѓында логикалыќ ж‰йеге біріккен компьютерді пайдалану,
µтілген пєнді ќайталау кезінде, ... ... ... еске т‰сіру
кезінде пайдаланылады. Ќазаќ тілі сабаѓында компьютерді ќолдану ... ... мен ... білуге жол ашады. Б±рын адам ... ... жања ... ... ... ... ... компьютерге енгізіп, дискеттегі ќ±былысты µз беттерінше
зерттеуге ‰йренеді. Сµйтіп, компьютер оќушылардыњ аќыл-ойын дамытумен бірге
µз ... жања ... ... ... ... жалпылау єдістер.
Жалќылау, жалпылау єдістері индукция, дедукция деген атпен белгілі.
Ќазаќ тілінде жалпылау, жалќылау єдіс ... ... ... рет ... деп жоѓарыда айтып кеткенбіз. Осы єдістерге ... ... Осы ... ... деп жазѓан «Жалќылау єдісі-жалпылау єдіске ќарсы
єдіс, жалпылаудыњ асылы ±саќтан ірілету болса, жалќылаудыњ асылы- ... сол. Б±л екі ... ... ... ... ... ... Осы
єдістерді ќолданып оќытуда, ... ... ... ... ... мєселеніњ ішкі т‰рлеріне мысал ... де ... ... ... Тек б±л ... ... материалѓа ќарай орынды
ќолдана білу керек [4, 364].
2. ... ... ... ...... ең бай (сан, сапа жағынан да) сөз табы. Ол ... де ... ... форма, категория жағынан
басым жатады. Себебі ол – тек ... ғана ... ... қоғам,
ойлаудың нәтижесінде туындап жататын ... ... ... ... сөз ... ... оның ... лексика-
грамматикалық және грамматикалық категорияларға бай әрі басқа сөз таптарына
ұқсамайтын сөз ... ... сөз ... ... шақ, рай, ... өту ... есімше, көсемше, болымды, болымсыз, жақ т.б. секілді әр
түрлі ... бар ... сөз табы ... ... лексика-семантикалық сипаты дегенде – қазақ тілінде қанша
етістік болса әрқайсысы ... ... ... мағынаға ие екені
белгілі. Бірақ белгілі бір әр түрлі мағынадағы етістіктерді ... ... де ... ... ... топтарға бөлуге болады. Дей тұрғанмен
қазіргі қазақ тілінде морфология саласында ... ... ... ... ... ... орнына бірін қолданылып
жүрген тұстары да кездеседі. Мәселен, Ә.Төлеуов «Сөз таптары» [11, 72]:
«Етістіктің ...... ... әсер етпейтін, тек
етістіктің мәнін ... ... ... Бұған: есімше, көсемше және
болымды, болымсыз ... ... ... мұны – ... деп те ... - ... Әрине етістіктерді бұлайша топтау –
грамматиканың қатысымен келетініне ешкімнің дауы жоқ шығар. Сондықтан оны
лексика-грамматикалық ерекшелігіне ... жөн. Ал, ... [12, ... ... ... жағынан мына секілді семантикалық топтарын
атайды: «... ... ... ... аудар, домала, секір т.б.»;
қалып-сапа етістіктері ... тұр, күт, ... т.б.); ... (айт, ... де, ... ... ... етістіктері (балала,
жапырақта, әкет т.б.); бағыт-бағдар етістіктері: (бар, кет, әпер, ... ... ... (жыла, қайғыр, өкін, қуан т.б.); ... ... ... ... ... ... т.б.) сол ... етістіктері, көру-есту етістіктері, мінез-құлық етістіктері, сол
сықылды ... ...... ұқсастық, алшақтықтарына орай омоним,
синоним, антоним етістіктеріне бөлуге болады» - ... ... ... лексика-семантикалық жақтан бұлай бөлу лексика, семасиология,
стилистика ... ... ... ... ... ... ... ескертіп, мұндай жағдайда грамматиканың семантиканы басшылыққа
алғанды жөн көріп, оларды үш үлкен ... ... ... ... ... ... де, басқа сөз таптары
сияқты, белгілі бір мақсатқа не нысанаға орайлас құрылуы қажет. Өйткені
жоғарыдағы топтаулар ... ... ... ... ... ... үшін қонымды болғандарымен, грамматиканың талап-
талғамы үшін, әрине, ... ... бола ... ... ... ... мен ... дұрыс айқындау үшін, олардың түбір
формалардың, туынды синтетикалық және аналитикалық формалардың семантикалық
құрылымдарына орай жіктеп, сырын ашу – ... ... мен ... ... ... де, ... да болмақ. ... ... ... қашан да болсын, сөздің құрылысы мен құрамына
байланысты ... ... ... арқылы жасалатын туынды етістіктер мен
кемі екі сөзден құралатын ... ... ... ...... арналған тиісті тақырыптарда сөз болмақшы да, төменде тек
түбір етістіктердің семантикалық жүйесі ... ... ... ... әдетте, есімдерге және басқа сөз топтарына ... ... ... болуы шарт емес) сөздерден жұрнақ арқылы туған жалаң етістіктер де
кемі екі сөзден құралып жасалған ... ... де ... ... ... етістіктердің семантикалық жүйесіне, морфологиялық формасына
және синтаксистік ... орай ... ... ... ... ... отырған. Онан қала берді, байырғы түбірлер, қашан да
болсын, өзге туынды ... ... ... ... ... функциясы жағынан әрі ұйытқы, әрі ... ... ... Ал сол ... ... ... ... семантикасына, соған
сәйкес қалыптасқан негізгі функциясына қарай мынадай үш салаға бөлуге
болады: ... ... ... ... ... мағынасы сақталатын,
сөйлемде дербес қызмет атқаратын және ... ... ... аш, ... бақ, ек, жар, жаз, жақ, күл, қала, жорт, кеш т.б. ... ... ... ... ... ... мүше бола ... етістікпен тіркескенде қосымша грамматикалық мағына үстеп, жәрдемші
ретінде де қызмет атқара ... ... ... ... ... ... бола алатындай 30 шақты етістіктерді жатқызады: бар, ал, бер, ... жүр, тұр, ... сал, ... т.б. ... топтағылардың саны аз, олар
лексикалық мағынадан не ... не ... ... ... ... е, еді, ... ... Бұлар тек грамматикалық мағына
ғана үстесе, бірыңғай көмекші есебінде ғана жұмсалатындар.
Баяндауыш грамматикалық ... ... ... ... ... қалыптастыратын предикативтік форма осы ... ... - деп ... [13, 634].
Жалпы сөйлем мүшелерінің жасалуына белгілі-белгілі бір сөз таптары негіз
болады. Сол сияқты баяндауыштардың ... ең ... сөз ... бірі ...... сөз ... қарағанда ең күрделі сөз табы. Етістік
қимылды білдіруге байланысты сөйлемді тиянақтаудың ... ... ... ... етістіктердің әртүрлі категорияларының баяндауыш болуында әрқайсысы
өзіндік ерекшеліктері бар. Мұның өзі оның құрамдық ерекшеліктерінен де анық
байқалады [14, ... ... дара ... ... дара баяндауыш негізінде
синтетикалық ... ... ... ... бар етістіктерден ғана жасалады.
Жалпы алғанда, мұндай кезде, яғни баяндауыш болатын сөз табы ... ... оның ең ... ... ... ... Етістіктер негізінде баяндауыш
болған кезінде ... ... ... сөйлемнің соңында келуі арқылы
мол жұмсалады.
Әрине, дара етістікті баяндауыштың жасалуы туралы барлық әдебиеттерде
айтылады. ... ол ... ... ... ... онша бірізділік жоқ.
Орыс тіл білімінде В.В.Бабайцева (краткая грамматика русского ... ... ... дара ... ... ... етістіктер, демеулік
шылаулардың тіркесуі, фразеологиялық тұтастықтардың соңғы сыңары етістіктен
құралған ... ... ал ... тек ... жалғаулы
етістіктерді ғана айтумен ... Ал ... ... дара
баяндауыштардың жасалуында райлардың да баяндауыш болуының ішінде тек
шартты рай туралы айтып қайырма ал ... ... ... сөз ... ... дара баяндауыштардың шақ тұлғасынан сөз етеді. Сонымен бірге ... ... ... ... ... екен ... ... де тіркесі
арқылы жасалуын да дара етістікті баяндауышқа қосуына келісе ... ... ... ... дара ... ... жеке ... тұлғалы етістіктерге –шы жұрнағының қосылуы арқылы дара баяндауыш ... ... [15, ... ... тіл ... ... дара баяндауыштар туралы әр түрлі
көзқарастарды көруге болады. М.Балақаевтың дара етістікті баяндауыштар ... ... ... ... ... ... және ... мен көсемшелер
(соңғы тек сабақтас құрмалас ... ... ... ... ... ал ... грамматикасында райлар, тұйық етістік және есімшелер арқылы
жасалатынын көруге болады. Ал ... тілі ... ... мүшелерін
жазған М.Томанов дара етістікті баяндауыштардың есімше және көсемше ... ... [17, ... ... қарағанда дара атістікті баяндауыштардың жасалуында олардың
етістіктің қай ... ... онша ... жоқ. Бұл ... ... ... ... сол көрсетілген басқа да етістікті
тұлғаларын толықтыра түссе керек. Сол ... ... ... ... да осылай айтуға болады. Бұл арада дара етістікті баяндауштардың
жасалуында мектеп грамматиасының пікірлері жан-жақты қаралған деп ... ... жай ... тек күрделі түрді ғана жұмсалатыны белгілі.
Етістіктер дара ... ... рай, ... рай, көсемше, есімше, қимыл
есімі, түрлі етісті жұрнақтар арқылы және түрлі туынды түрінде де ... ... ... ... жай ... ... ... сөйлемнің
басыңқы сыңарының баяндауыштары, яғни тиянақты баяндуышы ретінде бұйрық
рай, есімше, қимыл есімі мен туынды ... ғана ... ал ... ... ... ... жай ... баяндауышы қызметінде арнайы
жұмсала алмайды. Өйткені, олар сөйлемде тиянақтау процесіне онша қатысы
бола бермейді. ... ... ... ... ... ауытқу жағын да
көруге болады.
Әдетте шартты райлы баяндауыштар сабақтас ... ... ... ... енді өз ... да ... ... ие болып отыр.
Мысалы: Тек әлі де ... ... ... өте жақсы маман дәрежесіне
жеткізсе (Б.Соқпақбаев), осындағы шартты ... ... ... ... сөйлемді тиянақтау ... ... ... ... де тек ... ... бағыныңқы қызметінде ғана
жұмсалып қана қоймай, әдеттегі жай сөйлемнің баяндауышы ... ... ... кездің жемісі. Мысалы: - Әй, анау үйге Дүйсекең келді, - қайдан
таныдың. –Е, ұстазымды танымай! (Б.Соқпақбаев). ... өте ... ... ... ... тоқталайық:
Бұйрық райлы дара етістікті баяндауыш. а) Барабан, ұр ... ... ... ... ... ... ел... ... туыңды әкел
(Б.Майлин). Дастархан үстіндегі семіз қойдың тоңазыған еті, ... ... бір қара ... тұр. – Ей, бері ... кел, отыр, біз ... ... ... ... мұнда тұра көрме, шырағым! Біздің
үйге жүр (Б.Соқпақбаев).
ә) -ғын, -гін, -қын, -кін. Көп жыл өтті ... ... ... ... сөздің мәнін. Ешкі емес, Сүйінбайға жылқы бітті. Қымыз ішкңн,
отырғын, тартқан дәмін (Ғ.Мүсірепов).
б) Бұйрық ... ... ... ... те ... береді. Мысалы:
қалаға қонайын, өз тамағымды өзім ... жей алам ... ... ... беріп еңбектен өрнек салғызды (Жамбыл.).
в) Қалау рай арқылы: Жақсы ағаның зор дәмесін ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемде ғана жұмсалады
делініп келеді. Оның олай болу себебі шартты райлы етістіктерде тиянақтяляқ
болмауынан деп білеміз. ... тіл ... даму ... ... ... даму немесе әдеттегі сөйлемдерді тиянақтау шартты райлы етістіктерге
де тән ... болу – ... ... жемісі. “Шартты райлы етістіктердің
баяндауыш болуының басты тәсілі бар. Соның бірі шартты райлы ... ... ... ... ... ... - ... ғалым [16, 98]. Мысалы:
Әйелге ердің шашы ағарғаны, бетінің әжімденгені есеп емес, тек ер ... ... ... ... ... негізгі сыңары көсемше
тұлғалы етістік, яғни негізгі мән өртеу етістігінде екендігі ... ... де өз ... жай ... ... бола ... ... осы арада
өртеу де, білсе де – екі мұндай тұлғалы етістіктер де ... ... ... ... бола ... Осы тұрғысында олар ... ... ... түрі ... ... ... ... осы екі
етістік дәл осы жерде сөйлемді тиянақтау процесне ие болып отыр. ... таза ... де ... ... тиянақты баяндауышты сөйлемдер
жасала келіп, олар бір сабақтас құрмалас сөйлемдердегі шарттылық мәнін бұл
жерде де сақтай ... ... ... ... ... ... сөйлемнің баяндауышы ретінде
жіктеліп те жұмсала беретіні белгілі. Ондай тұлғада олар қалай да бағыныңқы
сөйлемнің ... ... ... ... олар ... соң-шы,
-ші жұрнағының қосылуы арқылы енді тиянақты баяндауыш қызметінде де ... ... ... ... ... ... түсті өзі, жарықтық, арақтың
өшіретін айтсаңшы (Ш.Сариева).
2. Етістікті күрделі баяндауыштар.
Шартты райлы етістіктердің тиянақты ... ... ... сөздердің қызметі ерекше. Тек көмекші етістік немесе ... ... ... ... ... ... ... түседі де, сол
тобымен күрделі баяндауыш ретінде жұмсала алады. Ал ... ... ... дара ... ... көмекші етістіктерде бірлітке келе береді.
“Шартты райлы ондай баяндауыштар көбіне жай ... ... ... сыңарларында ғана жұмсалып қоймай, салалас сөйлемдердің бірінші
сыңарында да ... ... - деп ... [18, 150]. ... елде көп» дейтін қазақтың қанатты сөзінің мән-мағынасы осынау
қилы-қилы өмірімізде адам айтса нанғысыз құбылыс, ... ... ... ... ... ... мен неге тығылам, - деді Шоқан. – Ауылға шапса ... ... ... ... бітіргенде дауысы жер жарды. Өте зерек
болғаны ғой, учительдері де мақтаса ... ... Бір ... ... жайғың келсе, біздің үйдің көршісіне ешкімге айтпа деп айтсаң болды,
сол бойда алдыңнан шығады (Б.Соқпақбаев).
Етістіктің дербесв мағыналы тобы да, ... тобы да, ... тобы ... мол ... ... ... тек дербес мағыналы
топтраныда ғана болады да, ал көмекші етістіктер өз алдына ... ... ... ... Ал ... мағыналы етістктерге есімше, көсемше,
қимыл ... ... рай, ... тобы мен ... ... сөздер
жататын болса, сол топтарының ретіне қарай сөйлемде баяндауыш қызметінде
жұмсалуы сөз ... ... ... ... сол ... жеке-
жеке баяндауыш қызметінде мол жұмсалатындығы және ондай кезде олардың
модельдері де баршылық.
Етістіктің осы ... ... ... олар тек ... ... ... өзара араласып келіп те баяндауыш ... ... ... ... ... бар ... ... баяндауыш
қызметінде жұмсалуы үлгілері арнайы көп сөз болған емес. Біз бұл ... ... ... ... ... ... шақ, ... қимыл
есімі, т.б. көьіне екі тобының ғана бірігіп, сол тобымен күрделі ... көп ... ... ... ... ... ... болуында міндетті түрде бірінші сыңарды құруға көсемше тұлғалы
етістіктің ғана ... яғни ... ... етістікті күрделі
баяндауыштардың арнайы сыңары міндетті түрде көсемше болатындығын көреміз.
Онан кейін басқа категориялары ретін ... ... ... ... ... баяндауыштар құрамына қарай екі, үш тіпті бірнеше сөзді бола отырып,
оның үстіне көсемше етістіктер көмекшілік ... ... ... ... сыңарлары дегенде көмекші етістіктерден гөрі етістіктің есімше,
қимыл есімі түрлері тәрізді толық мағыналы сөздерін негізге ... ... ... ... ... оның ... ... мағынаға ие болып, онан
кейінгі етістіктер қанша дербес ... ... ... ... ... ... Міне олай ... “Аралас құрамды етістікті
күрделі баяндауыштың негізгі сыңары көсемше ... ... ... -а, -е, ... іп, -п ... көп кездеседі) де көмекші сыңарлары есімше, қимыл
есімі, етістіктер, -нікі, -дікі жұрнақтары есімшелер, т.б. ... ... ... ... - ... пікірге қосыламыз [19, 46]. Сонымен бірге ... ... ... ... мен ... де кездесіп отырады. Енді оларды
жеке-жеке көрсетелік.
Таза көсемше мен етістіктің тіркесі арқылы; Жазғы ауылдардың ... үй ... ... кеткен (Б.Соқпақбаев). Өзі шөп ... от ... бар ... ... артып қойған (Ғ.Мүсірепов).
Кейде осындай құрамында баяндауыштың есімше тұлғалары жіктеліп және -нікі,
-дікі жұрнағын ... та ... ... ... кең ... ... ғой ... Сен де мені аяғым ... күні ... ... Сол күні келушілер өте аз болады. Жұмыс аяғы
құралдарымды жинастырып жатқанмын (Б.Соқпақбаев).
а) Көсемше мен ... ... ... тіркесі арқылы: Мен келсем,
менен әлдеқашан бұрын жұрт жиналып қойған екен ... ... ... өзім де оларды сендіру үшін ештемені аяп ... ... ... +дай ... ... және ондай кезде көмекші етістіктердің
тіркесуі арқылы: Балада мың албасты ойнақ ... мың пері мен ... ... жатқандай (Е.Айнабаев). Үйіне кірген сәті әлгі ізіне ... ... ... ... ... көрінді (Ғ.Мүсірепов). От төгіп, өлім
еккен күшті жау ... ... ... ... ... қалған кезі еді
(Ғ.Мүсірепов).
б) Көсемше есімшеге модаль ... ... ... Көзі ... ... ... ... бара жатқан тәрізді (Ғ.Мүсірепов). Әпел ... ... ... ... тіреліп тұрған сияқты (Б.Соқпақбаев).
в) Көсемше есімшеге жоқ ... ... ... ... жоқ, ... ... ... табысын толық қолданып отырған ... ... мен ... ... ... тіркесі арқылы: Тағы бір
саулық жол-жөнекей суда қоздағалы жатқаны да. Ылғи жылы ... ... ... суы ... ... ... ... да. (Ғ.Мүсірепов).
д) Бірнеше көсемше мен тәуелдік жалғаулы (кейде көптеліп, кейде дара
түрінде де жұмсалады) есімшенің тіркесі ... ... ... ... ... ... ... таяғын тықылдытап қойыа ... ... ... ... ... бас шайқасып айран-асыр болып
түнеме үйлеріне қайтып келе жанқандары (Ә.Кекілбаев). Негізгі ... -дай, -дей ... ... ... арқылы: Ол өлең айтып
бара жатқандай (Ғ.Мүсірепов).
з) Көсемшеге -мақ, -мек ... ... онан соң ... ... ... ... атты ... мен алып жүрмекші
болдым (Б.Майлин).
Көсемше мен ... ... ... райлы етістік) тіркесі ... ... мен таза ... ... ... оның тәуелдік жалғауы арқылы: ... ойы, ... ... ... мен ... алдастырып ұстай тұру
(С.Мұқанов). Рахаттың ең зоры – басқалардың сіз ... ... ... ... ... Көсемше мен қимыл есіміне модаль сөздердің тіркесі арқылы: Оларды
қайта қаңғыртып жіберу керек.
б) Бір не бірнеше ... ... ... ... есімі және оған көмекші
етістіктердің тркесі арқылы: Енді суық түскенде, кәрі шешесін және Ұлжан
қолындағы жас балаларын ... ... ... ... (М.Әуезов). Әр неге
бі бой ұрып, ... шаша ... ... ... мен ... де тіркесіп келуі арқылы: Әу десек, әу ... ... ... (Б.Соқпақбаев).
Көсемше мен қимыл есіміне –шы жұрнақтыра қимыл ... ... ... ... Көкке аунап, көлге шомылмай ... ... ... еді! ... да қона ... едік. (Ғ.Мүсірепов). Бұл
аталған зор шаһардың заңғар мұнарлары, заңғар күмбездері көрініп тұршы еді
(Б.Соқпақбаев).
3 Етістік формаларын оқыту
3.1 Етістікті ... ... ... ... ерекшеліктерініњ к‰рделілігіне байланысты
оны оќыту басќа сµз таптарына ќараѓанда анаѓ±рлым ќиын. ... ... ... ... ... ... ... деген атаудыњ µзі
абстрактылы, м±ны оќушыѓа бірден т‰сіндіру ... ... Б±л ... ... ... ... ‰њіле тусіп, жан-жаќты талдау жасап,
ќалайда ±тымды мењгерту жолына ... ... ... атауыныњ маѓынасын т‰сіндіруде м±ѓалім єњгіме єдісін басшылыќ
етуі ќажет. Єњгіме процесініњ барысында етістіктіњ ќимыл ±ѓымыныњ ... ... ... зат ... ... байланыстылыѓын ањѓартуды
маќсат ету керек. Б±л ... іске ... ... текст алып, оныњ
мазм±нын, ондаѓы ... ... ... ... ... жасалады.
Текст мазм±ны мењгерілген соњ, оныњ ќ±рамынан ... ... ... ... ол ... істі ... ... заттардыњ атауларын
оќушылардыњ µздеріне тапќызады. Программа бойынша морфологиялыќ етістік
тарауы ‡-‡І сыныптарда ... Сµз ... ... етістік кµлемі
жаѓынан, материалы жаѓынан ... де ... ... ... ... ... білмейінше оќушылар ‡І-‡ІІ сыныптарда µтілетін жай сµйлем
мен ... ... ... ... мењгере алмайды. ... ... де осы ... ... ... ... мектепте етістік туралы жалпы т‰сінік алады.
Сондыќтан етістікті µткенде, бірінші сабаќты ... ... ... ... ... ... болып талќылап, соныњ тµњірегінде єњгіме
ж‰ргізіледі. Соныњ ... ... тєн ... белгілері бµлек-бµлек
‰йретіледі.
1.Етістік дегеніміз заттыњ ќимылын білдіретін сµз.
2.Етістік дегеніміз заттыњ ісін білдіретін сµз.
3.Етістік деніміз не ... не ... не ... не ... не
ќылады? деген с±рауларѓа жауап беретін сµздер.
4.Етістік дегеніміз шаќ, рай формаларымен µзгеретін сµздер.
Соныњ артынан таќтаѓа бірнеше сµйлем жазып ... ... текс ... ... ... ... ... сонан соњ басќа сµз таптарын
тапќызады.
Мєтінніњ ‰лгісі
Жомарттыњ жоспарын Жанат сегіз к‰н ... ... ... ... ... ... тамаша суреттер елестеді. Жанат б±ѓан тек завучтыњ кµзімен
ќараѓан жоќ. Ол ќоѓамныњ даму ... ... ... Колхоздаѓы бірнеше
‰йірмелерді басќарып ж‰р. Жанат б±л к‰нде балалар тєрбиешісі ѓана емес,
кµпшілік ж±мысы ... ... де ... сияќты болып кеткен. Жомарттыњ
жоспары оѓан аса ±нады (Ѓ.М±стафин) [11, 93].
Оќышулар мєтін ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... жєне оларды басќа сµз таптарымен
салыстырып, ќандай айырмашылыќтары бар екендігін айтады.
¦стады, ќарады сµздері не ... ... ... ... ... ... ... ќимылын білдіреді, µткен шаќта т±р. Демек, б±л – сµздер –
етістік. Осы тєртіппен басќа етістіктерді да ... ... соњ ... сµздерді т‰гел сµз табына бµліп талдайды: Жомарттыњ (зат ... (зат ... ... (зат есім) сегіз (сан есім) к‰н (зат есім) ±стады
(етістік). ¦стады сµзін ... ... ... оныњ ... (с±рауы, маѓынасы, формасы т.б.).
Оќушыларѓа кµрнекі болу ‰шін сµйлемдердегі єр бір сµз ... ... ... ... да пайдалы:
Біздіњ ќара лашыќ ‰йге екі ањшы жігіт келді. Олар ... ... мені ... есім |Сын есім |Сан есім ... ... ... |ќара |екі ... ... ... | | ... ... ... | | ... |отырѓан ... | | | ... ... | | | | ... т‰сінбейтін сµзді м±ѓалім т‰сіндіріп отырады.
Оќушылар етістік туралы т‰сінік алѓан соњ, етістіктіњ т‰бірін айыртып
‰йрену керек. Ол ... ... ... ... ... ... да,
етістіктіњ бірнеше ќосымшаларын жалѓап кµрсетеді.
ма ма ... ды ... Ал ... ѓан ... са ... ... ... ... ... ... да, ондаѓы етістіктіњ
т‰бірін тапќызады.
Кµп ойнама. Асан кітап ... Айша ... ... Кµп ... кµп
біледі.
Оќушылар ќарамен терілген етістіктіњ т‰бірін табады. ... ... ... ... [8, ... жєне туынды етістіктер.
Б±л таќырып етістіктіњ морфологиялыќ ... ... ... ... сабаќ. Сµздердіњ негізгі, туынды т‰бірде ќолданылатыны
оќушыларѓа бастауыш сыныптан ... ... ... ... дейін
µтілген сµз ќ±рамы, зат еміс, сын есім, сан есім ќ±рылымына ќарай негізгі,
туынды т‰бірлерде ... ... ... ... ... ... жєне ... т‰бір болып келетіні µткен материалдарды ... ... ... с±раќ-жауап арќылы ањѓартылады. Белгіліден,
белгісізге ќарай оќушыларѓа т‰сінідірілетін жайт, туынды ... ... ... жасалатынын жєне ол ж±рнаќтардыњ маѓынасы мен
ќ±рамын саналы мењгерту маќсат етілуге тиіс [20, ... ... ... ... ... ... т‰рлі амал-тєсіл
тµњірегінде ±йымдастыруѓа болады. М±нда м±ѓалім ... ... ... ... ыќажет. Ќайталау, µткенді еске ... ... ... ... сµз ... ќандай т±лѓада ќолданылатынын
оќушылардыњ ... ... ... ... ... ... таза ауа ... сайын кеудені
кењітеді (С.Сейфуллин) деген сµйлемдегі шањсыз, ... ... ... ... ... ... сµзден жєне –сыз, -тей
ж±рнаќтарыныњ ќосылуы арќылы туынды сын есім ... ... ... ... ... ... ... етістік сµздерініњ де негізгі,
туынды т±лѓада ќолданылатынын «кењітеді» деген ... ... кењ ... есім ... оѓан –і ... ... арќылы туынды етістік жасалып
т±рѓаны т‰сіндіріледі.
Сµйлем ќ±рамындаѓы ќажет болѓан сµздерге осылайша талдау жасалѓан соњ,
етістіктіњ де ... ... ... ... ... сµз болады. Б±л сабаќта
оќушылар ‰шін жања материал – етістіктіњ сµз ... сµз ... ... ... сµз ... ... туынды т±лѓаларына
ќолданѓан кµрнекі кестені етістікке де ќолдану ќажет.
Кµрнекілікте негізгі т‰бірлі етістіктер, сол ... ... ... сµз ... мысалдары, олардан т‰рлі ж±рнаќтар арќылы жасалѓан
туынды ... ... ... ... ж±рнаќтарыныњ маѓынасы,
ќ±рамы да ањѓарылатын болу ... ... ... ... т±рѓыда
жасалады.
Негізгі жєне туынды етістіктер
|Негізгі т‰бірлі |жаз, кµр, бер, шыќ, ... ... | ... ... | ... ... жасалады |Т‰н – е, сан – а, бас – ќар, аѓ – |
| |ар, кµб – ей, су – ѓар, ше – ге- ... ... ... |Жаз – ѓыз, кµр – сет, бер – ді, ... |– ќан, шы – ѓар, кµ - ріс ... ... ... ... ... жаз, кµр, бер, шыќ, кµтер
сµздерініњ ... ... ... жєне ... жаѓынан єрі ќарай
бµлшектенбейтін негізгі форма екендігі т‰сіндіріледі. ... ... ... ... кµбей, суѓар, шегеле деген сµздердіњ ќ±рамына ... ... к‰н, сан, бас, кµп, су, шеге ... ... есім
екеніне баса кµњіл аударылады. М±нан соњ б±ларѓа жалѓанып т±рѓан –е, -а,
-ќар, -ей, -ѓар, -ле ... ... ... ... ... ... кµрсет, берді, шыќќан, шыѓар, кµріс деген сµздердіњ т‰бірі
жаз, кµр, бер, шыќ ... ... ... ... –ѓыз, -сет, -ді, -ќан,
-ме, -ар, -іс ж±наќтары жалѓанып, ... бір ... ... ... ... ... жєне туынды етістіктердіњ µзіндік белгілері мен жасалу
жолы т‰сіндірілген соњ, туынды етістіктер ... ... ... ... ... ќызметі аныќталады.
Негізгі, туынды т‰бірлі етістіктерді мењгерген соњ, ... ... ... Мысалы, оќушыларѓа негізгі т‰бірлі есім сµздер
ойлатќызып, олардан ќалаѓан ж±рнаќ арќылы туынды етістік жасату: туынды
етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ќ±рамынан етістік сµздерді таптыру; µзара т±лѓалас сµздерді екі
т‰рлі тіркес ќ±рамында ±сынып, ... ... ... ... ... Мысалы: кеспе кµже, ќаѓазды ... ... ... сµзіндегі –пе
ж±рнаѓыныњ туынды т‰бір жасаудаѓы маѓынасы екі т‰рлі етістігіне оќушы кµзін
жеткізу. Аныќтап, наќтылап ... ... кµже ... кеспе зат есім,
негізгі т‰бір –кес етістігінен –пе ќосымшасы ... ... зат ... ... ... деген тіркестегі кеспе сµзі туынды ... ... ... ... т‰бір етістіктен –пе ќосымшасы арќылы туынды етістік
жасалѓан. ... ... сµзі екі ... екі ... ... ... ... т‰сіндіруде оќушылардыњ µздерін ... ... ... –пе ж±рнаѓыныњ зат есім ж±рнаѓы, екінші кеспе сµзіндегі ... ... ... єрі маѓыналыќ, єрі т±лѓалыќ салыстыру ... ... ... ... ... айтылу, жазылу ќалпы бірдей сµздердіњ омоним
деп алататынын еске т‰сіріп, сол сияќты ќосымшалар да омонимдес ... ... ... де ... ... жєне ... ... етістіктерді µту барысында б±л ... ... ... ... ... айтпай кетуге болмайды. Етістік
сµздер ќимыл, іс-єрекет атаулары бола т±рып, олардыњ ‰немі екі жаќта ... ... ... ... ... ... жєне ... етістіктер.
Етістіктер алуан т‰рлі ќимылдыњ атаулары. Ќимылдыњ бірде істелетіні,
бірде істелмейтіні ... Оѓан орай ... ... болымды
етістіктер білдіреді, ќимылдыњ істелмейтінін болымсыз етістіктер білдіреді.
Осыдан етістіктер маѓыналары жаѓынан болымды, болымсыз болып ... ... ... Болымды, болымсыз етістіктерді т‰сіндіруде белгілі ... ... да, жеке ... маѓыналарын µзара салыстыру арќылы
да сµз ... ... Біз ... ... Біз ... ...... шаѓын
ќ±рамды екі жай сµйлемді ±сынып, екеуініњ маѓынасында жєне т±лѓасында
айырмашылыќ барын оќушылардыњ µздеріне ... жµн. ... ... ... ... ќимылдыњ істелгені, болѓаны айтылса, екінші
сµйлемде ... ... ... ... істелмегені туралы
айтылып, маѓыналыќ айырмашылыѓы ањѓартылѓан соњ, бардыќ, ... –ма ... ... жоќ, ... ... ... ... болымды, болымсыз т‰рініњ ќандай т±лѓада ... ... ... етістіктердіњ маѓынасын наќты ањѓартќан
соњ, мынадай етістіктерді таќтаѓа жазып ... ... ... ... ... ... –ма, -ме, -ба, -бе, -па, ... ... ... ... ... ќаз-ќазба, тіз-тізбе,
айт-айтпа, кет-кетпе сµздерініњ єрі ... єрі ... ... Етістіктіњ –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ... зат ... сын есім ... жєне ... ... ... жаѓын да ескерткен жµн. Ол ‰шін мынадай ќысќа сµйлемдер
±сынып, оныњ ... ... ... ... жасалады. Мысалы:
1. Ќолыњды суѓа малма.
2. Малма – ... ... ... ... Анау ... мал ма? деген сµйлемдердіњ маѓыналарын аныќтап,
ќолыњды ... ... мал - ... ... -ма ... ж±рнаѓы. Малма – тамаќтыњ т‰рі, м±ндаѓы мал негізгі
т‰бірлі етістік, -ма зат есім ... ... мата ... боя ... ... ... -ма сын есім ж±рнаѓы; Анау ќарайѓан мал ма?
дегендегі мал – зат есім, -ма? ... ... сол ... ... ... белгісі ќойылып т±р деген сияќты т±рѓыда
т‰сіндіруге ... ... ... ... ... ... ќ±рамында ѓана ажыратылатыны да ескертілуі керек.
Болымсыз етістіктер –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе ж±рнаќтарынан ... жоќ, емес ... ... ... ... ... ... да айтылады. Мысалы: Асќар оѓан жолыќпаѓан. Асќар оѓан жолыќќан
емес деген сµйлемдердегі жолыќпаѓан, ... жоќ, ... емес ... етістіктердіњ жасалу жолын оќушылардыњ µздеріне таптыруѓа ... жєне салт ... ... б±л категориясын т‰сіндіру к‰рделірек. Сабаќты жєне ...... ... ... ... жања ... жєне салт етістіктерініњ маѓыналары етістік сµздерініњ ... ... ... табиѓи байланыста, сол себептіде сабаќты, салт
етістіктерді ажыратуда оќушылар жиі ќателесіп ... ... ... ... ... ... семантика-лексикалыќ ерекшеліктеріне
терењ ‰њіле т‰сіп, ол жµнінде теориялыќ білімдерін кењейтулері керек.
Сабаќты етістіктер ... ... ... ... ... ... ... Б±ларѓа табыс септігініњ кімді? нені? деген с±раѓын ќою
‰йлесе кетеді. ... оќы, айт, жаз ... ... нені оќы?, ... нені жаз? ... ... жасалады, демек сабаќты етістіктердіњ ‰немі
табыс жалѓаулы сµзбен сабаќтасып ќолданылуы етістіктіњ лексика-семантикалыќ
маѓынасымен бірге жарыса ...... ішкі ... Сол ... ... де ... ... жаќтарынан табыс
септігіндегі сµзбен ќарым-ќатынасќа т‰се алмауы да ерекшелік.
Салт етістіктер табыс жалѓауынан басќа барыс, ... ... ... с±раќтарымен ‰йлесіп, солармен байланысќа т‰седі. Мысалы:
кел, кет, шыќ, т±р ... ... ... ... ... ... с±раќтарды
тіркестіре айтуѓа болады, сондыќтан м±ндай ... салт ... ... салт ... µз ... ... ... сµз ететін болсаќ, мынадай болмаќ.
Сабаќты жєне салт етістіктер
|Етістік т‰рлері | ... ... ... ... ... ... |Ал, бер, оќы, ... ... ... ... ... ... кел, кет, т±р, |
| ... ... |жат, сµйле, ... бар, |
| ... ... |отыр, ж‰р. |
| ... ... | ... ... ... ... ыњѓайына ќарай, т‰рлі
морфологиялыќ ... ... ... етістік салт етістікке,
керісінше, салт етістік сабаќты етістікке айнала беретіні де ... ... салт ... салт ... ... етістікке ауысып
отыруын мынадай схема кµрнекілігі арќылы ... ... салт салт ... ... кел ... ... бар ... ілін ќайт ... ... салт ... салт ... ... ... отыруы етістік ж±рнаќтарыныњ жалѓауынан кµрінетінін: жазыл, беріл,
ілін жєне келтір, барѓыз, ќайтар деген сµздерді ... ... ... ... ... ... шақ ... оқушылар сабақтың алғашқы күндерінен-ақ
таныса бастайды. ... ... ... ... ... ... не
екенін, шақтың үш түрі теориялық жағынан оқушыға таныс. ... ... мына ... ... назарына ұсынады:
1) Шақтың мағынасы.
2) Шақтың жасалу жолы, көрсеткіштері.
3) Жіктік жалғауы.
4) Болымды, болымсыз түрлері.
Оқушының есінде сақталу үшін, оның моделін ... ... ... ... моделін төмендегідей беруге болады: е + ды—ді + ж, ... е – ... -ды, -ді – ... Бұл ... түрдің моделі.
Жедел өткен шақтың болымсыз түрінің моделін төмендегідей беруге болады:
е + ма (-ме + ды) ді + ж, ... ... әр ... ... қолдануға болады. Ол шақтың жасалу
жолын оқушының есінде сақьалуына көмектеседі.
Оқушыларға етістіктің шақтарын меңгерту ... ... ... ... оны ... ... нәтижеге жетуге болады. Шақтың әр түрімен
байланысты жүйелі түрде жүргізілген ауызша, жазбаша жұмыстың алуан түрлі
оқушыға ... ... ... ... бере ... ... ... үйде өздігінен жүргізілетін жұмыстың әр ... ... ... сөйлеуде қолдану дағдысын қалыптастыруға үлкем жәрдем береді.
Етістікің шақтарын оқытудың ...... ... ... ... ... ұғындыру, етістіңтің қолданыстағы
маңызын, қызметін аша ... ... ... ... ... кең сөз
табы екендігіне көз жеткізу, етістікті ... сөз ... ... ... ... қазақтың ұлттық салтын, дәстүрін үйрету.
Етістіктің қимыл, іс-әрекетті білдіретіні белгілі. Осы қимыл, іс-әрекет
белгілі бір кезеңде іске асады. Ал ... өту ... ... ... ... ... ... тұрған сәтімен айқындалады. Сөйлеп тұрған
сәтпен байланысты істелген қимыл-дың, іс-әрекеттің мезгілі, шақтың мағынасы
мынадай болады:
1) үнемі қайталанып ...... ... ... сөйлеп тұрған
сәтте болып жатқан іс-әрекет;
2) сөйлеп тұрған сәттен бұрын болып кеткен қимыл, іс-әрекет;
3) әлі болмаған, ... ... ... ... ... ... кесте арқылы түсіндіруге болады.
7 – кесте
|Етістіктің шақтары туралы ... ... мен Митя ... ... жағын қарауылдап отыр. ... ... ... қуып ... ... оларға бір соққы беруге дайындалдық. ... ... жүз ... ғана ... ... ... ... ... ... ... отыр, қуып келеді, дайында-дық, күтеміз
деген ... ... (шақ) ... білдіруі жағынан бірдей емес.
Қарауылдап отыр, қуып келеді деген етістіктер ... ... ... ... тұрғанын, дайындалдық деген сөз дайындалу қимылының сөйлеп тұрған
сәттен ... ... ... ... ... ... күту ... әлі
болмаған, сөйлеп тұрған сәттен кейін ... ... тұр. ... ... маңызды белгілерін ажырату үшін мына кестені ... Бұл ... ... ... ... ... яғни жасалу
жолдарын түсіндіру үшін қажет.
8 – ... ... ... ... ... білдіретін етістіктерүш шақтың бірінде жіктеліп келеді: |
|келгенмін, бар + ар – сың, жаз – ап – ты, көр – ді + м т.б. ... ... ... етістіктердің құрамында көмекші етістікке ... ... ... ... ... ... ... есімше, көсемше тұлғалары мен етістік түбіріне –ды, |
|-ді, -ты, -ті және –мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... ... ал – ды, көрсет – ті, қайтар – мақ, бар – ып – |
|ты, ... кет – пек. ... ... ... ... ... Атамның өзі жетпеген жерге сөзі жетеді.
Ерінбеген етікші ... ... атқа да ... ... да ...... болса, талай кездесерміз, - деді де, ... тез ... Мен ... ... ... қалыппын. Дуня апай барып есік
ашып жатыр.
Алдыңғы үш сөйлемдегі етістіктер: жетеді, ... ... ...... жіктелу тұлғасында, келер шақ мәнінде берілген етістіктер. Ал ... ... ... ...... ... ... Кездесерміз деген
сөз – бірінші жақта жіктелген, есімше ... ... ... ... ... кетті – үшінші жақта, тұрып қалыппын – ... ... шақ ... ... Ашып ... деген сөз – ІІІ
жақта жіктелу ретімен берілген осы шақ мәніндегі ... ... ... ... ойын ... ... Ойынның аты – «Шақ
жарысы». Ойын сыныптағы үш қатар бойынша жүргізіледі. Әр ... ... І ... - осы шақ, ІІ ...... шақ, ІІІ ... - ... шақ.
Мұғалім түбір етістіктерді хабарлап тұрады, ал әр ... ... ... ... ... жаз, ... шақ – ... отырмын.
Келер шақ – жазып көремін.
Өткен шақ – жазып тастағанмын.
Жаңылмаған қатар көп ұпай жинайды.
Етістіктің шақтарын түсіндіруге ... ... ... Осы ... шақ |Жасалу жолдары ... ... | | ... осы шақ |«отыр, тұр, жүр, жатыр» ... ... ... жүр, |
| ... ... жасалады. |көмектесіп жатыр ... осы ... –а, -е, -й ... ... ... кеін ... жалғауы |Сөйлейді |
| ... ... ... ... |
| ... | ... үйінде не болып жатқаны анық көрінеді. ... ... тұр. ... ... ... ... ... бұрып сөйлейді. ... сол ... ... ... ... ... сүйкетіп жазып |
|жатыр (Б.Соқпақбаев). |
2. ... ... ... жолдары ... ... |-р, -ар, -ер, -с ... ... ... шақ | ... ... ... -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... шақ | ... ... |
|Ауыспалы |Мезгіл ұғымын білдіретін сөз бен –а, -е,|Ертең жүремін, ... шақ |-й және ... ... ... ... ... енді |
| ... ... |
3. ... ... ... жолдары |Мысалдар ... ... |-ды, -ді, -ты, ті ... ... ... кетті |
|шақ | | ... ... ып, -іп, -ған, ... ... ... ... ... |-ген, -қан, -кен | ... ... ... ... ... ... білетін |
|өткен шақ ... ... | ... ... ... ... ... мақсаты: 1. Білімділік. Етістік шақтары ... ... ... оқыған материалдарын жинақтау.
2. Дамытушылық. Оқушыларды оқу материалын, ереже-қорытындыларын дәлелдей
алатын ... ... ... ... мағынаны білдіретін етістіктердің іс жүзінде
қолданылу жолдарын үйрету. Оқушыларды ... ... ... ... ... ... сүюге тәрбиелеу.
Сабақтың түрі: ... ... ... оқу ... ... ... ... ерекшелігі: етістік шақтарына арналған ... ... ... грамматикалық калейдоскоп, эпидиаскоп.
Сабақтың барысы:
1. Сабақтың мақсатымен таныстыру.
2. Бақылау. Мұғалім: - ... ... ... көріп отырған-дай,
үлестірме кеспе қағаздармен, техникалық ... ... ... ... мына ... қайтадан пайдалануға болады. Қалам,
дәптерлеріңді де дайындап қойыңдар.
3. Еске ... ... ... - ... ... етістіктің
шақтары дегенді қалай түсінесіңдер? Шақтың қандай түрлері бар екен?
Балалар жауап ... - Енді ... ... ... ... 1 ... осы шақ туралы
баяндама жасайды. 2 қатар - өткен шақты сипаттауға дайындалып ... ... ... ... ... ... болады. Әр қатардан бір-
бір оқушы шығып, берілген тақырып бойынша баяндама жасайды. Олар сөйлеп
болған соң ... ... ... ... ... шақтарының маңызды белгілері бойынша сыныппен жұмыс істеуге
тапсырма беріледі. Бірінші топ етістік шақтарының ... ... ... ... бір ... ... қалса, сол топтың екінші
оқушысы жалғастырады. Екінші топ ауыспалы осы шақ, ауыпалы келер
шақ, ауыспалы өткен ... ... ... ... ... Үшінші топ келер шақ пен оның ... ... топ ... шақ пен оның жасалу жолдарын айтуға
дайындалады. Қалған ... ... ... ... ... ... Бесінші топ жаттығудағы мақал-мәтелдерді
көшіріп жазып, етістіктеріне талдау жасайсыңдар. ... ... ... ... етістіктердің шақтық мағынасына, тұлғасына
талдау жасайсыңдар.
Оқушылар топтың жұмыстың барлық түрін 2-3 минутта орындайды, ... ... ... өз беттерімен істейтін жұмысы. Мұғалім: -Балалар, енді әр
оқушы «Аяқталмаған ойын» деген мәтіннен ... ... ... ... ... да, яғни біріңді-бірің тексеріп, нәтижесін маған
хабарлайсыңдар.
Оқушылар жұмысты бітірген соң, тексеріледі.
6. Тіл дамыту жұмысы: ауызша мазмұндама.
Мұғалім: - Балалар, ... ... мен ... ... ... бар. Осы ... бойынша «Әдемі сөйлеу» минутын өткіземіз.
Әрқайсысың өз аталарың мен әжелерің туралы әңгіме айтуларыңа ба болады.
Бір оушы жаттығу мәтінін 2 рет ... ... ал ... ... ... ... да, толық мазмұнын ауызша баяндайды.
Оқушы сөйлеп тұрған ... оның ... ... ... ... ... ... Техникалық құралдармен жұмыс. Эпидиаскоп пен кадаскоп ... қима ... ... шақтарына арналған бірнеше сөйлемдер
болады. Сол сөйлемдер оқушыларға көрсетіліп ... ... ... ... ішінен етістіктерді теріп жазады және ... ... ... ... ... қима ... грамматикалық калейдо-скоппен жұмыс,
оларды тексеру.
9. Сабақты ... ... ... ... ... ... ... сөз етеді. Пысықтау сабағына жақсы қатысқан, жақсы жауап
берген оқушыларды мадақтайды. Барлық оқышыларға тиісті бағаларын қояды.
10. Үйге ... ... ... - ... оқулықтың ең соңында
күнделік жазып үйренуге ... ... бар. ... ... ... ... ... 2-3 күнге арнап күнделік жазып келіңдер. Оған шақтық
мағынаны білдіретін етістіктерді пайдаланыңдар.
3.3 Етістіктің райларын оқыту
Сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... қолданылған етістіктің көбі етістіктің рай ... ... ... ... ... қызметінде қолданылады. Сөйлем
атаулының көбінің баяндауышы етістіктен болатыны да белгілі. Ал, ... ... ... ... ... ... ... да тілде ең жиі қолданылатын болып табылады. Тілде ең ... ... ... болғандықтан қазақ тілі ... ... ... ... ... білім беріледі.
Рай тұлғасындағы етістік баяндауыш қызметінде тұрғанда, сол ... ... ... ... ойдың байланысты берілуіне
қызмете теді. Сондықтан оқушы ойын ... ... ... ... оқиғаға пікірін білдіретін рай тұлғалы етістікпен ... ... Ол ... ... ... керек етуіне қарай
белгілі тұлғада тұрып, онымен байланысады. Оқушы ... ... өз ... ... ... ... ... рай категориясы қазақ тілін
оқыту бағдарламасынан ... орын ... рай ... өте ... оны ... ... сөйлеуде орынды
қолдану оқушыларға да үлкен қиындық келтіреді. Райды білмей, дұрыс сөйлеу,
ойын, пікірін анық жетуізк ... ... ... ... ... ... аудару керек. Қазақ тілінде райдың мына түрлері оқытылады: ашық рай,
бұйрық рай, қалау рай, шартты рай.
Етістіктің ... сөз ... ... көрсететін басты
белгілерінің бірі – рай ... Рай ... ... мақсаты –
етістік түрлерінің бір-бірімен байланыстылығын, ... ... ... ... ... байқай алатын нәтижеге жеткізу, етістік райларын
практикалық ... ... ... үйрету. Етістіктің ... ... – рай ... Қимыл, іс-әрекет айтушының не сол қимыл-
әрекетті хабарлаушының пікірімен, ол пікірдің іске ... де ... ... ... турал ытүсінік ... ... ... тозбайды. ... ... айт, ... ... айт. ... ... шаң жұқпас. ... ... ... оның ... ... ... мысалдарға азбайды, тозбайды, айт, жүрсең, жұқпас деген етістіктер
азбау, тозбау, айту, жүру, жұқпау қимыл-әрекеттерін ғана ... ... ... ... сол ... орындалу шартын (жүрсең), орындалуын
талап ету (айт), белгілі бір мезгілде іске асуын (азбады, тозбайды, жұқпас)
көрсетіп тұр.
Кейде сөйлеуші, не ... ... ... ... ... ... де ... тұрады. Менің оқығым келеді, оның айтқысы келеді, сенің
барғың келеді дегендегі оқығым ... ... ... ... ... ... ... ықылас-ниеті, талабы байқалады.
Етістік райының маңызды белгілерін ажыратамыз. Бұл ... ... ... ... Сол ... тұлғалар етістік
райының маңызды белгілері болады.
Мысалдардағы: азбайды, ... ... ... ... ... ... ... –с жұрнағы арқылы: оқығым ... ... ... ... ... қимылдың іске асуына сөйлеушінің неті, ықылыасы
етістік ... –ғы ... ... ... ... ... жалғанып, оған
кел көмекші етістігі тіркесу арқылы ... ... төрт ... төрт ... ... ... Олар: бірінші сөйлемге қатысты
бұйрық рай, үшінші сөйлемге қатысты шартты рай, ... ... ... рай ... ... азбайды, тозбайды – келер шақ мағынасын және олардың
іске асуына сөйлеушінің нақтылы көзқарасын білдіреді. Бұл сөйлемдегі ... ... анық ... ... ашық көрсетіліп тұр, сондықтан
бұл етістікті ашық рай дейміз.
Екінші сөйлемдегі айт деген ... ... ... ... ... ... етіп тұр, ... мұны бұйрық рай дейміз.
Үшінші сөйлемдегі жүрсең деген етістік шарттылық мағынаны береді.
Сондықтан ол – ... ... ... ... ... айтқысы келеді, барғысы келеді деген
етістіктер ... ... ... ... және ... ... білдіреді. Сонда бұл – қалау рай. Қалау рай
етістік түбіріне –ғы ... және оған ... ... ... жасалады.
Сонымен, сөйлеушінің, айтушының сөзі арқылы қимылдың жүзеге асу ақиқатын
көрсетіп, белгілі бір грамматикалық тұлғалар арқылы ... ... ... өз ... ... әр ... дидактикалық жаттығулар,
етістіктің рай мінін, оның жасалу ... ... ... тіл ... көру ... орындату.
Етістіктің рай түрлері.
2 – кесте.
|Рай түрлері |Жасалу жолдары ... ... Ашық рай ... қай ... қай ... |Отырмын, алды, |
| ... ашық ... ... ... | ... ал, ... ... ... рай |Үнемі ІІ, ІІІ жақта бұйрық мәнде |айтсын, алсын |
| ... ... ... келсе |
| | ... ... ... рай |-са, -се ... ... ... |Отырғым келеді, барса|
| |-қы, -кі, -ғы, -гі, -са, -се |игі еді, ... ... ... рай ... игі еді ... ... білгей, айтқай|
| ... -ғай, -гей. | ... ... ... мақсаты – рай категориясы туралы оқушылардың
түсінігін ... ... ... өзіне тән ерекшеліктерін ұғындыру.
Етістік түрлерін қолдану жолдарын үйрету, грамматикалық категориялардың
мәнін ... ... ... сөйлеуге жаттықтыру.
Бұйрық рай іс-әрекеттің көбіне тыңдаушыға (ІІ жақта) не болмаса бөгде
біреуге (ІІІ жақта) бағытталып, орындалуын ... ету ... ... ... ету, ... мағынасы осы ІІ, ІІІ жақтарда анық байқалып ... ал І ... ... ол жай ... ... ... Мысалы: І
жақта – мен айтайын, ІІ жақта – сен айт, ІІІ жақта – ол айтсын.
Етістіктің басқа рай ... ... ... райдйң өзіндік
белгілері мен ерекшеліктері бар. Оны мына кесте арқылы түсіндіру керек.
Бұйрық райдың жіктелу үлгісі.
2. – кесте.
3.
|Жақ ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... бар-, біл-, ... ... |
| ... барыңыз-, |біліңдер, қалмаңдар, айтыңыздар, |
| ... ... ... қалмаңыздар |
|ІІІ ... ... ... ... ... |
| ... білсін | ... үш ... ...... ... ... белгісі. ІІ жақтың арнайы
қосымшасы жоқ, соны білдіру үшін қосымшаның ... ... ... ... яғни ... етістіктің түбір күйінде ... ... ... түрі ... ... ... -ңыз, ... -іңіз жалғауы жалғану
арқылы жасалған. Мысалы: айтыңыз, барыңыз, біліңіз, қалмаңыз, көпше ... ... ... ... ... жалғанған.
Бұйрық райдың ІІІ жағының жекешесі де, көпшесі де ... ... -сін ... жалғану арқылы жасалған.
Етістіктің бұйрық рай түріне кейде –шы, -ші жұрнағы ... та ... ... ... ... ... барсыншы.
Оқулықпен дидактикалық материалдармен, техникалық құралдармен жұмыс
істеу, оқушыларға көрсетуге арналған бірнеше қима қағаздар ... ... ... ... ... ... ұмыстары тапсырылады. Оқушылардың
миын жаттықтыру үшін осы ... ... ... ... ... ... ... Оған
берілетін жеке сөздерді оқиды. Оқушылар калейдоскопқа арналған сөздерді
байланыстырып, сөйлемдер құрастырады. Мысалы, қиянат, ұрлық, ... ... ... ... ... кіші, үлкен т.б. біраз сөздер ... ... ... ... райлы етістігі бар сөйлемдер құрастырады.
Мысалы, ұрлық істеме, өтірік ... ... ... жасама, ата-анаңды
енжітпе, үлкенді сыйла, кішіге қамқорлық жаса т.б. сөз ... ... ... ... ... ... мақсаты – жасалу жолы мен мағынасын ұғындыру, іс-
қимылдың жүзеге асуына шарттылық мәнді ... ... ... Көп ... жоқ табылар деген сөйлемде тез ... ...... ... шартты мағыналы сөз. Осы сияқты оқыса, оқытса, барса,
жаздырса, білсе, үйретсе деген сияқты шартты райды білдіретін ... ... ... ... рай ... жіктік жалғауы жалғанып қолданылады.
Бірақ шартты рай ... ... бола ... яғни ... ... сөйлемді тиянақтап, аяқтап тұра алмайды. Шартты рай ... ... ... ... тіркесіп келуі мүмкін, я болмаса
тіркеспей-ақ бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы болып тұрады.
Шартты рай
4 – кесте.
|Өмірден көп нәрсені ... ... ... ... айтсаң, қарындасыңа да жақпайсың. ... ... ... ... ... ... ... етістік дейміз
деген көмекші етістігімен тіркесіп келуі арқылы ғана сөйлем ... ... тұр. ... ... айтсаң деген шартты райлы етістік ІІ жақта
жіктеліп, ... ... ... ... ... бірақ
тиянақтылық белгісі жоқ, ол басыңқы сөйлемдегі іс-қимылдың жүзеге ... ғана ... тұр. ... ... ... белгілерін ажырату,
Шартты райдың жіктелу үлгісі
5 – кесте.
|Жақ ... ... ... ... ... ... сөйлессек, келмесек |
| ... | ... ... ... ... ... |
| |, ... ... |
| ... ... |Айтсаңыздар, сөйлессеңіздер, |
| ... ... ... |Айтса, сөйлессе, келмесе |Айтса, ... ... ... шақтың жіктелуінде І жақта жекеше - -м, көпше –қ, -к, ... ... ... – ң, ... - ... ... Сыпайы түрі жекеше - -ңыз,
-ңіз, көпше - -ыңыздар, -іңіздер. Жалғаулары жалғану арқылы ... ... ... ... жіктелуі осындай.
Шартты рай етістіктің негізгі және туынды ... –са, -се ... ... ... ... ... ... «Мақал-мәтел жарысы» деген
ойын өткізуге ... ... ... өзі ... ... ... ... ойнайды. Сынып екі топқа бөлінеді. Мысалы, «Жаман атқа жал бітсе,
жанына торсық байлатпас», «Ұяда не көрсең, ... соны ... ... осылай біраз айтылад ыда, содан кейін мұғалім сана, жаз, жүргіз,
тазарт, бүлдірме деген сияқты тірек ... ... де, сол ... рай ... ... ... ... құрастырып жазуды тапсыруға
болады. Мұғалім етістіктің рай категориясын ... ... ... айту ... ... ... ... талдау жасау, бағалау
керек. Үй тапсырмасы ретінде өздері оқып ... ... ... райлы етістігі бар үш сөйлем жазуға тапсыруға болады.
Қалау ... ... ... – етістіктің қалау райының мағынасын,
жасалу жолдарын ұғындыру, рай ... ... ... ойын ... ... ішінде мағынасы және жасалу жағынан өзгеше бір түрі –
қалау рай. ... ... райы іс ... қимылды, іс-әрекетті қалауын,
соған ынтасын, ниетін білдіреді. Бұл – қалау райының мағыналық жағы.
6 – кесте.
|Қалау райы туралы ... ... көп ... ... ... ... ... есебін шығаруға көмектесіп жібергейсің. ... ... ... тапсырманы уақытында орындаса игі еді. ... ... ... ... ... ... ... игі
еді деген етістіктер қимыл иесінің ... ісін – ... ... және сол ... жүзеге асыруды қалау ниетін, ынтасын білдіріп
тұрғаны анық.
Қалау райдың маңызды белгілерін, өзіндік ... ... ... мына
кестені қолдану керек.
7 – кесте.
|Жақ |Жекеше ... ... -гі, -қы, -кі + кел ... ... келеді (-еді) |Жазғым келеді (еді) ... ... ... ... ... ... |
| ... келеді (-еді) |Жазғыларыңыз келеді ... ... ... ... ... ... ... -се + игі еді ... ... игі еді ... игі еді ... |Жазсаң игі еді ... игі еді |
| ... игі еді ... игі еді ... ... игі еді ... игі еді ... -гей, -қай, -кей ... |Жазғаймын, жазғай едім |Жазғаймыз, жазғай едік ... ... ... едің ... ... ... |
| ... жазғай едіңіз |Жазғай едіңіздер, жаңғайсыздар |
|ІІІ |Жазғай, жазғай еді ... ... еді ... райының осындай үш түрлі ... жолы ... ... ... ... ... ... тақырыпты өткізгенде мынадай жұмыстар жүргізуге болады. ... ... ... мен ... ... мақсатында,
оқулықпен, дидактикалық жаттығу-лармен аузыша, жазбаша жұмыс істеу.
Логикалық ой ... яғни ... ... өз ... дидактикалық қима қағаздарды пайдаланып жұмыс
істейді.
«Менің арманым» ... ... ... ... ... Онда ... райын мол пайдалану тапсырылады.
Шығарманы қалай жазу керек – бәрін мұалім ... ... ... сөздерді де беруге болады.
3.4 Көсемше мен есімшені оқыту
Көсемшенің мәнін түсіндіру үшін, көсемшені сөйлем мен ... ... ... ... тоғыз күнде бір Енді ... ... ... ... ... сөйлемдегі етістіктерді салыстырсақ, олардың мағына және тұлға
жағынан екі ... ... ... оралармын, оралып
Көсемшенің жұрнақтарын түсіндіру үшін мына кестені пайдалануға болады.
|№ |Көсемшенің ... ... ... жалғанады |Мысалдар |
| |жұрнақтары | | ... |-а, -е, -й ... ... –а, -е ... |
| | ... соң –й ... |
| | ... ... ... ... |-ып, -іп, -п ... соң –ып, -іп |Тоқып |
| | ... ... –п ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... кейін ... |
| ... ... ... ... ... да, ... |
| | ... ұяң ... соң |Оқығалы |
| | ... ... ... | ... ... ... болған баяндауыштың алдында тұрып,
сөйлемде пысықтауыш қызметін атқарады. ... ... ... Неге? деген
сұрақтарға жауап беретіндігімен ... ... ... алған
білімдерін тереңдете түсу қажет.
Көсемше көмекші етістікпен тіркесіп келіп қимылдың күрделі екенін де
білдіреді. ... ... ... ... ... ... болатындығын
түсіндіру керек: Терезелерден жарық түсе қалды. Ол сабағын ... ... жүр. ... ... ... бағыныңқы сөйлемнің тиянақсыз баяндауышы
болып та қолданылады.
Кейде оқушылардың тілін дамыту үшін, рай тұлғасындағы етістікті көсемше
тұлғасына айналдырып, ... ... ... болады. Белгілі сурет
бойынша ... ... ... ... оқушылардың тілін
дамытуға, көсемшеден ... іс ... ... көсемшеден оқығанын іс
жүзінде қолдана білуге дағдыландыру үшін пайдасы бар.
Есімшеде әрі ... әрі сын ... ... ... ... ... кейбір сын есімдермен салыстырып өткен жөн болады.
Мысалы: тепкен-тебеген, қашқан – ... ...... ... ... - есімше, ал екіншілері – сын есім болатындығын
оқушыларға дәлелдеп ... ... мен ... жасалған сын есімді салыстырып оқыту оқушылардың
тілін ... үшін де, ... ... ... үшін де пайдалы.
Енді өзімнің ҮІ сыныпта көсемшені ... ... ... ... бұл ... тренинг сабақ қылып өткіздім. Оқушыларды үш топқа бөлдім.
Бұл сабақты өткізу бе-арысында әр түрлі жұмыс түрлерін ... ... ... ... ... Оқушылар да жақсы меңгергендіктерін көрсетті.
Көсемшеден өткенді қайталау.
ҮІ сынып
Сабақтың мақсаты:
Білімділік: ... ... ... еске ... ... ... ойлау қабілеттерін дамыту, ептіліктерін
ұштау, еркін сөйлеуге баулу, жылдам ой қорытуға дағдыландыру.
Тәрбиелік: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ізденушілік, дәлелдеу,
еркін жазу.
Оқытудың формасы: бірлескен ұжымдық іс-әрекет.
Пәнаралық байланыс: әдебиет, орыс тілі.
Сабақ ... ... ... үлестірме қағаздар, тест
үлгілері, тірек сызбалар, топ ұпайларын белгілейтін көрсеткіш, ақ ... ... ... ... ... ... аудару.
2. Сабақ мақсатын хабарлап, дәптерлеріне күн ретін, тақырыпты жаздыру.
3. Тәртіп сақтауды, сабаққа белсенді қатысуды, бір-бірінің ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру:
1) өте жақсы жауапқа –
2) жақсы жауапқа – ■
3) орташа жауапқа - ... ... ... ... ... топқа бір уақытта бірдей сұрақтар қойылады. Әрбір топ ... ... ... ... Бұл ... ... ... жылдам ой қорытып, нақты
жауап беру талап ... ... ... ... 15 ... ... ... сөз табының ерекше түрі? (етістік).
2) Көсемше қандай ... ... ... ... ... қай кезде үстеу мәнінде қолданылады? (іс-әрекет сынын
білдіреді).
4) Көсемше қандай жұрнақтар арқылы ... (-а, -е, -й, -ып, ... ... ... ... ... ... үрі бар? )үш түрі болады).
6) Көсемшеге қандай жалғаулар жалғанбайды? (көптік, септік, тәуелдік).
7) Көсемшенің қай түрі жіктелмейді? (-ғалы, ... ... ... ... сөйлемде қандай қызмет атқарады? (баяндауыш, ... Ой ... ... ... ... Сөйлемнен көсемшені теріп жазып, тұлғалық
талдау жасайды.
Топ мүшелеріне сызба беріледі. Сызба бойынша ... ... ... ... жаса ... Ойлануға 2 минут, орындауға
2 минут.
І топ тапсырмасы.
1. Белес басына шыққанда, жұрт ... ... бір ... қалды.
1. Пысық жігіттер той мерекесін өткізудің тәртібін кеңесіп жатты:
алдымен ... ... ... іп ... е ... е ... ... ... топ ... ... шабатын межесі Алакөлдің арғы белесіндегі қара жол болады.
2. – Мына ыстықта ат жазым болмай ма? – деп ... ... ... п ... ып Де гелі ... ... й ... топ ... ... іріктелініп жиырма ат шықты.
2. Он бес-он алтыдағы балалар бастарына
іп ып ... е Ал ғалы ... ... а ... ... ... ... жеке-жеке мақал-мәтел айтылады. Олүшін көсемшені «үнсіз айту»
белгісімен оқимын. Жасырынған сөзді тауып, оны орыс ... ... ... ... 1 ... топ ... ... (шынығады).
Батыр майданда (шынығады).
(шынығады - заколяется).
ІІ топ тапсырмасы.
Ақылды адам ойын (қорғайды).
Сараң адам малын (қорғайды).
(қорғайды - защищает).
ІІІ топ тапсырмасы.
Ақылды кісі ... ... кісі ... (сенеді).
(сенеді - верит).
ІҮ. Тест конкурс.
Әр топқа бірдей тест ... ... Топ ... ... ... Ойлануға 1 минут. Мұғалім дұрыс жауабын оқиды.
Топ мүшелері тексеріп, дұрыс жауаптары бойынша ұпай ... ... ... жөндейді.
1. Мына көсемшелердің қайсысы жіктелмейді?
а) барып ә) келіп б) ... г) ... Қай ... ... бар?
а) Нағыз тәтті ұйқының шағы еді.
ә) Бас жағынан дарылдай сөйлеген әкесінің даусы оятып ... ... ... қайт ... ... іші әлі ... екен.
3. Көсемшенің жұрнағы қайсы?
а) –лар, -лер, -дар, -дер.
ә) –ма, -ме, -ба, -бе.
б) –қан, -кен, -ған, -ген.
г) –а, -е, -й.
4. Көсемше ... ... ... ... ... қоянның көбейгеніне қуанып тұр.
а) баяндауыш
ә) анықтауыш
б) пысықтауыш
г) бастауыш
5. Мына ... ... ... ... ... үйге сөйлей кірді.
а) зат есім
ә) етістік
б) үстеу
г) сан есім
Ү. «Зерделі сұрақ, дәлелді жауап».
Үлестірме қағаздар беріледі. ... ... ... сай, не сай ... ... ... ... 2 минут, жауап беруге 1 минут (жауап
бергенде «келісемін», «келіспеймін» деген сөздерді қолданасыздар).
І топ.
№1 – үлестірме
|Мысал ... ... ... ... жібергелі отыр. ... ... ала |Зат есім ... сай ма? ... ... – үлестірме
|Мысал ... ... ... ... ... ... жаза ... ... ... сай ма? ... ...... ... ... ... ... тұр. ... ... де ... ... |Зат есім ... сай ма? ... ... ... жауап беруге 1 минут.
І топ тапсырмасы.
Көсемше бойынша сызба құрастыру
ІІ топ тапсырмасы.
Берілген сызбаны толтырады
ІІІ топ тапсырмасы.
Берілген сызбаны ... |
| |
| | | | | |
| |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... ... не ... топ ... өз ... парақ қағазға көсемше туралы білетіндерін
жазады. Топ ... ... ... топ ... ... ... ... ережелері болса түзетеді,
толықтырады. Ойланып жауап беруге 2 минут.
ҮІІІ. Бағалау.
1. Әр ... ... ... Топ басшылаы өз тобының жұмысына баға береді.
3. Оқытушы әр оқушының жауаптарына, белсенділігіне қарай бағалайды.
ІХ. Қорытынды.
Сабақ Жүсіп ... ... бер ... ... тағы ... ... біле-біле» деген сөзімен қорытынды-ланады.
3.5 Етістерді оқыту
Бұдан бұрынғы өткен сабақтарда айтылған туынды етістерден жасалу жолдары
еске түсіріліп, етістіктен етістік ... ... ... баса
көңіл аударылуға тиіс.
Етістіктен етістік жасалатын жұрнақтардың қандай түрі ... ... ... ... ... енетіні салыстыру тәсілі
арқылы түсіндіріледі. ... Әсет ... ... Әсет кітап оқытты деген
сөйлемдердегі іс-әрекет қимылдарының мағыналары өзара салыстырылады. Атап
айтса: Әсет кітап ... ... оқы – ды ... ... ... ... ... Әсет кітап оқытты дегендегі оқы – т – ты ... ... Әсет өзі ... ... ... ... ұғым туып
тұрғаны түсіндіріледі. Оқыды, оқытты деген етістіктерден тұлғалық құрамында
–т жұрнағының ... ... бар. Осы –т ... ... ... ... істі ... адам істемей, өзге басқа біреу арқылы істелгендікті
білдіретін мағына үстемелеп тұрғанына ... көзі ... ... ... қора ... ... тазала – ды етістігінен қораны
тазалаған Әсет екені оқушылардың өздеріне айтқызылады. Әсет қора ... ... ... ... ... айтсақ, алдыңғы сөйлем мағынасына
қандай өзгеріс ... ... ... қою ... тазаласты сөзіне жалғанып
тұрған –с жұрнағының үстемелеп тұрған мағынасы ... ... Әсет ... ... ... ... жалғыз Әсет қана емес, оған басқа
адамдар да қатысқаны және Әсет ... бірі ғана ... ... –с ... ... (тазаласты) етістікке істің иесі, істеуші бір
адам емес, бірнеше адам ... ... ... ... үстемелеп
тұрғаны айтылады.
Осылайша, әңгімелесу, сұрақ-жауап, салыстыру әдістері арқылы етістіктен
етістік тудыратын жұрнақтар істелетін ... пен ... ... әр ... ... ... нақтылаған соң, етіс
категориясының қандай етістік екені, олардың түрі, жасалу жолы әрі ... ... ... [18, ... ... ... жан-жақты талдап оқушыларға істеуші мен зат
арасындағы қарым-қатынасты анықтағаннан кейін, іс-әрекет, ... мен ... ара ... білдіретін етістіктің түрі етіс деп аталатынын
мұғалім өзі қортады да, етіс категориясының өз ішінде өздік ... ... ... етіс, ортақ етіс болып бірнеше түрге бөлінетіні айтылады.
А) Өздік ... ... ... ... ... ... атаулар екендігі аңғарылса, кейінгі
сабақтарда әрбір етістердің білдіретін мағынасы, жұрнақтары міңгертіледі.
өздік етісті өтуде де шағын, қысқа ... ... ... қимыл сөздерін
таптырып, олардың мағынасына, тұлғасына талдау жасалады.
Мысалы: Әлия жуынды, Әлия таранды, Олар киінді, ... ... ... ... сөйлемдердегі жуынды, таранды, киінді, ойланды сөздеріндегі
қимылдың кімнен шығып, кімге жұмсалғаны, кімге ... ... ... ... өздеріне ойландырып Жуынған кім? Таранған кім? Киінген
кім? Ойланған кім? деген сұрақтарға жауап алынады, ... ... Әмір ... ... ... ... деген сұрақтарды қойып, бұлардың жауабы
да ... ... ... ... ... жуынды,
таранды, киінді, ойланды дегендерден іс-әрекет істеушінің өзінен шығып, ... ... ... ... түрі ... етіс деп ... ... етістің мағынасын түсінген соң, оқушыларға сұран, жақын, киін,
оран, қаран ... ... ... ... ... бұлар түбірге (сұра,
жаз, ки, ора, ... ... ... ... (-н, -ын, -ін) ... ... тұрған мағынасы анықталып, бұл жұрнақтардың өздік
етіске тән қоымша ... ... ... соң ... ... –ы, -ын, ... үнемі сабақты етістіктерге жалғанатыны және үндестік заңына
байланысты түрленіп, осы үш ... ... ... ... етіс әрі ... әрі ... жолы ... толық
меңгерілген соң, мұғалім жеке етістіктер ұсынып, олардан ... ... ... ... ... ... ... атаулы сөздерге өтілген
материалдарды кірістіре жасатып, ойландыру арқылы түрлі ... ... ... ... етісті оқыту
Өздік етісті меңгерткеннен кейінгі сабақтан соң өзгелік етісті түсіндіру
онша қиынға түспейді. өзгелік етісте орындаушы да, ... зат ... ... ... ... ... ... тұрады. Сондақтан өзгелік
етістің бірден ережесін айтып, одан ... ... ... ... ... тақтаға сөйлемдер жаздырып, ондағы іспен ... ... ... ... жолын әңгіме етуге болады.
Өзгелік етісте қимыл-амалды істеуші ... ... да, ал ... ... ... болатындығына оқушылардың көзін жеткізу ... ... ... салдырды. Мұғалім диктант жаздырды деген сөйлемдердегі
салдырды, ... ... ... пен ... ... ... бұлар суретті
салатын, диктантты жазатын басқа біреулеге орындатушы екені, ал ... ... ... ... ... ... өзге біреулер екені
түсіндіріледі. Бұл жерде де сурет ... кім? ... ... кім? ... ... ... ... айттыру керек. Сөйтіп, өзгелік етістер
қимылдың басқа біреу арқылы істелетін ... ... ... ... етістің жұрнақтары сөз болады. өзгелік етістіктер негізгі
түбір ... үш ... ... ... ... жасалатыны түсіндіріледі.
Өзгелік етіс жұрнақтарының басқа басқа етістіктерге қарағанда өзіне тән
ерекшелігі – бұлардың ... бір ... ... ... ... етіс ... ... оқыт – қыз – дыр, айт – тыр – ... – кіз ... ... ... олардың құрамында өзгелік етіс
жұрнақтарының бірнеше жұрнақтары ... соң бірі ... ... Атап ... оқытқыздырт дегеннің түбір сөзі оқы және т – ... дыр – т ... ... етіс жұрнағы қанша үстемеленіп жалғанса да, қимыл-
амалды ... ... ... ... сол күйінде сақталады.
Б) Ырықсыз етісті оқыту
Өздік, өзгелік етістерді өткеннен кейін ырықсыз етісті түсіндіру онша
қиындыққа түспейді. ... ... ... ... ... өзі үшін,
өзгелік етісте істі басқа біреу істейтінін біледі. Сондықтан оларға ... ... ... киім ілінді, ақша төленді ... ... ... қойылды, ілінді, төленді деген іс-әрекеттердің
істеуші иелерін таптыру керек. Ол үшін: Арбаны жеккен кім? ... ... ... ... кім? ... ... кім? ... сұрақтарды қойып, іс-
әрекетті істейтін адам айтылмайтыны ... ... ... ... ... деген қимылдардың өзінен-өзі адамнан тыс
істелгендей болып ... ... Арба ... ... ... ... қойылған сияқты болып танылатын етістіктердің ырықсыз етіс ... ... ... түсіндіріледі.
Ырықсыз етістер сабақты етістіктерге –л (-ыл, -ыл) және –н, -ын, ... ... ... ... ... ... етістердің жұрнақтарын
түсіндіру жолымен іске асырылады. Шақыр, оқы, төсе, бер, қой ... ... ... ... ... ... ... етістіктер
екені анықталған соң, бұлардан ырықсыз етістік жасау міндеттеледі. Шақырыл,
оқыл, төсел, беріл ... ... етіс ... бұлардың сөйлем ішінде
қолданылуына мысал ойландырылады. Мысалы, Жиналыс шақырылды. Кітап оқылды.
Көрпе ... Серт ... ... –н (-ын, -ін) ... ... етістің жұнағымен тұлғалас
болып келеді. Бұларды өзара шатастырып алмау үшін үстемелеп ... ... ... шарт болғанмен, оқушылар оларды шатастырмау үшін
мынадай жайтты есте ... ... ... Егер ... негізгі –л, -ла
дыбысына бітсе, оған ... ... ... –н (-ын, -ін) болып жалғанатын
заңдылықты ұмытпаған жөн. Мысалы: ал – ын, сал – ын, бөл – ін, ой – ... ... ... ... ... түсіндіру жеңілірек, оның себебі, бұған дейін оқушылар
жалпы етіс категориясының білдіретін ... ... ... ... ... сөз ... ... өткенді қайталау, оларға жаттығу жүргізу
барысында ортақ етістің обьектісі бар ... ... ... ... ... ... ырықсыз етістерден өзіндік ерекшелігін салыстыра
сөз етіп, талдаудан ереже шығаруға ... ... ... ... біреу емес,
бірнешеу болатынын айтып, қимылдың ортақтасып іске асырылатыны аңғартылады.
Біз құдық қазыстық. Ол қар күресті. ... ... ... ... ... ұсынып олардағы қазыстық, ... ... ... ... ... адам емес, бірнешеу екендігін, демек істі көп ... ... ... Ортақ етіс мағыналары анықталған соң,
оның –с (-ыс, -іс) жұрнағы сөз болуға тиіс. Бұл жұрнақтың ... ... ... етіс ... ... сөйлес, жазыс, теріс, беріс деген
сөздерді құрамына ажырату арқылы түсіндіріледі. ... ... (-с, ... жұрнағын түсіндіруде, бұл жұрнақтың зат ... –с (-ыс, ... ... ... ... ... екеніне де түсінік берілуі
қажет. Мысалы: Ақындар айтысқа ашықты. Ақындар айтысты деген ... ... ... екі ... ... ... Айтысқа дегеннің түбірі
– айт етістігі, оған жалғанып тұрған –ыс қосымшасы – зат есімнің жұрнағы,
-ты ... ... ... ... ... бұл ... –ыс зат ... болып тұр. Ақындар айтысты дегендегі айтысты сөзі қайтті? деген
сұраққа жауап беріп тұрған етістік. ... айт ... -ыс – ... етістің
жұрнағы, -ты қимылдың қай кезде болғанын білдіретін өткен шақ ... ... -с, -ыс, -іс ... ... тұлғада қолданыла
беретіні ескертіледі. Етіс категориялардың ... ... ... ... ... жасалатынын ескеріп, етістерді болымсыз
түрлерге айналдырып тұруды да ... ... ... ... ... ... етістіктің –ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе жұрнақтары жалғала береді.
Мысалы: таранба, көрінбе, айтыспа, беріспе, кіргізбе, жанғызба, ... ... ... ... ... ... ... етіс,
болымсыз жұрнақтары таптырылады. Етіс жұрнақтары ... мен ... ... ... ... ... ... айналдырып
тұратын ерекшелігі де сөз болып, түрлі мысалдармен дәлелденіледі. ... ... ... ... – етіс ... ... -дір) салт
етістіктерді сабақты етістіктерге айналдырып тұрғаны айтылады. Сол сияқты
жазыл, білін, қарал дегендердегі етіс ... (-ыл, -іл, -ін) ... салт ... айналдырылып тұрғаны түсіндіріледі. Етіс
категориясының ерекшеліктерін жеке-жеке саралап, ... ... ... ... ... етістің белгілерін жинақтап, қорытуда
мынадай таблица көрнекілігін пайдалануға болады.
|Етіс түрлері ... ... ... ... ... етіс |-н, -ын, -ін ... ... көрін ... етіс ... -дір, -тыр ... ... ... |
| ...... |
| |-ыр, -ір, -ғыз ... ... ... |
| ... -қыз, -кіз ... ... ... ... етіс |-л, -ыл, -іл, -н, -ын, ... ... тесіл, төлен,|
| |-ін ... ілін ... етіс |-с, -ыс, -іс ... ... ... |
Етіс категорияларын өтуде оқушының жас ерекшелігіне байланысты, оқушының
тілін дамытып, ойын кеңейту мақсатында ... ... ... олардағы
қимылдың қалай іске асырылатынын, асырылмайтынын жеке ... ... ... ... сөйлемдеріндегі қимылды қандай тұлғада
қолданғандарын аңғартып отыру.
3.6 Қазақ мектептерінде етістікті деңгейлік ... ... ... ... дегеніміз – тәжірибеде жүзеге асырылатын,
белгілі бір ... ... ... ... ғылымында баланы
оқыту мен тәрбиелеудің мақсаты – жан-жақты ... жеке ... ... ... жаңа ... ... әдістемелік
жүйенің басты компоненті – оқыту мақсаты ... ... Жаңа ... ... жүйесінің қалған бөліктерінің (мамұн, әдіс, оқыту түрі мен
құралдары) олардың өзара байланыстығы қалыптарымен өзгерулерін ... ... ... ... орындау үшін төмендегі төрт ұсыныс қажет:
1. Жаңаша ... ...... ... ... ... ... әдістерін меңгеруінталап етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары бар.
Бұл жағдайда бірінші орында оқушы тұрады және өз бетімен білім алудағы
белсенділігіне аса ... ... Жаңа ... ... ... ... ... дербес және топтық
түрлері табылады. Оқытудың бұл түрлеріндегі ең басты – оқушыға деген сенім,
оның өз ісіне ... беру ... ... ... өз ... мен қадыр-
қасиет сезімін дамыту. Оқытудың ... ... ... ... ... және түзету енгізу ғана пайдаланылады.
3. Жаңа технологияның жаңа мақсаты бойынша оқытуды ізгілендіру қажет деп
отырмыз ғай. Ол оқыту – ... ... ... да ... ... ... ... оқытуар мұндай талапты ... ... ... өз ... ... алуына аса бейімделген жаңа типтегі
оқушылар қажет.
Біз педагогикалық технологияны ... ... ... ... ... «Ойлау барысында, ойлау обьектісін
жаңа байланыстарға қосуға педагогикалық, писхологиялық берік негіз бар», -
деген ойынан ... Ол ... ... пен ... ... ... жаңа қасиеттерін ашуға болады екен.
Технологиямыздың тағы бір психологиялық негізі болып табылатын теория –
Л.С.Выготскийдің «Оқыту үрдісіндегі оқытушының ақыл-ойының ... ... ... жақын арадағы даму аймағына ауысу» ... ... ... ... қайталап, орындауға ғана арналған 1-ші деңгейен өнімді
іс-әрекет ... ... ... ... ауысу негізіндегі іс-әрекет
арқылы жүзеге асады.
Осындай іс-әрекет дейгейлері арқылы оқушылар оқу материалын әр ... ... бұл ... ... ... ... оқушылық»,
«алгоритмдік», «эвристикалық» және «шығармашы-лық». ... ... ... ... ... ... үшін, оқытудың жаңа
технологиясы бойынша, дифференциалды және дербес ... ... ... ... ... сабақ түрлеріне арналған жаңа
тұрпаттағы оқулықтар мен оқу ... ... ... оқушы жаңа тақырыпты өз ... ... ... өзі ... ...... ... бекіткеннен кейін, деңгейлік
тапсырмаларды орындауға көшеді. Бұл тапсырмалар оның жаңа тақырып ... ... өз ... ... ... мен ... ... Бұл тапсырмалар осы тақырыпты меңгеруге бөлінген уақытқа толық
сиятындай шамадағы материалдарды ... және ең ... ... ... ... ... [20, ... қазақ тілі пәні бойынша жаңаша оқытуда балаларға ең тиімді
тұжырымды, санасына жеңіл оқыту технологиясымен ... ... ... ... ... ала отырып қазақ тілі пәні ... ... ... ... ... ... істеу тиімді [21, 185].
Деңгейлік тапсырманың мақсаты – оқушыға жеңілден қиынға, қарапайымнан
күрделіге қарай ... ... ... ... жүйесін ұсына отырып,
оқушыны ізденушілікке шығармашылыққа баулу.
Қазіргі күнде дамыта оқу технологиясына сай ... ... ... ... ... ... ҮІІ сыныпта өткен етістікке
қатысты бір сабақты ... ... ... ... ... ... ... Етістіктің шақ ... ... ... ... ... ... ... арқылы ізеттілікке,
бауырмалдыққа тәрбиелеу.
І деңгей. Бұл деңдейгі ... ... ... бала ... ... болу ... ... Мәтінді оқып, етістіктің шақтарын тауып, астын сыз.
ә) Шақтарды қатыстыра отырып сөйлем құра. Бұл ... ... ... аса ... орындауға кіріседі. Ол үшін көп ойланудың,
ізденіп жауап берудің қажеті жоқ. Мұндай ... ... жаңа ... ... ... ... үшін беріледі. Олар жалпыға бірдей
міндетті стандарт білім негізіне сүйеніп жасалуы тиіс. Оқушылық ... ... ... ... ... ... ... деңгей. Бұл деңгейдегі тапсырма күрделі «Жеңілден күрделіге қарай»
деп аталады. Бірақ бұл тапсырманы да ... ... ... ... Жаңа
сабақты қалай меңгергендігі осы екі тапсырмадан көрінеді. Мысалы:
а) Шақ категориясының жасалу жолын түсіндір.
ә) Әр ... жеке ... ... ... ... Берілген жұмбақтан, жаңылпаштан немесе өлең жолдары-нан шақ
категориясын тап, оны ... ... ... ... ... ... ... тереңірек берілуі
көзделіп, тапсырмалар құрылысы мен мазмұны күрделене түскен. Оны орындаудың
әрбір қадамы алгоритмдік түрде беріледі, яғни бапсырмалар бір-бірімен ... бола ... ... ... ... ... дамытылған
түрде, кейінгісінен соңғысы тереңдетілген түрде ұсынылады. ... ... соң ... одан ... ... көрсетіліп, бірнеше
алгоритм бір деңгейді құрап тұрады. Алгоритмдердің бірін дұрыс орындамаса,
екіншісін орындау қиын ... ... Бұл ... ... екеуінен де күрделі. Мұнда оқушының жеке
ойы, сол ... ... ... ... ойын нақты жеткізуі арқылы
жүзеге асады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмыс» алуға болады, әдебиеттен өтілген тақырыпты еске түсіре
(жаттаған өлең ... ... ... т.б.) жаза ... ... ... ... табу деген сияқты тапсырма. Бірде а) отыр, тұр, ... ... ... ... ... ... етістік мәніндегі, бірде
көмекшілік қызмет атқарып ... ... айт; ә) Шақ ... ... ажырат, сөйлемді құрамына қарай талда.
Бірнеше бала сырғанақ ... жүр. Ақан мен Асан тау ... ... ... Ақан ... ... ... жайып, бәріміз арбаға ... ... ұзын ... ... құшақтап, әңгіме айтып жатыр.
ІҮ деңгей – шығармашылық деңгейі.
Бұл деңгейдегі ... ... ... ... ... Бұл ... ... алдыңғы деңгейдегі тапсырмалардың
қорытындысы ретінде саналады. ... ... ... өткен оқушы
ғана бұл тапсырманы дұрыс орындай алады.
Бұл деңгейде «Етістік» сөзі шығатындай етіп ... ... ... деп тапсырма беруге болады. Оқушы етістік тақырыбы ... ... ... өз ... ... ... ... Сөзжұмбақ
құрастыру үшін оқушы көп ойланады, ізденеді. ... ... ... ... ... Ал сұрақ қою үшін оның теориялық білімі жоғары
дәрежеде ... ... ... ... тапсырманы оқушы мұғалімнің нұсқауы
бойынша орындап отырса, мұнда оған ... өз ... ... ... ... ерік ... құрастыру да оқушы шығармашылығына ... ... ... салы да ... өнер, екіншіден ол суреттің атауындағы дыбыс ребустың
шешуіне нақты ... ... ... Бұл ... ... ... ... жол бермей, іздеген жұмысы екінші, үшінші немесе соңғы
буында ... ... ... ... оқушының орфографиялық ережені дұрыс білуін қажет етеді,
сауаттылыққа тәрбиелейді.
Осы деңгейдегі тапсырмаларды орындаған оқушы өзінің ... ... ... ... ... ... ... т.б.) авторы болады. Содан
оқушы өзінің жеке тұлға ... ... Осы ... ... ... арта ... ... бойынша өткізген сабақтарының барысында оң
нәтижелерге қол жеткіздім деп ойлаймын. Сабақ барысында оқушылардың ... ... ... ... ойын бірі ... шығармашылық ізденістің
көзін ашты, оны көрсете білуде ойтолғаныс негізінде олардың білімдері
бекіді. Осы ... ... ... шығармашылық жұмыстарынан мысал
келтіре кетейік. Осы сабақтағы Абылай деген оқушының жұмысы.
| | | | |Е | | | |
| | |Т | | |
| | | |І | ... | |
| |Т | | |
| | | |І | |
| | |К | | | ... ... еріп жүретін не?
(күнделік.)
2. Шәкіртке жанашыр, мейірман
кім жаны асыл? (ұстаз).
3. ... айы ... ... ... ... ... ... да ыстық не? (Отан).
6. Аз сөз - алтын, Көп сөз – не?
(көмір).
7. Жыл мезгілі ... ... ... жұмысы. Ребус.
... ... ... ... ... жұмыс-тарын мынадай
дистаграммаға сызып бағалаймын.
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0 І ІІ ІІІ ... ... ... ... бойынша оқушының даму деңгейі –
басқалармен емес, уақыт өткен ... ... ... ... жаңа ... ... жасалған деңгейлік жұмыстар-дың төрт деңгейге
бөлінуі, үй жұмысын жақсы ұйымдастыруға және ... ... ... ... ... төрт ... тапсырмалар үлгерімі өте жақсы
оқушыға есептеліп, соған сәйкес құрғандықтан, бұл жұмыстарды ... ... ... бітіруге, барлық оқушылардың мүмкіндігі жете ... да, ... ... ... тыс ... мектепте немесе өз
бетімен аяқтап келуге үйге беріледі.
Нәтижесінде, оқушылардың ... ... мен ... ... ... жағдай жасалады.
Сөйтіп, деңгейлік тапсырмалар құрылымы бойынша ұйымдастырылған осындай
сабқтардың баланың ... ... ... ... ... көз ... Етістікті оқытуда модульдік оқыту технологиясын қолдану.
Модульдік оқыту эксперименттен өтіп, өндіріске ендірілген оқыту үрдісі.
Модульді оқыту әдісін ... ... ... ... ... Оның «Технология модульного обучения» атты еңбегі жарық
көрді.
Модульді оқыту ...... ... ... ... ... Эстетикалық сезім рухани сезім тобына жатады. ... ... ... әсер ... ... болу керек. Бірі – заттар мен
құбылыстардағы ерекшелік, сол ерекшелікті жеткізетін сөз. ... ... – ойын ... ... ... ... дамыту, зейінін тәрбиелеу,
халықтық педагогикамен қаруландыру, терең білім беру.
Модульді оқыту үш түрлі ... ... ... ... ... бөлімінде оқыту іс-әрекеті оқытудың міндет-терін белгілеу,
проблемалық ситуация тудыру, оқу ... ... ... ... ... оқыту модуль 7 сағатқа жоспарланады.
Әр модуль оқыту үрдісінде сағат санына, тақырыбына ... ... ... үрдісінде кіріспеге – 1 сағат, ...... ... – 1 ... ... Кіріспе мен диалогта оқушының
нәтижелі жұмысын қамтамасыз ету мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
Күнтізбелік жоспарды жасауға және ... өз ... ... ... ... ... оқыту технологиясы» өте тиімді.
Оқыту технологиясының бұл нұсқасының бір ерекшелігі – білімді ... ... өз ... ... ... жадының алуан түрлері
(есту, көру) арнайы жасалған. Оқу және танымдық жағдайлар арқылы ... ... ... ... ... ... (ауызша, жазбаша) дамытуға бағытталады [22, 92].
Модульдік технология ... ... ... негізделген. Модульдік
оқытудағы негізгі мақсат – оқушының өз ... ... ... алу ... оқу ... өңдеудің жекелеген тәсілдері арқылы жұмыс істеуге
үйрету.
Модульдік оқытудың ... – оқу ... Оқу ... ... блогынан, бағдарламаны табысты жүзеге асыру бойынша ... ... және ... ... мақсатты бағдарламасынан
тұрады.
Модульдік оқыту білім мазмұны, білімді игеру қарқыны, өз ... алу ... ... ... ... ... ... етеді.
Барлық жаңа технологияның алдына қоятын мақсаты – оқушының жеке басының
дара және дербес ... ... ... өз ... ізденуін
арттырып, шығармашы-лықтарын қалыптастыру.
Ал, енді жаңа үрдіс «модульдік оқыту ... ... ҮІІ ... ... ... ... етістікке байланысты құрылған модульге
тоқталайық.
Модуль №5 ... ... ... ... ... ... тоқталып әр сабақ үлгісін қысқаша, шағын түрде ... ... ... ең ... бөлігі – кіріспе бөлімінде, яғни екі
сабақта да мұғалімдер өздері сөйлеу керек [23]. ... ... ... ... қолдана отырып, бар білгенін ортаға салып ... ... ... ... тек ... түрінде жазғызуға дағдылан-
дырып, кейде жетелейтін ... ғана ... ... ... ету ... ... модульдік оқытудың мақсаты:
1) Білімділік: ... ... ... білімдерін жинақтау,
оқуға деген ынта-жігерін арттыру, оқу-білімге шақыру.
2) Дамытушылық: ... ... ... ... ... ... ... және де ойлау сауаттылықтарын жазу арқылы дамыта отырып
үйрету.
3) Тәрбиелік: ... ... ... ... ... ... оған ... оралымды да, жағымды пікір айтуларына тәрбиелеу.
Міне, осындай мақсат қоя отырып етістікке модуль құрдым.
Модулб №5. Тақырыбы: «Етістік».
|Бөлімі ... саны ... ... ... ... |1-ші ... ... түрленуі. |15 мин ... | ... ... ... ... |15 мин |
| | ... ... ... ... |15 мин |
| |2-ші ... ... түрленуі. |10 мин |
| | ... ... |5 мин |
| | ... ... |5 мин |
| | ... түрленуі. |10 мин |
| | ... ... ... |15 мин ... |3-ші ... |«Қарлы кесек» ойыны |45 мин ... |4-ші ... ... ... ... ... |45 мин |
| |5-ші ... |«Мың бір мақал» ойыны. |45 мин |
| |6-шы ... ... ... |45 мин |
| |7-ші ... ... ... |45 мин |
| |8-ші ... ... ... |45 мин |
| |9-шы ... |Жаттығу жұмысы. |45 мин ... ... ... ... |45 мин ... |11-ші ... |Тест. |45 мин |
| |12-ші ... ... |45 мин ... ... ... ... ... етістіктің шақтарына байланысты,
райларына қатысты кестелер мен плакаттарды пайдалана отырып жүргіздім.
2-ші сабақ – бұл сабақ та етістіктің ... ... Бұл ... мен ... ... кесте арқылы жүргіздім.
Кіріспе бөлімдегі 2 сабақта да өзім сөйледім. Оқушылар кейде жетелейтін
сұрақтарға ғана ... ... ... ... ... туралы біра білгенімді
оқушыларға беруге тырыстым.
3-ші сабақты «Қарлы кесек» оқыта үйрету ойыны арқылы жүргіздім. ... ...... ... ... - ... ... – тобына Көсемше, есімше.
Әр топқа тапсырмалар беріледі. Әр оқушы жазу ... ... ... ... ... 15-20 минут уақыт бердім. Берілген
уақыт біткен соң әр оқушы «Бағыттаушы парағы» бойынша орын ... ... ... өзі ... тапсырмасы бойынша жауап береді.
Топ мүшелерін ... ... соң ... ... ... орындаған
оқушыларды бағыттау парағындағы «Ең жақсы орындаушы» жолына жазып алады.
Ең соңында мұғалім барлық оқушылардың бағыттау парақтарын жинап алады ... ... ... Сол ... парақ арқылы ең жақсы топ және ең ... ... ... оқыта үйрету ойыны арқылы жүргіздім. Сыныпты 3
топқа бөлініп дөңгелете отырды. Әр оқушыға нөмірлер ... Әр ... ... ... Әр ... ... ... көмірленген конверттер
орналасады. Мұнда әр оқушыға арналған тапсырмалар. Барлық топтағы жұмыс ... ... ... бағалау парағына жүргізушілер белгі қойып отарыда.
Бұл ... ... ... 3-ші ... ... ... Бұл ... «Мың бір мақал» ойыны арқылы жүргіздім.
1. Мұнда топтардағы оқушыларға сөздер таратылып берілді. Сол ... ... ... ... ... сөз құрамына талдайды.
2 бөлімінде «жалғастыр» ойыны арқылы өткіздім. Онда өзім мақал-мәтелдің
басын айтам оқушылар жалғастырады. Қай топ ... қол ... сол ... ... Сол бойынша алдыңғы тапсырма бойынша оқушылар бағаланады.
6-сабақ. Бұл сабақта өзім жасаған карточкалар бойынша жұмыс ... ... ... ... ... ... (ауызша, жазбаша).
Карточкалардағы тапсырмалар бойынша бағаланады.
7-сабақ. «Шаңырақ» ойыны арқылы жүргіздім. ... үш ... ... топ үш ... ... ... Бұл ... үш топқа үш ақынның
өлеңдері беріледі. Смол өлеңдерді оқып ... ... ... ол ... өмір
жолы, өлеңнің мазмұны, мәнерлеп оқу, әр ... ... ... алып ... береді. Мысалы, ол Абайдың өлеңі болса, сол топ Абай
шаңырағы болады. 2-ші ... сол ... ... ... ... Бұл ... ... оқулықтарда берілген мәтіндермен жұмыс
жасаттым.
9-сабақ. Бұл сабағымда ... ... ... ... ... ... етістік бөлімінде берілген жаттығу түрлерін оқушыларға
орындаттым. Бұл ... ... ... ... етістіктің түрлерін
өздік жұмыс ретінде қалай меңгергенін тексердім.
10-сабақ. Бұл сабақтың ... ... ... ... ... қолдандым. Бұл сабақта оқушылар тапсырмаларды қызығушылықпен
орындап, сабаққа белсенді ... ... Бұл ... ... жалпы етістік бойынша алған білімдерін
тексеру үшін ... ... ... Бұл тест тек ... сұрақтардан тұрды. Оқушыларды І нұсқа, ІІ нұсқа деп бөлдім.
12-сабақ. Бұл сабақта оқушылардан диктант алдым. Сабақта тек қана ... ... ғана ... ... ойын ... ... оқыту
«Өнер алды – қызыл тіл» дейді ғой халық. Ендеше осы өнердің де, білімнің
де алды негізгі қоғамдық қарым-қатынастың ең ... ... ана ... ... тілі ... ... Тілімізде талай-талай қызық, сан алуан түрлі сыр
бар. Осы сан алуан сырын, қызық құбылыстарын біз саналы түрде ... ... ... ... ... ауыз ... ... тілін,
бүгінгі мемлекеттік тіліміз қазақ тілі мен әдебиетімізді білу арқылы
меңгереміз. Мұғалімдер оқушыларға ... ... үшін қай ... ... әрі қызықты, әрі тартымды етіп оқыту – бұл әдістеменің ең басты
талабы деп түсінеміз.
Мұғалімдер өздерінің сабақтарын ... етіп ... үшін ... тіл ұстарту кездерінде немесе қосымша сабақтарда түрлі-түрлі
толып жатқан ойын ... ... жөн. ... ғана оқушылар ойын
түрлері арқылы тапқырлыққа, ... ... ... тез жауап
тауып, қайтаруға дағдыланады [24, 139].
Ал енді сабақ барысында етістікті ... ... ойын ... арқылы
үйретуге келсек, «Мені түсін» ойынын ойнатуға болады. Онда мұғалім жеке-
жеке карточкаға етістіктер жазып әкеліп жасырады, екі ... ... ... ... шығып, үнсіз қимылмен көрсетеді де келесі қатар сол ... ... ... ... ... ... ... онда оқушы балыққа
ұқсап жүзіп көрсетеді, ... ... ... тап» атты ... мұғалім тақтаға керекті суреттер іліп
қояды. Мысалы: сиыр, ат, ит, ұшақ, қой т.б. ... ... ... ... орындарын жаңылмай табу қажет.
«Кім біледі» ойыны да өте ... Бұл ... ... ... байқалады.
Мына етістіктер қай мақал-мәтелдерде кездесетін еді? 1. Болсаң бол. 2.
Сөкпе, төкпе. 3. Жабылса, ... 4. ... де, ... 5. ... ... ... иір. 7. Ексең, ішерсің. 8. Ойнап, ойлап.
«Кезекпе-кезек» ойынын да етістікті өткенде қолдануға қызықты. Ойынға
қатысушылар бір баланы ... етіп ... Ол ... екі ... ... жауаптарын бақылап, соңында қорытынды жасайды. ... ... бала ... ... бар ... ... Екінші бала оны
болымсыз түрге қайталап айтады. 4-5 рет қайталаған соң рольдерін ауыстырып
кезектеседі. Осы ... әрі ... ... ... ... ... ... етістіктің екі түрі де бірдей қолданылуы қажет.
«Барлық ... ... ... Бұл ойын ... ... ... Бастаушы
тақтаға бірнеше етістіктер жазып (мысалы: жүр, біл, үйрен, жаса, ... ... ... жарыса жіктеу тапсырылады. Ойынға қатысушылар екі топқа
бөлінеді де, екі топтан екі бала кезекпен шығып, жекеше, ... ... ... ... ... ... дұрыс жаңылмай жіктеп, шыққан жағы
ұтады. Шақ түрлерін оқушылар жаңылмау үшін кестені пайдалануға да болады.
Міне, осындай етістікті ... ... сан ... ... ойын ... ... ... қабілеттері шыңдалып, сабақ материалдарын
тез меңгеріп, ой-өрістері молая ... ...... ең бай (сан, сапа ... да) сөз ... ... сөз таптарына ұқсамайтын сөз тудыру жүйесі, сөз түрлендіру формалары,
шақ, рай, етіс, амалдың өту сипаты, есімше, көсемше, болымды, болымсыз, ... ... әр ... ... бар ... сөз табы болып табылады.
Етістіктің лексика-семантикалық сипаты дегенде – қазақ ... ... ... әрқайсысы соншалықты түрлі лексикалық мағынаға ие екені
белгілі. Бірақ белгілі бір әр түрлі ... ... ... ... де ... ... семантикалық топтарға бөлуге болады. А.Ысқақов
грамматикалық семантиканы басшылыққа алғанды жөн ... ... үш ... жіктейді.
Бірінші топқа: үнемі дербес лексикалық мағынасы сақталатын, ... ... ... және ... қызметте жұмсалатындар: айт, аш,
байла, бақ, ек, жар, жаз, жақ, күл, ... ... кеш т.б. ... ... ... ... ... дербес мүше бола алғанымен, жетекші
етістікпен тіркескенде қосымша грамматикалық ... ... ... ретінде
де қызмет атқара алатын етістіктер. Яғни, бірде жетекші, ... ... ... 30 ... ... жатқызады: бар, ал, бер, біл, жат, ... ... сал, ... т.б. ... ... саны аз, олар лексикалық
мағынадан не ... не ... ... көмекшілік қабілеттегі
етістіктер: е, еді, ... ... ... тек грамматикалық мағына ғана
үстесе, бірыңғай көмекші ... ғана ... [25, ... ... ... ... к‰рделілігіне байланысты
оны оќыту басќа сµз таптарына ќараѓанда анаѓ±рлым ќиын. Етістік сµздердіњ
µз ... ... ... ќойѓанда, етістік деген атаудыњ µзі
абстрактылы, м±ны оќушыѓа бірден т‰сіндіру м‰мкін ... Б±л ... ... белгілеріне терењ ‰њіле тусіп, жан-жаќты талдау ... ... ... жолына шыѓармашылыќ жасалу ќажет.
«Етістік» атауыныњ маѓынасын т‰сіндіруде м±ѓалім єњгіме єдісін басшылыќ
етуі ќажет. Єњгіме процесініњ барысында ... ... ... атауы
екендігін, олардыњ ‰немі зат объектімен, уаќытпен байланыстылыѓын ... ету ... Б±л ... іске асыруда шаѓын текст ... ... ... ... ... ... істелгеніне талдау жасалады.
Текст ... ... соњ, оныњ ... ... ... ... ... ол сµйлемдегі істі істеуші, істелген заттардыњ атауларын
оќушылардыњ ... ... ... ... морфологиялыќ етістік
тарауы ‡-‡І сыныптарда µтіледі. Сµз таптарыныњ ішінде етістік ... ... ... ... де ... ... ... саналѓандыќтан,
етістікті жаќсы білмейінше оќушылар ‡І-‡ІІ сыныптарда µтілетін жай сµйлем
мен ќ±рмалас сµйлем ... ... ... ... Кµптеген
орфографиялыќ ережелер де осы етістікпен ... [27, ... ... ... дипломдық жұмысының тақырыбы ... ... ... ... ... ... негізгі бөлімнің
мәнін ашу еді. Яғни, етістіктің ... ... және ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін қолдануды жетілдіру еді. Бұл
жетілдіру мәселесі бұрынғы ... ... ... орын ... ... әдісі, яғни мұғалімге ғана арналған болса, соңғы
жылдары білім беру ісін – ... жаңа ... ... ... ... білім алу мәселесі кең өріс алуда. Мұнда мұғалімдер оқушының
сабаққа деген ... ... ... ... ... ... әр
оқушының қабылетін дамыту барысында жұмыс істеуі қажет.
Міне, осындай ... ... ... жаңа ... ... өз нәтижелерін табуда. Атап айтар ... ... жаңа ... технологиясы» атты еңбегіне енген
бірнеше оқыту технологиялары, сонымен қатар ... ... ... ... ... «Деңгейлік саралап оқыту» атты жаңа ... ... ... ... ... орыс
мектептеріндегі педагог ұстаздар ұжымы кеңінен пайдаланып, оң нәтижесін
көрді.
Міне, осындай ... ... ... ... жаңа ... ... ... сөз таптарын оқыту барысына осы жаңа
үрдіс, жаңа технологиялармен ... ... ... және дәстүрлі емес
сабақтарды халықтық педагогикамен ұштастырып өткізуге болады. Оқушы білімін
көтеру ... ... ... мен ... ... ... ой-өрісі дамып, логикалық ойлап, ... ... және ... ... ... есте сақтау қасиеттеріне
үйреніп, білімнің ... оң ... ... әдіс ... ... ... ... ќолданылѓан єдістерімніњ бірі,
кµрнекілік єдісі, техникалыќ ќ±ралдармен ж±мыс істеу єдісі.
Кµрнекілік єдісін сабаќта ... µте ... ... ... «... бала сезімі ќабылдай алатын ... ... ... ... білдірген жµн: кµруге болатынды кµзге
кµрсет, сенуге болатын нєрсені ќ±лаќ ... ... ... ... ... ... ... ќолына ±стап нєрсеніњ ќатты, ж±мсаќтыѓын байќасын», ... ... [29, ... ... кµрнекілік ќолданып отырса – білімді ынталы игеруге, уаќыт
‰немдеуге пайдалы.
Сонымен ќатар сабаќта техникалыќ ќ±ралдармен ж±мыс ... ... ... єрі ... Оныњ ішінде компьютерді сабаќта пайдалану. Елбасымыз
Н.Є.Назарбаев ... ... ... б‰гіннен басталады» деген
таќырыпта Республика активті ... ... ... «Ќаншалыќты
ауыр соќса да, келесі жылдан бастап мектептерді, бірінші кезекте ауылдыќ
мектептерді компьютерлендіруге кірісу керек. Б±л ... ... ... ... ... - деген.
Ќазаќ тілі сабаѓында компьютер ж±мысын шыѓармашылыќпен пайдалана отырып,
єрбір оќушыныњ бойына оќып ‰йренем деген ізденімпаздыќ ... ... ... ... - µз бетімен білім алуына жаѓдай жасау, ж±мыс істеуге
‰йрету олардыњ интеллектуалдыќ ой-µрісін дамытуѓа мол м‰мкіндік береді ... ... ... ... ... ... ќ±ралдармен
жабдыќтау (теледидар, компьютер, магнитафон, бейнетаспа) ж‰зеге асып жатыр.
М±ѓалім ќандай єдіс-тєсілді ќолданам десе де мол м‰мкіндік бар.
Ќазаќ тілі ... ... ... тек ... болып ќана ќоймай,
‰лкен єдіскер болуы ќажет. Єдіс-тєсілдерді ±тымды жєне пайдалы ... ... ... ... парасатты, єділдік туын ±стаѓан ±стаз болу
керек.
В.А.Сухомлинский оќытушы ж±мысыныњ жемісті болуы – балаѓа ж‰рек жылуын
±сына ... ... ... бірінші орынѓа ќойѓан. Оќушымен жаќсы ќарым-
ќатынаста болсањ оќыту ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Ысќаќов А. Ана тілін оќытудыњ тиімді ... // ... ... ... Жинаќ. -Алматы, 1972.
2. Бастауыш мектепте ќазаќ тілін оќыту єдісі. -Алматы, 1950.
3. Ќазаќ тілін тиімді ... ... ... 2001.
4. Байт±рсынов А. Тіл таѓылымы. -Алматы: Ана тілі, 1992.
5. Алтынсарин Ы. Тањдамалы шыѓармалар. ... ... ... средней школы. Москва: Просвещение. 1975.
7. Исабаев Є. Ќазаќ тілін оќытудыњ ... ... ... ... 1980. -220 ... Єлімжанов Д., Маманов Ы. Ќазаќ тілін оќыту методикасы. –Алматы: Ана
тілі, 1990. -350 б.
9. Алтынсарин Ы. Таза б±лаќ. –Алматы: ... 1988. -370 ... ... Б. ... тілі ... ... ... -Алматы: 1975. -240 б.
11. Қазақ грамматикасы. –Астана: Елорда, 2002. –789 ... ... Х. ... тілі ... ... ... ... 170 б.
13. Жаппаров А. Қазақ тілі. –Алматы: Ана тілі, 1985. –160 б.
14. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Арыс, 1992. –215 ... ... М. Тіл ... етіс ... ... ... 2006. –173
б.
16. Омарбекова Р. Есімшелі оралым. –Алматы: Қазақ Университеті, 2003.
–110 б.
17. Сайрамбаев Т. Сөйлемнің ... ... ... ... 1991. ... ... Б.Ш. ... тілі оқулығына әдістемелік нұсқау. –Алматы:
Арыс, 1992. -360 б.
19. Қазақ ... ... ... –Алматы: Арыс, 1990. -340 б.
20. Қалыбаева А. ... ... етіс ... ... ... Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің шақ ... ... ... ... ... ... тілін оқыту әдістемесі. –Алматы:
Қазақ университеті, 2002. -380 б.
23. Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктердің ... ... ... ... Н. Қазақ тіліндегі етістіктің категориялары. –Алматы, 1980.
25. ... Ә. ... ... ... ... ... 1975.
26. Оралбаева Н. Қазақ тіліндегі етістіктердің құрылысы мен мағынасы.
–Алматы, ... ... Ж. ... ... ... оқыту жолдары. –Алматы: Санат, 2001.
-280 б.
28. Оразбаева Ф.Ш., ... Р.С. ... ... оқыту әдістемесі. (бақылау-
пысықтау жаттығулар кешені) – Алматы: Санат, 2003. -240 б.
29. Құлмағанбетова Б., Исанова А., Исинғарина М. ... ... ... ... ... 2000. -250 ... ... Ә. Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері. –Алматы:
Қаз.унив-ті, 1999. –159 ... ... А. ... ... ... ... –Алматы: Санат, 1995. -260
б.
32. Қазақ тілі мен әдебиеті. №4, 5, 2001; №4, 7, 8, 11. 2002; №7, ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Етістік туралы түсінік4 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті69 бет
Көркем мәтіндегі мәтінтүзуші фоносемантикалық және лексика-семантикалық факторлар354 бет
Сын есімнің семантикалық мағынасы11 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет
Eciмшe туралы жалпы түсінік44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь