М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық дәстүр

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 6
М.Дулатұлының әдеби.шығармашылық мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
Ақынның саяси.әлеуметтік тақырыптағы шығармалары ... ... ... ... ... ... .. 8
М.Дулатұлының ағартушылық, сыншылдық көзқарасы ... ... ... ... ... ... 20
М.Дулатов шығармаларындағы фольклорлық элементтер ... ... ... ... ... 37
Ақын поэзиясында фольклорлық жанрлар мен сюжеттердің берілуі... 37
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық амал.тәсілдердің берілуі ... ... ... 49
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ..61
Тақырыптың өзектілігі. Аса көрнекті ақын, жазушы, драматург, педагог, публицист, аудармашы Міржақып Дулатов қазақ халқының арман-мүддесін терең түсіне біліп, қазақ қоғамында жаңадан өрістеп келе жатқан демократияшыл идеялардың жаршысы болды. Адамдарды ескіліктен, мешеуліктен, зорлық-зомбылықтан, қанау мен езуден құтқаратын күшті құрал – оқу-білім, өнер-ғылым, адал еңбек, әділдік пен адамгершілік мәселелерін көтерген “Оян, қазақ!” жыр кітабы бірден қазақ елінің ұранына айналды. Ақынның көңіл-күй лирикалары да саяси-әлеуметтік мәселелерді қозғады.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ даласындағы күрделі қоғамдық-әлеуметтік жағдайларды өз шығармаларында айқын көрсетіп, қажетті ойды ашып айта білген сөз шеберінің бірегейі – Міржақып Дулатов. Ол тек әдеби шығармашылықпен ғана айналысып қоймай, қоғамдық өмірдің қай саласында болмасын өшпес із қалдырған тұтас тұлға, ұлы санаткер, ірі қоғамдық-саяси қайраткер ретінде де танылды. Сан қырлы дарын иесінің мол мұрасының ішінде, әрине, әдеби шығармашылығының орны бөлек-ақ. Әдебиетке өзінің тұңғыш туындысымен “Оян, қазақ!” деп ұрандата келген ол, қазақ әдебиетіне өршіл сарын, тіліп түсер өткір сөз, ойлы пікір әкелді.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздеріХалқының ой-арманының діттеген жерінен шыққан ақын өлеңдері талай ұрпақтың жүрегінде жатталып, көкірегінен жылы орын тепкені анық. Міржақып есімі азаматтық пен күрескерліктің символындай еді. Кейбір әдеби зерттеу еңбектерге сыналай кіріп, сыналып жатса да, сол шағын үзінділерден-ақ, Міржақыптың халық қасіретін жанымен түсініп, шығармашылығына алтын арқау еткен жан екені сезіліп-ақ тұратын. Бүкіл ғұмырын елінің бостандығы мен теңдігі жолында сарп еткен азаматтың шығармашылығы мен тума таланттың болмысын нақты танығандаймыз.
Ол – қандай тақырыпқа жазбасын және қай жанрға қалам сілтемесін өзі өмір сүрген тарихи кезеңдегі қазақ тағдырының шындығына бойлап, өзекті мәселелерді екшей талдап, ежіктей түсіндіріп жаза білген. Ақын жанын жегідей жеген өткір сұрақтарды алдымен өзі терең түйсініп алып, сонан соң өлеңмен өрілген асыл ойлары арқылы оқырманға жеткізуге ұмтылады. Сондықтан да ХХ ғасырдың басындағы “әдебиетті ардың ісі” деп түсінген қарымды қаламгерлеріміздің бірі – Міржақып Дулатов екенінде дау болмаса керек.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері.
- ақын поэзиясындағы фольклорлық дәстүрі бар өлең жолдарын тауып, талдау жасау;
- өлеңде көркемдік өрнектерді қолданудағы шеберлігін айқындау;
- фольклорлық амал-құралдарының көркемдік қызметін айқындау.
Диплом жұмысының міндеті:
- Ақын поэзиясында қазақ халқының шежіресі, тілі мен мәдениеті, рухани қазыналарын анықтау.
- Ақынның поэзиясындағы фольклорлық сюжеттер мен жанрлардың берілуін, дәстүрлі бейнелеу құралдарын айқындау.
- Қаламгер стиліндегі фольклор элементтерінің қолданылу дәрежесін, ұлттық фольклор мен әдебиет сөздерінің қатынас жүйесін қандай әлеуметтік контексте жұмсалғанын анықтау.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2 кітап. /Ред. Басқарған: Кәкішұлы Т. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. -455 б.
2 Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 430 б.
3 Қирабаев С. Шығармалар. Екі томдық. 2 том. – Алматы: Жазушы, 1992. -544 б.
4 Жұмағали З. жылдар, ойлар... - Қарағанды, 2004. - 352 б.
5 Әшімбаев С. парасатқа құштарлық. –Алм аты: Жазушы, 1985. – 248 б.
6 Майтанов Б.Қаһарманның рухани әлемі. –Алматы: Жазушы, 1987, -232 б.
7 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208 б.
8 Бес арыс: естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалар. / Құрас: Д.Әшімханов. –Алматы: Жалын, 1992. -544 б.
9 Дербісәлин Ә. Әдебиет туралы толғаныстар. – Алматы: Ғылым, 1990. -296 б.
10 Елеукенов Ш. жаңа жолдан. –Алматы: Жазушы, 1989. -320 б.
11 Далгат У. Литература и фольклор. –Москва: наука, 1981. – 232 с.
12 Дулатов М. Оян, қазақ! –Алматы: Ана тілі, 2003. -84 б.
13 Әбсемет М.О. Міржақып (өмірі мен шығармашылығы). –Алматы: Жазушы, 1995. -189 б.
14 20-30 жылдардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым академиясы баспасы, 1997. -731 б.
15 Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. –Алматы: ҚМКӘБ, 1968. -257 б.
16 Аристотель. Об искусстве поэзии. –Москва: Наука, 1957. -271 с.
17 Соколов Ю. Русский фольклор. –Алма-Ата, 1941. -181 с.
18 Байтанаев Б. Устно-поэтические традиции в художественной структуре казахского романа. Автореферат докт. диссер. - Алматы, 1994. -28 б.
19 Бердібай Р. Кәусар бұлақ. –Алматы: Жазушы, 1989. -321 б.
20 Мұқанов С. Таңдамалы шығармалары. –Алматы: 1978. -318 б.
21 Мұқанов С. Шығармалар жинағы. 1 том, өлеңдер. –Алматы: Жазушы, 1972. -356 б.
22 Бердібай Р. Эпос мұраты. –Алматы: Жазушы, 1997. -258 б.
23 Дулатұлы М. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1996. -327 б.
24 Батырлар жыры. 1 том. –Алматы: Жазушы, 1986. -298 б.
25 Кәрібозұлы Б. Қазақ өлеңінің ұлттық сипаты. ф.ғ.к., дис. авторефераты. -Алматы, 1997. -28 б.
26 Заман-ай. –Алматы: Жазушы, 1991. – 571 б.
27 Қасқабасов С. Абай және фольклор. –Алматы: Өнер, 1995. -218 б.
28 Тілеужанов М. Ел әдебиеті. –Алматы: Ғылым, 1992. -157 б.
29 Базарбаев М. Казахская поэзия. –Алма-Ата: Наука, 1995. -278 с.
30 Ыбырашев Ш. Қазақ эпосы. –Алматы: Ғылым, 1987. – 378 б.
31 Қанарбаева Б. Мағжан шығармаларының фольклорлық қырлары. –Алматы: Қазақстан, 1995. 195 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе...........................................................................................................
. 6
1
М.Дулатұлының әдеби-шығармашылық мұрасы........................................
8
1.1
Ақынның саяси-әлеуметтік тақырыптағы шығармалары..........................
8
1.2
М.Дулатұлының ағартушылық, сыншылдық көзқарасы........................
20
2
М.Дулатов ... ... ... ... ... ... мен сюжеттердің берілуі...
37
2.2
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық амал-тәсілдердің берілуі............
49
Қорытынды.....................................................................................................
59
Пайдаланған әдебиеттер ... ... Аса ... ... жазушы, драматург, педагог, публицист, аудармашы Міржақып Дулатов қазақ халқының арман-мүддесін терең түсіне біліп, қазақ қоғамында жаңадан ... келе ... ... ... ... ... ... ескіліктен, мешеуліктен, зорлық-зомбылықтан, қанау мен езуден құтқаратын күшті құрал - оқу-білім, өнер-ғылым, адал еңбек, әділдік пен адамгершілік мәселелерін ... "Оян, ... жыр ... бірден қазақ елінің ұранына айналды. Ақынның көңіл-күй лирикалары да саяси-әлеуметтік мәселелерді қозғады.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... жағдайларды өз шығармаларында айқын көрсетіп, қажетті ойды ашып айта білген сөз шеберінің бірегейі - Міржақып Дулатов. Ол тек ... ... ғана ... қоймай, қоғамдық өмірдің қай саласында болмасын өшпес із қалдырған тұтас тұлға, ұлы санаткер, ірі қоғамдық-саяси қайраткер ретінде де танылды. Сан ... ... ... мол ... ... әрине, әдеби шығармашылығының орны бөлек-ақ. Әдебиетке өзінің тұңғыш туындысымен "Оян, қазақ!" деп ұрандата келген ол, қазақ әдебиетіне өршіл ... ... ... ... сөз, ойлы ... ... ... теориялық-әдіснамалық негіздеріХалқының ой-арманының діттеген жерінен шыққан ақын өлеңдері талай ұрпақтың жүрегінде жатталып, көкірегінен жылы орын тепкені анық. Міржақып есімі ... пен ... ... еді. ... ... ... еңбектерге сыналай кіріп, сыналып жатса да, сол шағын үзінділерден-ақ, Міржақыптың халық ... ... ... ... алтын арқау еткен жан екені сезіліп-ақ тұратын. Бүкіл ғұмырын елінің бостандығы мен теңдігі жолында сарп еткен азаматтың шығармашылығы мен тума ... ... ... ... ... - ... тақырыпқа жазбасын және қай жанрға қалам сілтемесін өзі өмір сүрген тарихи кезеңдегі қазақ тағдырының шындығына бойлап, өзекті мәселелерді екшей ... ... ... жаза ... Ақын ... ... жеген өткір сұрақтарды алдымен өзі терең түйсініп алып, сонан соң өлеңмен өрілген асыл ойлары арқылы оқырманға жеткізуге ұмтылады. Сондықтан да ХХ ... ... ... ардың ісі" деп түсінген қарымды қаламгерлеріміздің бірі - Міржақып Дулатов екенінде дау ... ... ... ... ... мен ... ақын поэзиясындағы фольклорлық дәстүрі бар өлең жолдарын тауып, талдау жасау;
* өлеңде көркемдік өрнектерді қолданудағы шеберлігін айқындау;
* фольклорлық амал-құралдарының көркемдік ... ... ... ... ...
* Ақын поэзиясында қазақ халқының шежіресі, тілі мен мәдениеті, рухани қазыналарын анықтау.
* Ақынның ... ... ... мен ... ... дәстүрлі бейнелеу құралдарын айқындау.
* Қаламгер стиліндегі фольклор элементтерінің қолданылу дәрежесін, ұлттық фольклор мен әдебиет ... ... ... ... ... ... ... анықтау.
Жұмыс құрылымы - кіріспе, және екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ... ... ... ... ... ... ... әдебиетті басқа өнердің түрінен бөліп алудың өзі оның сан қырлы, мол арналы екенін ... ... пен ... ... өзара байланысы әлем әдебиеті дамуының ең бір мәнді заңдылығын байқатады. Сондықтан фольклор мәселесі әдебиеттің теориясы мен ... ... ... шығармашылық мұрасын игеруде көрнекті орын алады. Әр дәуірде әдебиеттің фольклорға бет бұруы, күрделі тарихи ... ... ... бойы ... ... ... ... енді ғана асыл мұраларымен халқына қайтып оралған ардақты есімдердің арасында Міржақып Дулатов аты - ... ... ... ... ... өн ... тынымсыз жалғасқан қарекетімен, тындырып кеткен ұлан-ғайыр істерімен халық жадында біржола сақталып ќалған бірегей тұлғалардың бірі.
М.Дулатовтың бүкіл ... осы ... бас ... ... ... көсемдерінің бірі ретінде танылған Ахмет Байт+-рсынов есімімен тығыз байланысты. Бұл да сондай, бойындағы барлық қайраты мен білімін туған халқының бостандығы мен ... ... ... ... ... ойлы сөзімен халық санасын оятќан дарынды ақын, ағартушы ұстаз, жалынды публицист [1, 83].
Міржақып Дулатов 1885 жылы қарашаның аяќ кезінде бұрынғы ... ... ... ... №1 ... ... Торғай облысының Жангелдин ауданына ќарасты совхозыныњ жерінде туған.
Екі жасында шешеден, он екі ... ... ... ... жас ... ... ... қамқорлығы Асқар дейтін оқыған ағасының мойнында болады. Б+-ған дейін ауылда қара танып қалған жас ... 1897 жылы ... ... екі ... орыс-ќазақ мектебіне түседі де, бес жыл оќып, ауыл м+-ғалімі деген куәлік алып шығады. Содан алты-жеті жыл бойы ел ... ауыл ... бала ... ... ... ... жігіттің кейінгі өмірінде кеңінен өріс алған белсенді әлеуметтік, саяси, шығармашылыќ қызметі, міне, осы кездерден басталады.
Б+-л ќай кез еді? ... ... ... ... ... ... небір сұрапыл дауылдарды соқтырып өткен XX ғасырдың басы. Ал, ќазақ ќауымының хал-жайына орайластыра ой жіберсек, ғасырлар бойы үйқыда ... ... ... ... жан ... ... келе бастаған кезі. . -
Әлеуметтік-саяси жағынан алғанда, б+-л кезењ - патшалықтыњ ќазақ даласында отаршылдықты күрт күшейтіп, онсыз да ... елге ... ... ... ... еді. ... ғасырдың аяқ кезінде қауымнан босатылған орыс шаруалары жаппай қазақ өлкесіне көшіріліп, ... ... ... ... ... ... мол, ең шұрайлы жерлері қоныстанушыларға тартып әперілді.
Бұл жағдай сол кезде ұлттық сана-сезімдері оянып, туған халқының қамын ... ... ... ... азаматтарына қозғау салды. Олар адамзаттың тарихи көшінен қаға беріс қалып, қалыњ ұйқыда марғау жатқан караңғы елдің тығырықтан шығар жолын іздестіріп шарқ ... Сол ... ... ең ... ... - ... арылу, ілгері елдердің ќатарына қосылып, өнер-білімге тартылу деп білді де, олар осы бағытта насихат жұмысын өрістетті.
Міне, ... ... ... ел ... жас ұрпақка білім ұрығын сеуіп жүрген Міржақып сияқты кuзі ашық, көкірегі ояу жас мұғалім халықтың тағдырына байланысты ... ... ... ќала ... ... ... ... шығып, айналасы 4-5 жылдыњ ішінде уездік мектепте дүниелік пәндерден жалпы мағлұмат алып ... жас ... ... ... ... жолы осылай ашылып еді.
Өрелі ой мен өршіл талап uз ... ... ... ... ... жас, алыс ... аңсаған алғыр қырандай, өмірден кењ uріс іздейді, игі мақсаттар мен ізгі мұраттар жолында құлаш жая қимыл жасайтын кең даңғылды ... ... ... бекінген мұғалім жігіт 1904 жылы Арқадағы ќазақ оқығаидарының бас қосатын бір орталығы - Омбы ... ... ... өзінің болашақ ұстазы Ахмет Байтұрсыновпен кездеседі. Соған еріп Қарқаралы барады, ондағы ұлттық-демократиялық қозғалысқа белсене араласады. Отты ... ... ... ... ... ... жас жігіт сол жердегі зиялы топтың өкілі ретінде ... ... ... ... ... ... да, соныњ делегаттары қатарында 1906 жылы Петербургке барады.
Кеше ғана Торғай топырағынан аттанған ауыл мұғалімінің әлеуметтік-саяси кuзқарасының қалыптасуында, ой ... ... ішкі ... беки ... - бұл ... шешуші маңызы болады. Саяси күрескерліктің алғашқы сабақтарын Омбы бен ... Ахаң ... ... ... астанаға барғанда одан әрі кеңейтіп, пысықтай түседі.
1907 жылы Петербургте жалғыз ғана ... ... ... Міржақыптың деген uлењі басылады. Ал, осы газеттің жарық көре ... ... ... ... ... атты бас ... ... екен, газеттің шықпай жатып т+-ншықтырылуына басты бір себеп болған осы мақала екен деген де ... ... ... Міржақып белсенді қайраткер, саяси күрескер ғана емес, сонымен бірге шабытты ақын ретінде де таныла бастаған. Оның тұңғыш ... ... 1909 жылы ... ... ... ... атпен басылып шығады.
Жаңа ғана оқу-білімге тартылып, ана ... ... ... ... арта ... ... ... арасында бұл кітаптың әсері өте күшті болады. Ауыл арасында қолдан-қолға, ауыздан-ауызға ... аз ... ... ... ... ете алыс ... ... болады.
Бірақ, бұл кітап жас авторға халық арасындағы абырой-бедел-мен бірге патша әкімдерінің ... ... ала ... ... жігіт тергеу органдарының бақылауына алынады. Ақыры, ол туған жерден тайғақтап, өзі көрген Омбы жаққа, Ақмола облысындағы ... ... ... ... ... Осының артынпіа та кәмпіскеленеді [2, 116].
Қызылжарға барғаннан кейін бақылауда жүрген Міржақыптың ресми орындарда ... ... ... ... ... Сот ... ... тілмәштық қызмет атқарып, күн көрістік каражат тауып жүреді. Жеке адамдарға жалданып, мүғалімдік қызметін де жалғастырады. Қазақ ... орыс ... ... ... Сол ... одан ... ... Мағжан да дәріс алған.
Революция толқыны күшпен басылып, ел ішін реакцияның қара түнегі ... ... ... ... ... ... болған саяси сенімсіз жігіт белсенді қоғамдық қаракетке бара алмай, көбінесе көркем шығармашылыққа шоғырланады. Поэзияда ќаламы төселіп ... ... енді жаңа бір ... ... ... ... жанрда күш сынап кuрмек болады. Ол дереу роман жазуға кіріседі. ... тез ... да, 1910 жылы ... ... баспасынан деген атпен жарық көреді. Қазаќ әдебиеті тарихындағы тұңғыш роман дүниеге осылай келеді.
Бұл кезде Міржақып өз ... өлең мен ... ... ... ... Әр ... ... қазақ басылымдарына, әсіресе, журналына үзбей жазып тұрады. Сонымен бірге ќағілез жігіт қазақ даласындағы әлеуметтік өмірден де қол ... жіті ... ... ... ... ... ... отырады.
Әр өлкедегі ел тұрмысын өз көзімен көріп-білгісі келеді. Осындай ниетпен 1911 жылы ... ... ... ... ... ... ... саяхатқа шығады. Бірақ, бұл кезде патша тыңшыларының ... ... ... азамат Семей ќаласына келгенде полицияның қолына түседі. Осында бір ... жыл ... ... ... бойда Міржақып ел шетінен жер аударылған Ахаңның ізімен ... ... ... ... ... кейін осындағы азғана топ қазақ зиялылары ақыл ќосып, ел санасын оята беру, бәсеңсіп қалған жұртшылық қозғалысына қайтадан дем салу ... ... ... ... ... ... Қыр ... ағартушылық демократияшылдық бағыттағы тұњғыш биресми басылымы - айтулы газетін шығару женіндегі Байтұрсынов пен ... ... ... ... ... жалдап, ақыға шығарылған газет көп ұзамай өзіндік баспаханасы, қағаз қоры, айналым қаржысы, шағын кітапханасы, тағы басқа керек-жарағы бар ... ... ... дәрежесіне көтеріледі. Алғашқыда 3 мыњ дана болып басылған газет тиражы аз уақыттың ішінде 8 ... ... ... ... ... ... өлеңдерін 1913 жылы осы Орынборда деген атпен жинақ етіп шығарып, 1914 жылы ... ... ... 1915 жылы атты ... ... Орынборда тағы бір жаңғыртып шығарады да, өзінің ақын-жазушылық қалпын нығайтып, Міржақып осы жылдары журналистік, публицистік дарынын да мейлінше аша ... ... 1913 ... бас ... 1918 ... ... ... шығып тұрды. Алғашында айқын ағартушылық, дәйекті демократияшылдық бағытта болған бұл басылым ... ... ... ал Қазан революциясын қабылдай алмады.
Бірақ, оқиғалардың кейінгі аяқ алысында Алаш басшылары, оныњ ішінде М.Дулатов та, жаңа құрылыс жағына ... ... ... ... туған халқының мәдениетін көркейту мақсатына арнауға бекінеді.
Әлбетте, аумалы-тuкпелі ... ... ... ... бұл ... ќадамныњ қатерлі тәуекелі де жоқ емес еді. ... ... ... Ташкентке барып, аз уақыт газетініњ редакциясында, одан кейін Семей облысыныњ сот органдарында қызмет аткарған ... 1922 жылы ... ... ... ... ... бұл әділетсіздік ұзаққа созылмай, Семейден Орынборға жөнелтілген ... ... ... ... ол Орынбордағы Қазақтың халыққа білім беру институтына (КИНО) ... ... ... ... 1922 ... 1926 ... ... ісейді. |стаздық қызметке қайта оралғаннан кейінгі осы төрт жыл, одан ... ... ... ... ... ... редактордың стилистика жөніндегі көмекшісі болып істеген кездері - ... ... ... сілтеп, өндірте жұмыс істеген аса бір жемісті жылдары еді.
Атап айтқанда, 1922 жылы ұстаздық қызметке қайта оралған бетте, ол екі бөлімнен ... ... ... ... бастырып шығарды. атты төрт перделі пьеса жазды. Сол кездегі республика ... ... ... театрының негізін құрған көркемөнерпаздар үйірмесінде қойылып, зор табысқа ие ... бұл ... - ... ... ... алғашқы репертуарлық бастауларының бірі деуге болады.
1924 жылы Орынборда екі жылдық ... ... ... жаңа ... жарық көреді.
Ал, енді осыған әрдайым қапталдасып отырған журналистік, аудармашылық ... ... ... еңбекпен еткен, қарекетшіл қажыр иесінің өмірі кuзге айқын елестейді. Мәселен, бір ғана 1925 жылдың өзінде ол В.И.Лениннің , , ... атты ... ... ... мен Қызылордада бастырып шығарады. Соған ілестіре революциядан кейінгі кезеңде қазақ тілінде шығарылған кітаптардыњ екі ... ... ... ... ... аталған фактілер Міржақыптың осы алты-жеті жыл ішіндегі ұстаздық, баспагерлік, қаламгерлік белсенді қызметінің басты-басты нәтижелері ғана.
Шығармашылық кемел шағына келіп, республикадағы ... ... ... белсене ат салысып жүрген кезінде Міржақып Дулатов Сталин-Голощекин озбырлығының қармағына тағы да ілінді. Баяғы өткен оқиғалардың жаңғырығы қайта қоздырылып, 1928 ... ... бір топ ... оқығандары қатарында тұтқынға алынды. 1930 жылы ОГПУ коллегиясыньщ үкімі бойынша алғашында ату ... ... ... б+-л үкім 10 жыл ... ... ... 1935 жылы ... 5-і күні, елу жасқа толуына бір ай қалғанда, Ақтењіз-Балтық каналының бойындағы Сосновец станциясында, лагерьдіњ лазаретінде ауыр науқастан қайтыс болды.
М.Дулатовтың ісін ... ... ... Қазақ КСР-нің прокуроры 1988 жылғы қазанның 27-сі күні тиісінше наразылық білдірді де, республика ... ... ... сол ... ... тuртінде қылмыс құрамы болмағандықтан марқұмның есімін білжола ақтады.
Ақынның революциядан сегіз жыл бұрын шыққан алғашқы жинағының жалпы идеясы мен онда ... ... ... ... - ... ... ... тұр. Автордың алдына қойған мақсаты мен айтайын деген ойы тuрт ... ... ... ... аш, оян, қазаќ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда ... ... ... ... дін ... хал харап боп,
Ќазағым, енді жату жарамас-ты [2, 12].
Патшалықтыњ отарлау саясаты, халықтық өнер-білімнен маќ+-рым қалуы, тұрмыс к%.йінің ... және ... ... ... тағы ... ... түрлі тақсірет - осы төрт жол өлеңде ... ... ... мың ... ... яғни ... замандағы кітап кuлемінің өлшемімен алсақ, екі баспа табақтай ғана бұл шағын жинақта - қасірет зарын көп тартқан қазақ халқының ұзын ... арғы ... мен ... ... ... ... ... және сол қараңғы қапастың қалың түнегінен шығар жол қайсы екен деп ... ... ... ... көз алдыңа елестейді.
Жинақты оќып отырғанда, туған халќыныњ басындағы ауыр халді ойлап, бебеу қаққан азамат ақын ж%.регінің құсалы күрсінісі естіледі. ... ... ... ... шарқ ... ... жанның: - деп қолмен нұќып көрсеткендей, ... ... ... зары келеді құлаққа. Болашағын ойлауға ақыл-сана сатысы төмендеу соғып жатқан жұртына қозғау салатын, соның игілігіне қызмет етеді ... ... ... ... иесі - ... шегелеп айтқан ождан сөзінің сарыны еседі [3, 510].
Осындай көңілсіз кuріністің ... ... ... халық өмірінің әрбір дем-тынысына құлаќ түрген, осы жолға өзініњ қажыр-қайратын, uнер-білімін сарқа жұмсауға бел ... ... ... ... ұлт ... еркін ойлы, азамат ақын бейнесі т+-лғаланып кuрінеді.
Жинақтың қара сөзбен ... ... ... автор туған халқыныњ өкінішпен айта келіп, осы бейқамдықпен жата беретін болсақ, таяудағы болашағымыз бұдан да ауыр күйге ... ... ... ойды ... ... ... ... үшін, ақынның ойынша, екі нәрсе қажет. Біріншіден, мұсылман ... ... ... ... ... ... сuйтіп, надан кuпшіліктің көзі мен көңілін қатар ашу. Б+-л - ана дүниелік ахиреттің қамы. Екіншіден, мына ... ... ... ... ... қол жеткізіп, , орысша оқып, uнерлі болу. Россия мемлекетіндегі үстем тіл - орыс тілі болғандықтан, соны ... ... ... ... ... ... мен ... түсіну, солардың деңгейіне көтерілу. Бұл іске ењ алдымен, ел ішіндегі азын-аулаќ оқыған азаматтар мұрындық болып, белсене ат салысуға тиіс.
Міне, осы ой, осы ... деп ... ... ... ... жинақтын ақыр-аяғына дейін негізгі арқау етіп алынады да, үнемі ќайталанып, пысықталып, оќушы мен тындаушының ... ... ... ... ... казақ,
Ай тумай, күн һәм шықпай, тұр таң атпай.
Ақын анықтауындағы халықтың жағдайы осындай болғандықтан, бас ... ... ... ... талап та үнемі осы үдеден шығып отыруы қажет:
Жігіттің несі жігіт босқа жүрген,
Ќызметпен пайда беріп халықка жақпай.
деген ... ... елің ... дінің үшін, ұлтың үшін жаныңды пида, малыњды тәркі қыл, өнеріњді халықтың мұқтажына жарат. Ақын мұрасындағы ... +-ран да, ... әуен де, ... ... та әрдайым осы ойдыњ тuњірегінде uріліп, поэтикалыќ бағдарлама түрінде ... ... ... айқындап отырады.
М.Дулатов шығармашылығындағы ең күшті сарын - отаршылдыққа қарсы күрес сарыны. Қазақ халқының отарлық күйі - ... ... ... ... ... ... ойынан шығарылған әлдеқалай кездейсоқ нәрсе емес, бүкіл қазаќ қауымының талай замандардары тарихи дамуының нәтижесі, ... ... ... ... ... қоғамның ішкі қайшылықтарының заңды зардабы еді. Халқының өткен тарихынан мол хабардар ақын оның бүгінгі ауыр халін суреттегенде осындай нақты-тарихи кuзқарас ... ... ... бас жағындағы атты өлењді алып ќарайық. Онда қазақтың өткен тарихын ақын былай суреттейді. Бір кезде ол байтақ сахарада ... ... ... ... ... патшаға қарамастан, үш жүздің баласы қанаттаса өрбіп, өз хандарына өздері бағынып, алањсыз uмір сүрген. Жер кең, дәулет мол, ... ... жоқ ... ел ... өрбіп, берекелі мекенді жайлаған ол - бір рахатты заман секілді болып елестейді.
Көшсе де мың шақырым жері жайлы,
Аққан бұлаќ ... кuк ... ... ... ... тай ...
Жер тар болып көрмеді ол уайымды [2, 18].
Бірақ, бұл - белгілі бір өткінші кезеңнің сыртқы бүтіндігі ғана болатын. ... ... ... жеген ала ауыздық бар еді. Күштінің әлсізге тізе батыруы, бірін-бірі шауьш алып, араздықты үсті-%.стіне қоздыра беруі етек ... Ішкі ... іри ... елге ... ... да көз ... жиілете бастады.
Сол кезде біздіњ қазақ ала болған,
Көлденең дұшпандары және болған.
Күштісі нашарларын шауып алып,
Бұрынғыдай болмаған, пәле ... ... кісі ... ... деген,
Батырлар пақырлардың хақын жеген.
Біз мұндай бұл уақытта болар ма едік,
Істесе халық пайдасын ғақылменен [2, 24].
Осыныњ бәрі ақыр ... ... ... ... ... бағынуымен тынды. Әр түрлі әлеуметтік жағдайлардың тоғысуынан туған бұл тарихи қадам әдепкіде ... ... ... қамтамасыз еткендей де болған. Өйткені, uз еркімен келіп ... ... ... ... әділ ... ... жеріңе тимеймін, солдат алмаймын, салықтан басқа ешқандай ауыртпалық түсірмеймін деп уәде берген. Сондықтан Ресей қол ... ... ... ... ... рақымынан нәсіп кuріп, іргелі елдің игіліктерінен дәмеленуге қазақтар да хақылы еді.
Бірақ, олай болмады. Замандар өте келе, берілген көп уәде ... ... ... ... ... ... мықтап тұрып кигізілді. Өз елінде, uз жерінде отырып, ол бұратана атанды. Осының барлығына түу басында кінәлі uзіміз екенін ақын ... ... ... бір ... ... ... қылып, мал қуысқан.
Сыя алмай кең дүниеге таласушы еді,
Таршылық енді ... ... ... ... ... жем,
Берекесін бұл қазақ сөйтіп құртқан [2, 27].
М+-ның бәрі - ... ... Ақын бұл ... ... ... әсерлі өлең тілімен жеткізеді, оқушысына ой сала, толғанып жазады.
атты өлеңінде ол бабалардың uткен uмірін, елдіњ салтын, ... ... ... да гөрі ... ... еске алады. Бірақ, өткендегінің бәрі жаќсы еді деп жоқтамайды, сол заман қайта ... екен деп ... Оны ... ... өтіп кеткен бір тарихи кезең деп қарайды да, қазіргі тұрмыстың, бүгінгі күннің қам-қарекетін алға тартады. Өткен тарихты ғибрат, тағылым ретінде ғана ... осы ... бірі бар ма, ... сөздің кәміл хақиқаты.
Б+-л күнде бұларды ойлап қайғыда жүр,
Бар болған данышпандар парасаты.
Оқыған ... ... ... ... ... ... егер ... [2, 32].
М.Дулатов поэзиясында бірден-бірге жалғасып, ортақ желідей тартылып отыратын осы ... ... ... ... ... пен мұң-зарға құрылатын ауыр психологиялық ахуал, лирикалық қаһарманның көңіл күйін билеген өкініш-нала, халықтың басындағы ауыр ... ... ... ... ... ақын жанының күйзелісі әрдайым бой көрсетіп отырады.
Жоғарыда аталған атты ... ... ... белгілі бір қырын алып, ерекше уытты әсер күшімен баяндайтын деген uлең - осының айқын айғағы. ... ... тұр, ... ... ... - ... ел тұрмысындағы ең шетін - жер мәселесі. дейтін қазақ, бар тіршілігі малмен байланысты болған соң, ... ... ... қуалап, кең сахараны тынымсыз кезіп жүргенде, оның ой-қырына түгелдей бауыр басып, атадан балаға мұра етіп ... Сол ... ... әр ... ... ... ... ізі, әр заманда қан болып тамып, тер болып төгілген таңбасы, әр ... ... ... ... бар. Сондықтан да қазақ жерін сөз еткендегі ақын тебіренісінің ... сол ... ... ... ... белгілерінің қолдан шығып, қор болып бара жатқанын көргендегі ақын жаныныњ шырылын - тіпті бүтінгі оқырманның uзі де ... ... ... ... қабылдағаңдай.
Ақын бұл тұста да тарихи шындықтан ауытқымайды. Бірінші ... ... ... ... ... қауымының алғашқы легі орыс патшалығына Әбілхайыр хан ... ... ... мына uлеңде бұл оқиғаның 1731 жылы болғаны дәлдеп көрсетіледі. Соған жалғастыра 1868 жылы қазақ жерініњ ... ... деп ... еске салынып, одан әрі +-лы қасіреттің басы болған ауыр зардаптары тізбектеліп ... ... ... ақын ... өмірдін нақты көріністері арқылы, ұлттық санаға етене жақын ұғымдармен жеткізеді.
Кір жуып, кіндік кескен кайран жерлер,
Мұжыққа хош-аман боп барасың ба? ... ... ...
Қалдың ғой көшесінің арасында.
Моншаға зияраттың тасын алып,
Ағашын отќа, мұжық, жағасың да...
Айрылсањ ќалған жерден осы күнгі
Топыраққа малды, ... ... да... [2, ... ... экономикалық зардабы осындай болғанда, елдік пен егемендікке, дәстүрлі салт-санаға ... ... ... ... ... да одан кем ... деген өлеңнен кuрінеді.
Шыққалы болыс сайлау ќырық жыл өтті,
Сол сайлау байқасаңыз түпке ... ... ... бұл ... ... ... басқарудыњ жана тәртібі көшпелі қауымда ежелден қалыптаскан билік дәстүрлерін бұзып, ел ... ала ... ... ... ... ... жаңа ... бұқара халықты іштен жегідей жей бастағанын сөз етеді.
Бір кезде +-лы Абай , атты ... ... ... ... ... бұл ... ... айналып, жаппай етек алғаны, ел ішін кеулеп, барған сайын жұртты аздырып бара ... ... ... жаңа бір күшпен шенеледі [4, 153].
Патша әкімшілігініњ қыр еліне ықпалы күшейген сайын, ол материалдық және әлеуметтік-саяси езгімен ... ... ... ... де ... ... қ+-рсауымен шегендей бастағаны мәлім. Алғашында халықтыњ ауыр тұрмысы мен бұлдыр болашағын ... ... ... жай бір ... етіп ... ақын, кейін келе, партиялық тергеу орындарының тыңшылықты күшейткен кезінде, ел ішінде арызқойлық, бас ... ... ... ... ... ... ... шақта, жаңағыдай ашық қарсылықтан жасқаньш, т+-спал сөзге ауысқан жәйттерін де байқаймыз. Патшалық - еркін ... ... ... ... ... салып, сәл кuріністерінің өзіне қудалау жасаѓанын Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатовтың өз uмірлерінен айқын ... ... ... ... ... ... бастап, мысал түрінде жазуында да ішінара осындай ... бар ... ... ... ... та ... атты өлеңнің жазылу тарихынан осындай сыр ... ... ... шексіз деспотизмді, оның әкімдері тарапынан жасалған қайырусыз зорлық-зомбылықты ақын арыстан билеген аң ... өзі ... ... сиқы ... ... болады. Өзініњ төңірегіне жолбарыс, аю, қасқыр сияқты жыртқыштарды жиып ... өзге ... ... мен +-сақ ... санатқа алмайтын, сол үшін арыз айтып, шағым білдіргенді қатал жазалайтын әділетсіз арыстан мен оныњ жағымпаз жандайшаптарының бейнесінен ... ... ... ... ... Соны б+-л аңыз ... ... шумағындағы:
Ойыңа ќалай келсе, солай түсін,
Сыртын көріп құр қойма, аңғар ішін.
Өңдегім деи ... ... ... еді ... ... ... ... өзі-ақ аңғартып тұр.
Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатовтың ақындық ... ... ... идеялары халыќты оқуға, өнер-білімге шақырған +-рандары көрнекті орын алатыны - бұл күнде ... ... ... Осы жағынан келгенде, бұларды өздерінен б+-рынырақ өткен ұлы демократ ойшылдарымыз Шоқан Уәлихановтың, ... ... Абай ... тікелей мирасќорлары деи атауға болады.
Сонымен бірге; аталмыш екі ақынның өз заманының қоғамдыќ-саяси жағдайына байланысты алдарына қойған мақсаттары мен атқарған наќты ... ... ... ... ... де бар ... пен М.Дулатов әлеуметтік өмір сахнасына шыққан кезде патша үкіметінің Қазаќстанда отарлау саясаты әбден дүрлеп, шыңына ... ... ... ... Мал ... елді ... жерлерінен айырып, алым-салықты көбейтіп, ж+-рттың титығына жетіп жатқанда, орыстыњ тілін білмейтін сауатсыз халық ењ болмаса қазынаға кеткен жерінің ақысын да ... ... ... ... айта алмай, құлақ кесті құл жағдайында қала беретін [5, 202].
Осы әділетсіздікті кuзбен көріп өскен саналы ... ... ... ... ең ... сuзі: ... алам ... алдымен әкімдердің тілін үйрен, оқуын оқы, олармен иық теңестіріп, т+-рмыстыќ мүддењді қорғай алатын дәрежеге жет, - деген ... үгіт ... ... ... ... ... қызметінде халыќты жалпылама оқу-білімге шақырған ұранмен қатар, осындай салмаќты саяси астар да болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... саяси күрескердің сындарлы әлеуметтік көзқарасына айналды.
М.Дулатовтыњ алғашқы өлең жинағына деген ат беріп, ... ... деп ... ... ... ... қызу қимылға, саналы тірлікке, елдікке, бірлікке шақыруында - ... ... ... туған осындай көкейкесті зәрулік болатын.
Міржақыптың ағартушылық көзқарасына тән екінші бір өзгешелік - діни оқу мен дүниелік ... ... ... ... ... Ақын өзі ... әжептәуір жүйелі білім алып, діни соқыр еенім ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік, тәлім-тәрбиелік мәнді дұрыс ұғына білген. Сондықтан ол принципінде дінге қарсы ... ... оны ... ... ... ... ... қамын ойлап, сындарлы пікірлер айтады.
Ахмет ағасы сияқты, ол да дүмше молдаларды сынағанда, ісләмды ұнатпағандықтан емес, ... ... елге ... жасап, дұға-намаз бен қайыр-фатиханы өздерінің бас пайдасына жаратып жүрген дүниеқоңыздығы мен ... үшін ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуындағы қара дүрсіндік пен шалағайлықты кuрсетіп, оған жүйелі педагогикалық сипат беруді жақтайды. Бұл - сол ... ... ... мен ... ... діни қызметкерлердің көбі көтеріле алмаған деңгей болатын.
, , атты өлеңдерінде Міржақып мұсылманша оқуды қазақ ауылындағы ағарту ісінің негізгі ... деп ... ... дәрістің кәдімгі мектептегіше оқу-методикалық негізде ұйымдастырылуын діттейді.
Осы орайда қазақ ауылындағы м+-сылмандыққа байланысты жол берілген ұшқарылықтың салдарынан, соњғы уақыттарға дейін, ... ... жақ ... үстемдігі тұсында, халқымыздыњ рухани өміріне елеулі нұқсан келтіріліп келгенін өкінішпен ... тура ... ... ... мәні ... ... ... революцияға дейінгі халықтың сауаттылық көрсеткіші жасанды түрде төмендетіліп, қазақтар 1917 жылға дейін өзіндік ... жоқ ... ... ... ... ... қазақ халқы өзінің табиғатында атеист халық еді ... ... ... оның ... ... ... ... келді. Соны ресмн идеологиямызда әжептәуір мақтан тұтып айттық.
Шындығында осылай ма еді? Жоқ, олай емес ... ... ... оқып ... көз ... ... Мәселен, атты өлеңінде ақын қазақ мұсылмандағыныњ шалалығын, жұрттыњ көбі дін күтпей, құр мұсылман деген атақты малданып жүретінін айта ... оныњ ... ... Ең ... көп ... ... жоќ, барларында оны халыққа рухани ықпал ете алатындай үлгілі дәрежеде +-стайтын білгір имамдар ... ... ... тағы бір үлкен шындықтың бетін аша кетеді. Бақсақ, көп жерлерде мешіттіњ ашылуына орыстың миссионер топтары ... ... ... ... ... даласында ісләм дінінің әлсіз болуыныњ бір ұшығы патшалықтыњ отаршылдыќ саясатына барып ... ... Оның әр ... ... ... +-сақ ... арасында қазақты да шоқындыру мақсаты жатқаны белгілі.
Ал, біз болсаќ осының байыбына бармастан, ... ... жай, бер жағы ғана еді деп, ... ... ... ... ... оны екі жүзді етіп көрсетіп келдік [6, 123].
дейтін өленде қыр ... ауыл ... оќуы ... ... азап екені, онда сабақтың белгілі бір күн тәртібі, оқу ... ... ... ... ... орындалуына қарай шәкірттер оқу топтарына бөлініп, жылма-жыл сынып ауыстырьш, кластан класқа көшіріліп отырмайтыны сыналады. Керек десеңіз, ауылда балалар оқитын ... үй де ... ... ... төл қораларда, иіс-қоңысты, лас орындарда өткізілетіні үлкен қьшжылыспен айтылады. Өйтетін себебі, ақын ауыл ... ... ... қара ... тек қана ... оқуы деп ... ... өнер-білімге, үлкен ғылымға барар жолдың бастапќы буыны деп қарайды. ... да ... ... ... ... ... шақырумен аяқталады:
Келер ме өздігінен бізді іздеп,
Қол созып ұмтылмаймыз мағрифатќа.
¤нерлі халықтардан ... ... ... енді бұл ... тасталық та.
Балаларға дін уағыздары мен ғылыми пәндерді қатар оқытудыњ кеңейтілген бағдарламасы атты өлеңде б+-дан де гөрі ... ... Оның ... мазмұны мынадай. Қазақ халқы Россиядағы мұсылман дінінің ресми орталығына бағындырылсын. Оќу жүйесі ауылдық, болыстық және уездік болып ... ... Оның ... ... ... ... діни парыздармен бірге азаматтық рәсім міндеттерін қоса атқарсын. Әр болыста бір медресе ... ... ... ... екі жүйе ... Бүкіл оқу процесі ғылыми-педагогикалық ережелерге негіздей қ+-рылсын. Бұл ж+-мысқа жүйелі ќамқорлықты үкімет орындары өз міндетіне алатын болсын.
Әрине, бұл сияқты ... ... ... жүзеге асуы оңай емес. Ол үшін ресми әкімшілік орындарыныњ қолдауымен қатар, ... ... ... бұқара көпшіліктің оќуға, ғылым-білімге деген ынта-ықласын ояту қажет. Халықтың болашақ тағдырының мықты бір кілті осында екенін ел-жұрттың санасына мықтап тұрып кұю ...
атты ... ... ... және танымдық мол тағылым бар. Өзінің ұлы ... ... ... атты ... өлеңінің дәст%.рінде жазылған бұл шығармасында Міржақып, өз заманындағы ғылым мен техника жетістіктерінің ең соны жаңалықтарын тізбектей баяндай келіп, соның ... ... ... ... жемістері екенін және соның барлығы адам игілігіне қызмет етіп ... ... ... тағдырын шешетін ендігі бір маңызды шарт - осындай ғаламдық маңызы бар игілікке мұрындық бола ... ... ... ... ... дәл өзі ... ... сөзімен де, жағымды ісімен де бұл үрдіске сүбелі үлес қоса ... ... ... әсіресе, жастардың қалыс қалмауы. Сондықтан, ақын бұл бағытга ... ... бір ... ... арнайды.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары22 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Дулатов Міржақып3 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь