Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Жыраулық пен ақындық поэзиядағы дәстүр жалғастығы ... ... ... ... ... ... ... 10
1.1 Жыраулар мен ақындар поэзиясын тоғыстыратын тұстар ... ... ... ... ... ... .. 10
1.2 Жыраулық поэзиядағы дәстүр жалғастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2 Жыраулар поэзиясының көреккемдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
2.1 Жыраулар поэзиясының басты ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
2.2 Жыраулар поэзиясындағы троптық қолданыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақтың халық поэзиясы қазақ тілінде дамыған әдебиеттің алғашқы кезеңі болды. Біздің дәуірімізге негізінен ауызша жетті. ХV ғасырдың орта шенінен бастап қазақ атымен аталатын мәдениет өркен жая бастады. Көне, ортақ арнадан бөлініп, қазақ халқының дербес әдебиеті қалыптасты. Жыраулық поэзия қазіргі Қазақстан жерін жайлаған тайпалар туғызған бай рухани қазынадан нәр алды, ежелгі дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптар игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде кемелденді. Қазақ әдебиетінің ортақ арнадан оңаша жол тартқан алғашқы қадамдарының өзінен-ақ кемелдікті, көркем келісімді аңғару қиын емес. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы кеткен Қодан Тайшы, Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған жыраулар жаңа әдебиеттің ізашарлары ғана емес, көне мұраны жалғастырушылар деп те саналады. Қодан Тайшы, Сыпыра жырау Сұрғылтайұлының өз атымен бірде бір шығармасы бүгінгі күндерге дейін келіп жетпесе де, олардың есімі қазақ шежірелерінде, жыр-аңыздарында берік сақталған. Елге ер-азаматқа ақылгөй болған жыраулар қазақ поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт-бағдарын, идеялық тұғыры мен көркемдік биігін айқындап кетті. Асан туралы аңыздар ноғай, қырғыз, қарақалпақ халықтарында да сақталған. Мұндағы деректер арасында алшақтық жоқ деуге болады. Асан көптеген нақыл сөздердің, афористік, философиялық толғаулардың авторы. Ол ел іргесі берік, ағайын ұжымы күшті болуын үндейді. Өз өлең, толғауларында мемлекетті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін насихаттайды. Осы орайда академик-жазушы М.Әуезов “Қазақ халқы өзінің тарихы жолында Асан есімін өктемдікке қарсылықтың символындай сезді. Ел мұңын жоқтаған ақындардың Асан есімін ауызға ең алдымен алатыны да осыдан” - деп атап көрсетті. Сахара эпосы тудырушылардың бірі – ірі эпик, ерлік жырларын шығарушы жорық жырауы әрі нәзік лирик болған Қазтуғанның (ХV ғ.) біздің дәуірімізге жеткен жырлары табиғат аясындағы көшпендінің болмыс, тіршілік, өзін қоршаған орта туралы түсінігін бейнелейді.
Жұмыс тақырыбының әдіснамалық негіздері. Көркемдік өнер шығармаларының өзіндік ерекшелігі, эстетикалық сұлулығы – дүниені, болмысты сипаттап сөйлетудегі суретшілік, бейнелілік, өрнектілік. Көркемдік келісім жоқ жерде, өнер шығармасы өмір сүрмейді. Көркемдік - өнер туындысының сапалық көрсеткіші. Көркемдіктің бастау бұлағы, қайнар көзі – суреткердің өміріндегі әдемілікті көре білуі, шебер бейнелеуі, ой-сезімін, жан толғанысын әсерлі әрі шебер жеткізерлік қабілеті, қиялға байлығы. Бұл ретте Ахмет Байтұрсыновтың көркем сөз табиғаты тұрғысындағы пікірі соншалықты бағалы. Ол: “Сөз өнері – адам санасының үш негізіне тіреледі. 1. Ақылға, 2. Қиялға, 3. Көңілге. Ақыл ісі – оңдау яғни нәрселердің жайын ұғу, тану, ақылға салып ойлау, қиял ісі – меңзеу, яғни ойдағы нәрселерді белгілі нәрселердің тұрпатына, бернесіне ұқсату, бернелеп суреттеп ойлау, көңіл ісі – түю, талғау. Тілдің міндеті – ақылдың аңдауын аңдағанша, қиялдың меңзеуін меңзегенше, көңілдің түюін түйгенше айтуға жарау”.
Ақындар мен жыраулар шығармаларының кейде тоғысып, бір арнаға түсетіні, кейде тіпті, осындай ақын айтты деген туындының мынандай жырау айтқан деп те кездесетіні мәлім. Бұған бірнеше себепті келтіруге болады. Біріншіден, жыраулар шығармалары халық даналығы, сан ғасыр атадан балаға ауызша беріліп, жинақталған, сығымдалған, сұрыпталғандықтан болса, екінші себебі, жыраулар да ақындар да халық мүддесіне қызмет еткендіктен, өмір сүрген орталарындағы әлеуметтік мәселелері ұқсас болғандықтан, жырлайтын тақырыптары үндес болатындығы.
Профессор Н.Келімбетовтың пікірі бойынша: «Дәстүр дегеніміз – бір ұрпақтан келесі ұрпаққа ұдайы ауысып отыратын тарихи тұрғыдан қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен принциптер».Ғалым дәстүр ұғымын осылай ашып алып, оны дәстүр жалғастығы ұғымымен ұштастырады:
«Дәстүр – халықтың мінез-құлқы мен іс-әрекеттерінің рухани енгізі болып табылады. Мұның өзі көркемдік дәстүр жалғастығына да тікелей қатысты болып келеді. Өйткені әрбір ұрпақ өзінен бұрын ғұмыр кешкен барлық ұрпақтар жасаған рухани мұраны игеріп, оны жаңа қоғамдық-тарихи жағдайға сәйкес жетілдіріп отыруы тиіс. Сонда ғана қоғам дамуының рухани мүмкіндіктері объективті түрде жүзеге асады»., - деп түсіндіреді ғалым.
Пайдалынылған әдебиеттер тізімі:

1. Оспанов Б. «Дад» дастаны. – Алматы: Сорос-Қазақстан қоры, 2002. –272 б.
2. Негимов С. Акын-жыраулар поэзиясы. –Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2001.-208 б.
3. Бес ғасыр жырлайды. 1-том (Құрастырушылар: М.Мағауин, М.Байділдаев) –Алматы: 1989. –384 б.
4. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі (Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев) –Алматы: Ана тілі, 1996. –240 б.
5. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиетінің тарихының мәселелері және Абай
6. поэзиясының тілі. Алматы: Ғылым, 1960. –321 б.Адамбаев Б. Шешендік сөздер. –Алматы: Отау, 1992. –189 б.
7. Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том, -Алматы: Ғылым, 2000. –568 б.
8. Адамбаев Б. Шешендік өнер. –Алматы: Ғылым, 1999.-204 б.
9. Өміралиев Қ. ХV – ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. -Алматы: Қазақ ССр-нің «Ғылым» баспасы, 1976. -б.Адамбаев Б. Халық даналығы. –Алматы: Мектеп, 1976. –186 б.
10. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. –240 б.
11. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. –Алматы: Ана тілі, 1992. –176 б.
12. Төреқұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. –Алматы: Жалын, 1995. –400 б.
13. Молдабеков Ж. Қазақтану: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.-459 б.
14. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. –Алматы: ҚМКӘБ, 1962. – 416 б.
15. Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясының бейнелілігі. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. 186 б.
16. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. –Алматы: Ана тілі, 1992. -241 б.
17. Маргулан А. О носителях древней поэтической культуры казахского народа // Сборник статей к 60-летию М.О.Ауэзова. А., 1959. –С.78-91.
18. Әуезов М. Таңдамалы. Зерттеулер, сын мақалалар. –Алматы: Абай қоры, 1997. -324 б.
19. Өмірәлиев Қ. ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. –Алматы: Ғылым, 1976. -218 б.
20. Ысмайылов Е. Ақындар. –Алматы: Ғылым, 1978. -341 б.
21. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. –Алматы: Ғылым, 1960. -243 б.
22. Дүйсенбаев Ы. Ғасырлар сыры. –Алматы: Жазушы, 1970. -312 б.
23. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. –Алматы: Жазушы, 1986. -371 б.
24. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. –Алматы: Ғылым, 1967. -215 б.
25. Ахметов З. Қазақ өлеңдерінің құрылысы. –Алматы: Ғылым, 1964. – 218 б.
26. Сыдиықов Қ. Ақын, жыраулар. –Алматы: Жазушы, 1974. -189 б.
27. Сәтбаева Ш. Алғы сөз // ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиетінің тарихы. -Алматы, 2000.
28. Мағауин М. Қобыз сарыны. –Алматы: Жазушы, 1968. -371 б.
29. Әдеби мұра және оны зерттеу / Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. А., 1959.15-19 маусым. Ред.колл.: М.Әуезов, М.Базарбаев (жауапты редактор), Қ.Жұмалиев, Ы.Дүйсенбаев, Е.Ысмайылов, С.Кеңесбаев, М.С.Сильченко. А., 1961.
30. Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: Санат, 2006. –904 б.
31. Көпеев М.-Ж. Екі томдық. 1 т. –Алматы: Жазушы, 1993. – 218 б.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. ХV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақтың халық поэзиясы қазақ тілінде дамыған әдебиеттің алғашқы кезеңі болды. ... ... ... ауызша жетті. ХV ғасырдың орта шенінен бастап қазақ атымен аталатын мәдениет өркен жая бастады. Көне, ... ... ... ... халқының дербес әдебиеті қалыптасты. Жыраулық поэзия қазіргі Қазақстан жерін жайлаған тайпалар туғызған бай рухани қазынадан нәр ... ... ... ... тың тақырыптар игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде кемелденді. Қазақ ... ... ... оңаша жол тартқан алғашқы қадамдарының өзінен-ақ кемелдікті, ... ... ... қиын емес. Жыраулық поэзияның алғашқы өкілдері, кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы кеткен Қодан Тайшы, Сыпыра ... Асан ... ... ... жаңа ... ізашарлары ғана емес, көне мұраны жалғастырушылар деп те саналады. Қодан Тайшы, Сыпыра жырау Сұрғылтайұлының өз атымен ... бір ... ... ... ... ... ... де, олардың есімі қазақ шежірелерінде, жыр-аңыздарында берік сақталған. Елге ер-азаматқа ақылгөй болған жыраулар қазақ поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт-бағдарын, идеялық ... мен ... ... ... ... Асан ... ... ноғай, қырғыз, қарақалпақ халықтарында да сақталған. Мұндағы деректер арасында алшақтық жоқ деуге болады. Асан көптеген нақыл сөздердің, афористік, философиялық толғаулардың ... Ол ел ... ... ... ... ... болуын үндейді. Өз өлең, толғауларында мемлекетті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін насихаттайды. Осы орайда академик-жазушы М.Әуезов "Қазақ халқы өзінің ... ... Асан ... өктемдікке қарсылықтың символындай сезді. Ел мұңын жоқтаған ақындардың Асан есімін ауызға ең ... ... да ... - деп атап көрсетті. Сахара эпосы тудырушылардың бірі - ірі ... ... ... ... ... ... әрі нәзік лирик болған Қазтуғанның (ХV ғ.) біздің дәуірімізге жеткен жырлары табиғат аясындағы көшпендінің болмыс, тіршілік, өзін ... орта ... ... ... ... ... әдіснамалық негіздері. Көркемдік өнер шығармаларының өзіндік ерекшелігі, эстетикалық сұлулығы - ... ... ... ... ... ... өрнектілік. Көркемдік келісім жоқ жерде, өнер шығармасы өмір сүрмейді. Көркемдік - өнер ... ... ... ... ... бұлағы, қайнар көзі - суреткердің өміріндегі әдемілікті көре білуі, шебер бейнелеуі, ой-сезімін, жан толғанысын әсерлі әрі ... ... ... қиялға байлығы. Бұл ретте Ахмет Байтұрсыновтың көркем сөз табиғаты тұрғысындағы ... ... ... Ол: "Сөз ... - адам ... үш ... ... 1. Ақылға, 2. Қиялға, 3. Көңілге. Ақыл ісі - ... яғни ... ... ұғу, ... ... салып ойлау, қиял ісі - меңзеу, яғни ойдағы нәрселерді белгілі ... ... ... ... бернелеп суреттеп ойлау, көңіл ісі - түю, талғау. Тілдің міндеті - ақылдың аңдауын аңдағанша, қиялдың меңзеуін ... ... ... ... ... жарау".
Ақындар мен жыраулар шығармаларының кейде тоғысып, бір арнаға түсетіні, кейде тіпті, осындай ақын ... ... ... ... ... айтқан деп те кездесетіні мәлім. Бұған бірнеше ... ... ... ... жыраулар шығармалары халық даналығы, сан ғасыр атадан балаға ауызша беріліп, жинақталған, сығымдалған, сұрыпталғандықтан болса, екінші себебі, жыраулар да ... да ... ... қызмет еткендіктен, өмір сүрген орталарындағы әлеуметтік мәселелері ұқсас болғандықтан, жырлайтын тақырыптары үндес болатындығы.
Профессор Н.Келімбетовтың пікірі бойынша: .Ғалым дәстүр ұғымын осылай ашып ... оны ... ... ... ...
., - деп ... ...
Б.Оспанов , - десе, С.Негимов , - деп өзінше бір баға беруге тырысады.
Дәстүр ұғымына Әнуар Дербісалин өзінің ... ... ... оған ... ... береді: , - деп, одан әрі халық поэзиясындағы дәстүр ұғымын нақтылауға тырысады:

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Есімдік түрлері13 бет
Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны75 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы25 бет
Жыраулар толғауларындағы архаизм, тарихи көнерген мағынасы түсініксіз сөздерге текстологиялық талдау жасау6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь