Қазақ балалар драмасының шағын түрлері

Кіріспе

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Ұлттық драматургияның қалыптасу тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 XX ғасырдың 20.30 жылдардағы ұлттық драма жанры ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Қазақ драматургиясының жанрлық толысуы мен зерттелуі ... ... ... ... ... ... . 23
2 Қазақ балалар драмасының туу, даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 38
2.1 Балалар драматургиясының алғашқы бастаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
2.2 Қазақ балалар драмасының шағын түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 48
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ балалар драматургиясының бастау көздерін іздегенде қазақ ауыз әдебиеті үлгілеріне тірелеміз. Балаларға арналған сұрамақ, қаламақ, айтыс ойындар, мақал-мәтелдер, ертегілер мен аңыз әңгімелердің қазіргі қазақ балалар драматургиясының тууы мен қалыптасуына ықпал етті деуге негіз бар. Жаңа үрдіс бір күнде тумайды, ол ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрмен және ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани игіліктің негізінде дамиды. Ұлттық әдебиетіміздің рухани уызы – ауыз әдебиеті балалар драматургиясының да бастау көзі екені белгілі.
Балалар драматургиясы қазақ әдебиеттану ғылымында аз зерттелген. Балаларға арналған драмалық шығармалардың зертеуші ғалымдардың назарынан тыс қалуы балалар драматургиясының кенжелеп дамуымен байланысты деуге де болады. Әйтсе де, қазақ балалар әдебиетіне қазақ балалар драматургиясына арналған бірен-саран зерттеулер мерзімді баспасөз беттерінен орын алды. Ең алдымен балалар әдебиетіне көңіл бөліп, балалар әдебиеті мәселесіне мақала арнаған І.Жансүгіров болды. Осы орайда балаларға арналған алғашқы пьесаның ("Мектеп" пьесасы) авторы да І.Жансүгіров екенін еске алған орынды [1].
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Балалар драмасын зерттеуде орыс әдебиеттану ғылымында бірқатар маңызды еңбектер жазылды. Бұл ретте ең алдымен: В.Г.Белинский, Н.Г.Чернышевский, М.Горький, К.Чуковскийдің т.б. балалар әдебиетіне арналған еңбектерін атаған жөн [2].
Қазақ балалар әдебиетінің зерттелу тарихына көз салсақ, белгілі ақын, жазушы, ғалымдар: І.Жансүгіров, Ш.Ахметов, С.Қирабаев, Ә.Тәжібаев, А.Нұрқатов, Б.Ыбырайым, Қ.Ергөбеков, т.б. еңбектері де назар аударарлық [3].
Тікелей қазақ балалар драмасына арналмаса да жалпы қазақ драмасы туралы зерттеулер: М.Әуезов, Ә.Тәжібаев, Р.Нұрғалиев, Р.Рүстембекова, М.Дүйсенов, С.Ордалиев еңбектері бұл салаға бастау боларлық, бағыт боларлық үлгілер [4].
Ал, қазақ балалар драматургиясы жөнінде арнайы монографиялық зерттеулер жазыла қоймаса да, әр кезде, әр дәрежеде жекелеген ізденістер, пікір айтулар баршылық. Ерекше атап өтерлік мәселе, қазақ балалар драматургиясы туралы 2003 жылы зерттеуші А. Ақтанова "Қазіргі қазақ балалар драматургиясы" [5] деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған.
Балаларға арналған драмалық шығармалар оқулықтар мен хрестоматияға арнайы түрде кіргізілмесе де мектеп, балабақшаларда ертеңгіліктер мен мерекелерде жас жеткіншектерге жол тауып жатты. Әсіресе, балаларға арналған "Ұлан" ("Қазақстан пионері"), "Ақ желкен" ("Пионер"), "Балдырған" сияқты газет-журналдар арқылы шағын пьесалар, мерекелік қойылымдар балаларға жетіп отырды.
Балаларға арналған пьесалардың арнайы жинақ болып шығуы да балалар драматургиясының дамып, қалыптасуына өз үлесін тигізді. Алғашқы балалар жинағының бірі ретінде 1959 жылы жарық көрген Б.Ысқақовтың "Кішкене театр" кітабын атауға болады. Зерттеуші Ш.Ахметов өз еңбегінде қаламгер шығармашылығына былайша баға береді: "Б.Ысқақов – қазақ балалар драматургиясын жасауға және оны дамытуға ат салысып келе жатқан қаламгерлердің бірі. Оның мектеп сахнасына арналған "Екі оқушы", "Түймедейден түйедей", "Ағалық ақыл", "Жаңа жыл кешінде", "Бейбітшілік жеңеді" атты пьесалары мен инсценировкалары "Пионер" журналы мен "Қазақстан пионері" газеттерінде жарық көрді. Ал 1959 жылы оның мектеп сахнасына арналған пьесалары "Кішкене театр" деген атпен өз алдына жеке кітап болып шықты. Автордың бұл пьесаларының қайсысы болса да қызықты сюжет, тартымды оқиғаларға құрылған. Оларда балалар бойында зеректік, тәртіптілік, еңбек сүйгіштік, адалдық, адамгершілік, ұйымшылдық сияқты асыл қасиеттер дәріптеледі, ал кейбір балалардың бойында кездесетін тентектік, өтірікшілік, жалқаулық, дөрекілік, мақтаншақтық сияқты жағымсыз қылықтар әшкереленеді" [6, 198]. Ш.Ахметовтың аталған еңбегі балалар әдебиетіне арналған алғашқы зерттеу еңбек болуымен ерекше.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. Т. 5. –Алматы: Жазушы, 1988. -241 б.
2. Горький М. Әдебиет туралы. –Алматы: жазушы, 1984. -212 б.
3. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. –Алматы: Мектеп, 1965, -187 б.
4. Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. 5 т. –Алматы: Жазушы, 1981. -672 б.
5. Ыбырайымов Б. Ой мен сөз. – Алматы: Жазушы, 1985. -181 б.
6. Сөзстан. 6-кітап. –Алматы: Қаламгер, 1988. -245 б.
7. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы: ҚМКӘБ, 1962. -413 б.
8. Нұрғали Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. –Алматы: Аруна, 2001. -279 б.
9. Дүйсенов М. Қазақ драматургиясының жанр, стиль мәселесі. –Алматы: Жазушы, 1971. -191 б.
10. Сейфуллин С. «Манап»драмасы туралы /Кітапта: 5-томдық шығармалар жинағы, 5-том. –Алматы: Жазушы, -1988. -296 б.
11. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. –Алматы: Дайк пресс, 1995. -362 б.
12. Бағыбек Қ. Театр туралы толғаныстар. –Алматы: Өнер, 2006. – 181 б.
13. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы. –Алматы: Жазушы, 1971. -581 б.
14. Мүсірепов Ғ. Бес томдыќ шыѓармалар жинаѓы. Т.4. –Алматы: Жазушы, 1975. -412 б.
15. Н±рѓалиев Р. Трагедия табиѓаты. –Алматы: Жазушы, 1968. – 213 б.
16. Дүйсенов М. Ќазаќ драматургиясыныњ жанр, стиль мєселесі. –Алматы: Ѓылым, 1977. -179 б.
17. Н±рѓалиев Р. Айдын. –Алматы: Жазушы, 1986. – 212 б.
18. Ордалиев С. Конфликт жєне характер. –Алматы: Жазушы, 1976. -179 б.
19. Байтұрсынов А. Ақ жол. (құрастырған Р.Нұрғали). –Алматы: Ана тілі, 1991. - 416 б.
20. Рүстембекова Р. Б.Майлинніњ драматургиясы –Алматы: Жазушы, 1969. -181 б.
21. Детская литература. - Москва, 1989. – 478 с.
22. Нұрғалиев Р. Арқау. Т. 1. –Алматы: Жазушы, 1991. -512 б.
23. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 1992. -316 б.
24. Ордалиев С. Қазақ совет драматургиясының очеркі. –Алматы: Жазушы, 1964. -196 б.
25. Нұрғалиев Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. –Алматы: Қазақстан, 1979. -245 б.
26. Нұрғали Р. Драма өнері. –Алматы: Темірқазық, 2001. -324 б.
27. Қуандықов Қ. Театрда туған ойлар. –Алматы: Жазушы, 1972. -241 б.
28. Мектеп кеші көңілді / Құрастырушы: Боранғалиев Т. –Алматы: Балауса, 1990. -321 б.
29. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құрастырушылар: Ахметов З., Шаңбаев Т. –Алматы: Ана тілі, 1998. -342 б.
30. Табылдиев Ә. Халық тағылымы. –Алматы: Балдырған, 1992. -141 б.
31. Табылдиев Ә. Тәрбие өрнектері. – Алматы: Балдырған, 1989. -189 б.
32. Ыбырайым Б. Сырлы әлем. –Алматы: Өнер, 1997. -181 б.
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ балалар драматургиясының бастау көздерін іздегенде қазақ ауыз әдебиеті үлгілеріне тірелеміз. Балаларға арналған ... ... ... ... ... ертегілер мен аңыз әңгімелердің қазіргі қазақ балалар драматургиясының тууы мен қалыптасуына ықпал етті деуге негіз бар. Жаңа ... бір ... ... ол ... бойы ... дәстүрмен және ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани игіліктің негізінде дамиды. ... ... ... уызы - ауыз әдебиеті балалар драматургиясының да бастау көзі екені белгілі.
Балалар драматургиясы қазақ әдебиеттану ғылымында аз ... ... ... ... ... ... ... назарынан тыс қалуы балалар драматургиясының кенжелеп дамуымен байланысты деуге де болады. Әйтсе де, ... ... ... ... ... драматургиясына арналған бірен-саран зерттеулер мерзімді баспасөз беттерінен орын алды. Ең ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне мақала арнаған І.Жансүгіров болды. Осы орайда ... ... ... пьесаның ("Мектеп" пьесасы) авторы да І.Жансүгіров екенін еске алған орынды [1].
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Балалар драмасын зерттеуде орыс ... ... ... ... ... ... Бұл ретте ең алдымен: В.Г.Белинский, Н.Г.Чернышевский, М.Горький, К.Чуковскийдің т.б. балалар ... ... ... ... жөн ... балалар әдебиетінің зерттелу тарихына көз салсақ, белгілі ақын, жазушы, ғалымдар: І.Жансүгіров, Ш.Ахметов, С.Қирабаев, ... ... ... ... т.б. ... де ... ... [3].
Тікелей қазақ балалар драмасына арналмаса да жалпы қазақ драмасы туралы зерттеулер: М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... бұл ... бастау боларлық, бағыт боларлық үлгілер [4].
Ал, қазақ балалар драматургиясы жөнінде арнайы монографиялық зерттеулер жазыла қоймаса да, әр ... әр ... ... ізденістер, пікір айтулар баршылық. Ерекше атап өтерлік мәселе, қазақ балалар драматургиясы туралы 2003 жылы зерттеуші А. Ақтанова "Қазіргі ... ... ... [5] ... ... кандидаттық диссертация қорғаған.
Балаларға арналған драмалық шығармалар оқулықтар мен хрестоматияға ... ... ... де ... ... ... мен ... жас жеткіншектерге жол тауып жатты. Әсіресе, балаларға арналған "Ұлан" ("Қазақстан пионері"), "Ақ желкен" ("Пионер"), "Балдырған" сияқты газет-журналдар ... ... ... ... қойылымдар балаларға жетіп отырды.
Балаларға арналған пьесалардың арнайы жинақ болып шығуы да ... ... ... ... өз ... ... Алғашқы балалар жинағының бірі ретінде 1959 жылы жарық көрген Б.Ысқақовтың ... ... ... ... ... ... ... өз еңбегінде қаламгер шығармашылығына былайша баға береді: "Б.Ысқақов - қазақ балалар драматургиясын жасауға және оны ... ат ... келе ... ... бірі. Оның мектеп сахнасына арналған "Екі оқушы", ... ... ... ақыл", "Жаңа жыл кешінде", "Бейбітшілік жеңеді" атты пьесалары мен инсценировкалары "Пионер" журналы мен "Қазақстан пионері" газеттерінде жарық көрді. Ал 1959 жылы оның ... ... ... пьесалары "Кішкене театр" деген атпен өз алдына жеке ... ... ... ... бұл ... ... болса да қызықты сюжет, тартымды оқиғаларға құрылған. Оларда балалар ... ... ... ... ... адалдық, адамгершілік, ұйымшылдық сияқты асыл қасиеттер дәріптеледі, ал кейбір балалардың бойында кездесетін тентектік, ... ... ... ... ... жағымсыз қылықтар әшкереленеді" [6, 198]. Ш.Ахметовтың аталған еңбегі балалар әдебиетіне арналған алғашқы зерттеу еңбек болуымен ... ... ... ... ... ... атты еңбегіндегі 1950-60 жылдардағы қазақ балалар драматургиясының ... ... ... ... да ... зор. ... авторы 1950-60 жылдардағы балаларға арналған пьесалардың біраз бөлігін идеялық, тақырыптық жағынан талдаған. Мақалада сол кездегі драматургиядағы ... ... ... ... ... пен ... ... сақа", М.Ақынжановтың "Ыбырай Алтынсарин", Ш.Құсайыновтың "Нұрлы тас", Ш.Байжановтың "Әлия Молдағұлова" және т.б. ... ... ... өз бағасын береді.
Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негіздері. ... ... ... ... ... үшін ... ... көкейкесті мәселелері туралы сыншы Қ.Ергөбековтің құрастыруымен жарыққа шыққан "Сөзстан" кітабының айтары көп. Кітапта С.Маршак, А.Барто, С.Михалков, С.Бегалин, Ө.Тұрманжанов, ... ... ... ... Қ.Ыдырысов т.б. балалар жазушыларының шығармашылықтары туралы және де балалар әдебиетінің мәселелері туралы мақалалар бар. "Ақ кеме алыстап барады" деген мақаласында ... ... ... ... ... өсу ... айтса, Қ.Ергөбеков "Мейір гүлденген жүрек" мақаласында ақын Ә.Дүйсенбиевтің ақындық шеберлігіне тоқталады. Б.Кенжебаев "Көне дәуірдің көркем мұрасы" деген сұхбатында ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... аудартады. Осылайша жинаққа енген мақалаларда балалар әдебиетінің проза, поэзия саласындағы жетістіктер мен ... ... сыр ... ... ... ... жас ерекшелігіне сәйкес шартты түрде негізінен екі топқа бөліп қарастыруға болады:
* Бүлдіршіндерге арналған драмалық шығармалар.
* Мектеп оқушыларына арналған драмалық ... ... жас ... ... өз ... тағы да екі ... төменгі сынып оқушыларына арналған,
ә) жоғарғы сынып (яғни ересектерге) арналған туындылар деп тағы ... ... [5, 4]. ... ... ... ... драмасының қалыптасу жолы айтыла келіп, балаларға арналған драмалық туындылардың ... ... ... нысанына алынды. Шағын драмалық туындылардың қатарына мектеп, балабақша өмірінде жеткіншектерге тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... интермедиялар мен тақырыптық қойылымдар алынды. Жұмыс көлемінде балаларға арналған шағын пьесалардың тақырыптық-идеялық мақсатын ашумен бірге көркемдік дәрежесін саралауды жөн деп ... Жас ... сөз ... ... ... ... ... бағалауға тәрбиелейтін драмалық туындылардың мәні зор.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... даму жолы бар жеке арна екенін айқындау, балаларға арналған драмалық туындыларды жіктеп, жас ерекшелігіне сәйкес саралап, олардың ... ... ашып ... ... ... ... ... шығады:
* қазақ балалар драматургиясының туу кезеңін анықтау, алғашқы пьесаларға объективті талдау жасау;
* қазақ балалар драматургиясын кезең-кезеңге жіктеп, кейіпкерлердің жас ерекшелігіне ... ... және әр ... үшін ... ... ... ... балаларға арналған шағын драмалық шығармаларды тақырыптық, идеялық, бейнелілік тұрғысынан таразылап, дәстүр мен жаңашылдық нысанасы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... шығармалардың көркемдік, тілдік жағына назар аударып, олардың ұқсастығы мен ... ... ... ... ... ... екі тараудан, қорытынды және пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
* Ұлттық драматургияның қалыптасу тарихынан
1.1 XX ... 20-30 ... ... драма жанры
Қазақ драматургиясының әлем халықтарының драматургиясымен салыстырғанда тууы, дамуы, зерттелуі жағынан кейінірек. ... сөз ... ... классикалық үлгіде неміс, ағылшын, грек, орыс драма жанрымен салыстырмалы түрде ХХ ғасырдың басында қалыптасты. Қазақ әдебиетінде драматургия ... ... ... ... көп ... ... ... ауыз әдебиетінің халықтың тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына тән шығармаларында: жар-жар, беташар, бәдік жыры сияқты өлеңдерде, айтыстарда драмалық элементтердің барлығы аңғарылады.
Қазақ халқының ... ... ... ... [7, ... ... ... жастары ұйымдастырған әдеби ойын-сауық кештері ұлттық сахналық өнер мен драматургияның бастамасы болды. Бұлардың тәжірибелері отандық драматургияның пайда болуына, ұлттық ... ... ... ... ... ... әр ... алғашқы сахналық талпыныстар Қазан төңкерісімен ілесе, ұлттық драматургияның дүниеге келуіне негіз болды. Алғашқы қазақ драмалары ... ... ... ... ... пьесалар авторлары К. Тоғысов , И. Мендіханов , , , А. Лиханов , Б. Серкебаев , , . 1915 жылы ... ... жеке ... ... ... басылып шықты. Одан кейін Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, М. Дулатов, Қошке ... ... ... Мұхтар Әуезов, Жұмат Шанин тағы басқалардың алғашқы драмалық шығармалары ұлттық драматургияның негізін қалады.
Еуропалық үлгіде драматургияның қыры мен сырын ... ... ... ... рет ден ... ... Аймауытов. Оның тұңғыш үш пьесасы , , 1916-1917 жылдары, ал , , ... ... ... ...
XX ... ... ... драматургияда әйел бостандығы мен теңдігі басты тақырыпқа айналды. Ж.Аймауытов, К.Кемеңгеров, М.Дулатов, С. Сейфуллин, М. Әуезов, Ж. Шанин, Б. ... ... ... ... ... мен тағдыры, еркіндігі мен теңдігі қос арнадай ағынды ағыс ... ... да бір ... ... да ел ... ... сол ... басты тақырыптары - 1916 жыл оқиғасы, би-болыстар мен қалың көптің арасындағы тартыс, әйел теңдігі ... ... ... ... тағы ... мәселелер көтеріліп, театр сахнасында қойылды. Мысалы, 1926 жылы К.Кемеңгеровтың , пьесалары Қазақ драма ... ... ... Бұл ... негізгі тақырыбы - әйел теңсіздігі мен қазақ балаларының ауыл молдасынан ескіше сауат ашып, білім алуы суреттеледі. Қазақ драматургиясының қалыптасып өрістеген ... XX ... ... ширегі болатын. Қазақ драматургиясының туу, қалыптасу және даму процесі ... ... ... ... ... ... және грузин халықтарын былай қойғанда, туысқан өзбек, татар халықтары ... даму ... ... [8, ... ... ... халқы бұрыннан өз өнерлерін тойларда көрсеткен болатын. Қазақ драматургиясының ұрығы ерте заманда елдің әдет-салтынан, ойын - ... ән - күйі мен өлең ... ... Оған ... ... ... ақындардың өнері, айтыс өлеңдер, ертегі, аңыздар бола алады.
Қазақтың ұлттық театрын ұйымдастыру мәселесі ел ... деп ... ... ... ... өнерінің сан қилы түрлері дамып, жетілген тұста көтерілуі табиғи құбылыс. Солардағы драматургия мен ... ... ... ... ... жақын элементтер жаңа өнердің дүниеге келуінде ерекше орны бар. Қазақтың кең даласының әр түкпірінде ... ... ... мен ... шығармалардың тууы халық шығармашылығының көркемдік құдіреті [9, 11]. Дәлел ретінде Жүсіпбек ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов Семейде оқып жүрген жылдары жастардың ойын-сауық кештеріне қатысып, домбыра тартып, ән салып, спектакльдер қойған және өзі басты ... ... өз ... ... паш еткен. 1917 жылы 17 желтоқсанда Семейде оқитын жастардың ... кеші ... онда Ж. ... , атты бір ... ... ... Осы ... бастап Ж.Аймауытов әрі жазушы, әрі драматург, әрі режиссер, әрі актер ретінде көзге түсе бастады.
Қазақ сахна өнерінің тууына ... ... ... тағы бір ... - 1905 ... төңкерістен кейін Қазақстанға жер аударылып орыстың прогресшіл-демократ оқығандарының келуі. Және осы кезде татар труппаларының Қазақстанда гастрольдері басталған. Міне, осы ... ... ... қазақтың беделді жастары ұлттық сахна өнерін құруға талпынды. Сахнаға ... ... ... олар алғашқы қадамдарын қазақтың әдет-ғұрыптарын, ұлттық ойындарын сахналаудан бастайды. Осы кезде көркем үйірмелер ұйымдастырылады. Қазақ жастары үйірмелерге қатысып, ... ... ... ... ... ... драматургия жанрының дамуына ұйытқы болады. Бұған кәсіби театрымыз құрылмай ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Жұмат Шанин және тағы басқалардың драмалық шығармалары ... ... бола ... ... драматургиялық қадамына көркем үйірменің ықпалы зор болған. ... ірі ... ... сапарларының бастауында драматургия жанрының батыл енуі кездейсоқ оқиға емес.
С.Сейфуллиннің атты пьесасының ... ... - ... ... пен ... ... бұрынғы қазақ әйелдерінің өмірі революция жеңісі нәтижесінде теңдікке, ... ие ... ... ... ... тууы. Пьесадағы оқиға шағын да ықшамды, бірақ драмалық тартысқа толы. 1916 ... ... қара ... ... алу ... атақты дүрбелеңнің күндерінде Терлікбай деген шал өзінің кіші баласы Телжанды қалайда аман алып қалу мақсатымен жас қызы Мүслиманы елудегі ... ... ... ... ... ... ... оқыған үлкен баласы әке ниетіне қарсы шығып, қаладағы жолдастарының көмегімен қарындасына бостандық әпереді, оның сүйген жігіті Біржанға ... ... ... ... ... ... Аймауытовтың , пьесаларына ұқсас келеді. Яғни бұл екі жазушы сол кездегі таптық күресті, әйелдердің ... ... ... ... алып, өз сүйгендеріне қосылуы суреттеліп көрсетіледі. Мысалы, ... , - деп ... ... барлығы шулап алып кетуі , пьесасында да Рабиғаның әйелдерді теңдікке, ... ... ... ... ... суреттелінетін тақырыптың қысқаша баяндамасы осы. Бірақ бір ... үй ... ... осы бір ... ... ... ... тартыс дәрежесіне жеткізіп, мәселеге саяси мән беріп, суреттейді.
Адамды әрекет ... ... - ... ... ... Бұл ... драмалық шығарманың табиғи жаратылысының жанрлық ерекшелегінен туған заңды талап. Драманың спецификалық ... ... ... те, ... ... ашу, ... тәсілі болып есептелінетін де драма жазған жазушылардан адамның ой-арманы мен ... жай ... ... ... тікелей әрекеті арқылы көрсетуді талап етеді. Сөйтіп, суреттелініп отырған оқиғаға жазушының көзқарасын кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ... осы бір ерекшелігін жазушы М.Горький жоғары бағалап, драманы әдебиеттің ең қиын жанры деп есептеген. Оның қиындығы суреттелінген ... ... ... ... ... ... ... повестерден автордың баяндауындай емес, әрекет, қимыл үстінде көрсетуінде. еркін араласуына жол бермейді, пьесада ... оның ... ... ... ... жойылады, - деген жазушы.
М.Горькийден басқа орыстың белгілі жазушылары драманың осы қасиетін сан рет ... ... ... ... бірі А.Н.Толстой да драматургияның жанрлық ерекшелігін айта келіп драматургтің өз атынан ештеңе айта алмайтындығын, тек пьесадағы кейіпкерлердің ой-өрісі, ... ... ... ғана өз ... жететіндігін айтқандығы мәлім.
, - деп Гоголь айтқандай, драмалық шығармасыз сахналық өнердің тууы мүмкін емес. Төңкерістен бұрын бұдан басқа да ... ... ... ... мәліметтер кездеседі. Мұндай дүниелер аз болғанымен, солардың ... ... ... әрі ... ... қолжазба күйінде тарағандықтан, аты болмаса, заты бейтаныс болғандықтан, олардың көркемдік-идеялық ... айту ... Ал, ... ... ... ... ... саусақпен санарлықтай болды [9, 18-19]. Жоғарыда айтып кеткен пьесалар 1915 жылы жеке кітап болып Уфада ... ... ... ... мен уездік крестьян начальнигі А.И. Лихановтың атты драмалары журналының бірнеше санына жарияланды. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... пасық кәделерін пайдаланып, халыққа зорлық жасаған жуандардың сорақы қылықтары, әйелге деген қылмыстары көрсетіледі. Пьеса авторы заң орындарындағы шенеуніктердің, адвокаттардың, тілмаштардың ... ... ... ... дұрыс бейнелеген. драмасына байланысты сыни пікірлер көп кездеседі. Мысалы, журналының бетінде драмасы туралы Сәкен Сейфуллиннің мақаласы жарияланған. Осы ... ... ... ... ... Біріншіден жазушы қазақ тұрмысын білмегендіктен, қазақты мазақ қылып жазғаны және бұл шығарма ... ... ... сай емес - ... Сәкен Сейфуллин. Жазушының олай айтуының себептерін мына ... ... ... ... ... шал өз немересіне айттырған Гүлбаһрамды, немересі қайтыс болғаннан кейін, өзіне әмеңгерлікке алуы. Манап драмасындағы ... ... ... ... күйеуінің ұрғаны, малай қылғаны жайлы айтып, күйеулерінің үстінен арыз ... Бұны да ... ... ... шығарады. - дейді Сәкен Сейфуллин [10, 7].
драмасының тағы бір кемшілігі драманың қазақ тіліне ... ... ... Мұхамбетқали Есенкелдин). драмасында қазақ халқына тән емес әдет-ғұрыптар көп кездеседі және орыс драмасына тән құбылыстар бар. ... жылы ... ... ... Ақмола жастарының тұрақты драмалық көркем үйірмесі ұйымдастырылды. Оның сахнасында ... ... , , атты ... мен Асаубаевтың пьесалары қойылды. Қазақстан қалаларында театрлар ашылып, қазақ жазушыларының пьесалары қойыла бастады.
20-30-шы жылдарда жазылған пьесаларда көтерілген ... ескі мен ... ... сол ... ... элементтерді әшкерелеу, молдаларды сықақ ету тағы басқа ... ... ... 1920-30 ... шағын пьесалар негізінен өмір талабынан қалыспай, оған сай дамыды. Осындай тақырыптарды қамтыған шағын пьесалардың Жүсіпбек Аймауытов, ... ... ... Дулатов, Бейімбет Майлин, Қошке. Кемеңгеров, Мұхтар Әуезов тағы басқа ... ... ... ... ... сол кездегі кертартпа жағдайларды, ескі мен жаңаның арасындағы жағдайды әшкерелеп жазғанын, өз шығармаларына арқау етіп алғанын пьесаларынан ... ... ... жылдары жас қазақ драматургиясының тақырыбының шеңбері онша кең бола ... жоқ. ... әйел ... ... ескі ... қарсы күрес, жаңа өмір шындығының кейбір көріністеріне арналып ... ... ... ... ... тарихында өз дәуіріне белгілі болған шығармалар: Жүсіпбек Аймауытовтың , , , , Сәкен Сейфуллиннің , , М.Әуезовтің , , , , Ж. ... , Б. ... , , , , ... және Е. ... С. ... ... Тоқмағамбетов тағы басқа драматург-жазушылардың пьесалары ауылдағы көркем ... ... жаңа ... ... ... театрының сахналарында қойылып, көпшілік қауымның назарын аударды.
30-шы жылдары қазақ драматургиясына ... ... , , , ... ... , ... ... , , Ғабит Мүсіреповтің сияқты пьесалары сахна төрінен орын ала бастады. Қазақ драматургиясының ішкі жанрлық сипаты ... ... ... ... ... ... Қазақ драматургиясында тап тартысы, революция, революциялық жеңісті баянды ету сияқты өзекті тақырыптарға: , , , ... ... ... ... ... түбегейлі өзгеріс енгізген ұлы революция туралы айтылар сөз әлі де ... алда ... ... ... ... бар еді [11, 7-10]. ... қоса Жүсіпбек Аймауытов пьесаларында айтуға болады. Жүсіпбек Аймауытов пьесаларынан 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс көріністерін, революцияның халық өміріне әкелген өзгерістерін ... көре ... ... - қазақ әдебиетінде 20-ғасырдың басында әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... дамуының заңды жемісі ретінде туған жаңа жанрлық түр. Драматургияның тез өсіп, жедел жетілуіне әсер ... ... ... бірі - ... ғасырлар бойы жинақталған, сұрыпталған, екшелген бай фольклоры. ... ... бай, ... арнасының бірі - айтыс халықтық драма, халықтық театр. ... ... ... ... ... ... ... орындаушы, салтанат, диалог, монолог, музыка - бәрі бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... бойы халықпен бірге жасаған өнер біздің заманымызда социалистік қазақ ұлтының театры, драматургиясы ... ... ... тез, ... даму ... ... ... қазынамызға айналды [8, 4] - деп Рымғали Нұрғали өз ойын ... ... ... ауыз ... жасаған әсер ықпалы жанрлық форманың дамуындағы күрделі процестен айқын көрінеді. Алғашқы драматургтар ... ... ... ете ... ... орыс татар әдебиетіндегі драмалық формаларды пайдаланып, жаң жанрлардың үлгілерін жасады. Сюжеті, образдары эпостан алынған Жұмат Шаниннің , Ғабит Мүсіреповтің ... ... ... сырларын, поэтикалық ерекшеліктерін меңгерудегі қазақ әдебиетінде ең алғаш тәжірибелер. Бұл пьесаларда эпоста баяндалатын оқиғаларды диалогқа көшіру, ... ... өз ... алу, ... ... ... - сөз ... жиі кездеседі. Эпос үлгілерін сахна ерекшелігіне қарай ықшамдап, артистер ойынына лайықтап, ... ... ... ... тәжірибесі де көрінеді. Фольклор материалдарына сүйеніп жасаған ... ... ... ... шығармалары бұл жанрға деген жаңаша көзқарастың, әдебиеттің дамуы жолындағы жауапкершіліктің айғағы. Эпостан алынған дүниелер көп зерттеліп, авторлық идеал, суреткерлік ... ... ... ... ... Олар ... үлгілерін, сөзбе - сөз көшіріп, вариация ... ... ... ... ... ... өз ... терең ой қосып, реалистік, типтік деңгейге көтерілген образдар жасау, арқылы өнерді байыта түседі. Мұхтар Әуезовтың , , , ... ... , ... - ... ... мен ... ... сабақтарын шебер ұштастырудан туған кесік шығармалар, әдеби дамуға ықпал еткен ұлттық классика. Қазақ драматургтарының реализм әдісін меңгеру жолындағы ізденістерді ең ... жаңа ... ... ... ... ... өзгерістерді, халық сахнасындағы айрықша құбылыстарды бейнелеу мақсатымен терең ұштасып жатыр. Бұл жаңалық Сәкен Сейфуллиннің революционер бейнесін жасаған драмасынан басталып, ... ... ... ... ... айналды. Мұхтар Әуезовтің ескі ауылды көрсететін пьесалар топтамасының өмірдегі құбылысқа лайық түр тауып, негізінен трагедия болуында заңдылық бар. Бұл туындылар ... ... ... орыс ... ... ... ұқсас. Қазақ ұлтының өміріндегі елеулі кезеңдердің бірінде де драматургтар үн қосып отырды. Бұл орайда ... ... жаңа ... ... ... социализм мұратын апқау еткен пьесалары тақырыптың әр алуандығымен көзге түседі. Революционерлер, ... ... ... (), ... ... ... (, , ), ... тууы (), Ұлы Отан соғысындағы халық қаһармандығы (, , , ) партия қызметкерлерінің, коммунистерінің тұлғасы (, ) - осы ... әр ... ... - эстетикалық ізденістердің өзегі типтік ортада шынайы тартыс үстінде көрінген типтік характерлер жасау, қаһармандардың психологиясын ашу талаптары болып табылады. Мұхтар ... ... ... ... ... ұзақ ... тартысты қамту, көпшілік көріністеріне айрықша мән беру, астар, символ, шарттылық, фантастика, эпика элементтерін кірістіру секілді қазақ ... ... рет ... формалық жаңа сипаттар бар. Алғашқы қазақ комедияларының арқауы-халық арасында ... - ... ... ... жетілдірумен келген аңыздар, күлкілі әңгімелер болған оқиғалар. Жұмат Шаниннің шағын көлемді, қысқа қайырылған , секілді комедияның сюжеті ел ... ... ... көп ... ... ... ... сахнаға лайықтау, диалогтар жасау, кейіпкерлер мінезін айқындау, тартысты күшейту ... - ... төл ... ... ... ... , сияқты авторлық қиялдан туған. Қазақтың тұңғыш сатиралық комедиясы - эпостық дәстүрлер ... әлі ... ... ... ... ... құралдарын фольклордан алып жасайтын кезеңнің жемісі. пьесасының соңғы вариантында Мұхтар Әуезов ... ... ... ... комедия жасаудың творчестволық үлгісін көрсетті [12, 207].
Қазақ драматургиясында ... ... ... ... ... да ... ... Аймауытов, Бейімбет Майлин тағы басқа драматургтердің комедиялары сол кездегі ... ... ... надандықтың сарқыншақтарын, келеңсіз көріністерін сатира негізіне салып өз пьесаларында көрсеткен. ... ... ... ... , , , , , ... ... 20-30 ... сахна төрінен орын ала бастады.
Жүсіпбек Аймауытов, Бейімбет Майлин комедиялары атының өзі, кейіпкерлерінің есімі олардың әлеуметтік ортасының идеялынан жақсы хабар ... ... тілі ... ... ... ... ... дараланып берілген. Әлеуметтік мәнді мәселелерге құрылған, әр түрлі ... бар, сан ... ... негізделген, жанр шарттарына толық жауап беретін Жүсіпбек Аймауытов, Бейімбет Майлин тағы басқа драматург-жазушылардың реалистік комедиялары қазақ ... ... ... ... әсер етті. Қазақ комедияларында адам мінезіндегі олқылықтар, махаббат тұрлаусыздығы, дүние- қоңыздық, парақорлық, зиянкестілік, жағымпаздық күлкі болады. Әр ... дәл ... ... ... ... ... пьесаға арқау еткенде өзінің идеалына мұратына орай оларды әр түрлі пайдаланады. Қазақ драматургиясының ... ... ... ... ... тәжірибесі үлкен әсер етті. 20-30-шы жылдары қазақ театрының сахнасына орыс, еуропа халықтарының ең үздік саналған драмалық шығармаларының кейбіреулері ... ... ... ... ... бірі ... ... , У.Шекспирдің қазақ тіліне аударса, М. Әуезов аударманың драматургиядағы классикалық үлгілерін тудырды. (, , , т.б.) [8, 207-208]. Айта ... ... ... ... Ж. Аймауытовты да жатқызуға болады. Ж. Аймауытов жазушы-драматург қана емес ... ... ... ... Ж. ... А.С.Пушкиннің , пьесаларын қазақ тіліне аударып, драматургия саласын кеңейте түсті.
Жүсіпбек ... ... да ... ... оның ... кең ... халықтың азаттығы идеясын сахна тілімен бейнелеуге арналады. Ол қазақ қоғамының мешеу, кертартпа ... ... ... ... оқу - ... өнерге үгіттейді, теңдік жолындағы күреске шақырады. Елдің бас көтеретін азаматтарын ел ... ... ... ... бас ... көп ... ... етеді. Оны біз жазушының проза саласынан , , және драматургия саласынан , , , ... ... ... ... қатысты осы сияқты тақырыптарды ол революция дәуірінің шындығына сүйене отырып, шешеді. Жүсіпбек ... ... өз ... үшін ... шыққан қарапайым халық өкілдері. Олар өздерін езіп, ... ... ойын ... ... ... ... ... босауды ойлайды. Ескі салт қосақтаған шалдан басына бостандық алып бара жатып: , - деп ұран ... ... оқу ... ... өмір сүре бастаған Ақбілек те, жаңа өкіметтің арқасында өз бастарына азаттық ... қос ... ... мен Қанапия да осыны анық байқатады, көрсетеді.
пьесасында Жүсіпбек Аймауытов елдің бас көтерер ... ... ақ ... елге жасаған зәбір-зорлықтарына қарсы бас көтеріп, қызыл отрядқа жазылып, елге қорған болуға шақырады. ... аса бір ... жағы - онда ... азаттық үшін күрес үстінде өткен әрқилы көзқарастарға, жеке адамдардың өміріндегі қайшылықты ұғымдарға талдау ... [13, 414] - деп ... ... жоќ, ... ... ... ... дамудыњ жања белесіне кuтерілгендігін дєлелдеді.
М.Єуезов б+-дан кейін де тоќырап ќалмай, %.немі шыѓармашылыќ ізденіс %.стінде ... 1921 жылы ... ... ... ... ... жазылѓан жылы Семейдегі Затон ж+-мысшыларыныњ алдында ќойылып, кейіннен пьеса мєтіні жоѓалып кеткен. Б+-дан соњ ... 1918 жылы ... ... 1923 жылы жарияланды.
Автордыњ драматургия саласында кuп ізденіп, драма, ... ... да ... ... ... ... кезењі отызыншы жылдар. Ол 1930 жылдары ќазаќ драматургия жанрларыныњ дамымай отырѓандыѓын ескеріп, ... ... ... ... ... ќызу ... кетті. Осы кездегі М+-хтар Єуезовтыњ uнімді ењбегін академик ... ... [14, 158] - деп ... ... болатын. Алѓашќы трагедиялыќ шыѓармалары классикалыќ дєрежеден кuрінген авторѓа халыќ, басќа комедия, драма жанрларында да сол uлшем биіктен ... ... ... ... да М+-хтар Єуезовтыњ кейбір драмалыќ шыѓармалары дењгейінде кuрінбесе, ...... ... ... ... ... деп баѓаланып келді. Алайда:
[15, 5].
Оныњ %.стіне соњѓы жылдары ќоѓамдыќ, саяси салада, санада болып жатќан жањалыќтар мен ... ... жыл бойы ... ... к%.йін кешкен uнеріміз бен мєдениетіміз +-лттыќ т+-рпатта ќайта ... ... бет ... ... М.Єуезовтыњ классикалыќ дєрежеге кuтерілген драмалыќ шыѓармаларыныњ негізін де осы +-лттыќ сипат, ... ... ... белгілі. Сондыќтан да кењестік uмір шындыѓы, социалистік реализммен жазылѓан шыѓармалардыњ автордыњ ќаламына т+-сау болып, кuзіне кuлењке т%.сіргені ... ... да ... сєтсіз деп баѓаланѓан шыѓармалары д%.ниеге келді.
М.Єуезов отызыншы жылдары драматургия саласында ... ... етті ... ... ... ... ... Б.Пруттыњ (1933), А.Афиногеновтыњ (1934), Н.Гогольдіњ (1937), Н.Погодинніњ (1937), ... (1939), ... (1937), ... (1939) ... ... ... ... шыќты.
Сондай-аќ, аударма пьесаларымен бір мезгілде онѓа тарта uзініњ драмалыќ шыѓармаларын д%.ниеге єкелді. Єсіресе, айналасы екі-%.ш жылдыњ кuлемінде , ... (1934), (1934), (1934) ... (1934), (1935), (1935) ... ...
Драматургтіњ отызыншы жылдары жазѓан пьесаларында кuбінесе, замандас бейнесін, интеллегенттер образын жасауѓа +-мтылу ерекше байќалады. М+-ндай ... ... да ... ... болады.
[16, 67-68] - ретінде баѓаланды.
Пьесада Ќазаќстандаѓы ірі байларды конфискациялау дєуіріндегі Ќамбар, Бuлтірік, ... ... ... ... ... ... ... кењес %.кіметіне ќарсы топты жењуі суреттелген. Сол арќылы кењес %.кіметініњ ортасында оќып-жетілген, саяси санасы ... ... ... ... ... ... соњындаѓы ќазаќ аќындарыныњ бейнесі жасалѓан. Алайда, соѓан ќарамастан, пьесаныњ елеулі кемшіліктері ... ... ... ... єдебиет зерттеуші, ѓалым Ы.Д%.йсенбаев:
[16, 70-71] - деген болатын.
Автордыњ драмасына сєл-пєл тоќталып отырѓан себебіміз - б+-л ... ... ... ... ... таќырып жаѓынан орайлас. Екеуінде де ќарапайым колхозшылар мен оќыѓан азаматтар бірлесе отырып тап жауларымен ... Ол ... алда ... тоќталамыз. Сонымен ќатар автордыњ оќыѓан азаматтар uмірінен алынѓан ... да ... ... ... ... ... ... Оны автордыњ uзі де мойындаѓан. Б+-л жuнінде М.Ќаратаев былай еске ... [17, ... ... ... да ... орын ... +-лы ... М.Єуезов uзі айтып отырѓан. Автордыњ осы кезењде жазылѓан жоѓарыдаѓы драмаларымен салыстырѓанда сєтті ... ... ... Ќаратев:
, - деп жазады.
Кuрнекті єдебиет зерттеуші, ѓалым Есмаѓамбет Ысмайлов:
, - деп жазды. Ал, Ќапан ... ... - деп ... [18, ... драманыњ тап тартысына ќ+-рылуы да, оны баѓалауда маркстік-лениндік єдіснаманы ... ... ... етіп ... Б+-л ... ... барлыѓында да тура сол кезењдегі адамдардыњ бейнесі ... єрі ... ... ішкі жєне ... ... ... uзек ... Яѓни кењес %.кіметініњ жасап жатќан іс-шараларына кедергі келтіретіндер ... ... ... ... ... ... +-рпаќтары болып келеді. Сондыќтан да аталѓан драмалардыњ ќай-ќайсысында ... ... ... ерекше кuрінеді.
Драмалыќ шешім ескілік атаулыныњ жењілуімен, алашордашы, бай-кулактардыњ ќуѓындалып, аластатылуымен аяќталып отырады. Єрине, сюжет тап ... ... ... ... ... сол ... ењ uзекті, ірі оќиѓасына арналѓан болып шыѓады. Драматургтіњ аталмыш драмаларынан uз кезењініњ оќыѓан ... ... ... ... сарындас келетін шыѓармасы - пьесасы.
Пьесаныњ жоѓарыда аталѓан драмалардан ењ басты ерекшелігі - ... ... ... Пьеса негізінен жања uсіп келе жатќан отызыншы жылдаѓы ќазаќ ... ... ... кuрсетіп, жања мінез-+-лыќ, ќасиеттерімен ќалыптасќандыѓын бейнелеуге арналѓан. Сондыќтан да шыѓармадаѓы жањалыќты ќолдаушылар, оќу, іздену %.стінде ж%.рген ... ... ењ ... - ... жасы - ... ... ... жастары Саматтан кіші, тетелес. М+-ныњ uзі халыќтыњ болашаѓы болып табылатын жас буын uкілдерініњ д+-рыс баѓыт-баѓдарѓа, шешімді єрекеттерге, ... ... ... арќылы ертењгі к%.нніњ б+-дан да жаќсы, б+-дан да жарќын болатындыѓына сендіретін автордыњ идеялыќ нысанасына ќызмет етіп т+-р. ... ... ауыл ... ... ... ... uсіру Ќазаќстанда кењ ќанат жая ќоймаѓанымен, пьесаныњ оќиѓасы дєл осындай баќша uсіру ісімен байланыстырылып ... ... ... ємбе халыќтарѓа ортаќтылыѓы, олардыњ єр тілде жазылатындыќтарына ќарамастан бір-бірімен тыѓыз байланыстылыѓы, біріне-бірініњ аса мањызды ыќпал ... ... ... да ... тарихи шындыќ, ол uнер атаулыныњ uзара туысќандыќ байланысыныњ ерте заманнан мєлім %.лкен бір айѓаѓы.
Драмалыќ шыѓармалар мен театрлар ... ... ... біз м+-ны аныќ ... Кuне Грек пен кuне Рим кейін Италия мен Франция, Испания мен Англия, ... мен ... ... ... тамырластыќтары, біріне-бірі жасаѓан ыќпалдар тайѓа тањба басќандай. Бірде трагедияшылар бірінен-бір мотив салыстырып, ой жарыстырып жатса, бірде комедияшылар бєйгеге т%.скендей бірін-бірі ... ... ... Сонда біз Шекспирмен %.ндескен Гете, Шиллерлерді, Мольермен ... ... ... жєне ... ... ... Осындай, драмалыќ поэзия тарихыныњ +-лы діњгектері сияќты, тіпті б%.гінде uз uнерініњ ѓажайып %.лгілерімен +-стаздыќ ... ... біз де оќып ... ... ... єдебиетінде драматургия жанрыныњ туып, ќалыптаса т%.суіне жер ж%.зі ... ... ... ... ... та ... етпейді.
М.Єуезовтыњ єлемдік драмалыќ туындылармен %.ндескен біраз шыѓармалары шыѓармашылыќ т+-рѓыдан кемелденген кезінде, яѓни 1940 жылдары жазылды.
1939 жылы ... ... ... ... ... Б+-л ... 1941 жылы орыс тіліне аударылып, соњынан ... ... 1944 жылы ... ... ... трагедиясы драматургтіњ жан-жаќты шыѓармашылыќ толысуыныњ, кемелденуініњ куєсі.
1941 жылы , 1942 жылы ... ... ... , 1945 жылы ... бірлесіп драмаларын жазды. Автордыњ ќырќыншы шылдардаѓы шыѓармашылыќ ізденісі 1946 жылы єйгілі драмасыныњ жазылуына єкелді. Аталмыш драма 1946 жылы ... ... ... ... ... партияныњ идеологиялыќ саясатына сєйкес келмегендіктен сахна тuрінен алынып тасталды. Алайда, ... ... ... ... жылдары б+-л туынды барлыќ театрлардыњ репертуарынан ќайта орын ала бастады.
М.Єуезовтыњ драматургия саласындаѓы ж%.ріп uткен жолына кuз сала отырып, оныњ алѓашќы ... ... ... ... жанрлыќ табиѓатын сuз ќылу аз. Аса к%.рделі творчестволыќ т+-лѓаныњ эволюциясын, оныњ эстетикалыќ-философиялыќ сатыдаѓы uсу жолын кuрсету ќажет. Бір жаѓы ... ... ... ... обьективті баѓалауѓа жасаѓан зияны, екінші жаѓы жеке адамѓа табыну кезіндегі субьективті себептер ... ... ... ... наќты, дєл топшылауѓа м%.мкіндік бермеді. Жас жазушыныњ кемшілік-ќайшылыќтарыныњ диалектикалыќ себептері ашылмады. Кейбір пікірлер кuркем творчествоныњ к%.рделілігін ... ќ+-р ... ... ... ... ... сыншы Ѓаббас Тоѓжанов (1929) деген кітабыныњ бір бuлімін М+-хтар Єуезовке арнаѓан. Шыѓарма ішіне ... ... ... ... ... ... ... б+-рынѓы ќазаќ т+-рмысы суреттеледі деп сыншы Єуезовті жазѓырады. Б+-л пікір бірталай уаќытќа дейін т+-тас ... ... ... ... ... 1935 жылѓы белгілі хатын кесекuлденењ тарта беру орынсыз ... Ауыр ... ... ... субьективті жєйттердіњ єсерінен Єуезов uз ќайшылыќтарын тым асыра дабырайда кuрсетуге мєжб%.р болады. , , ... ... ... ... ... шыѓуын осымен ѓана т%.сіндірсек керек.
М+-хтар Єуезовтіњ сюжеті негізінен халыќ ањызыныњ б+-рынѓы єњгіме, поэма т%.рінде келген н+-сќаларыныњ іргесінен ... ... мен ... ... ... ... оќиѓаныњ драма материалы екенін +-ѓыну - жас ... ... ... ањѓартады. Б+-л ретте Єуезовтыњ творчестволыќ лабороториясы Шекспирді еске т%.сіреді.
, , ... осы ... ... ...... ... ал ... пьесалардыњ сюжеті басќа авторлардыњ шыѓарма-ларында айтылѓан жєйттар. Ќазаќ тіліне Єуезов ... ... ... сюжеті жазушы Джиральди Чинтионыњ новелласы сюжетін ќайталайтынын кuрсетіп отыр. Тіпті +-саќ деталь +-ќсастыќтары да бар ... ... ... ... адам екі ... ... жер мен кuктей айырмашылыќты кuреді. Чинтио новелласыныњ идеясы ќызѓаныштан туѓан ќанды кек. Новеллада Мавр мен Дездемонна ... пєле оты ... Мавр ... uлтіреді. Ал Шекспирдіњ +-лы пьесасыныњ т%.п ќазыќ сарыны - ќызѓанышты кuрсету емес, алданѓан сенім ... ... ... ... [15, ... ... ... б+-рынѓы пайымдауларына жања, мол uзгерістер енгізіп, шын маѓынасындаѓы сахналыќ шыѓарма ... ... ... варианттарда Кебек пен Ењліктен басќа бірер адамныњ ѓана есімі аталса, ... ... ... ... ... ... Ќалампыр, Абыздыњ єйелі Тањшолпан, Ењліктіњ єменгері батыр Есен, Найман билері - Жомарт, Еспембет, малшы бала Жапан, Ќосдєулет, ... - ...... ... соны ... Рас, 1912 ... н+-сќада аттары айтылмаса да, Ењліктіњ єке-шешесі, ќойшы бала ... сuз ... ... ... ... жоќтыѓына ќарамай, басќа елдер єдебиетінен %.йрене отырып, Єуезов жанр шарттарына толыќ жауап бере ... ... ... Сюжеттік желініњ тартымды, композициялыќ ќ+-рылыстыњ архитектоникалы драма зањдылыќтарын ... ... ... ... ... ... ќазаќ драматургиясы саласындаѓы ењбегі +-шан-тењіз. Ол +-лттыќ ... ... ... ќана ... жоќ, оны ... дењгейге кuтерді. Драматургияныњ драма, комедия, трагедия сияќты барлыќ жанрларыныњ +-лттыќ топыраќта терењ тамыр тартуына негіз ќалады. Сuз жоќ, М.Єуезов - ... ... ... ... ... т+-њѓышы десек, осы түрен түспеген тың саланың тұңғыш тың ... - ... деп нық ... айта ... [19, ... ... драматургиясының жанрлық толысуы мен зерттелуі
Әдебиет - ақиқат өмірдің сырлы суреті, халықтың көркем тарихы. ... ... ... ... ... ... арқау еткен қазақ әдебиеті - қалың қауым арманынан жаратылған, адам баласы қазынасына толымды қор қосқан жаңа сапалы құбылыс. ... ... аз ғана ... ... аса ... даму кезеңдерінен өтіп, кемелденген өнерге тән жанрлық салалардың барлығын тудырып, жетілді, ... ... ... кең, даңғыл айдынына шықты. Қазақ әдебиеті мен өнері туралы ғылым салаларының туып, қалыптасып, дамуына А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Сейфуллин, ... ... ... ... М.Қаратаев сияқты ұлы ғалымдарымыз еңбек сіңіріп, жаңа арналардың негізін салды.
Қазақ әдебиеттану ғылымында поэзия, эпикалық проза, роман түбегейлі зерттеліп келе ... Ал ... ... ... ... ... "Қазақ драматургиясының очеркі" (1964), Р.Рүстембекованың "Қазақ совет комедиясы" (1975), М.Дүйсеновтың "Қазақ ... ... ... мәселесі" (1977), Е.Жақыповтың "Дастаннан драмаға" (1979), Н.Ғабдуллиннің "Ғ.Мүсірепов - драматург" (1982), Р.Нұрғалидің "Арқау", ... ... (2001) ... ... атау ...
Театр сыншылары Ғ.Тоғжанов, І.Жансүгіров, Қ.Қуандықов, Б.Құндақбаев, О.Қайдалова, У.Садықова, ... ... ... ... ... туралы құнды тұжырымдар бар.
ХХ ғасырдың басында жанр есебінде дүниеге келіп, басқа халықтардың драма ... ... ... ... аз ғана уақыттың ішінде әлемдік деңгейде дамып үлгерген қазақ ... ... ... жолы ... Егер әлем ... сан ... есептелетін ұлан-ғайыр жолдан өтсе, қазақ драматургиясының тарихы әлі ғасырға да жеткен жоқ. Соған қарамастан, қоғамымыздың ... ... ... ... мыңдаған жылдық дәстүрі бар фольклоры, кәделі өнері, бай әдебиеті жаһан мәдениетіндегі дәстүрлермен қауыша келіп, қазақтың жаңа ... ... - ... мен ... ... әкелді.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның талабына сәйкес ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... Ишанғали Меңдіханов, Жиенғали Тілепбергенов, Жүсіпбек Аймауытұлы, Смағұл Сәдуақасұлы, Мұхтар Әуезов, ... ... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллиндер болды.
Қазақ драматургиясы шын мәнінде ғылыми айналымға, нысанға ... ... ісі 1950 ... ... көруге болады. Осы жылдардан бастап диссертациялар қорғалып, монографиялық еңбектер жарыққа шыға ... 1951 жылы ... ... совет драматургиясындағы тарихи өмірбаяндық пьеса", 1956 жылы С.Ордалиев "Соғыстан кейінгі қазақ совет драматургиясы", 1963 жылы Н.Ғабдуллин "Ғ.Мүсіреповтің ... 1965 жылы ... ... ... 1967 жылы Р.Нұрғали "М.Әуезовтің трагедиялары", 1975 жылы Е.Жақыпов "Қазақ драматургиясындағы батырлық эпостың ... 1986 жылы ... ... драматургиясы", 1990 жылы С.Дәуітова "Проблема изображения исторической личности в ... ... 1992 жылы ... ... ... в ... ... 1993 жылы С.Құлбарақов "Т.Ахтанов драматургиясы", 1994 жылы Ж.Таубайұлы "Қазіргі қарақалпақ-қазақ драматургиясындағы фольклорлық негіздер", 1995 жылы ... ... ... 2001 жылы ... ... ... 2002 жылы ... "С.Мұқановтың драмалық шығармаларындағы мінез бен тартыс", 2004 жылы Л.Серғазы "М.Әуезовтің "Хан Кене" трагедиясының тарихилығы" атты ... 1970 жылы ... ... ... тууы мен қалыптасуы", 1983 жылы Р.Нұрғали "Қазақ совет драматургиясының жанр жүйесі", 2001 жылы ... ... ... ... мен ... ... атты ... диссертацияларды қорғап, ғылымға үлкен серпіліс әкелді. Сонымен қатар монографиялық еңбектердің өзі біршама.
Қазақ драматургиясын зерттеген ғалымдарымыздың ... ... ... шолу ... ... байқайтынымыз, олардың басым көпшілігі қазақтың драма жанры ... ... бір ... ... ... ... жағынан елеулі кемшіліктері барлығына қарамастан, Қазан төңкерісіне дейін біраз пьесалардың баспасөз жүзін көргендігін нақты ашып айта аламыз. Олар: ... ... мен ... атты пьесалар.
1915 жылы "Айқап" журналының бірнеше нөмірінде Алматы уезінің бастығы А.И.Лиханов деген орыстың қазақ өмірінен алып жазған ... ... ... ... ... ... ... сыны да осы кезде жарияланған.
Бұл пьесада қазақ даласындағы сорақы істің, зұлымдық әрекеттің салдарынан болған трагедиялық ... ... ... қараңғылық пен надандықты пайдаланған жуандардың зорлық-зомбылығы, өрескел қылықтары, ... ... бас ... ... ...
Осы "Манап" драмасына алғаш пікір айтқан - ... Ол ... ... ... атпен "Қазақ" газетінде сын мақала жариялады.
"Бір жұрттың ... ... ... жазу үшін ... ... сол ... өз ... иә өзіндей болып сіңіскен, ол жұрттың жайын білуде зәредей кемшілігі жоқ болуы ... ... ... ... әм ... ... дәл көз алдына елестегендей суреттеп жаза білерлік туа ... ... ... ... шарт. Осы айтылған екі қасиет бір кісінің бойында түгел болмаса, ол кісі әдебиет майданында қалам ... ... ... бола ... 10, 7 ... ... ... осы екі үлкен талап өресінен шықпағандығын, әсіресе, халық өмірінен хабарсыздығын драманың мазмұнын баяндай ... ... ... осы мақаласында "Манаптай" шығармаларды кітап етіп бастыруға асықпай, білікті кісілердің ... ... ... ... толған жағдайда ғана шығаруды ұсынады. Міржақыптың "Манап" драмасы" атты мақаласы - қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... драманың кем-кетігін тізіп айтып, ондайды аудару-аудармау, жариялау-жарияламау ... өз ... ашық ... әдебиеттің көрікті де ажарлы, тартымды да шынайы болу талабына ұласып жатқаны айдан-анық.
"Манап" драмасының сюжетін де, аудармасын да ұнатпағандардың бірі - ... ... Жас ... ... ... алғашқы үні көп ретте М.Дулатов ойларымен қабысып жатады. Сәкен шығарманың мән-мағынасына түсініп, эстетикалық талап-талғаммен ... және өз ойын ... ... ... сынның ерекшелігін сақтауға талаптанғанын көреміз. Қазақ тұрмысынан жазылған бұл драмада қазақтың әдет-ғұрыптары бұрмаланғанын, сюжеттік ... өзек ... ... ... ... жоқтығын атап өткен. Ал драмаға қатысушылардың диалогтары қимыл-әрекетті өрбітуге құрылмай, құр баяндау формасында берілгені және ... ... ... көңіліне қонбайтын сөздер көп айтылғаны сыншыны бірден сақтандырған.
Сәкен Сейфуллин осы драманы сынай отырып, үш мәселеге айрықша назар ... ... ... ... рас, ... осы күні тірі деп жазғанменен, қазақтың тұрмыс қалпына мүлдем ... ... ... ... ... ... қазақ болғалы сөйлемеген сөз, істемеген іс" деп табады да, Гүлбаһрамды атастырған күйеуі өліп, оң жақта отырған қызға оның сыйлық ... өз ... ... келе жатыр" деп қыз әкесі Ұзақтың сүйінші сұрауы сияқты әбестіктер қазақ тұрмысын автордың не білмегендіктен, не мазақ қылғысы ... деп ... ... бірден көзге түсер осындай бадырайған оғаштықтарды ғана емес, көтеріңкі талғамды талап ететін жайларға да Сәкен назар аудара білген. "Гүлбаһрамның бір ... ... ... ... ... едәуір оқыған қыздардың сөзіндей... Бірақ Ұзақ секілді надан адамдар қыздарын оқуға бермейді. Оқымаған надан Гүлбаһрам менен жолдас ... ... ... ... ... ... кірмейді" дегенінен сыншылық көзқарастың сілемін байқаймыз. Яғни автор әрбір кейіпкердің аузынан ... сөз, ... оның ... ... де ... болуға тиіс екендігін ескертіп, типтілік шартын сақтау қажеттігіне ой жүгіртеді. ... ... ... ... ... - ... ... жатық, әдемі, түсінікті болуы жайындағы талаптан туған, "Манаптың" тағы бір зор кемшілігі, оны ... ... ... аударыпты. Соның үшін сөздерінің тәртібі нағыз қазақша болып шықпаған" [10, 198] деп, қазақ тілінің грамматикалық құрылысынан шалғай жататын, қазақ құлағына ... ... ... ... ... ... жайлар. Аударма өнері туралы осындай пікірлер айтылып, басқаларды сақтандыру тек сыншылық тұрғыдан ғана емес, практикалық тұрғыдан да мәні бар еді. ... ... ... де ... ой ... Төгісовтің "Надандық құрбаны" пьесасы жайында айтылады. Ол мақаланың авторы Міржақып Дулатов екенін атап айтудың бір мәні бар.
"Жазушы да - ... ... ... ... ... ... ... сала білсе, жақсы жазушы адамның ішкі сырын, мінезін, әдетін бұлжытпай көрсете біледі, оқығанын көріп тұрғандай болады. "Надандық құрбанында" мұның бір ... жоқ, ... құр сөз, ... ... ... деп ең ... ... алдын-ала жасап алады. "Бірнеше кісіні сөйлестірумен біреуді үйден шығарып, біреуді үйге кіргізумен, біреуді ... ... ... ... болмайды" - деп драманың мазмұнын баяндайды. М.Дулатов талаптарының бәрі де драмалық шығарма үшін міндетті, қажетті критерийлер болды.
Ал ... ... ... жеті ... ... ... ... шындыққа жанаса ма деген ойларды айтқанда, Лихановтың "Манап" драмасындағыдай әдеттерді емес, көбіне қазақ ... тән ... атап ... Олар ... ауыр ... жасарлық детальдар да емес. "Алайда тұңғыш көрген ... өлі ... Мұны ... ... ... жарайды деп айтуға ауыз бармайды. Ұзын сөздің қысқасы - Көлбай драма жазудың орнына өзі драманың ... ... ... ... ... ... еді" дейді.
Алайда, "Манап" драмасы мен "Надандық құрбаны" ... ... ... да, өмір ... ... бейнелерін суреттеу жағынан да шын мәніндегі драмалық шығарма дәрежесіне жете ... да, ... ... ... драма жазу үлгісін қалыптастырды деп айтуға әбден болады. Сол ... ... ... ... ... болған бұл пьесалардың қазақ әдебиеті тарихында орны болуы тиіс.
1920 жылдары драмалық шығарма, театрдың қазіргі өміріміздегі орны мен ... ... ... рет сындарлы ой айтқан - Мұхтар Әуезов.
Ал драматургия ... ... ... ... ... театр тарихы, режиссерлер,актерлер туралы түбегейлі мәселелер көтеріп, нақтылы ойлар қозғаған мақалалар мен монографиялық зерттеулер ... келе ... көре ... ... 20-30 ... ... арнап пьеса жазумен ғана тынған жоқ, драматургия туралы теориялық мақалалар да жазды, жалпы қазақ театрының ... ... ... ... ... өзінің "Жалпы театр өнері мен қазақ театры" атты зерттеуінде ертедегі грек елінің театр тарихынан бастап орта ғасыр, Еуропа театрларына шолу ... ... ... ... дамытудағы сол бір игілікті бастамасын әрі қарай дамытып, 1934 жылы "Жақсы пьеса - сапалы ... ... атты ... ... ... ... жоғарыда аталған "Жалпы театр өнері мен қазақ театры" деп аталатын зерттеу еңбегінде Еуропадағы көп ... ... ... ... ... ... ұғымынан туатынына және қалай туғанына тоқтала келе: "Басында елдің өз денесінен ... ... ... кішкене театрлар аяқ кезде салт театрына айналған уақытқа шейін бір мезгіл елді ... ... Бұл ... ... халық елдің театры болудан айныған жоқ. Ел өмірі, ел қалпымен қол ... ... ... ... салт ... ... ... пьесалар бұл сөзге дәлел" [13, 27] - ... ... бұл ... ... ... ... келіп: "Қазақ елінде ертеде "драма", "театр" деген сөздер болған жоқ. Бірақ ұлт поэзиясының түрлері, оның көпшілік ойын-сауығы үшін ... ... ... ... ... ... ... ұлттық салтына, өмір өзгешелігіне лайық дәстүрлі театры ... ... [9, 36] - ... ... "Ерте күнде ас пен тойда, ұлы жиында ізденіп келіп ... ... ... ... өз ... театр жасамай не жасады? Солар жасаған сауық елдің құр қуанып, құр көңілін көтергеннен басқа кәрі, жастың сай сүйегін босатып, ... ... ... ... желіктірген жоқ па еді? Одан соң ұзататын ... ... ... пен әйел қақ ... алып ... "Жар-жар" салт ойыны туғызған театрдың өзі емес пе? "Жар-жар" мен "Бет ... ... ... ... қою үшін ... қосымшаны керек қылмайды, солар сияқты толып жатқан айтыс өлеңдерінен қай-қайсысы ... да, ... ... да қоюға болады. Бұл ескіліктердің тағы бір қасиеті, барлығы да арнаулы әнмен айтылатын; сондықтан жалғыз ғана драмалық театр ... ... ... ... ... ... - деген.
"Қазақтың көп күлдіргі әңгімесі белгілі қулардың айналасында жиналады. Мәселен, Семей аймағындағы ... ... ... ... онан соң тапқыштық, шешендікпен аты шыққан Жиренше, ... көсе бар. ... ... ... ... ... комедия.
Ел сауығына ақыл, өсиет сияқты ой-санаға желі беретін үлгіні кіргізу керек болса, ертеде, заман шерін ... ... Асан ... толғау айтқан Бұхар сияқты жырауларды тірілту керек. Осылардың барлығының жайында толып жатқан сұлу ... бар. ... ... ғана ... ... ... әрі ел ... тіріліп, әрі театрдың іргесі құрылады. "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" ... ел ... ... батыр" сияқты тарихи жырлар, барлығы да театрдың ішіне оп-оңай сыйып кетеді" [13, 29].
М.Әуезов осы аталған ... ... ... ... ашылар қарсаңында жазғандықтан, көбінесе "театр" деген сөзге баса ... ... ... ... ... ... яғни драматургия мәселесі туралы болып отыр. Жазушы халқымыздың барлық рухани қажетін ... ... ... ... және ... ... туралы материалдардың мол екендігін баяндайды және сол материалдар халық поэзиясының өз бойынан табылып жатқанын дәлелдеген.
М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... қазақшалаумен - қазақ тілінің драма жанрындағы ... мен ... ... да ... ... ... да ол Шекспирдің кең тараған трагедияларының бірі "Отеллоны" және "Асауға ... ... ... шықты.
Қорыта келгенде, М.Әуезов - қазақ драматургиясының өз топырағында қалай ... ... ... нәр ... ... ... сонымен бірге өзге жұрттардың драмалық үлгілерінен үйренуге ғылыми ... ... ... Ол ... ... ... айтушы бола тұрып, өзі жазған пьесалары арқылы қалай оқып, қалай жазудың тәжәрибесін де көрсетті. Сондықтан біз ... ... ... ... ... және оның ... бастап айтқан ғалымы десек артық айтпаймыз.
Қазақ драматургиясының зерттелуіне елеулі үлес қосқан ғалым-жазушылардың бірі - ... ... ... драматургиясының дамуы мен қалыптасуы" деген тақырыпта докторлық диссертация ... Осы ... ... 1971 жылы ... ... ... ... шыққан. Ғалым, драматург ағамыздың бұл еңбегінен әдебиеттің драма жанры туралы көптеген соны пікірлер оқимыз.
Ғалым қазақ ... ... және ... ... ... төңкерісімен бір туғандығын айтады. Дегенмен де, ғалым қазақ драматургиясын тереңдей қарауға, оның ... ... ... ... емес, іштен, яғни халықтың бай поэзиясының өзінен, халық өмірінің ұлан-асыр бай дәстүрлерінің ... және ... ... ... керек екендігімізді ескерткен. Бұл ретте біз М.Әуезов пен Ә.Тәжібаевтың пікірлерінің бір жерден тоғысатынын ... ... та ... ... ... халық поэзиясымен тығыз байланыста қарастырады. Қазақ драматургиясының қалыптасып дамуында ақын-жырауар толғауларының, ақындар айтысының, шешендік өнердің, салт-дәстүрлік ... ... ... ... ... Осы пікірі тұрғысында ғалым былай дейді: "Негізінен алғанда - ... сөз ... ... ... оның мағыналық және формалық байлығы молайып, әрі тереңдеп, әрі биіктеген тұсында туатындығы даусыз. Көне ... ... ... ... ... мен лирикалық сезімге бай өлең әндері жетікпей тұрып драмасы тумаған, өспеген болар еді. Сол сияқты Италия, Франция, ағылшын, ... ... орыс ... да ... бай ... ... туған. Мазмұнды да, түрді де ең алдымен сол ауыз ... ұлт ... ... Драматургияның әрі қиын, әрі қымбат саналуы да сондықтан болу керек. Демек, біздің де қазақ драматургиясының түпкі ... ... ... ... іздеуіміз ағат емес.
Зерттеуші ғалым Ә.Тәжібаев: "Егер драмадағы тіл, әсіресе, диалог тек алма кезек сөйлеу емес, ойлардың соғысы, әрбір сөздің ... ... от пен ... ... ... ... бен ... найзаласуы, идея мен идеяның қылыштасуы, өліспей, жеңіспей бітіспейтін жекпе-жек деп түсінсек, қазақтың халық поэзиясындағы ... ... дәл осы ... ... еске ... [13, 19], - деп жазады.
Расында да сондай ауыз әдебиетіндегі ақындар айтыстары мен шешендік сөздердің бай түрлеріне қарап отырсақ, тамаша ... ... ... ... сөз ... ... түрін көреміз. Сөз жарысына түскен, озбай қоймауды мұрат еткен ақындар бірінен-бірі асып түсуге бар ... ... ... ... Әр ақын өзі ... адамның қандай болуы, өзін және өзгені қалай қадірлеуі керек екенін үйретеді. Осындай батыл да батыр бейнеде көрінетін ақындардың ... ... ... ... ғана ... ірі әлеуметтік міндерді сынауға да еркін жұмсалады. Сонда біз айтыс ақындарының алма кезек сайысқан ... ... жас ... ... ... ... қауым бойындағы міндерін, кемшіліктерін жасқанбай сынауға және көңілдің тазалығына, адал болуға ... ... ... ... ... ... ... ішкі драматизмге, қайшылықтарға толылығы осыншалық бай болса, сыртқы жұрт ... ... ... өзі де ... ... түрде өтеді.
Ірі әдебиетшіміз М.Әуезов айтыстың жарысқа, күреске, сайысқа ұқсайтын өзгешеліктерін талдай келіп: "Осы ... ... ... ... ... ... ... әр кезде театрлық, драмалық аса қызу әсері бар өнер түріне айналдырады", [7, 10] - дейді. Шынында да солай. ... - ... ... ... түгелдей дерлік дала сахнасында, аса зор жиын орталарда ойналатын драмалық шайқастың ... ... ... да таза ... ... ... ... арқылы біз болашақ драматургияның іргесін әзірлеп келгенбіз десек қателеспейміз.
Сонымен қатар Ә.Тәжібаев қазақ драматургиясының жарық ... ... ... ... - ... ... пьесаларына жан-жақты талдау жасаған. Зерттеуші-ғалым М.Әуезовтің "Еңлік - Кебек" ... ... ... халқының ауыз әдебиетіндегі барлық асылды, барлық ақындық дәстүрді бір басына түгел ... ... ... ... ... ... ... еркін меңгерген, оның шеберлік өнеріне жастай жетіккен М.Әуезов бірінші трагедиясымен жас әдебиетіміздің көгіне жарық жұлдыз боп туды. Бұл ... ... жүзі ... жаққан ең ірі жұлдыздардың бірінен саналмақ, ұзақ ғасырлар бойы сөнбей жанбақ" 13, 36 - дейді.
М.Әуезов ... ... ... соны пікірлерін айтқан ғалым - академик Р.Нұрғали. Ғалымның ... ... ... тарегдиялары терең зерттелген. Ол Мұхтар трагедияларын түгел ... да ... - ... ... - тоқал", "Қаракөз", "Түнгі сарын", "Абай"), "Еңлік - Кебек"пен "Қаракөздің" өзгерген, сол ... ... ... ... ... салыстырған. Соның арқасында біз бірнеше рет қайта қаралған, қайта жөнделген жаңғырған "Еңлік - ... ... және ... ... ... түлегендей жаңарғанын, жаңа жапырақтар жапқанын көреміз. Еңбекте пьесаның композициялық жағынан қаншалықты ширағаны, адам тұлғалары мен тіл, образдарының қаншалықты сомдалғаны, сұлу ... ... ... ашылған [13, 46].
Бұл ретте Р.Нұрғалидың "Таланты марқайып, білімі ұлғайып, ой-өрісі, кеңейіп, шығармадан шығармаға өскен, үлкен жазушылық мәдениетке ие ... ... ... драматургиясындағы тырнақалдысы "Еңлік-Кебекке" 1943 жылы бір, 1956 жылы екінші рет оралып, пьесаға мол ... ... ... ... ... [8, 39], - ... ... қосыламыз.
Академик Р.Нұрғали трагедия жанрының табиғатын түсінуде "Трагедия-драматургияның қаһарлы тартыстар мен адасулар шайқасы - ... ... ... ... ... ... арқылы ашып, зор айқастар, үлкен күрестерді бастан өткеріп, шындыққа жету жолында опат болатын ... ... ... ... ... ғаламат әсермен оқырманға (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны сорғалаған сұрапыл шындықтарын айқара ашып, қопара бейнелейтін іргелі жанры... Трагедиялық тартыстар мен ... ... ... әсер ... ... ... мен көркемдік-композициялық құралдар жүйесін, тақырыптық идеялық нысананы ескере отырып, қазақ трагедиясын ... ... ... ... а) эпикалық трагедия; ә) тарихи трагедия; б) адамгершілік-тұрмыстық трагедия" [15, 10-11], - дейді.
Осылайша академик Р.Нұрғали М.Әуезовтің ... - ... ... ... ... ... деп аталатын зерттеу еңбегінде эпикалық трагедияға жатқызады. Ал ... ... ... - ... мен "Қаракөз" трагедиясын алып, жан-жақты талдау жасаған.
Ел алғашқы қазақ тарихи трагедиясы - ... ... "Хан ... [15, 129]. ... қатар еңбекте І.Жансүгіровтің "Исатай - Махамбет", М.Әуезовтің "Абай", С.Мұқановтың "Шоқан Уәлиханов", "Қашқар қызы" трагедиялары тарихи драма ретінде ... ... ... ... ... ... ... әлемдік әдеби дәстүрлер сабағын ескеріп, қазақ трагедиясының мынадай спецификалық ерекшеліктерін анықтап айтар едік:
- күні өтіп бара ... ... ... туа бастаған жаңаның арасындағы бітіспейтін идеялар мен құштарлықтар арасынан туатын трагедиялық тартыс;
- асыл ... биік ... ... күресу үстінде қалыпты өмірдің тас қорғанына соғылып мерт болатын дара ... ... ... яки ... өлім мен ... шекарасында, адам мүмкіндіктерінің шегінде жететін тұстарында өтетін аса тартысты ... ... ... ... шығарманың барлық структуралық көркемдік эелменттерін шашау шықпас жүйеге түсіруі;
- ересен психологиялық, адамгершілік-эмоциялық әсер ... ... ... ... эстетикалық сезіммен баурап, өмірдің тұңғиық сырларын ұқтырып, жаңғыртып, өзгерткендей ықпал етуі;
- ... ... ... ... шешендік, найзағай жарқылындай отты айтыс, орасан бай, ерекше өрнекті халықтық орамды, бейнелі көркем тіл құнары.
Сонымен қатар ғалым ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жасаған:
Комедия - драмалық жанрдың бір түрі, өмірдегі келеңсіз, ... ... адам ... ... ... ... етіп ... сахналық шығарма.
Академик Р.Нұрғали: "Әдебиеттің басқа жанрлары секілді комедия да өмір құбылыстарын көшіре салмайды, іріктеу, топтау ... ... ... ... әрі ... ... бар көркем образ жасайды. Шынында, өмірдегі күлкілі жайт ... ... ... сан алуан эстетикалық шыңдаудан өтіп, қайта қорытылып, балқып шығады.
Драматургияның басқа жанрларына ... ... ... көбіне тартыстың жағымды шешімімен, жамандық жеңіліп, жақсылық үстем болған баянды күймен аяқталады. Бұл тартыс әрекет ... ... ... ... табиғатынан шығып жатады. Комедия жанры поэтикасының шарттылығы бойынша ... ... ... ... ... шайнап, қателігін мойындайды, жеңіліп тізе бүгеді, сөйтіп адал ниет, ақ ... әділ іс ... ... [15, 197], - деп ... ... ... ғалым екіге бөледі:
* Сатиралық комедия.
* Лирикалық комедия.
Ғалым жазушы-драматург ... ... ... ... ... "Қос қақпан", "Неке қияр", "Келін мен шешй", ... ... ... ... "Айдарбек", "Қара құлып" пьесаларын сатиралық комедияның қатарына жатқызады.
Академик еңбектерінде қазақ комедиясының сатиралық ... ... ... ... ... ... деп атап ...
Лирикалық комедияны Қалтай Мұхаметжановтың пьесаларымен байланыстырады. Драматургтың "Бөлтірік бөрік ... ... ... ... дайын" комедияларының ішкі сырларын ашады.
Комедия жанрын әдебиет теориясы тұрғысынан алғаш рет А.Байтұрсынұлы сараласа, Ә.Тәжібаев докторлық диссертациясында қазақ ... ... ... ауыз ... ... атап өтсе, Р.Нұрғали комедия жанрына арнайы тоқталып, жоғарыдағыдай жіктейді. Қазақ халқының ғұлама ғалымы А.Байтұрсынұлы:
"1. Трагедия - мерт, яки ... ...
2. ... - ... яки азапты тартыс.
3. Комедия - ... яки ... ... күйге ән-күйі қосылса, тартыс зауықты деп аталады. Тартыс сөз қу тілді болса, қулықты деп аталады; қисыны қызық ... ... ... ... ... ... тартыс сиқырлы деп аталады" [20, 448-450], - деп ұлттық драматургия жанрының түрлеріне алғашқылардың бірі ... ... ... ... ...
Комедия жанрының шарттарына жауап бере алатын алғашқы қазақ комедиографтары Б.Майлин, Ж.Шаниндер ертеректе ел арасына тараған әзілге, қу ... ... ... ... алып, өңдеп, жандандырып, тамаша сахналық туындылар тудыра білді.
Қазақ драматургиясында күлкілі комедияның алғаш туындылары трагедиямен қатар пайда болды. Бұл ... ... келе ... Ал ... туралы арнаулы еңбектерден С.Ордалиев (1964), Ә.Тәжібаев (1976), Р.Рүстембеков (1975), ... ... (1996) ... біле аламыз.
С.Ордалиев "Қазақ драматургиясының очеркі" деп аталатын зерттеу еңбегінде: "Егер қазақ драматургиясында трагедия жанрының тууы ... ... ... ... ... ... ... болса, күлкілі комедияның қазақ сахнасына шығуы жазушы Бейімбет Май линнің творчествосымен тікелей қатысты болды" [19, 50], - деп жазған.
Бейімбет Майлин қазақ ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерге, жазушы жөніндегі арнаулы ғылыми экспедицияның деректеріне қарағанда Қазан төңкерісі жеңісінен ... көп ... ел ... ... кештерде Бейімбет Майлиннің сықақ-әзілге құрылған күлкілі шығармаларының ойналғандығы туралы білуге болады.
1920 жылы Бейімбет Майлиннің "Қаламқас" атты үш ... ... ... ... ... жастарының күшімен қала жұртшылығына көрсетілген. "Қаламқас" комедиясынан кейін драматург "Алданған" деген екінші ... ... Ол да 1920 ... ... ... қойылады. Бір-екі рет сахнада көрсетілген соң бұл комедиясын автор "Бетім-ау, құдағи ғой" деп өзгерткен.
Жиырмасыншы жылдардағы қазақ ... ... ... ... елді ... ... арамза молдаларды, соларға аладанып жем болған надандарды сынау негізгі тақырыптардың бірі болған. Б.Майлин шығармашылығынан да бұл ... ... ... Ол ... ... ... теріс қылықтарын сынауға арнап "Шаншар молда" (1926), "Неке қияр" (1927) атты бір-екі ... ... ... ... ... ... "Торсықбайы" (1928), Сайфи Байғожаевтың "Педияшыл молдалары" (1928) т.б. біраз шығармалар молданың зұлымдығын әшкерелеуге арналды. ... ... ... ... ... бұрынғы өткен күйікті күндері мен жаңалық кернеген ... ... ... ... ... сөз, ... оқиғалар арқылы суреттеледі. Ел салтын, шаруа өмірін кәнігі білген шебер жазушы еңбекші бұқараның санасынан орын тепкен ... ... ... ... ... да, ... өмірге кесірін тигізген, ескі салттың бой көрсеткен қалдықтарын қатал сынап, өткір сатираны нысанасы етті. Б.Майлин пьесаларының негізгі тақырыбы ... ... оның ... ... ауыр халі мен Қазан төңкерісін арқасында санасының ... тап ... ... ... ... ... ...
"Бейімбет Майлиннің жиырмасыншы жылдары жазған драмалық шығармалары күлдіргі комедия жанрының талаптарына толы жауап бере ... сол ... жаңа туып келе ... ... алғашқы туындылары іспетті көрінді. Олардың барлығын түгелдей дерлік комедияның ұсақ жанры водевиль деп айтқан жөн. шындығында "водевиль" де ... бір ... ... ... ... ... бір актылы пьесада кішігірім оқиғаны суреттеу үстінде көрсететін шығармалар әдетте "водевиль" болып саналады. ... ... ... ... ... ... мағынаны береді. Мұнда да үлкен комедиялардағыдай өмірдің көлеңкелі жақтары өткір сынға алынады, ... ... ... ... болады, өзгешелігі оқиға тартысы үлкен драмалық конфликтлерге құрылмай, күлдіргі сөздермен-ақ жеңіл күлкілі моменттер арқылы баяндалады" [18, 56].
Қазақ драматургиясы ... ... ... комедия жазумен Бейімбеттен басқа да біраз жазушылар шұғылданды. Олар: Жұмат Шанин, Сыдық Абланов, Ержан ... ... ... ... драматургиясының дамуына елеулі еңбек еткен драматургтердің бірі - ... ... ... ... ... сан ... Ол Бейімбет ізімен ескі дүниенің өкілдері байлар мен ... ескі ... ... ... ... мақсатымен "Торсықбай", "Айдарбек қу" атты күлдіргі пьесаларын арнаса, "Арқалық батыр", "Баян батыр" атты трагедияларын халық ... ... ... жазды. "Бұл екі пьесаның екеуі де жеңіл күлкіге құрылған, ащы әзіл, өткір ... ... ... ... ... ... де комедиялық элементтер бар болғанымен, оларды "комедия" деу қиын. Өйткені комедия да драманың бір ... Олай ... ... ... ... бой ... автордың негізгі идеясы өмір шындығынан алынуы қажет. Бұл екі шығарманың екеуінде де өмір шындығы жетіспейді, кейіпкердің өрескел қылықтары арқылы ... ... ... ... басқа киім кию арқылы түрді өзгертіп, оқиға тартысын шиеленістіруі - ... ... ... ... заңды болғанымен, ұтымды емес" [18, 57].
Ж.Шаниннің "Үш бажа" атты сатиралық пьесасы жеке кітап болып 1932 жылы баспадан ... Үш ... ... бұл ... ... азғындаған, теріс жолға түскен бұзақы адамдардың жексұрын бейнесін ... ... ... барлығы дерлік ұнамсыз типтерден құрылған. Олардың жұғымсыз, теріс мінездерін бетіне басып түзеуге ... ... ... жүрген бірде-бір жан жоқ. Әдетте қандай бір сатиралық шығарма болса да ұнамсыз кейіпкерлерге ұнамды ... ... ... ... Өмірдің заңы да осыны талап етеді. Драматург Ж.Шанин Шәкімнің де, оған "ғашық" боламын деп мерезді ауруға шалдыққан Адам, ... ... ... үш жігіттің де қатесін бетіне басатын бірде бір адам таба ... ... ... болады. Пьесаның идеялық үлкен қателігі де осында", - деген С.Ордалиев өз еңбегінде.
Қазақ драматургиясында комедия жанрының қалыптасуы ... ... та ... драматургиясының қалыптасуы мен дамуы" деп аталатын еңбегінде сөз болады. Біз ойымызды осы еңбектегі тұжырымдармен сараламақпыз. Автор комедияның трагедиямен ... ... ... ... ... комедия саласы ең алдымен халық әдебиетінің негізінде туды. Бай фольклорымыздан: дастан, жырларымыздан, аңыз ертегілерімізден трагедиялық тақырыптар ... ... ... ... белгілі қулар маңындағы күлдіргі әңгімелерін және Алдар Көсе мен комедиялық халық поэмаларын пайдалана отырып, ... ... ... ... ... Ә.Тәжібаев Қулар әңгімесін алғашқы пайдаланған, жас ... ... ... ... берген жазушыларымыздың бірі - Жұмат Шанин дей келіп жоғарыда айтылған С.Ордалиевтің (пьеса кемшіліктері туралы) пікіріне қарсы өз ... ... ... бұл баға әділ емес және ... де емес.
Ұлы драматург - өздерін өзгерткен танытпаған адамдары ... ... ... ... ... қана ... тіл жететін асыл ойларды мол қамтуға, түгел ойнатуға тырысады. Соған ... ... ... ... ... Ж.Шанин пайдаланған әдісті ұтымсыз дегенге қосылуға болмайды. Аяқ ... ... ... ... күлерлік тапқырлық жасамаса, біреуді шалып, біреуді алдап ... ... ... туар ма?" [18, ... ... трагедиялық-драмалық туындыларын бірінші бастауда М.Әуезов, С.Сейфуллиндердің рөлдері қандай ірі ... ... ... ... ... рөлі де ... ірі екендігіне тоқтала отырып, Ә.Тәжібаев Б.Майлиннің алғашқы жазған пьесаларының бір перделі, асса екі перделі болып шағын көлемде жазылғандарына ... Одан бұл ... ... ... түрі ... екен деген мағына тумайтындығын айтады. Кейде кішкене көлемнің ішінде де күрделі мазмұндар, асыл ойлар, отты ... ... "Біз ... ... ... ... жазылған күрделі ірі пьесаларына ("Талтаңбайдың тәртібі", "Майдан", "Көзілдірік") оның "Шаншар молдасын", "Неке қиярын" оқымай түсінбеуіміз де мүмкін. Бейімбет сияқты іргелі, ірі ... қай ... ... да ... ұшырасар болмыстардың сәулесі емес, ол - ойлы жазушының өмір бойындағы көп ... ... ... ... ... ол - ... өмірге, адамдарға деген көзқарастарының дамып, ұласып отырған концепциясы, ол - ... ... ... ... эстетикалық тенденциясы. Бейімбетке ерекше сый көрсетуіміз де сондықтан болу ... [13, ... ... ... дамуының алғашқы кезеңінде күлкілі комедия жанрын жасауға көптеген жазушылар ат салысса да олардың шығармалары Б.Майлиннің бір-екі актылы ұсақ ... ... ... жете ... Бейімбет комедияларының шоқтығы биік тұрды, өйткені онда өмір шындығы нақтылы, дәл суреттелінді, жазушының идеясы да ... ... ... ... даму жолдары, жанрлық, стильдік ерекшеліктері Р.Рүстембекованың 1978 жылы жарияланған "Қазақ совет комедиясы" атты еңбегінде ...
20 ... ... ... ... ... жаңа қуанышты дабылымен қатар, ескілікпен күреске шыққан юморлық, сатиралық әуенді де ... ... ... ... Б.Майлин сияқты қалам қайраткерлері ат салысты. Әсіресе, ... ... ... өмірге қоян-қолтық араласты. Ол фельетондар тақырып жағынан сан ... тап ... ... тұяқ серпісі, олардың басты қызметтерге өтіп алудағы әрекеттері, молдалардың арамза пиғылдары, әйел теңдігін аяққа басып, қыз сатушы, ... ... жайы ... ... ... І.Жансүгіровтың "Қуыршақ", "Құқ" фельетондары, Б.Майлиннің "Жырым жегендер", "Пртокол істей салып едім", "Қыздың ... ... ... ... т.б. ... ... атап ... болады.
Р.Рүстембекова зерттеу еңбегінде Б.Майлиннің комедиялық пьесаларына тереңінен тоқталады. Ғалым: "комедия жанрында ... ... бір төбе де, ... бір ... Оған ... саны ғана емес, көремдік-идеялық сапасы да дәлел" [21, 10] - дейді.
Автор Бейімбеттің ... ... ... ... ... ... "Неке қияр", "Ел мектебі", "Протокол", "Жасырын жиылыс", "Талтаңбайдың тәртібі" пьесаларындағы ... ... ... ... стильдік ерекшеліктерін тереңінен зерттейді.
Б.Майлиннің пьесалары туралы, олардың ерекшеліктері туралы ғалым өз көзқарасын былайша пайымдайды: "Ең ... адам ... ... ... ... ... туады. Әр кейіпкер өзіндік мінездерімен дараланады. Мұның сыры диалог күшінде жатыр. Шағын пьесаларына арқау ... ... бәрі ... талабына жауап беретін, маңызды мәселелер болып келеді. Әсіресе Бейімбет бейнелеген әйелдер образдары әр қырынан көрінеді. Осы аталған жақсы ... ... ауыл ... ... егжей-тегжейіне шейін реалистік тұрғыдан жеткізе білгендігінің айғағы. Ол әйелдер әр ... ... ... ... тұлғалар. Прозалық шығармаларын есептемегенде, кейінірек комедиялық ірі пьесаларда дамытатын әйелдер образының галереясын осы шағын комедияларынан бастаған болатын" [21, 47].
Автордың пікірлерімен ... ... ... пьесаларында ұзақ, сылбыр баяндауларының орнына әрекет, ширақ диалогтер сахналық көркем шешімін тауып отыратын өзіндік қасиеті, өзіндік белгісі - ... ғана тән ... ... екендігін атап өтпекпіз. Бейімбет диалготерінің осы ерекшеліктері адам психологиясын жеткізуде де айқын танылады.
Қазан төңкерісінің ... ... ... ... кең жол ... ... ... тез қанаттандыруымен бірге, өзі де сол жас жанрдың басты тақырыбына айналды. С.Сейфуллин Мұхтар "Еңлік - Кебекті" жазған жылы ... ... және ... ... атты пьесаларын жазды. "Қызыл сұңқарлар" Сәкеннің өзі қатысқан, төңкеріс туралы, сол төңкеріс ... өзі ... ... ... туралы еді.
Ә.Тәжібаев белгілі монографиясында қазан төңкерісінің тақырыбына арналып жазылған орыс тіліндегі бірсыпыра белгілі пьесалардың "Қызыл ... ... ... ... ... ... ... сұңқарлар", "Бақыт жолына" пьесалары туралы, оның артықшылықтары мен кемшіліктері туралы С.Ордалиевтің, Ә.Тәжібаевтың, Р.Нұрғалидың еңбектерінде ... ... ... ... пікірлеріне тоқталып өтейік.
Сәкеннің "Бақыт жолына" атты пьесасының негізгі тақырыбы - өмірі қорлық пен күңдікте өткен бұрынғы қазақ ... ... ... ... теңдікке, бостандыққа ие болуы, сүйгеніне қосылуға мүмкіндіктің тууы. ... ... ... да ықшамды, бірақ драмалық тартысқа толы. 1916 жылғы майданның қара жұмысына ... алу ... ... ... күндерінде Терлікбай деген шал өзінің кіші баласы Телжанды қалайда аман алып қалу мақсатымен жас қызы ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ орысша оқыған үлкен баласы Ермек әке ниетіне қарсы шығып, ... ... ... қарындасына бостандық әпереді, оның сүйген жігіті Біржанға қосылуына мүмкіндік жасайды.
Міне, пьесада суреттелінетін тақырыптың қысқаша мазмұны осы. Бірақ бір адамның үй ... ... осы бір ... ... ... ... ... дәрежесіне жеткізіп, мәселеге саяси мән беріп суреттейді. С.Ордалиев пьеса туралы өз пікірін былайша тұжырымдайды: "біздіңше ... ... ... ең ... ... екендігіне қарамастан оны "драма" деп толық атауға болады. Өйткені драма үшін ең қажетті нәрсе әрекет пен ... ... ... ... ... үстінде көрсету - драманың негізгі ... Бұл ... ... шығармалардың табиғи жаратылысының жанрлық ерекшелігінен туған заңды талап. Драманың спецификалық ерекшелігі болып ... ... те, ... мазмұнды ашу, бейнелеу тәсілі болып есептелінетін "характер" де драма жазған жазушыдан адамның ой-арманы мен ... жай ... ... ... тікелей әрекеті арқылы көрсетуді талап етеді" [19, 16-18].
С.Сейфуллин "Бақыт жолына" пьесасынан кейін 1920 жылы ... ... атты ... ... ... ... өзінің айтуынша пьеса 1919 жылы нұсқаланады. 1922 жылы кітап болып жарық көреді, 1926 жылы көп ... ... ... рет ... ... сұңқарларға" әркім әр түрлі баға береді. Әркімнің өз базарының нарқымен бағалауы - тіршіліктің заңы. ... ... ... ... ... ақ ... ... Біреулер қызылға шамданады, біреулер аққа шамданады.
"Қызыл сұңқарлар" да "Бақыт жолына" сияқты Сәкеннің шығармашылығында ғана емес, бүкіл қазақ ... ... ... ... ... шығарма. Егер "Бақыт жолына" атты пьесасында автор қазан төңкерісінің өзін емес, оның болашағын суреттесе, "Қызыл сұңқарларда" сол төңкеріс ... жан ... ... жүргендер өмірінің бір көрінісін бейнелейді.
С.Ордалиевтің пайымдауынша "Қызыл сұңқарлар" ерте жазылған ... және ... үгіт ... ... кезде жазылған пьеса. Жалпы темасы жақсы болғанмен, көркемдік жағынан алғанда көп кемшіліктері бар болатын. Көрермендер ... ... ... ... ... ... дәуіріміздің тілегіне сәйкестелуін көптеп тілейді. Сәкен жолдастан үгіт жүйесімен жазылған "Қызыл сұңқарлардың" орнына азамат соғысының айқын және толық түрде бейнесін ... ... ... ... сәйкес "Қызыл сұңқарларды" күтті" [19, 24-25].
Пьесаның кемшіліктері жөнінде де айтылған әр түрлі пікірлерді саралап жинақтасақ ... та, кем де ... ... ... ... бір ... мойындамасқа болмайды. Ол шындық - С.Мұқановтың, Е.Ысмайыловтың, М.Қаратаевтың сол кездері жарияланған мақалаларында ... ... ... деп ... пьесадағы кейіпкерлердің өзіндік ерекшелігімен, жеке дара тұлғасымен оқшауланып суреттелмеуінен туған кемшілік. Пьесада түрмедегі ауыр халдер көрсетіледі, ... оның өзі де ... ... ... ... кейде натуралистік түрде баяндалады. Түрмедегі адамдардың бірде жасып жуасуы, кейде батылданып қажырлануы бір ғана пердеде емес, пьесаның ... ... ... түрмеде болады. "Пьесадағы әркекттің аздығы, образдардың типтілік дәрежеге көтеріле алмауы" [19, 24-25] ... ... ... ... ... ... ... айтылған.
Ә.Тәжібаев жоғарыда аталған монографиясында: "Біз Сәкен пьесасы ерте жазылғандықтан барлық жақсылардан жоғары бағаланады демек емеспіз. "Қызыл сұңқарлардың" ... шақ ... ... өз ... мін боп ... кемшіліктері де бар", - дейді.
Жеке адам өмірінің тағдырға, жазмышқа байланыстылығы "Қызыл сұңқарларда" атымен жоқ. Бұл пьесада адамды, оның ... ... ... ... де ... ... ... халық күш қайда айдаса сонда ыға беретін қара тобыр ... ... ... ұсақ ... ... ... қозғаушы күш. Сондықтан бұрынғы қара тобырға айналған ... ... ... ... - енді ... қайратқа айналған.
"Қызыл сұңқарларда" Сәкен өзге достарымен бірге өз басынан кешірген оқиғаларды әрлемей, әдемілемей ашуға тырысқан. ... ... ... ... шешен сөздер салмайды. Әркім өз күйін, өз сезімін өз сөзімен айтады. Ә.Тәжібаев осы пьесаға сын таққан С.Ордалиевтің пікірімен келіспейтіндігін ... ... ... ... ... образдардың типтілік дәрежеге көтеріле алмауы", [19, 24-25] - десе, Ә.Тәжібаев:"бұл ... ... ... ... мағынасын біржақтылау ұғынғандықтан туған сын. Кейде әрекеттің сыртқы қимылдары мен айқастары жер шайқалтқандай дүрілдеп жатқанда, адамның жанына, ... ... ішкі ... ... да сол, ... ... - боран әрекеттің тереңдігі қуатындай қабылданады. Ал кейде сыртқы әрекет-қимылдардың қызығына ... біз ... ... ... күрілдеген жалындар үнінен сескенеміз. Сыртқа лапылдаған, бетімізді шарпыған ештеңе жоқ, қимыл, қозғалыстар да жоқтың қасы. Бірақ әлдеқандай ауыр жағдай - неше ... ... ... ... мен ... де ... ... тағдырын айрылмастай бірлестіреді де, олардың өмірін бәріне ортақ бір ... ... ... Біз ... ... халді де барынша сергек, шытынап қабылдаймыз. Мына сөз болып отырған "Қызыл сұңқарлардағы" драматизм де сондай", - дейді.
Жалпы алғанда, Сәкен ... ... ... ... "Бақыт жолына" және "Қызыл сұңқарлар" пьесаларымен-ақ сахнаның сан қилы сырын толық меңгерген талантты драматург екендігін ... ... ... ... ... ... мен комедиялары қазақ драматургиясының інжу-маржандарының қатарын байытқан сүбелі туындылар.
2 Қазақ балалар драмасының туу, даму жолдары
2.1 Балалар ... ... ... ... ... ... бір ... - қазақ балалар драматургиясы. Қазақ әдебиеті ғылымында аз зерттелген сала қазақ балалар әдебиеті екені белгілі.
Қазақ балалар драматургиясының ... ... ... ... 1946 жылы ... ... театры ашылып, сонда алғаш қойылған М.Ақынжановтың "Алтын сақа" пьесасын қазақ балалар драмасының басы ретінде таниды. Расында да, балаларға ... ... ... ... түсуі балалар театрының ашылуымен тығыз байланысты еді. Әйтсе де бұған дейін І.Жансүгіровтің 1934 жылы балаларға ... ... ... атты ... ... ұмытпау керек. І.Жансүгіровтің "Мектеп" пьесасы балаларды оқуға, білімге шақыру тақырыбына арналған.
Балалар өмірін бейнелеген шығармаларды саралау үшін алдымен сол ... ... жас ... ... ... жөн. ... халқы баланың өсу, есею сәттерін сатылап бөліп, оның ... ... ... Бұл жіктеу баланың жас ерекешелігімен сәйкес: нәресте, сәби, бөбек, бүлдіршін, ұлан, жеткіншек, жасөспірім деп аталған.
Ал ... ... ... ... мектептегі сыныпқа бөлуді басшылыққа алып:
* мектеп жасына дейінгі әдебиет;
* бастауыш сыныптарға арналған әдебиет;
* орта ... ... ... ... ... ... деп ... орын алған [22, 18].
Осы жіктеулерді басшылыққа ала ... ... ... ... ... екі ... топқа бөлуге болады:
* бүлдіршіндерге арналған драмалық шығармалар;
* мектеп оқушыларына арналған драмалық туындылар [23, 76]. ... ... ... ең ... де, ... да - драматургия жанры. Себебі, сөйлеу тілімен ғана жасалатын туындының өз шарттары мол. Қазақ драматургиясының ... ... келе ... ... ... шығармалардың ерекшеліктері туралы былай дейді: "Әдебиеттің ерекше түрі - ... ... ... ... сахнаға қойылу үшін жазылады. Танымдық-тәрбиелік мәні бар, идеялық-эстетикалық әсері орасан күшті өнер - ... ... ... характерлер қақтығысы, сезімдер шайқасын көрсетіп, аса қатал композиция талаптарын ескере отырып, ... ... ... - диалогтар мен монологтар арқылы болмыстың сан алуан шындықтарын ашады, өмір құбылысына баға береді, билік айтады" [15, ... ... ... ... шығарма жазғандар алдымен қандай шарттарды орындауы керек? Ең бірінші - баланың жас ерекшеліктеріне сәйкес оның ... ... ... Бала қашанда айналасындағы өтіп жатқан құбылысты білуге тырысып, тылсым дүниенің сырын ашуға асыға ұмтылады.
Балаларға ... ... тағы бір ... - оның ... Осы ... ... ғалым З.Қабдоловтың драма тілі туралы: "Демек, драмадағы ең басты, ең шешуші, ең негізгі нәрсе - тіл. ... күші де, ... де ... ... әр сөз ... ... ... көздеген жеріне дір етіп тиердей дәл, көкейге саулап ... ... ... ... ... ... мағыналы, мәнді болып келуі тиіс. Драма тілі тұжырымды, қысқа түйінді болады. Өйткені романда бір бетте суреттелетін шындықты бір ауыз ... беру ... Ал әр сөз, әр ... шындықты ғана емес, сол сөзді айтқан кейіпкердің мінезін аңғартуы ... әр ... сөзі өзін ... шарт" [24, 320], - деп айтқан пікірін басшылыққа ала ... ... ... ... тілдік, көркемдік жағын саралап, талдауға мүмкіндік бар.
Балаларға ... ... көп ... аулақ, тілі нақты, түсінікті, көркем және бала психологиясына, ұғымына сай болуы керек. Сонымен бірге ... тілі ... ... ... ... ... аулақ болуы шарт. Драмалық шығармалардың бір қиындығы осы тіл ... ... ... ... ... ... баланың жас ерекшелігін ескеруге бағындырып отыруы керек. ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің мінез-құлқын, бойындағы бүкіл қасиеттерін, ішкі дүниесін, характерін ашатын оның тілі" [25, 17] екенін де естен шығармау абзал.
Драмалық шығармалардың негізгі ... бірі - тез ... ... ... тартыстың болуы. Тартыссыз жазылған пьесаларда әрі бала өмірі көмескі тартады, әрі олар тартымсыз болады. ... ... заңы ... кейбір ойлар" [7, 301] деген мақаласында пьесадағы конфликт ... ... ... ... бірі ... ... кеткен.
Жалпы, балаларға арналған әдеби шығармалар сияқты драмалық шығармалардың да бір сипаты - оның ... ... ... ... ... ертеден баланы елдің болашағы санап, оның тәрбиесіне үлкен көңіл ... ... ... ... ... тыю" деп бала ... тек ... туған-туысқан емес, бүкіл қауымға жүктелген міндет сияқты ... ... ... мәні ... ... қоғамдық ортада қалыптасқан адамның рухани өсуін, көркемдік дүниені қабылдау ерекшелігін ескереміз. Олай ... ... ... арқылы бала сезіміне әсер етіп, алдымен елін, жерін, адам баласын сүюге, ... ... ... ... ... алынады.
Балалар әдебиетінің толассыз дамуы - оның жалпы балалар өмірінің энциклопедиясы бола алуымен байланысты. ... да ... үшін ... ... ... ... ... достарының арасында, үлкендермен қарым-қатынасы кезіндегі мінезін, әрекетін қамтиды.
Балаларға арналған шығармалардың ... әр ... ... Әдебиетте белгілі бір тақырыптың тууына қоғамдағы өзгерістер, адамдардың мақсат-мүдделері себеп болады. Сондай-ақ адамзат дамуымен бірге келе ... сөз ... ... да болады. Адамгершілік, ізгілік, жақсылық, еңбек, достық, махаббат сияқты тақырыптар қай дәуір, қай кезең болса да ... ... ... Ал, ... кезең тудыратын тақырыптар ретінде кеңестік әдебиет тұсында туған коммунистік рухтағы патриоттық, партияға шексіз ... ... ... ту ... ... ... ... Қалай десек те балаларға арнап жазылған шығармаларда тақырыптық шектеу болмайды. Қай тақырыпта жазылса да, шығарма үнемі ... жас ... ... отыруы керек.
"Балаға арналған шығармаға "не туралы" жазу емес, "қалай жазуға" ... ... ... өлшем үстемдік етеді. Қазақ балалар драматургиясындағы негізгі тақырыптарды ... ... ... ... ... ... идеологияға негізделген тақырыптар.
* Ертегілік, қиял-ғажайып тақырыптар.
* ... ... ... ... ... ... ... Табиғат туралы.
* Бейбітшілік тақырыбы.
* Жалпы ынтымақ, бірлік, еңбек, білім, ерлік, мейірім, ізгілік туралы.
* Мектеп ... ... ... ... [23, ... ... ... әдебиетке де жаңа тақырыптар келеді. 1960 жылы адамзат баласының ғарышқа көтерілуі қазақ балалар драматургиясына да тың тақырыптар әкелді. А.Сатаевтың ... ... ... ... ... ... ... көрсек, Ә.Табылдиевтің "Армандастар" пьесасынан ғарышқа ұшуды армандап қана қоймай, сол сапарға дайындалып жүрген жеткіншектерді кездестіреміз.
1990 жылдарда ... ... ... ... ... ... ... бірі - наурыз мерекесіне байланысты еді. Күн мен ... ... ... ұлы ... ... ... ... халқымен қайта табысты. Қариялар жадынан, ескі кітаптардан алынған наурыз мейрамының тарихын баспасөз айтып, жазып та жатты. Ал балалар үшін ... ... ... инсценировкалар, қойылымдар, шағын пьесалар дүниеге келді. Наурыз ... ... ... ... оң ... ... "Тосыннан тойланған той" пьесалары дүниеге осы кезде келген еді.
Ынтымақ, бірлік, татулық тақырыбын арқау еткен Е.Елубаевтың "Асар", С.Әуелбаеваның "Оюхан мен Жоюхан", ... ... ... ... ... т.б. ... туды.
1970-80 жылдары көп назар аударылған тақырыптардың бірі - ... ... яғни ... ... үйдегі, мектептегі әрекеті, олардың әр түрлі ізгілікті бастамаларын суреттейтін шығармалар болды. ... ... мен ... интермедиялары, Е.Елубаевтің "Өжет", "Саған күшік керек пе?", "Бір уыс ... ... ... ... ... ... "Аулада" т.б. көптеген драмалық шығармалары тікелей балалар өміріне арналды.
Қазақ балалар драматургиясының туу барысын ... ... ... ... ... тақырыптары әр алуан екенін көреміз. Жылдарға бөліп жіктеу арқылы қай кезеңде қандай тақырыптағы пьесалар көбірек жазылғанын және сол ... ... ... ... ... ... өзгерістердің әдебиетке түрліше ықпал жасағанын байқауға болады.
Жазба әдебиетінің діңгегі болған ауыз әдебиеті қазіргі балалар драматургиясының да ... ... ... деп айта ... ... ... ... Р.Нұрғали, т.б. зерттеу еңбектерінде айтылған ой-тұжырымдар осыны дәлелдейді.
Балалар фольклорындағы бесік жырынан ... әр ... ... ... сұрамақ, санамақ, айтыстар, шешендік сөздер, өтірік өлең, ойын өлеңдері қазақ балалар драматургиясының тез ... ... өз ... ... дейміз. Аталған шығарма түрлерінің ауызша айтылуы, айтушының дауыс мәнері, түйдекті тіркестер, метафоралық оралымдар, монолог пен диалогтар, эмоциональды-экспрессивті сөздердің барлығы да бала жан ... ... ... ... ... жағынан дамуына, өзін қоршаған дүниені танып-білуіне әсер етері даусыз. ... да, ... ... ... ... бастауы ауыз әдебиетінде дейміз.
Енді балалар драматургиясының бастауына ... ауыз ... ... ... ... ... ... Ауыз әдебиетіндегі балаларға арналған шығармаларда кездесетін диалогтар мен ... ... ... ... балалар драматургиясының асыл үлгілері саналатын монологтар мен диалогтардың негізі халықтық мұралармен астасып ... ... ... ... ... ... Осы орайда М.Әуезовтің:
"Ешбір өнерді құрғақ тілек, құрғақ бұйрық ... Қай ... қай ... өнерді алсақ та сән-салтанатпен, ырғалып, жырғалып, бүр күннің ішінде ғайыптан көшіп келген жоқ. Барлығы да ... ... ... ... ... көміліп, белгілі шартпен бағынып, қалған уақытта ғана бой жасап өсіп-өнген" [7, 13], - ... айта ... ... ... ... келеді.
Әдебиеттің бай мұрасы - халық ауыз әдебиеті тұнып тұрған диалогтар мен ... ... ... әр ... ... ... көңіл-күй қалыптарын көрсететін диалогтар мен монологтар шағын қойылымдарға ұқсас келіп жатады. Жиренше, Алдар, Сырым, Бала би, т.б. шешен-билердің өткірлік-тапқырлық сайысына ... ... ... ... ... жанрының сөздері. Мысалы, Жиренше шешеннің айтқандары деген шешендік сөздерді алайық.
Шешендік ... ... ... ... сияқты, онда кейіпкерлер де бар, татыс та бар, диалог та бар. Ал ең бастысы - тыңдаушының сөзден ... ... ... ... алуы бар. ... ... бірі - ... айқындылығы десек, шешендік сөздерде ол да бар.
Халықтық туындылардың ішіндегі драмалық шығармалардың тіл көркемдігін арттыратын, нәр беретін оның мақал-мәтелдері. Мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... диалогтарда көп қолданылады. Мақал-мәтелдер сөзбен тартысқан кейіпкерлердің тілінің дәлдігін айқындап, тілдік жағын әсерлендіреді. Мақал-мәтелдердегі сөздердің мән мағынасы аса ... әрі ... ... ... драмалық кейіпкердің сипатын аша түседі.
"Мақал-мәтелдердің екінші бір ерекшелігі - оларда халықтың мал баққан тұрмысына байланысты ... мен ... мол ... Үй ... қылығын айту арқылы адам мінезіне ишара, тұспал жасау соншалықты әсерлі де мәнді болып шығады" [7, 187], - деп ... ... ... өз ... ... ... жақындығы оларды сөз таластыру, сөзбен қақтығысу кезінде ... ... ... адам ... ... "Мал аласы - сыртында, адам аласы - ішінде", "Сырын білмес ... ... ... - десе, жағымсыз мінезді сынау үшін: "Миы жоқ басқа ... көз ... ... ... ... сөз беріпті", - дейді.
Мақал-мәтелдердің драмалық шығармаларда қолданылу табиғатын М.Әуезов те, Ә.Тәжібаев та өз ... ... ... ... ... Ал ... ... әдебиеті үшін ұлттық рухтағы, ұлттық мәдениет негізін қалыптастыратын халықтан шыққан дана сөздердің мәні мен мағынасының зор ... ... ... әдебиетінің балаларға арналған саласының бірі - ертегілер. Қазақ ертегілері халықтың тұрмысының әр ... ... ... ... ... ... түрде бес топқа бөлген:
а) қиял-ғажайып ертегілері:
ә) хайуанаттар жайындағы ертегілер;
б) салт ертегілер;
в) балаларға арналған ертегілер;
г) аңыз ертегілер, күй ... [7, ... ... ... ... - ... ... ертегілер. Мәселен, "Қотыр торғай" деген халық ертегісін алайық. Дайын ... ... ... ... ... ... ауыртқан шеңгелден өш алу үшін ол ешкіге, қасқырға, жылқышыға, байға, кемпір шешеге, желге жолығады.
"Кішкентай болымсыз ... ... ... икемділігін, жанкештілігін көрсету тақырыбы балаларға арналған қазақ ертегілерінің барлығына да ортақ. Бұл ... ... ... ... ... өздерінің күш-жігеріне сене білуге, тапқырлыққа баулиды, мақсат-мұратына жетуге ... [7, 178] - ... ... тартыстың соңында торғай дегеніне жетіп, ешкіге шеңгелді жегізеді. Сол сияқты, "Жыл басы", ... қыз бен ... "Аяз би", ... жыл ... таласуы", т.б. халыққа танымал ертегілердегі драмалық тартыс қазіргі ... ... ... ... ... деп айтуға болады.
Қазақ әдебиетінің ғасырлар бойы сақталған ерекше салаларының бірі - ... ... Ойын ... ... оның ұрпақ тәрбиесімен байланыстылығында. Әр халықтың өз психологиясы, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, наным-сенімі балалар ойыны мен ... ... ... ... ... Ұлттық дәстүрдің жалғасуы қоғамның ұрпағына деген көзқарасымен сипатталады. Қазақ сөздерінің ойындары көбі ... иек ... ... ... ... ... ... Рольдік ойындар ең алдымен баланың сөйлеу тілін дамытады.
Қазақ балаларына бұрыннан таныс "Айгөлек", "Ақсерек, көксерек", "Қуыр, қуыр, қуырмаш", т.б. ... ... ... сөйлеуге, іс-әрекетті дұрыс, жатық сипаттауға, тапқырлыққа тәрбиелейді. Санамақтар екі-үш жастағы ... үшін ... ... жеті-сегіз жастағы балалардың ой-санасының жетілуіне ықпал ететін ойындар.
Балалар ойындарының ... ... ... молы - ... ... Орындалуы, айтылуы жағынан бәдік, жар-жар, қайым айтысқа жақын. Бірақ өзіндік ерекшеліктері мен айырмашылықтары да бар. ... ... өлең ... ... ... келеді. Балалар белгілі бір рольдерді бөліп алып айтысады. Айтыс ойындарының осы сипаты ақындық өнерден гөрі драмаға ... ... ... ... ... ... шығармалармен байланыстырамыз.
Айтыс ойындар жеткіншек баланың өз бетімен өлең құрап, әрі тез, әрі ... сөз ... ... ... ... беру ... ойлау қабілетінің ұшталып, талантының дамуына үлкен септігін тигізеді.
Қазақ ... ... ... ... - 1934 жылы ... ... ... І.Жансүгіровтің "Мектеп" атты пьесасы. "Мектеп" пьесасының тақырыбы балаларды оқуға, білімге,, мектепке шақыру идеясына құрылған. Пьеса 1930 жылдардағы халықты сауаттандыру мәселесін ... жас ... ... ... ... ... Р.Нұрғали "Мектеп" пьесасы туралы былай дейді:
"Балалар әдебиетіндегі ақынның тартымды бір ескерткіші - "Мектеп" атты бір ... ... ... ... Автор шығарманың сахнада қойылуын ескеріп, қажетті ремаркаларды тиянақты көрсетіп отырған. Драматургтың бала психологиясын, баланың көркем шығарманы қабылдау ерекшеліктерін ... ... ... ... ... Шығармада бала қиялына лайық шартты, ертегілік сипат бар. Бала мен қуыршақ арасындағы диалог сенімді ... ... ... ... жайлы айтылатын монологтың екпіні, ырғағы, ұйқасы жаттап алуға ыңғайлы өлшем тапқан. Надандық, сауатсыздық, ... ... ... ... ... бар ... драмалық формада жаңғырта қолдану тәсілімен сыналады. Оқудың, білімнің керектігін бала өзі қажет санайтын халге жетеді" [26, ... ... ... ... - бала мен оның ... ... балаға мектепке бару керектігін, мектептің пайдасы туралы айтады. Кейінгі көріністерде қуыршақ қайта айналып келіп, мектеп туралы ... не ... ... ... бала ... ... ... да, әкесінен де, келген шалдан да, кемпірден де біле алмайды.
Мектептің не ... бала ... ... ғана ... ... ... өкілдері (кемпір мен шал) және жаңашылдық өкілін (пионер бала) салыстыру арқылы тартыс туған. Шал ... ... ... бала ... қорытынды шығарады:
Жасы алпысқа келген,
Әлі мектеп көрмеген.
Оқусыз, надан қалған,
Не ... ... - ... өзі қорытынды шығарып, бірте-бірте мектептің пайдасын түсінетін дәрежеге жетеді. Кейіннен мектеп деген немене дегенде пионер баланың айтқанын қайталап, ... ... ... -
Жол салады.
Агроном болады -
Егін ... ... - ... ... болады -
Көмір қазады.
Есепші болады -
Есеп жүргізеді.
Капитан болады - ... ... ... - ... ... болады -
Бәріне сабақ береді.
Тағы, тағы, талайлар,
Осылай оқып кете ... тілі ... ... әрі бала түсінігіне сәйкес жазылған. Мамандық туралы монологтың ұйқасы жаттауға ыңғайлы, әрі автор осы бір монологты бірнеше рет қайталайды. ... ... өз ... ... сәтті шыққан туынды.
Жасөспірімдер театрының ашылуымен қарайлас жазылған Қ.Бадыров пен ... ... ... ... ... ертегісінің ізімен жазылған туынды. Драмадағы негізгі тартыс ізгілік пен жауыздықтың күресіне құрылған. ... ... ... ... ... ... жеңеді. Шоң, Сарман, Алпамса сияқты жауыздық иелеріне қарсы батыр ... ... мен жас қыз ... ... әділдік, ізгілік иелері шығады.
"Алтын сақа" жасөспірімдер мен балалар театрының репертуарынан әлі күнге ... ... келе ... ... ... ... ... негізгі идеясы - әділдік пен жауыздық, ізгілік пен қатыгездік тартысын арқау еткен.
Жалпы алғанда, ... ... ... өз ... ... жеткен туынды дей аламыз. 1946 жылы балалар театрының алғашқы репертуары болған ... ... ... ... ... сахнасынан түспеуі осының айғағы. Негізгі тартыстың өрбуіне әр ... ... ... әсер ... Әсіресе, мыстан кемпір мен аяр Алпамса бейнесі пьесадағы драмалық шиеленісті өрбітіп, бас кейіпкерлерді әр түрлі қиын жағдайларға қалдырады. Осы қиындықтарды жеңу ... ... мен ... ... ... ... ... әдебиетінің дамуында белгілі адамдар өміріне, олардың бастан кешкен қиындықтарын көрсетуге бағытталған туындылардың көп ... ... ... ... болған ұлы адамдар өмірінен мәлімет алып, белгілі бір дәрежеде өздерін тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Қазақ драматургиясындағы ... ... сері - ... ... Уәлиханов", "Майра", "Біздің Ғани", т.б. өзіндік орындары бар драмалық туындылардың балалар үшін берері мол.
Осындай ғұмырнамалық тақырыпқа жазылған туындылардың бірі - ... ... ... ... ... ... ... туындылар жасауда, кейіпкер сомдауда жазушы үшін бірнеше қиындықтың болатынын:
"Жалпы көркемдік шарттары, идеялық талаптары үстіне тарихи биографиялық объектіні қозғағанда, ... мен ... ... пен ... ара қатынасына байланысты қосалқы қиындықтар туады" [27, 42], - деп тұжырымдайды.
М.Ақынжанов "Ыбырай Алтынсарин" пьесасында белгілі ағартушы-ұстаз ... ғана ... сол ... ... тарихи-әлеуметтік жағдайын да, қазақ әйелінің басындағы ауыр жағдайды да жинақтап бере алған. Ыбырай жеке тұлға ... ... ... ... ... ... ретінде талданған. Ыбырай Алтынсариннің өміріндегі драмаға арқау ... ... ... ... ... алған. Драматург ғұмырнамалық туынды талаптарына сай алынған кейіпкерлері арқылы ... ... ... ... ... характерді ашуды мақсат еткен.
Тарихи туындының тағы бір ... - ... ... ... мұңын, халықтың арман-тілегін бас қаһарман мен оның айналасындағы ... ... ... ... үстіндегі көкейкесті мәселелерді шешуді ұйымдастыру болып табылады. Драмадағы ... ... ... ... ... топ пен ... ... билікшіл топтың арасында өтеді. Алайда осы негізгі тартысты дамытып, толықтыратын жанама тартыстар да оқиға өрбуіне өзек ... ... ... ... ... ... түсірмек болып жүрген Мықыбай байдың өз мақсаты бар. Ол өзінің тілегін орындау үшін Месқарамен жең ұшынан жалғасатын әрекет ... Ал ... ... ... те ... тікелей жұмысына байланысты Доброходовты аңду үшін Найзақара, Шоңмұрындармен бірігеді.
Драмадағы негізгі ... ... ... ... ... ... ... туған тартыстар Алтынсариннің ағартушылық бейнесін ашу үстінде өз үлесін қосады. Осылайша өрбіген қақтығыс ... елі ... ... үшін ... ... еңбек еткен ағартушы бейнесі дараланады.
М.Ақынжановтың "Ыбырай Алтынсарин" пьесасы тарихи-ғұмырнамалық тақырыпқа жазылған. Бұл пьесада Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... ... мен оның ауыр ... ... ... жаңашыл күш Ыбырай мен оның жақтастары озбыр, ... күш ... ... ... ... ... ... халыққа сүйенеді, өзінің шәкірттері Серғали мен Хадишаға сенеді.
Белгілі зерттеуші С.Ордалиев "Ыбырай Алтынсарин" пьесасын талдай келіп: "Пьеса сюжетке бай, ... ... ... ... ... ... да ... оқиға желісі нанымды суреттелген. Тартымды, қызғылықты. Алғашқы көрінісінен ... ... ... қызықтырып, бір оқиғадан екінші оқиғаға жетелеп, тартып отырады" [28, 225], - деп баға береді. ... ... ... ... осы ... ... де ... драмалық шығармалар газет, журнал беттерінен табылып жатты. Алайда, көркемдігі төмен, тілі шұрайсыз пьесалар ретінде олардың театр репертуарларынан ұзақ орын ала ... ... ... ... оқушы жастардың әрекетін сипаттайтын пьеса 1948 жылы ... ... ... Пьеса - "Нұрлы тас" деп аталады. Қысқаша сюжетін айтсақ: оқу ... ... ... ... серуен жасағанда нұрлы тас тауып алып, одан портрет жасауды ойлайды. Бірақ өз ойларын ешкімге айтпай жасырын түрде іске ... ... ... ... ... ... ... әрекет еткен.
Мектеп өмірін суреттеуге арналған пьесалардың тағы бірі Ш.Байжановтың "Әлия Молдағұлова" шығармасы. Пьеса Әлия Молдағұлованың мектеп бітірер ... ... ... ... ұстаздары, қатарлас құрбы қыздарының диалогтары арқылы автор Әлия бейнесін ашуға тырысқан. Бұл пьесалардың балаларға арналған алғашқы туындылар ... ... ... ... өзіндік мәнге ие болады.
Балалар әдебиеті дегенде ең алдымен бала тәрбиесінің мәселесі сөз болары ... ... ... ... ... да ерке бала мінезі сыналып, еркелеткен ата-ана да сынға түсіп ... ... ... ... ... ... тәрбие мәселесіндегі олқылықтарды сөз етсе, Б.Тәжібаевтің "Әй, Әнипа-ай" туындысында баланың арасына ... ... мен ... ... ... ... ... Б.Тәжібаевтің тағы бір пьесасы "Ойлану керек екен" деп аталады. Мұнда да ... ... ... ... баланың тәртібі сөз болады. Пьесада автор баланың тәртібінің жамандығы ата-ана тәрбиесінде де жатқанын көрсетеді. Яғни ... ... ... басталады деген ойға келеді.
Қазақ балалар драматургиясының қалыптасуына ... үлес ... ... - Бүркіт Ысқақов. Оның қаламынан ... ... бала ... зеректік, еңбек сүйгіштік, адалдық сияқты асыл қасиеттерді көрсетіп, тентектік, өтірікшілдік сияқты жағымсыз қылықтарды әшкерелейтін туындылар. "Түймедейден түйедей" пьесасында "4" ... "5" деп ... ... Әлім ... ... ... ... артынан өзінің ұялғанын көрсетеді. Шығарма бала ұғымына сай жеңіл жазылған.
Автор баланың жан ... оның ішкі ... ... ой ... ... ... білген. Анасына "бестік" алдым деп өтірік айтқаннан ... оның ... ... ... ... ... ... өтіріктердің тууын байқамай қалуы - бәрі-бәрі ... ... ... соң бірі туып, бір-бірін толықтыратын сюжеттер.
Қазақ балалар драматургиясындағы тың тақырыптардың бірі - ... ... ... ... ... ... ... І.Жансүгіровтің "Мектеп" атты пьесасын жатқызамыз. Одан кейінгі кездердегі мектептегі бала ... ... ... ... ... ... ... Н.Ғабдуллиннің, С.Балғабаевтың, Ө.Боранбаевтың, М.Қабанбаевтың және т.б. балалар жазушыларының туындыларынан көреміз. ... ... ... балалар драматургиясының қалыптасу кезеңі аяқталып, оның даму ... ... Осы ... ... ... бала ... психологиясын көрсетуге тырысқан тың тақырыптар дүниеге келе бастады. Мәселен, Е.Елубаевтің, ... ... ... ... сөз бола бастады. Е.Елубаевтің "Саған күшік керек пе?", "Өжет" пьесаларында бала мінезі, бала психологиясы сөз болса, ... ... ... ... ... адамгершілік қағидаларын сөз етіп, тәрбие мәселесін көтереді. С.Балғабаевтың "Жымбала, Мико және қасқыр" пьесасы ... ... ... алуға ынталандырса, М.Қабанбаевтың "Жиһанкез Тити" пьесасы бүлдірішіндерге қайырымдылық туралы сыр шертеді.
Балаларға арналған ... ... ... ... жіктесек, комедиялық, драмалық туындылар екеніне көз жеткіземіз. Трагедиялық шығармаларды ересек балаларға арналған туындылардан байқаймыз. Ересек балалар үшін "Күшігінен ... ... хат", ... ... ... ... ... мол.
Қорыта айтқанда, қазақ балалар драматургиясы бүгінгі күні өз арнасы, өз ... мен ... бар ... сала ... ... ... ... драматургиясының туу, қалыптасу жолы дегенде, халық ауыз ... асыл ... ... ... ... негізі екеніне тоқталып өттік. Халықтық туындылар мен драматургиялық шығармалардың арасындағы өзара ерекше байланыс бар екенін белгілі ғалымдар еңбектеріне ... ... олар ... ... ... ... ... тырыстық.
Балаларға арналған драмалық туындылардың қазіргі таңдағы қалыптасуына негіз болған ... - уызы ауыз ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдері, шешендік сөздердегі диалогтар мен монологтар екені белгілі. Қазақ балалар драматургиясының үздік деген туындылары да халықтық ... ... ... ...
Балалар драматургиясының қалыптасуының басы болған І.Жансүгіров, М.Ақынжанов, Ш.Құсайынов, Ә.Тәжібаев, Қ.Бадыров, т.б. шығармалары ... ... ... ... ... ... дей ...
1960-70 жылдардағы балалар драматургиясының дамуы Қ.Мұқышев, Б.Тәжібаев, Б.Ысқақов, М.Гумеров, Н.Ғабдуллин еңбектерімен ... ... өз ... мәселелерін көтеріп, бала бейнесін, бала үлгі алатын үлкендер бейнесін ... ... ... ... бір ... - бала ... ... ішкі жан дүниесін көрсету десек, осы орайда шығарма жазған Ә.Табылдиев, Е.Елубаев, т.б. жазушылардың еңбектері елеулі.
1990 ... ел ... ... жаңа ... жаңа ... алған балалар драматургиясы Б.Тайжан, Т.Ахметжан, С.Әуелбекова, К.Оразбекұлы, Д.Исабеков, т.б. жазушылардың елеулі еңбектерінің арқасында дамудың белгілі бір сатысына көтерілгенін байқаймыз. Ол, ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне байланысты көтерілген баспалдағы екенін баса айтқымыз келеді.
"Кейіпкер таңдау, сюжет қалау, өмір материалдарын сұрыптау проблемаларына келгенде қазақ драматургтері екі ... ... алып ... бірі - ... ізі, ... аңыздар, биографиялық сюжеттер, екіншісі - заман проблемасы, өмірдің көкейкесті күйлері" [16, 432] деген тұжырымға балалар драматургиясындағы ... ... ... ... ... Қазақ балалар драматургиясының туу, қалыптасу, даму жолы осыны дәлелдейді.
2.2 Қазақ балалар драмасының шағын түрлері
Қандай да болмасын жанр өз ... ... ... өмір ... мазмұны мен көлеміне қарай ішкі түрлерге жіктеледі. Осындай табиғи процесс балалар драматургиясынан да байқалып жатады. Жалпы драмаға қарағанда, балалар драматургиясынан ... ... ... ... ие ... Бұл ... алғанда балалар әдебиетінің төл ерекшеліктерінен туындап жатады. Сол себепті де қазақ балалар драматургиясының дамуы көлемді пьесалармен ... ... ... ... ...
Қазақ балалар драматургиясының интермедия, скетч, бір актылы пьесалар, әдеби музыкалық қойылымдар сияқты ұсақ ... де дами ... ... ... ... ... дәстүрлі мерекелердің көбейе түсуі ұсақ драмалық шығармалардың көптеп тууына себеп болды.
Қазақ ... ... ұсақ ... ... ... 1963 жылы ... ... та, ... ... кірген интермедиялары мен инсценировкалары алғаш болып көзге түседі. ... ... ... ... ... ... оқушылары Болат, Орақ, Маржан, Сәрсен және үнемі ақылшы ретінде көрінетін Жұмбақбай атай (кейде жай ғана "атай" ... ... ... ... ... арасында көрсетілген шағын күлкілі пьеса немесе көрініс". ... ... ... ... ... ... "Танысу" деп аталады. Бұл шағын қойылымда Болат Орақты дұрыс ... ... ... таза ... баулиды. Орақтың сахнаға алқам-салқам киімімен қалай болса солай келуі, сөзін ұмытып қалуы салақ балаларда жиі кездесетін ... ... ... Ал, ... де ... ... ... ойыны "Айгөлек" негізімен жазылған. Мұнда балалар екіге бөлініп, өз жетістіктерін ортаға салады. Шағын көріністе ойын ... ... ... та қамтылған.
Қ.Ыдырысовтың аталған кітабына енген интермедиялардың көбі жұмбақ шешу түрінде, ойын түрінде келеді. Мәселен, "Ертіс бойын жағалап" ... ... атай ... ... бойындағы қалаларды жұмбақтап жасырады. Бұл балалардың географиялық білімін толықтырса, "Көктем келді күлімдеп" сияқты шағын қойылымдарды көру арқылы табиғат құбылыстарын дұрыс ... ... Өлең ... берілген тұстары жаттап алуға жеңіл, айтуға ыңғайлы.
Кітапқа кірген "Кім қалай дем ... "Кім таба ... ... күн ... және т.б. ... жас ... ... мол. "Еркін қандай бала екен?" интермедиясында Қ.Ыдырысов негізгі кейіпкер ретінде мектепте озат, тәртіпті, үлгілі баланың жиналыста қаралғаны туралы айтады. Негізгі ... ... ... ... үйдегі әрекеті мен мектептегі өзін ұстауының қарама-қайшылығынан шығады. ... ... ... ... ... естісек, мектептегі өзгерген қалпын сыныптас досының айтқанынан білеміз. Екі суреттеуде бір кейіпкер екі түрлі, екі бала ... ... ... ... жұмсаса,
Көремін алда жүргенін.
Үйде:
Көрдік біз де жұмысын,
Ондай ісі құрысын.
Ойыншығын тартып ап,
Жылатты кеше інісін.
Осы тұста тағы да мектептегі құрбылары ... үйде ... ... ... ... ... білдіріп, оның мектептегі үлгілі істерін алға тартады.
Мектепте:
Естімедік біз мұны,
Мектепте Еркін ... ... ... ол бір ... ... деймісің?
Ондай болмас жай кісің.
Бізге салса берер ек,
Еріншектің бәйгесін.
Мектепте:
Бос ойынды сүймейді,
Қыздарға да тимейді.
Концерт болса Еркінің,
Өлең айтып, билейді.
Үйде:
Көршілер де сүйдейді,
Табаны жерге ... ... ... ... билейді, -
деп автор Еркіннің екі түрлі келбетін суреттей келіп, былайша тұжырым жасайды:
Газетте тұрса суреті,
Ол ... бір ... ... екеу ... екен ... ... ... Еркін мен үйдегі Еркіннің іс-әрекеттері бір-біріне мүлдем сай келмейді. Осы арқылы автор жұрт ... ... ... ... ... күй ... ... қылығын сипаттайды. Балаларды ондай әрекеттерден аулақ болуға тәрбиелейді.
Шағын, драмалық қойылымдарда бүлдіршін баланың ой-санасын дамытумен қатар, оның белгілі бір ұғым ... ... ... ... жағдай жасалады. 1990 жылы жарық көрген "Мектеп кеші көңілді" деген кітапқа ... ... мен ... қойылымдарда да негізінен алғанда осындай мақсат көзделген. Жинақты құрастырушы ... алғы ... өз ... былай деп көрсетеді:
"Әсіресе, төменгі класс оқушыларының өмірінде мектеп ертеңгіліктері ерекше орын алады. Бұл ... ... ... әсерленгіштік қасиеттері тән. Жолда жүру ережелеріне арналған танымдық ойыннан сол ережелерді ... ... ... көбірек ұғынып, жадында сақтайды. Кештерді әзірлеу барысында ... өз ... ... ... ... танытуға мүмкіндік алады. Өнерпаздық, білімпаздық қасиеттері ұшталады, ... ... ... [29, ... ... "Қош бол, ... ... "Айналайын, ақ мамам", "Жасыл шырша жанында", "Жол тәртібін жадыңда ... "Кім ... ... ... қоңырау" сияқты мектеп дәстүріндегі әр түрлі мерекелерге ... ... ... мен ... "Қонбаған ем", Ә.Шынбатыровтың "Жұлдызды түн" пьесалары жинақталған.
"Қонбаған ем" пьесасы ... ... ... ... Бибі ... ... іс-әркетін әшкерелеуге құрылған. Оның бал ашып жүрген кітабы "Қозы Көрпеш - Баян ... ... ескі ... ... шығады. Пьеса мақсаты - діни уағыздарды өз ... ... олжа табу үшін арам ... ... ... ... ... шағын драмалық шығармалардың көбі ойнақы, жеңіл қалжыңға ... ... ... ... ... Жазушы ұстаз Ә.Табылдиевтің мектеп өміріне арналған интермедиялары көбінесе эстетикалық-этикалық, дүниетанымдық, тәрбиелік мақсаттарды қамтиды. Ә.Табылдиевтің интермедияларында ... ... ... мен Бүлдірген. Кейіпкерлердің тұрақтылығы ұсақ драмалық шығармаларда жиі кездесетін құбылыс. Автор екі тұрақты кейіпкердің көмегі арқылы әдеп, әдет, ... ... ... дүниетанымдық және т.б. көптеген тақырыптарда әңгіме өрбітеді.
Ә.Табылдиевтің "Бір үзім нан" ... ... ... ... оны ... баспау керектігін көрсетеді. Шығармада сонымен бірге нанның қасиеті туралы өлеңдерден үзінді ... Бұл өлең ... ... жас баланың есінде тез қалу мүмкіндіктерімен ерекшеленеді. Бала үлкеннің өсиет қып айтқан ақылынан гөрі өзі сияқты ... ... ... тезірек қабылдайды.
Ә.Табылдиев шығармаларында пьеса кейіпкерлері сахна төрінен көпшілікке ой тастап, оларды да ... ... ... Сахнадан балаларды әңгімеге тартып, көрерменді қоса ойландыратындай жағдай тудырудың мәні зор. Белгілі бір ұғымның мәнін ... ... ... ... ... "Тағылым" жинағына жинақталған.
"Тыныштық" интермедиясында Күлдірген мен Бүлдірген "тыныштық" деген сөздің мәнін түсіндіреді. Үзінді келтірсек:
" Күлдірген:
- Балалар, мен ... бір ... ... ... Бұл ... не ...
Бүлдірген:
- Дүние жүзінде бәріміз жақсы көретін қымбат нәрсе - тыныштық.
Күлдірген:
- Балалар, Бүлдірген дұрыс айтып тұр ма? ... ... ... "ана" ... ... асқан ардақты, қымбат сөз жоқ қой деймін".
Осыдан кейін көрерменді әңгімеге тарта отырып, екі бала ... ... ... ... ... ... ... деген не?" интермедиясында гүлзарда гүл үзіп алған ... ... ... ... ... ... өзі ... деген не?" деген сұраққа:
"Күлдірген:
- Адам не істесе, соның бәрі - ... - ... ... ... ... ... ... сөз мағынасын ашуға тырысады. Соңында:
"- Апай, енді түсіндім, адамгершілік дегеніміз - ар, намыс, адалдық, достық, жақсылық ... екен ғой", - деп ... ...
Жалпы бәріне түсінікті сияқты ұғымның мағынасын ашу жас көрермен үшін мәні зор деп санаймыз. "Тіл алу", "Әдеп", "Мінез", "Жаман ... ... - ... құлық", "Қорқақ" интермедиялары да тәрбие мәселесін сөз етеді. "Жыртқыш" интермедиясы Күлдіргеннің ... ... деп ... ... Кейіннен екеуінің диалогы арқылы неге "жыртқыш" атағаны белгілі болады.
"Бүлдірген:
- Апай, мынау Күлдірген мені "жыртқыш" деп мазақтайды.
Бастаушы:
- Апай, ... ... ... рас.
Бүлдірген:
- Мен жыртқыш болып не бүлдіріппін? "Жыртқыш" деп аңды айтады, білдің бе?
Бастаушы:
- Күлдірген, сен ... ... ... сен неге ... деп ат ... ... ... кітаптан не журналдан сурет көрсе, жыртып алады".
Автор "жыртқыш" сөзінің омонимін орынды ... ... ... жыртудың жаман екенін, кітап жырту да хайуандық екенін түсіндіріп өткен.
Жалпы мектеп сахнасына арналып жазылған интермедиялардың көбі юмормен көмкеріліп, тәрбиелік, ... ... ... ... ... кірген интермедиялар да әдептілік, экологиялық, тәлімдік, дүниетанымдық мәселелерді көтеріп, оқырман, көрермен балалардың білімі кеңейе түсуіне мүмкіндік ... деп айта ... ... ... ... ... ... жазылған скетчтер де шағын драма түрі ретінде дамып келеді. Скетчтер сатиралық ойын-сауық ... ... ... көріністі шығармалар. Белгілі бір рөлді ойнаушы баланың юморлық ... ... ... оның ... ... ұшқырлығын нығайтады, ой-санасын, психологиясын өрбітуге қызмет етеді.
Қазақ балалар драматургиясында скетчтердің туып, қалыптасуына Қ.Ыдырысов, Ә.Табылдиев сияқты ... ... үлес ... 1970-80 ... барлық балаларға арналған шығармалардағы сияқты скетчтердің де негізгі тақырыбы - жақсы оқу, тәртіпті болу мәселелеріне құрылған. ... ... ... сахналарында көркем шығармалардың инсценировкалары да көбірек қолданыла бастады. "Инсценировка - прозалық немесе ... ... ... ... ... ... үшін арнап, қолайлап, шығарманың мазмұнын, идеялық мәнін, көркемдік ерекшеліктерін сақтай отырып, драмалық формада автордың өзі яки өзге ... ... ... шығу ... [30, 169]. ... Ә.Табылдиев мектеп бағдарламасындағы эпостық жырлардың инсценировкаларының үлгісін өз еңбектерінде көрсетіп жүр. Инсценировкалар арқылы эпостық шығармалардың эстетикалық, этикалық, ... және ... ... ашу құр ... ... ... ... мектеп сахнасына арналған инсценировкалары туралы былай деп ой бөліседі:
"Орта мектеп сахнасына арнап, эпостық ... ... ... қою ... ... ... эпостық шығармалардың инсценировкаларын толық түрінде және үзінде ретінде қуыршақ театры арқылы ... ... ... ... мәні зор" [31, 113]. ... жасындағылар үшін ертегілер мен шағын әңгімелердің инсценировкалары да балабақшаларында қолданылады.
Балаларға арналған шағын драмалық шығармалардың көбі - бір ... ... ... ... ... - ... ойды ... тез жеткізуінде және оқиғаның тез басталып, жедел өрбуінде. Драматургия - әдебиет жанрларының ең қиыны. Сөйлеу тілімен ғана ... ... ... ... жас ерекшелігіне бағындыра отыру талабы да бар. Бала жасы кіші ... ... оған ... драмалық шығармаларға қойылатын талап та күшейе түседі.
Ересек адамдар үшін 2-3 жастың айырмашылығы ... ... үшін ... зор. ... да балаларға арналған драмалық шығармаларды жас ерекшелігіне сәйкес жіктеп қарастырған жөн. Бүлдіршін жасындағылар үшін көбінесе бір актылы ... ... ... да ... жас ... ... ... пьесалардың оқырмандар мен көрермендерге жол табуы балалар газет-журналдары арқылы ... ... ... ... ... ... кейіннен "Ұлан", "Пионер", кейін "Ақ желкен" басылымдарының беттеріне шыққан шағын пьесалар оқушы балалар үшін, мектеп сахнасы үшін маңызы зор болды. ... ... ... бірі - ... ... ... деп аталатын шығармасы. Пьеса 1960 жылы "Балдырған" журналында ... ... ... сапар" пьесасына балалардың ойын кезіндегі шағын тартыстары негіз болған. Ойынға келген Сәуле түйіншекке нан, май, ... ... ала ... ... оған: "Күнге жақындағанда еріп кетеді, майды нанға жағып жеп ... - деп ... ... бала ... сай ... ... ... әсерлі.
Сәулені өздерімен бірге "айға" ала барғысы келмей, онысын білдірмегенсіген Асқардың: "Басыңда шлемің жоқ, ... жел ... ... құлағыңа жел тиеді", - деуі де бала ұғымына сай ... ... ... ... ... ... ... "Дүрбі керек, бірақ ауыр болады" - деуі, Төкеннің: "Мұның салмағы түспейді, мойнымнан ... - деп ... ... бала ... аңқаулығын көрсетеді. Соңында айға бара жатқан балалардың қызыл ту ала ... де сол ... ... идеологияға сай нанымды шыққан.
Жанұядағы бала мінезін, оның өзіндік психологиясын көрсетуге талпынған пьесалардың бірі - ... "Жез ... ... Пьеса әкесіне өкпелеп үйден кетіп қалған баланың монологымен басталады. Өзімен-өзі қалған Жақып әкесінің мінезін түсінбей былай ... ... ... ... Апама ұрса береді. Бүйте берсе мен оны жақсы көрмеймін. Бүгін жылқыдан келді де, шай неге қойылмаған деп ... ... Ал ... қолы тиді ме?" ... ... ренжіген бала мамасын жақтап: "Түске дейін кір ... ... ... ... жүгіріп ләпкеге барды, ферманың ыдыстарын жуды", - дейді.
Әкесі: ... ... деп ... Сен ... ... - ... ... "Мамаммен қаламын", - деп жауап береді. Әкесі: "Онда қалағаныңды ал", - дейді. Жақып әкесі әперген жаңа бәтеңкесімен жез ... алып ... ... ... ... ... жатып, әрі үйге қайтқысы келіп ол қоңырауын қағып-қағып қалады. Әкесі тауып алып, екеуі мәре-сәре болады.
Іздеп ... ... оның ... ... ... үні ... ... беруі баланың мінезіне, психологиясына сай шыққан. Автор пьеса кейіпкерлері арқылы шағын болса да психологиялық портрет ... ... ... ... та бала жан ... ішкі ... ... көрінген.
1920-30 жылдардағы әдебиетке баға бере келе, академик Р.Нұрғали былай дейді: "Қазақ ... ... ... ең ... ... ... ... ден қою қажет. Жанрдың жалпы заңдылықтарын, драматургия сабақтарын Европа нұсқаларынан үйренген ... ... ... ... ... ... орай пайдалануға келгенде - ана ... ... ... ... [27, 222]. ... аталып талданған ертегілік тақырыпта жазылған балаларға арналған туындылардың сол ... ... да ... ... пьесалардан биік тұруы ұлттық ерекшеліктің сақталуында.
Балаларға арналған шағын драмалық шығармалардың көбі бүлдіршін жасындағылар мен төменгі сынып ... ... 1970 ... ... осындай шығармалардың бірі - С.Омаровтың "Ақымақ арыстан" пьесасы. Пьесаның тақырыбы бір қарағанда бірлік, ынтымақ, жауыздық, ... ... ... көрінеді. Автор аталған күштердің қақтығысы арқылы бейбіт өмір идеясын алға шығарады. ... ... ... ... ... ... ... жолбарыс, аю, түлкі, қасқыр, мысық, т.б.) олардың іс-әрекеттері арқылы (жауласу, қастық істеу, өтірік ... т.б.) ... ... идеясының мәнін ашқан. "Ақымақ арыстан" пьесасындағы аңдардың ешбірі жақсы қырынан көрінбейді. Арыстан - ... ... ... ... - қу, аяр, ... - ... озбыр, Мысық - жағымпаз, шағыстырғыш, Қоян - ... т.б. ... кете ... ... ... ... ... қылықтары арқылы балаларды ондай іс-әрекеттерден аулақ болуға тәрбиелейді. Пьесадағы Ай бейнесі әрі ... ... әрі ... ... ... ... алынған. Автор пьесадағы барлық оқиғаны арыстанның маңайына жинай отырып, әр кейіпкерінің бейнесін аша ... ... өз ... жеткен туынды. Әр кейіпкерінің өз орыны нақты белгіленген. Әрі ... ... ... ... де бар. ... тек жағымсыз кейіпкерлер арқылы негізгі идеяның сәнін ашуы ұтымды шыққан.
Балаларға ... ... ... ... кең тарағаны - Жаңа жыл мерекесіне байланысты ... ... Жаңа жыл ... ... "Аяз ата ... ... бүлдіршін жасындағыларға арналған. Пьесаның кейіпкерлері аз, әрі таныс бейнелер: қасқыр, түлкі, Аяз ата, Ақшақар. Бұл бүлдіршіндердің оқиғаны тез қабылдауларына, әрі ... ... ... ... ... кейін бірі туындап, даму үстінде көрініс табады. Пьеса оқиғалары бірін-бірі ... ... ... Тілі - ... бала ... сай. ... да осындай әрі жеңіл, әрі мерекелік шығармалар ... ... жиі ... ... аңдар туралы бірнеше шағын пьесалары бар. Олар - "Батыр Қоян", "Қасиетті сөз", "Батыр ... ... ... ... бақ", т.б. Қаламгердің балаларға арналған туындылары негізінен танымдық, тәрбиелік мақсатты көздей жазылған. Балалар драматургиясында өзіндік ... ... ... қалыптасқан жазушылардың бірі де - Ә.Табылдиев. Оның "Батыр қозылар" пьесасы бірлік, достық тақырыбына жазылған. Онда Мә, Ми, Ме ... үш ... ... ... ... жеңіп шыққаны туралы айтылады. Автор пьесаны қоюда эстетикалық жағынан әсерлі болуы үшін ән, бимен өрнектеген. Пьесаны ... қою, ... ... жөнінде автор өзі түсінік береді:
"Батыр қозылар" ертегі пьесасының қойылымын жеке балалардың ойнауымен де ... ... де ... ... ... ... көбірек болғандықтан, оны музыкамен өрнектеудің мәні зор, би өнерін ... де ... мол" [32, 59]. ... ... ... бірлік, достық мәселесі пьесаның өн бойында үнемі көрініп отырады.
"Тентек балапан" пьесасы балаларды әдептілікке, ... ... ... ... ... ... ... арналған. Анасының тілін алмаған қиқар балапан күнге ұшып барамын деп көп қаңғырады. Ол жолда ... ... ... ... оның ... қозы мен ... сөзі де бұра алмайды. Ақырында қиқар, тілазар балапан мысыққа жем болады. Пьеса ұйқасқа құрылып жазылған. ... ... ... Сондықтан пьеса балаларды жалықтырмайды. Ал "Ғажайып бақ" пьесасы ... ... ... ... Бұл ... да ... ... өлеңмен жазылған. Пьесадағы негізгі тартыс жақсылық пен жамандық арасында өтеді. Ғажайып бақ достық, еңбек, адалдық, бірлік символы ретінде ... бері ... мен ... ... репертуарында қойылып келе жатқан пьесалар ретінде С.Балғабаевтың "Жымбала, Мико және қасқыр", Ө.Боранбаевтың "Бәрінен күшті - қорқақ ... ... ... атты ... атауға болады.
1980 жылдары көп жазылған тақырыптардың бірі - мектеп өмірі. Мектептегі бала ... ... ... еді. Сондай драмалық шығарманың бірі - Р.Жәшиевтің "О" операциясы" пьесасы. Әдебиет ... 1970-80 ... ... баға бере ... осы жылдардағы шығармаларда адам мәселесіне, адамның жеке тұлға екеніне көп ... ... ... жөнінде айтады [33, 201].
1970-80 жылдардағы жалпы әдебиет мәселесіндегі адам концепциясы қазақ балалар драматургиясына да өз ықпалын тигізді дей ... ... ... атап өткен Р.Жәшиевтің "О" операциясы" пьесасында тәртібі де, оқуы да нашар баланың ішкі жан ... ... ... ... бар. 1970 ... қалыптасқан "қиын бала" термині дәл осы пьеса кейіпкері Далданбайға келеді. Автор Далданбай бейнесі ... ... ... бала ... ғана ... ... бірге бала психологиясын да көрсете алған.
Мектеп өмірін суреттейтін пьесалардың бір тобы 1981 жылы шыққан "Пионер театры" [29] ... ... ... ... 15 пьеса кірген. Солардың ішінде баланың жеке ... ... ... ... Т.Алшынбаевтың "Дәулеттің қуанышы", К.Әмірбековтің "Уәде бермеуге уәде" пьесалары бар. ... ... ... ерекшелігі үлкендер арасындағы қарым-қатынасқа өз пікірін, өз ойын білдірген баланы көрсетуінде. Пьесада өмірде кездесетін жең ұшымен ... ... ... ... ... арасындағы жағымсыз әрекетке бала көзімен қарап, өзінше ой қорыту бар. ... ... ... жаңа ... ... ... Дәулет өз ойын әкесіне жеткізу үшін күнделікке жазып, әкесіне көрсетпек болады. Дәулет монологынан оның әкесі туралы мәлімет ... оның өз адал ... елге ... адам ... байқаймыз. Пьеса соңында әкесі туралы газетке мақала жазылғанын оқып қуанған Дәулетті көреміз. ... ... бұл ... әлі де ... ... ... көрмеген балғын жастың қызуқандылығы деуге болады. Пьесаның тәрбиелік мәні де ... ... ... бәрі ... ... еместігін, үлкендер де қателесетінін көрсетуде. Ақбай әрекетінен жиіркену арқылы балалар көп нәрсе алады.
1998 жылы "Ұлан" газетіне ... ... ... қой ... атты екі ... ... пьесасы мектеп өміріне арналған. Пьеса тақырыбы оқушыларды ұқыптылыққа тәрбиелеуді мақсат еткен. ... ... де ... ... сай: ... ... ... және олардың заттары: қаламсап пен дәптер. Оқушылардың диалогтарынан олардың қандай оқушы екені бірден түсінікті болады. ... ... атам ... шықпаса жер өртейін деп жүрсің бе?" деп ұрсатын. Көрдің бе мына Шимекеңнің шимайын (парталарды аралап жүріп көрсетеді). Міне, ... - ... ... - Брюс Ли", - деп ... ... ... Қиқарбек деген бала қаламсаптың сиясы бітіп қалғаннан кейін лақтырып ... ... одан да ... ... ... Өз ... айтсақ: "Әй, сен маған дәптер сатып әперме "профессор" дедім де, математика дәптерін жыртып-жыртып тастадым", - деп ... ... ... ... ... ... көретінін байқатады. Бірінші көрініс соңында олар өз беттерімен ... ... ... ... ... ... қаламсаптары сөз алып, оқиғаны дамытады.
Қаламсап пен дәптер өздерінің ұқыпсыз, салақ қожайындарға түсіп, қор ... ... ... "Ой, ... бәрінен бұрын әжетханаға да менің сияммен "Шимайбек" деп жазды ғой. Қойшы, сонымен бір он күнге жетер ... ... сиям ... ғой. ... ... қартайдым. Сиямды айырбастаса түк жоқ. Міне бүгін сабақтың соңында мені мына жерге атып ұрып, үйіне тайып ... - ... ... ... ... Шимайбектің сипаты ашыла түседі. Ал дәптердің сөзінен Сәмбігүлдің сабақты қалай оқитыны, әрі ұқыпсыз қылығы ашылады. ... ... ... ... ... парағымды жыртып-жыртып, умаждап-умаждап, ешкімге көрсетпей кір-қоқыс салатын шелекке лақтырып жіберді", - деп жылайды.
Бірінші көрініс екінші көріністі ... ... ... ... ... ... түседі. Автор пьесада құр үгіт сөз айтпайды, ... ... ... ... Балалардың өздерін қорытынды шығаруға, ойландыруға тырысады. Балаларға арналған шығармалардың барлығы тәрбиелік мақсатты көздейді дегенде құрғақ ақыл айту туралы сөз ... ... Бала ... олқы ... ... ... арқылы көрсетіп, шығарма идеясын баланың өзі түсінуіне ... ғана кез ... ... ... ... ... ... үнемсіз, берекесіз, қиқар балалар бейнесі берілген. Алғашқы көріністе көрінген үш оқушыға ... ... ... ... ... салынған парта, сынған қаламсап кейіптерін көргенде тіпті күшейе түседі. Пьесада тартысқа балалар да, олардың сынған заттары да ... ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... мен көрермен балалардың көзқарастарына байланысты болмақ. Жалпы пьеса айтайын деген ... жете ... ... келе ... балаларға арналған драмалық шығармалардың шағын түрлері көбіне бүлдіршін жасындағылар мен ... ... ... үшін ... ... ... ... Мұның өзі баланың жас ерекшелігіне, оның психологиялық жетілуі мен таным-түйсігіне байланысты ... ... ... шығармау қажет.
Қорыта айтқанда, шағын драмалық шығармаларды екіге бөліп қарастыруға болады:
* интермедия, скетч;
* бір актылы пьесалар, ... ... ... ... ұсақ ... ... ... арасында қойылып, балалардың юморды түсінуіне ықпал етеді. ... ... ... ... ... юморлық шағын шығармалардың авторлары Қ.Ыдырысов, Ә.Табылдиевтар өз шығармалары арқылы жеткіншектерді күлдіре отырып тәрбие беруге, ... ... ... жазған. Мұндай шығармалардың ұтымды тұсы кейіпкерлерінің аз, оқиғасының тез туып, жылдам шешімге келуінде.
Барлық драмалық туындыларға тән интермедия мен ... ... ... ... Тартыс көлемді пьесадағыдай болмаса да, белгілі бір дәрежеде негізгі идеяны ашу үстінде қолданылатыны белгілі. Интермедия, скетчтерді қазақ балалар драматургиясының дамуының бір ... деп айта ... ... ... бір актылы, шағын болып келуі, олардың даму, жетілу психологиясы мен берілген ақпаратты қабылдау мүмкіндіктеріне байланысты. Мұндай пьесаларда ... тез ... ... ... ... жас ... байланысты шығарма тілі де белгілі бір дәрежеде қарапайым, түсінулеріне жеңіл болып келеді. Себебі, жазушы жазып отырған оқиға, әрекетке ... ... ... ... ... ... ... бірқатар туындылар жоғарыда талданып сараланды.
Қазақ балалар драматургиясында бүлдіршіндер мен төменгі сынып оқушыларына арналған пьесалар әлі де болса жинақталып, ... өз ... ... ... ... ... даусыз.
Қорытынды
Қазақ балалар әдебиетіндегі басқа жанрлармен салыстырғанда балалар драматургиясы кешендеп туса да, кенжелеп қалған жоқ. ... ... ... алғашқы пьеса (1934) мен балалар театрының ашылуынан басталатын балалар драматургиясының тарихы жетпіс жылдан енді ғана ... Осы аз ... ... балалар драматургиясының өзіндік туу, қалыптасып, есею кезеңдері болғаны анық.
Тікелей бала өмірін, бала мінезі мен әрекетін ... ... ... ... "Бір уыс ... ... ... әлегі", Б.Тәжібаевтің "Әй, Әнипа-ай", Ш.Құсайыновтың "Есірткен ерке", Б.Ысқақовтың "Түймедейден түйедей" және т.б. көптеген ақын-жазушылардың балаларға ... ... ... ... болады. Балалар драматургиясының басты ерекшелігі бала жасын ескере ... ... ... ... олардың көлемінде шектеу болады. Бүлдіршіндер үшін жазылған шығармалар көлемі шағын, тілі қарапайым келеді. Мысал үшін, Жаңа Жыл ... ... ... тақырыптағы О.Әубәкірдің "Аяз Ата кәмпиті", Ә.Табылдиевтің "Жаңа Жыл кешінде", "Қаскүнем ... мен ... ... ... ... ... және т.б. көптеген пьесалар көлемі де шағын, тілі де бала жасына, түсінігіне негізделе жазылған ... ... ... ... ... ... ... кейінгі кезде туған инсценировкалар, интермедия мен скетчтер туралы айтпай өту мүмкін емес. Балаларға ... ... ... ... тәрбиелік қыры да үнемі назарда болады. Драманың шағын формалары ретінде күлдіре, ... ... ... туындылар да осылар. Мұндай шағын интермедия мен скетчтер үлкен концерттік қойылымдарда ойналады. Қ.Ыдырысовтың "Ойнайық та ойлайық" жинағына ... ... ... ... ... ... жинақтарындағы скетчтері жеткіншек тәрбиесіне көңіл бөлгеннен туған шығармалар екені анық.
Қазақ балалар драматургиясының дамуындағы әр кезеңінің өз ... бар. Ол сол ... өз ... ... ... келетініне байланысты еді.
Заман өзгерген сайын уақыт талабы мен әдебиетке тың тақырыптар келеді. Бірақ адамзаттың татулық, ізгілік, достық, ... ... ... ... ... ұлы ... ешқашан көнермейді. Бұл тақырыптар белгілі бір уақыт талабымен шектелмейді. Сонымен қатар, осындай ... ... ... ауыз ... асыл үлгілеріне сүйене отырып жүзеге асатынын атап ... ... ... ... ... туралы шығармаларға қойылатын талаптардың бірі - бала мінезін, әрекетін, психологиясын дәл басып, нақтылы көрсетуде. Балаларға арналған шығарманы ... ... ... сол ... өзін, жанындағы жолдастарын көретіндей болу керек. Бұл да әдеби туындыларға ортақ ... пен ... ... талаптан шығады. Мәселен, балалар жазушысы Е.Елубаевтің "Өжет", "Бір уыс ... ... ... ... ... ... сияқты балалар әр аулада, әр мектепте кездесері сөзсіз. Мұндай шығармалардың өміршеңдігі де осында.
Бала ... ... ... деген қағиданы басшылыққа ала отырып жазылған ұстаз-жазушы Ә.Табылдиевтің туындыларында жас ұрпақ тәрбиесі мәселесі сөз ... ... ... ... ... адамзат баласының биік мақсаттарына жетелейді.
Балалар драматургиясына қойылатын бір талап - кейіпкерлердің сөйлеу тілін бере білу ... оған да ... ... жөн. ... ... ... та арнайы сөз болуға лайық. Шарттылық көбіне шағын драмалық туындылар интермедия мен скетч, ертегілік қойылымдарға тән.
Қазақ балалар драматургиясының даму, қалыптасу ... көз ... ... ... ... ... ... сомдау кезінде өз ықпалын тигізіп отырғанын байқаймыз. Тәуелсіздік әкелген сөз бостандығы әміршілдік жүйені сынауға жол ашты.
Кез келген балаларға ... ... оқып ... ... ... одан өз ұлтына тән қасиеттерді ала отыруы керек. Әр туындыға қойылатын барлық талаптармен бірге сол ... өмір ... әрі ... әрі ... ... ... ескеру абзал. Осы орайда қазіргі қазақ балалар драматургиясындағы даму, қалыптасу жолдары кейінгі балалар драматургтеріне бағыт, ... үлгі алар ... ... ... мол. ... ... тізімі:
* Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. Т. 5. - ... ... 1988. -241 ... ... М. ... туралы. - Алматы: жазушы, 1984. -212 б.
* Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының ... - ... ... 1965, -187 б.
* ... Ә. Бес ... шығармалар жинағы. 5 т. - Алматы: Жазушы, 1981. -672 б.
* ... Б. Ой мен сөз. - ... ... 1985. -181 б.
* ... ... - ... ... 1988. -245 б.
* Әуезов М. Уақыт және әдебиет. - Алматы: ... 1962. -413 ... ... Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. - Алматы: Аруна, 2001. -279 б.
* Дүйсенов М. Қазақ драматургиясының жанр, ... ... - ... ... 1971. -191 ... ... С. ... туралы /Кітапта: 5-томдық шығармалар жинағы, 5-том. - Алматы: Жазушы, -1988. -296 ... ... С. ... ... беттері. - Алматы: Дайк пресс, 1995. -362 б.
* Бағыбек Қ. ... ... ... - ... Өнер, 2006. - 181 б.
* Тәжібаев Ә. ... ... ... мен қалыптасуы. - Алматы: Жазушы, 1971. -581 ... ... Ѓ. Бес ... ... жинаѓы. Т.4. - Алматы: Жазушы, 1975. -412 б.
* Н+-рѓалиев Р. Трагедия табиѓаты. - Алматы: ... 1968. - 213 ... ... М. ... драматургиясыныњ жанр, стиль мєселесі. - Алматы: Ѓылым, 1977. -179 ... ... Р. ... - Алматы: Жазушы, 1986. - 212 б.
* Ордалиев С. ... жєне ... - ... ... 1976. -179 ... ... А. Ақ жол. (құрастырған Р.Нұрғали). - Алматы: Ана ... 1991. - 416 ... ... Р. ... драматургиясы - Алматы: Жазушы, 1969. -181 б.
* Детская литература. - Москва, 1989. - 478 ... ... Р. ... Т. 1. - ... ... 1991. -512 ... Қабдолов З. Сөз өнері. - Алматы: Жазушы, 1992. -316 ... ... С. ... ... ... очеркі. - Алматы: Жазушы, 1964. -196 б.
* Нұрғалиев Р. ... ... ... - ... ... 1979. -245 б.
* Нұрғали Р. Драма өнері. - Алматы: Темірқазық, 2001. -324 ... ... Қ. ... ... ... - Алматы: Жазушы, 1972. -241 б.
* Мектеп кеші көңілді / Құрастырушы: ... Т. - ... ... 1990. -321 б.
* Әдебиеттану. Терминдер сөздігі / Құрастырушылар: Ахметов З., Шаңбаев Т. - Алматы: Ана тілі, 1998. -342 ... ... Ә. ... ... - ... Балдырған, 1992. -141 б.
* Табылдиев Ә. Тәрбие өрнектері. - Алматы: Балдырған, 1989. -189 б.
* Ыбырайым Б. Сырлы ... - ... ... 1997. -181 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Шахмет Хұсайынов драматургиясындағы тарихи-ғұмырнамалық пьесалар180 бет
Қытайдағы театр өнерінің қалыптасуы және дамуы69 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Балабақшадағы драматизациялау іс-әрекетінің мәні»23 бет
Балалар поэзиясы мен драматургиясы26 бет
Баққожа Мұқай – драматург45 бет
Драмадағы тарихи тұлға.Қазіргі қазақ комедиясы6 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь