Орта ғасырдағы қазақ шешендігі


Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1 Орта ғасырлардағы түркі шешендігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1 Ислам дәуіріндегі түркі шешендігінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Алтын орда дәуірі әдебиетінің шешендік дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2 Орта ғасырлардағы жыраулар шешендігі тері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
2.1 Шешендік дәстүрдің жыраулар поэзиясындағы жалғастығы ... ... ... ... ... ..39
2.2 Жыраулар шешендігінің ақындық дәстүрге ұласуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ – сөз қадірін, өз қадірім деп білген халық. Кеңдігін де, кемелділігін де, елдігін де, ерлігін де, тағдыры да, тәлімі мен тәрбиесі де, аналығы мен балалығы да өзіндей қадірлеген сөзінде жатыр. Қазақ қоғамында бітіспес жаулық пен бітпес дау, берекесіз шудың кесімі сөзбен шешіліп, тиянақ тауып отырған. Ендеше, шешендік – қазақ қоғамының бейбіт тынысының тамыршысы іспетті десек қателеспейміз. Ол жөнінде ұлы ғалым А.Байтұрсынов:
«Әділ билердің қолында билік қазақтың неше түрлі дертін жазатын жақсы дәрі еді» [1, 315], - деп баға берген болатын. Сөзді қадірлеген халық – қазақтай-ақ болсын.
Қазақ ұғымында өнердің түрі көп. Жігіттің өнерлісін «Сегіз қырлы, бір сырлы» деп мақтайтын, тіптен, «жігітке жетпіс өнер де аз» деп есептейтін халық үшін – өнер ауқымы оның мәні мен мағынасы кең. Ақындық, жыршылық, жыраулық, айтыскерлік т.б. Сол сияқты шешендік сөздерді терең меңгерген, сөзімен көпті тоқтататын адамды «шешендік өнер» иесі деп атайды. Сөз жоқ, осыдан келіп, шешендік өнер үш жақты байланыста қалыптасатындығын пайымдаймыз. Олар – шешен сөйлеуші, шешендік сөз, және тыңдаушы. Осы үш жақты бірлік тұтастық тапқанда ғана өз мәніндегі шешендік өнер қалыптасады.
Ұлттық ұғымымыздағы шешендік өнердің қалыптасуы, би-шешен атанудың басты шарттары жөнінде, сонау, ХІХ ғасырдың өзінде-ақ ұлы ғалым Ш.Уәлиханов былайша толғанған болатын:
«Би атағын беру қазақта халық тарапынан бір сайлау арқылы немесе халықты билеп отырған үкімет тарапынан бекіту арқылы болған емес; тек салт-ғұрыптарына әбден жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар ғана бұл құрметті атаққа өз бетімен ие болып отырған. Мұндай би атағын алу үшін би болам деген қазақ өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті бар екендігін халық алдында сан рет көрсетуге тиіс болған. Ондай адамдардың атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне тәлім болып отырған. Сонымен, бұл би деген атақ келіп билік айтуға және төрелік сөз сөйлеуге патент сияқты нәрсеге айналған» [2, 56].
Осындай ауыр сыннан сүрінбей өткен адам ғана кәсіби шешендік өнерді меңгерген өнер иесіне айналған. Қазақ шешендік сөздері құрылымына қарай қара сөз және өлең түрінде айтылуына байланысты, пернелі және термелі болып келеді. Шешендік сөздің ел жадында ұзақ уақыт сақталып, өзгермей айтылып келетіні де - өлең түріндегі термелі шешендік сөздер болып табылады. Шешендік сөздердің өнер дәрежесінде танылуының да өзіндік заңдылықтары бар. Жүйесіз айтылған, бәтуасыз толғамдар ел есінде ұзақ сақталмайды. Есте қалар елеулі оқиғалар ғана шешендік сөздердің айшықты нысанына айналып отырған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Байтұрсынұлы А. Ақ жол. –Алматы: Жалын, 1991. -360 б.
2 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. -540 б.
3 Адамбев Б. Халық даналығы. –Алматы: Мектеп, 1976. -310 б.
4 Нысаналин А. Әбу Нәсір әл-Фараби. –Алматы: Жазушы, 1974. -260 б.
5 Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия /Құраст: Қыраубаева А. –Алматы: Ана тілі, 1991. -284 б.
6 Сүйіншәлиев X. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: Санат, 1997. -904 б.
7 Салғараұлы Қ. Қазақтың қилы тарихы. –Алматы: Жалын, 1992. -310 б.
8 Баласағұн Ж. Құтты білік /Аударған: Егеубаев А. –Алматы: Жазушы, 1986. -457 б.
9 Цицерон. Речи. М.:Л. Издательство АН СССР, 1962. -460 б.
10 Егеубаев А. Кісілік кітабы. –Алматы: Ана тілі, 1998. -181 б.
11 Қоңыратбаев Ә, Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы: Қазақ университеті, 1991. -364 б.
12 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. –Алматы: Жазушы, 1985. -276 б.
13 Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.2. –Алматы: ХАНТ, 1997. -578 б.
14 Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.1. –Алматы: ХАНТ, 1997. -680 б.
15 Дәуітұлы С. Ғұлама. Қазақ әдебиеті. 1993, 9.ІV.
16 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. –Алматы: Рауан, 1995. -195 б.
17 Йассауи А. Диуани хикмет. –Алматы: Мұраттас, 1993. -382 б.
18 Иүгінеки А. Ақиқат сыйы. (Баспаға дайындағандар: Құрышжанов Ә., Сағындықов Б.). –Алматы: Ғылым, 1985. -157 б.
19 Акмуканова Б. История казахской литературы. –Алма-Ата: Наука, Т. 1. 1993. -290 б.
20 Хорезми. Махаббатнама /Аударған: А.Қыраубаева. –Алматы, Жалын; 1985. -96 б.
21 Құрышжанов Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері –Алматы: Қайнар, 2001. -460 б.
22 Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) /Монғолшадан аударған: Сұлтанияұлы М. –Алматы: Өнер, 1998. -186 б.
23 Негимов С. Шешендік өнер. –Алматы: Ана тілі, 1997. -250 б.
24 Дүйсенәлиев Д. Қазақ халқының Ресей отаршылдығына қарсы Кенесары Қасымұлы бастаған 1837-1847 жылдардағы ұлт азаттық қозғалысы //Қазақ тарихы. –Алматы: Жалын, 1997. -480 б.
25 Лувсанданзан. Алтын шежіре (Шыңғыс хан қағанатының, көне түркі-монғол тайпаларының тарихы) /Монғол тілінен аударған: Мауқараұлы –Алматы: Өнер, 1998 –224 б.
26 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. –Алматы: Ғылым, 1982. -430 б.
27 Қазақ әдеби тілінің тарихының проблемалары. –Алматы: Ғылым, 1987. -360 б.
28 Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. –Алматы: Ғылым, 1996. -372 б.
29 Абай. Шығармалар жинағы. 2-том. –Алматы: Жазушы, 1986. -263 б.
30 Өмірәлиев Қ. Абай афоризмі. –Алматы: Қазақстан, 1993. -86 б.
31 Жолдасбеков М. Асыл арналар. –Алматы: Жазушы, 1990. -284 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3800 теңге






Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Орта ғасырлардағы түркі шешендігі ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.1 Ислам дәуіріндегі түркі шешендігінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ..9
1.2 Алтын орда дәуірі әдебиетінің шешендік дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2 Орта ғасырлардағы жыраулар шешендігі тері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
2.1 Шешендік дәстүрдің жыраулар поэзиясындағы жалғастығы ... ... ... ... ... ..39
2.2 Жыраулар шешендігінің ақындық дәстүрге ұласуы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... 49
Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Ќазаќ – сµз ќадірін, µз ќадірім деп білген халыќ. Кењдігін де, кемелділігін де, елдігін де, ерлігін де, таѓдыры да, тєлімі мен тєрбиесі де, аналыѓы мен балалыѓы да µзіндей ќадірлеген сµзінде жатыр. Ќазаќ ќоѓамында бітіспес жаулыќ пен бітпес дау, берекесіз шудыњ кесімі сµзбен шешіліп, тиянаќ тауып отырѓан. Ендеше, шешендік – ќазаќ ќоѓамыныњ бейбіт тынысыныњ тамыршысы іспетті десек ќателеспейміз. Ол жµнінде ±лы ѓалым А.Байт±рсынов:
Єділ билердіњ ќолында билік ќазаќтыњ неше т‰рлі дертін жазатын жаќсы дєрі еді [1, 315], - деп баѓа берген болатын. Сµзді ќадірлеген халыќ – ќазаќтай-аќ болсын.
Ќазаќ ±ѓымында µнердіњ т‰рі кµп. Жігіттіњ µнерлісін Сегіз ќырлы, бір сырлы деп маќтайтын, тіптен, жігітке жетпіс µнер де аз деп есептейтін халыќ ‰шін – µнер ауќымы оныњ мєні мен маѓынасы кењ. Аќындыќ, жыршылыќ, жыраулыќ, айтыскерлік т.б. Сол сияќты шешендік сµздерді терењ мењгерген, сµзімен кµпті тоќтататын адамды шешендік µнер иесі деп атайды. Сµз жоќ, осыдан келіп, шешендік µнер ‰ш жаќты байланыста ќалыптасатындыѓын пайымдаймыз. Олар – шешен сµйлеуші, шешендік сµз, жєне тыњдаушы. Осы ‰ш жаќты бірлік т±тастыќ тапќанда ѓана µз мєніндегі шешендік µнер ќалыптасады.
¦лттыќ ±ѓымымыздаѓы шешендік µнердіњ ќалыптасуы, би-шешен атанудыњ басты шарттары жµнінде, сонау, ХІХ ѓасырдыњ µзінде-аќ ±лы ѓалым Ш.Уєлиханов былайша толѓанѓан болатын:
Би атаѓын беру ќазаќта халыќ тарапынан бір сайлау арќылы немесе халыќты билеп отырѓан ‰кімет тарапынан бекіту арќылы болѓан емес; тек салт-ѓ±рыптарына єбден жетік, сонымен ќатар тілге шешен ќазаќтар ѓана б±л ќ±рметті атаќќа µз бетімен ие болып отырѓан. М±ндай би атаѓын алу ‰шін би болам деген ќазаќ µзініњ зањ ісіне жетіктігі жєне шешендік ќабілеті бар екендігін халыќ алдында сан рет кµрсетуге тиіс болѓан. Ондай адамдардыњ атаѓы б‰кіл ќазаќ даласына тез жайылып, олардыњ аты ж±рттыњ бєріне тєлім болып отырѓан. Сонымен, б±л би деген атаќ келіп билік айтуѓа жєне тµрелік сµз сµйлеуге патент сияќты нєрсеге айналѓан [2, 56].
Осындай ауыр сыннан с‰рінбей µткен адам ѓана кєсіби шешендік µнерді мењгерген µнер иесіне айналѓан. Ќазаќ шешендік сµздері ќ±рылымына ќарай ќара сµз жєне µлењ т‰рінде айтылуына байланысты, пернелі жєне термелі болып келеді. Шешендік сµздіњ ел жадында ±заќ уаќыт саќталып, µзгермей айтылып келетіні де - µлењ т‰ріндегі термелі шешендік сµздер болып табылады. Шешендік сµздердіњ µнер дєрежесінде танылуыныњ да µзіндік зањдылыќтары бар. Ж‰йесіз айтылѓан, бєтуасыз толѓамдар ел есінде ±заќ саќталмайды. Есте ќалар елеулі оќиѓалар ѓана шешендік сµздердіњ айшыќты нысанына айналып отырѓан.
Шешендік сµздер бастауы халыќтыњ тілі шыќќан к‰ннен басталады, демек ол µз басынан талай-талай тарихтыњ дауылды сєттерін кешірген. Оѓан дєлел ретінде кµне жазба ескерткіштеріміздегі шешендік сµздеріміз бен тарихтан белгілі аќын, жырау, шешен-билердіњ ќуатты сµздеріне ден ќойсаќ, шешендік сµздердіњ халќымыздыњ баѓа жетпес рухани байлыѓы екендігіне кµз жеткіземіз. Д‰ниеде µзгермейтін бір орнында т±ратын, мєњгілік ешнєрсе жоќ. Олай болса, ќазаќ шешендік сµздері де сан ѓасырлыќ дамуында µзіндік мазм±ны мен пішінін тауып, ‰немі жетіліп, с±рыпталып отырды. Кµнеден жалѓасќан шешендіктіњ дєст‰рлі мектебін ќалыптастыруы дєст‰рлі шешендік сµздерді µмірге єкелді.
Дєст‰рлі шешендік сµздер дегеніміз – белгілі бір мєселеге байланысты тапќыр ой, кµркем тілмен айтылѓан жєне халыќ жиі ќолданып, сµйлемдік ќ±рамы ќалыптасќан ж‰йелі, ‰лгілі сµздер. Онда да халыќтыњ басынан кешірген уаќиѓалары, аќыл-ойы, арман-тілегі бейнеленеді, µмірлік д‰ниетанымы, кµзќарасы тањбаланады. Осы т±ста шешендік сµздердіњ жанрлыќ шыѓу тегі жµнінде де бір-екі ауыз сµз айтќан д±рыс. Ѓалым Б.Адамбаев:
Шешендік сµздер аќындыќ сµздер (µлењ-жырлар) мен кµркем ќара сµздердіњ (ертегі, єњгімелер) алѓашќы бµліне бастауын кµрсететін аралыќ жанр сияќты. ¤йткені, шешендік сµзде єњгіменіњ де белгілері бар. Ќара сµз бен µлењ сµздіњ бµлінуімен шешендік сµз µнері µткінші жанр ретінде жойылып кетпеген, ќайта µз алдына дамып, дербес жанр болып ќалыптасќан [3, 92], - деген т±жырым жасайды.
Б±л далалыќ шешендік мектептіњ Ежелгі Грек, Рим шешендік мектептерімен салыстырѓанда жер мен кµктей айырмашылыѓы бар екендігін ањѓарамыз. Ењ алдымен – шешендік µнерге талаптанѓан єрбір жас µзі кµріп µскен ортасындаѓы жасы ‰лкен аќындардыњ немесе белгілі т±лѓалардыњ єњгімелерін тыњдап, шыѓармашылыќ м±раларын жаттап µседі. ¤зі ‰лгі т±тќан адамѓа ‰немі келіп, сєлем беріп, аќыл-кењес с±рап отыруды да игі дєст‰рге айналдырады.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Ќазаќ ќоѓамынан шыќќан кез-келген би-шешенніњ µмір жолына терењірек зер салып ќарар болсаќ, олардыњ ешќайсысыныњ классикалыќ мектептен білім алмаѓандыѓына, керісінше, жоѓарыда аталѓан халыќтыќ мектеп арќылы µздіктерімен оќып, µмірлік тєжірибеден жинаќтап, жетілгендеріне кµз жеткіземіз. Сонымен ќатар, ±лттыќ шешендік мектептіњ ќалыптасуына ќоѓамдаѓы сµз бостандыѓыныњ да ролі аз болмаѓан.
Шешендік µнер ќай жерде сµзге бостандыќ, еркіндік болса, ж‰йелі сµзге ж±ртшылыќ, ќоѓам ќ±лаќ асса, сол жерде, сол елде ѓана дамиды. Керісінше, аќыл-ойѓа, сµзге, тілге ќысым жасалып шек ќойылѓан жерде аќыл-ойдыњ адамдары, ењ алдымен аќындар мен шешендер ќорѓалап сµйлей алмайды, сµз µнері тоќырайды. Бір тєуір жері, ќазаќ елінде аќындыќ пен шешендік µнер (µнер алды – ќызыл тіл) саналѓан да оѓан тиым салынбаѓан, шек ќойылмаѓан [3, 152].
Ендеше м±ндай ќоѓамда шешендік µнердіњ ќанатын кењге жайып, тамырын терењге жіберуі зањдылыќ. Б‰гінгі тањда ±лттыќ шешендік сµздердіњ ел арасында айтылып ж‰рген барлыќ ‰лгілері ыждаћаттылыќпен жинаќталып, ж‰йелену ‰стінде. К‰н µткен сайын толыѓып, молая т‰сері аян. Олай болса, ќолда бар ќ±ндылыќтарымызды µз дењгейінде зерттеп, шешендік сµз, шешендік µнер шешендік дєст‰р, шешендік мектеп ±ѓымдарын µзара т±тастыќта, ж‰йелі талдаудыњ мањызы зор болмаќ. Осы орайда Орта ѓасырдан бізге жеткен жазба м±раларда шешендік сµзге ‰лгі боларлыќ материалдар бар ма? Халыќ тарихында орын алѓан ќилы-ќилы кезењдерде шешендік µнер ќалай дамыды? ¤кілдері кімдер? Дарынды интеллект, кµрнекті аќын-жазушы, мєдениет ќайраткерлерініњ шешендік µнерді дамытудаѓы ролін ќалай баѓалау керек? - дейтін сауалдар еріксіз толѓандырады. Міне, осы сауалдарѓа жауап іздеу маќсатымен “Орта ѓасырдаѓы қазақ шешендігі” деген таќырыпта дипломдыќ ж±мыс жазып отырмыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Єрине, шешендік µнердіњ ќай дєуіріне назар аударсаќ та, белгілі бір тарихи кезењ оќиѓаларынан алшаќ кете алмаймыз. Сондыќтан шешендіктіњ тарихын зерттеу барысында єдебиеттану ѓылымы мен тарих ѓылымын ±штастырып зерттеу ќажеттігі туындайды. ¤йткені ќазаќ шешендік µнеріміздіњ жеткен шыњы мен басып µткен жолыныњ ќыр-сырларын тек єдеби тілдіњ тарихын сµз ете отырып тарихи т±рѓыдан ќарастырѓанда ѓана д±рыс тани аламыз. Шешендік µнер сол тілде сµйлеуші халыќтыњ тарихымен, экономиканыњ саяси-єлеуметтік жаѓдайларымен тікелей байланысты. Шешендік µнердіњ ќалыптасу жолын тарих кµшінен іздегенімізде, єдебиет туралы жєне сол єдебиеттіњ - єдеби тілі туралы айтќан ѓалымдардыњ пікірін келтіріп отырамыз.
Б±л орайда Єбу-Насыр єл-Фараби, Ж.Баласаѓ±ни, М.Ќашѓари, А.Йассауи, А.И‰гінеки сияќты кµптеген т‰ркі халыќтарына ортаќ ѓ±ламалар ењбектерініњ µзіндік ерекше орны бар. Шешендіктіњ небір саф алтын ‰зіктерін осы кезењдегі жазбалардан кездестіреміз. Бұл кезең әдебиеті шешендік дәстүрді орта ғасырдағы жыраулық поэзияға да мүлтіксіз жеткізді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Еңбек кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.

1 Орта ғасырлардағы түркі шешендігі

1.1 Ислам дәуіріндегі түркі шешендігінің дамуы

Орта ѓасыр ескерткіштерініњ тарихи, теориялыќ мєні т‰ркологияда бір ѓасыр бойы жан-жаќты айтылып келеді. Т‰ркі тілдес жазба м±ралардыњ табыла бастаѓан, ѓылыми т±жырымдар айтыла бастаѓан мерзімді еске алсаќ, оныњ ‰ш ж‰з жылѓа барары белгілі. Б±л м±ралардыњ тарихи-єлеуметтік, философиялыќ, дидактикалыќ мєні єдебиетшілер, тарихшылар, философтар, мєдениеттанушылар тарапынан, педагогика-психологиялыќ т±рѓыдан жемісті зерттелді десе де болады. Тілшілер тарапынан тілдік-кµркемдік элементтері т±тастай болмаса да жеке-жеке зерттеу ењбектерінде ќарастырылды, єдеби тілдіњ ќалыптасуында негізгі арналар болѓандыѓы тілге тиек болды.
Басќа т‰ркі халыќтары сияќты ќазаќ халќыныњ тарихына ќатысты орта ѓасыр жазба м±ралары ќазаќ шешендік сµздерініњ ќалыптасуында елеулі роль атќарѓан. Орта ѓасырда µмір с‰рген ѓ±ламалар жан-жаќты энциклопедист ѓалымдар, философтар болумен ќатар, тіл µнерініњ жетістіктерін мењгерген дарынды шешендер болѓандыѓы мєлім. Батыс пен Шыѓыс ѓалымдары жетістіктерін ±штастырѓан кемењгер ѓалым Аристотельден кейінгі екінші ±стаз – Єл м±ѓаллим ас-сани атанѓан єл-Фараби де заманында талантты да білімді, шешен тілді аќын болѓан. Єл-Фарабидіњ µз заманында аты єйгілі аќын болѓандыѓы туралы пікір айтушылар аз емес. Ибн-Аби-Усайбаныњ 1882 жылы Мысырда жарияланѓан ењбегінде Фарабиды ±лы аќын деп атайды. Байхаки кітаптарында да Фарабидыњ поэзиясына тоќталады. Ол м±сылмандар дєуірініњ ењ мыќты аќын-ѓ±ламалары Єл-Фараби мен Ибн-Сина екендігін айтады. Тіпті Фараби бірнеше халыќтардыњ тілін µзініњ ана тіліндей жетік білгені жєне сол тілдерде µлењ де жазѓан. Т‰рколог Е.Э.Бертельс µзініњ Тєжік-парсы поэзиясыныњ тарихы дейтін кітабында Фарабидіњ жан-жаќты ѓалым болѓандыѓын жєне аќындыќ талантыныњ биіктігіне баѓа берген. Аќын Аян Нысаналин 1971 жылы Єл-Фарабидіњ тµрт жолды, он шаќты µлењ шумаќтарын ќазаќ тіліне аударып, Фараби – поэзия падишасы деген атпен Ќазаќ єдебиеті газетінде жариялады. Єл-Фарабидіњ осы жарияланѓан µлењдерін оќып отырып, аќынныњ ±шќыр ойын, шалќар шабытын, ж‰ректі тербер нєзік сезімін, афоризмге толы шешен тілін мойындайсыз. Риторика ѓылымы шешен ‰ш т‰рлі маќсатты кµздеп сµйлейді не жазады, - дейді, - олар: сендіру; лєззатќа бµлеу; толќытып тебіренту. Єл-Фараби µлењдері солай екендігіне сендіре отырып, рахатќа бµлейді, ж‰ректі шымырлатып, толќытып, тебірентеді. Сондыќтан да болар, халќымыз аќындыќ пен шешендікті егіз µнер деп ќараѓан. Адамбаевтыњ сµзімен айтсаќ, ќазаќтыњ аќыны – шешен, шешені – аќын. ¤йткені кейінгі ±рпаќ ‰лгі аларлыќ аталы сµздер, µсиет, аќыл-кењестер кµбінесе µлењ, жыр т‰рінде жетіп отырды. Олай болса, єл-Фараби де бабалар дєст‰рімен поэзия элементтерін пайдаланды. А.Нысаналин Єл-Фараби µлењдерін 1944 жылы Бейрутта шыќќан Аббастыњ кітабынан алып аударѓан екен. ¤мірге, білімге ќ±мар, µмірді тануѓа ќ±штар аќын адамныњ ќ±пия тылсымѓа толы жан д‰ниесін, ж±мбақ єлем сырларын ќызыќтап жырѓа ќосады.
Тамылжып бал тыныштыќ айналамнан,
Ж±лдызым т‰нге ќ±шаќ жайѓан далам,
Жап-жалѓыз, ±йќысыз жатырмын мен,
Ай жарыѓы жанымды аймалаѓан [4, 11], -
деп елжіреп, балдай тєтті тыныштыќ пен тамылжыѓан табиѓатты с‰юге жетелейді.
Аќќан ж±лдыз ќ±ласа кейде егер,
Сеніњ т‰рлі бейнењ боп кеудеме енер
Єлдеќайда ѓайыптан ынтызар ќып,
¤міріме бір ѓажап сєуле берер.
‡ніњ жетер жањѓырып жыраќтан ењ,
Сезініп мен деміњді г‰л атќан ем.
Оныњ µзі бір-аќ сєт... содан кейін
М±њды єуенді жалѓаймын, біраќта мен [4, 12].
Осы жолдарда бейнелі тењеулер мен сырлы эпитеттер арќылы ынтызар жанныњ образы, µлмес, µшпес махаббат жыры туындаѓан. ¤мірін ѓылым-білім жолына сарп еткен аќын µмір бойы сапар шегіп, шет жерлерді аралап, туѓан жерден жыраќта ж‰рген. Ќайда ж‰рсе де туѓан жерін ±мытпайды, оны µлењге ќосады. Еліне ќайтып келіп, µз білген-т‰йгендерін туѓан халќына жеткізуді армандайды.
Ќашыќтасыњ туѓан жер – ќалыњ елім,
Не бір ж‰йрік болдырѓан жарау керім.
Ќамыѓамын... саѓынып, алау денем,
Шаршадым мен, ќанатым талды меніњ.
Шањыт жолѓа сарсылып ќарауменен.
Кері оралмай жылдарым жатыр аѓып,
Ќасіреттіњ жасына кµз жуынар.
О жаратќан, кµп к‰ткен аќымаѓыњ,
Ќ±м сияќты тез ысып, тез суынар [4, 15].
Нєзік жанды аќынныњ тілі де с±лу, кµркем. Болдырѓан ж‰йрік, алау дене, шањыт жол, µзендей аќќан жылдар, ќасіреттіњ жасымен жуынѓан кµз, тез ысынып, тез суынатын ќ±м секілді кµњіл аќын жасаѓан єсем баламалар. Ешкімніњ аузына т‰се бермейтін ќанатты тењеулер.
Шешендерге тєн ќасиет ойшылдыќ, ізгі ниет, жаѓымды ќоѓамдыќ кµзќарас дейтін болсаќ, Єл-Фарабиде м±ныњ бєрі бар. Заман туѓызѓан данышпан ѓалым з±лымдыќќа ќарсы т±рып, оны аќылѓа ж‰гіндіру маќсатымен Жаќсы ќала т±рѓындарыныњ кµзќарасы туралы трактат деген ќауым кодексін жазып, тыныштыќ пен бейбітшілікке негізделген ќоѓам ќ±руды алѓа тартады.
Аќындыќ µнер, шешен тіл мен дарынды таланттар шынайы ќамќорлыќ кµрсетілген ортада туындаѓан, оѓан кейбір білімді, ойлы, адамгершілігі жоѓары халифтер мен єміршілер ќолдау кµрсетіп отырѓан. Сондай ел билеушілердіњ бірі Сирияныњ Халаб ќаласын билеген Сайф ад-Даула болѓан. Сайф ад-Даула сарайында µнер жарысы болып т±рѓан, оѓан небір данагµйлер мен аќиыќ аќындар ќатысќан. Єбу Насыр Єл-Фараби де оѓан жиі ќатысќан. Єл Фарабидіњ кµп тілдерді білетін полиглоттыќ, музыканттыќ, ойшылдыќ, шешендік ќабілеттерін зор баѓалаѓан, оныњ философиялыќ т±жырымдарын, µлењдерін с‰йсіне тындайтын болѓан.
Єл-Фараби шешен дегенде біз ѓ±лама ѓалымныњ поэтика туралы, кµркем сµздіњ ќаѓидалары жайында жазѓан ењбектерін есепке аламыз. 1973 жылы ±лы ѓалымныњ туѓанына 1100 жыл толу ќарсањында ѓалым Є.Дербісєлиев Єл-Фарабидіњ ¤лењ µнерініњ ќаѓидалары туралы трактат атты шыѓармасыныњ мазм±нымен таныстырды. Єл-Фараби Аристотельдіњ грек поэзиясын жіктеу єдістеріне жєне ол кµрсеткен кµркем туындыныњ ежелгі т‰рлеріне т‰сінік жазѓан, солардыњ бір т‰рі ретінде риториканы атайды. Фарабидіњ айтуынша, наѓыз кµркемдік µнерді табиѓи таланты зор аќындар туѓызады. ¤лењ шыѓаруда аќынныњ білімділігі мен табиѓи талантына ќоса тєжірибелілігі де ќажет деген. Шыѓарманыњ идеясына таќырыбыныњ сай болуын, µмірге жанасымды болуын, сюжетініњ ±заќ сонар болмай, жинаќы болуын, шыѓарманыњ єрбір сµзініњ маѓыналы, шынайы болуын талап етеді. Кейбіреудіњ жалѓан ойды єсерлі, єсем сµздердіњ к‰шімен сендіріп жіберетінін, біраќ ол жалѓан сенім болѓандыќтан пайдасыз, - дей келіп, - адамды сиќырлайтын суреткерлік, єсемдік-ќисынды, пайымды болса, сезім д‰ниесін билеп кетерлік шынайы болса ѓана наѓыз µнер, сонда ѓана µте пайдалы болмаќ [5, 79], - дейді. ¤лењ сµздерініњ маѓыналылыѓына ќоса ќисындылыѓы, ±йќас-‰йлесімділігі, тењеу сµздерініњ айќындылыѓы ќажет дегенді айтады ¤лењ µнерін живописьпен салыстырып, живопись ќонымды бояуларымен ќандай ќ±лпырып т±рса, µлењ µнері µзініњ кµркем суретті тамаша сµздерімен сондай єсерлі болмаќ (5,80), - дейді. Мамыражай к‰йдегі адам кейде ќиялѓа шомып, мєселен, серуендеп ж‰ргендей, жаѓадаѓы жапырлаѓан тыныѓушыларѓа ќараѓандай немесе жерде т±рып, кµктемгі б±лттардыњ жµњкілген кµшін ќарап, аќын аспандаѓы ай мен ж±лдыздарды кµргендей к‰й кешеді. Бірт‰рлі сезімді сиќырлайтын болмыс сондай. Егер пайымдау кµздеген жерден шыѓын жатса, ‰йлесімді болады. Егер ‰йлесімді болса, онда ол болмыстаѓыдай ќисынды болады. Егер ќисынды болса, онда ол еліктеу. Еліктеу поэзия µнерінде ќолданылады. Сондыќтан поэтикалыќ пайымдау дегеніміз еліктеудіњ µзі [5, 80].
Данышпанныњ поэзия туралы айтќан осы пікірлері сµз µнерініњ, шешендік µнердіњ б±лжымас ќаѓидаларына айналуы тиіс. Єл-Фараби ќандай таќырыпќа ќалам тартса да, µзі жоѓарыда айтќан ќаѓидаларды берік ±станѓан. Єбу Насыр Єл-Фараби Риторика атты ењбегінде шешенніњ сµйлеу ‰стіндегі шеберлігі деп кµз жеткізу, кµкейге ±ялату, ±ѓып тыњдау, дєлелді пікір айту, шыншыл кµзќарас, тиянаќты білім, сµйлеушініњ бет-ж‰зі, ќимыл-єрекеті сияќты ±ѓымдарды жіктеп т‰сіндіреді. Єл-Фарабидіњ Кемењгерлік меруерті, Ізгі ќала т±рѓындарыныњ кµзќарасы, Мєселелердіњ т‰п мазм±ны, Ѓылымдардыњ шыѓуы, Баќытќа жету жолы, Музыка гармониясы туралы, Адам тєні м‰шелері туралы т.б. ењбектерін ѓалым Х.С‰йіншєлиев жай ѓана трактаттар деп ќарамай, кµркем туынды, кµркем сµз µнері саласындаѓы тамаша туындылар деп таниды [6, 34].
Орта ѓасырлыќ, т‰ркі шешендігіне тиесілі шыѓармалардыњ ќатарына Ќарахандар мемлекеті дєуірінде Жетісуда жазылѓан екі т‰рлі жазбаны – Ж‰сіп Баласаѓ±нныњ Ќ±тты білігі мен Махм±т Ќашќаридіњ Диуани луѓат ат-т‰рік атты сµздігін жатќызуѓа болады. М±ныњ екеуі де Жетісу жерін мекендеген т‰ркі тайпаларыныњ тілінде жазылѓан т±њѓыш жазба єдебиет ‰лгілері. Х-ХІІІ ѓасырларда Орта Азия, Жетісу жєне Ќашќария жерінде т‰ркі тайпаларыныњ ‰стемдігі к‰шейе т‰скен еді.
Ќараханид терминін тарихќа XIX ѓасырдыњ орта шенінде орыстыњ белгілі шыѓыс зерттеуші ѓалымдарыныњ бірі - В.В.Григорьев енгізген, - дейді тарихшы-жазушы Ќ.Салѓарин [7, 18]. –Ќара хан ±лыс билеушілерініњ лауазымнамасында басшы деген маѓынада ќолданылатын ќарањ (ќара-ќаѓан) сµзіне негізделген... Ал елдіњ атыныњ бір кездегі мыќты билеушісініњ атымен атала беретіні тарихта бар. Оѓан бір кездегі Кµк Орданыњ ханы ¤збектіњ атымен байланысты шыќќан µзбек, Алтын Орданыњ бегілер-бегі Ноѓайдыњ атымен аталѓан ноѓай этнонимдері толыќ дєлел бола алады. Ќарахандар мемлекетіне кірген т‰ркі тайпаларыныњ ішінде дулат, ‰йсін, арѓу, ќарл±ќ, ќыпшаќ, ±йѓырлар болѓан. Ќарахандар мемлекетіне ќараѓан тайпалар кейін ќазаќ халќыныњ этногенезін жасауѓа да ќатысќан. Ќ±тты білік - б±л тайпалардыњ бєріне ортаќ єдеби тілде жазылѓан дастан.
Шешендік сµздер кµркем, бейнелі болумен ќатар ќысќа єрі н±сќа болуы да шарт. Жалпы, шешен сµйлеудіњ µзіне тєн этикалыќ мєдениеті бар. Біріншіден, шешенніњ сµз сµйлеу мєдениеті. Сµзді д±рыс айта білу, маќал-мєтел, т±раќты тіркестерді, дайын формулалыќ сµздерді орнымен пайдалана білу, сµздіњ айќындыѓы, тілдіњ д±рыстыѓы – шешендікке ќойылатын негізгі талаптар.
Екіншіден, тіл тазалыѓы, тілдік ќорды д±рыс пайдалана білу, ана тілдіњ байлыѓын кµрсету т.б.
Осы талаптар орындалѓан соњ, шешенніњ жеке басына ќатысты екінші шарт туындайды. Ол – неѓ±рлым ±тымды, тауып сµйлеу, ќысќа, н±сќа ќайыру, аз сµзге кµп маѓына сыйѓызу. Єрине, б±л мєселе µмірлік тєжірибеден гµрі, сµйлеушініњ интелектуалдыќ, суырыпсалмалыќ ќасиетіне тікелей тєуелді болады. Бір сµзбен айтќанда м±ны – шешендік ќасиет деуге болады.
ХІІ ѓасырда µмір с‰рген, т‰ркі ж±ртынан шыќќан єйгілі ѓ±лама Ж.Баласаѓ±ни Шешендік ќасиет екініњ бірінде кездесе бермейтін ќасиет, дей келіп, сµйлеу µнерін кµзі бітелмейтін мµлдір б±лаќќа тењейді. Тіл адамды кµкке кµтереді, сондай-аќ Басќа пєле тілден дегендей, адам шайпау тілінен жазаѓа да ±шырайды, µйткені Ањдамай сµйлесењ ауырмай µлесіњ, Аз сµйлесењ де ањдап сµйле. Адам екі нєрседе ќартаймайды: бірі – игі ісі, екіншісі – ізгі сµзі. Жаќсы болѓыњ келсе, жаман сµз айтпа, Он мыњ сµздіњ т‰йінін он сµзбен шеш, ¤лмей µмір с‰ре білгіњ келсе, артыња жаќсы іс пен дана сµз ќалдыр. Тіл адамды кµкке кµтереді, сол арќылы ол баќытќа жетеді. Сондай-аќ адам µз тілінен жаза тартады, басын да жояды. Тіл – арыстан, ол босаѓањда жатыр, саќ бол одан, ол алдамшы, басыњды алып т‰суі де м‰мкін. Мазањды ала берсе, тіліњді кес. Саќтанып сµйлесењ, басыњ µзіњде ќалар. Саќтыќ ќылсањ тіліње, б±зылмайды тісіњ де т.б. [8, 236].
Б±л сияќты жолдар халќымыздыњ Жаќсы сµз – жарым ырыс, Сµйлей білмеген сµз ќадірін кетірер, ¤зі µлсе де, сµзі µлмейді деген ќанатты сµздермен сабаќтас. Тіл мєдениеті шешендік µнер жайлы пікір айтќан ѓалым жан д‰ниеніњ ќозѓалыстары дене ќимылымен ±штасатындыѓы жайында психофизиологиялыќ т±жырым да жасаѓан. Адамныњ мєні бетінде, бетініњ сєні кµзінде, Аќыл кµркі – ойлы сµз, тілдіњ кµркі – сµз, адам кµркі – ж‰з, ж‰здіњ кµркі – кµз, деу арќылы жаќсы сµз, жаќсы мінез адамдардыњ бет пішінінен байќалады деген. Ѓалымныњ б±л пікірі атаќты рим ойшылы Цицеронныњ пікірімен ±штасып жатыр. Цицерон: ...Мєселеніњ мєселесі адамныњ ж‰зінде. Барша ќуаттыњ ±ясы – кµз. Орындаудыњ ќозѓаушы к‰ші жан д‰ниесі болса, жанныњ бейнесі – бет, оныњ ішінде ерекшесі - кµз. ¤йткені ол кµњіл-к‰й толќындарын, µзгерістерін мейлінше толыќ, жетік, жан-жаќты жеткізетін ќ±діретті м‰ше. Ойлы сµйлеп, мєнерлі жеткізуде дауыстан соњ бет – ж‰з, ал ол кµз арќылы кµріктенеді [9, 34], - деген болатын. Сµйлеу µнеріне байланысты ойларында Ж‰сіп Баласаѓ±н сµз µнеріне адам бірден жетілмейді, м±ны ‰здіксіз тєжірибеде, тынбай оќып-‰йрену арќылы мењгеретіндігін айтады. Б±дан бірнеше ѓасыр б±рын Цицерон да адам табиѓи таланттыњ бар-жоѓына ќарамай, оќып ‰йрену, тыњдап ‰йрену, сµйлеп ‰йрену, ‰здіксіз жаттыѓу арќылы шешендік сµздіњ иесі бола алатындыѓын айтќан болатын. Даналыќтыњ иесі біздіњ халќымыз да Кµре-кµре кµсем боларсыњ, сµйлей-сµйлей шешен боларсыњ деген-ді.
Ж‰сіп Баласаѓ±н да, М.Ќашќари да дєуір тудырѓан кемел т±лѓалар. Х-ХІІ ѓасырларында Жетісу хандыѓы єдеби тілге м±ќтаж еді. Б±л кезењде араб-парсы Орта Азиядаѓы т‰ркі тайпаларыныњ тілін ыѓыстыра бастаѓан-ды. Осындай к‰рделі уаќытта Ж‰сіп Баласаѓ±нныњ, М.Ќашќаридыњ т‰ркі тілінде кµлемді ењбектер жазуы тарихи ‰лкен оќиѓа болды. Халыќтыњ м±њын м±њдап, жоѓын жоќтайтын, т‰ркі єдеби тілін жандандырып, сµз µнерін биік сатыѓа кµтеретін аќындар екенін д±рыс байќап, Ж.Баласаѓ±н аќындыќ µнерді жоѓары дєріптейді, аќындарды сµз шеберлері деп таниды.
Аќындар келер алдыња,
Сµз шебері сєуегей.
Сµздері µткір ќылыштан,
Ќылдан нєзік ќиялы.
Тындасањ тыњда аќынды,
Нєзік сµздіњ б±лаѓы.
Жаныња ќуат жаќсы сµз,
Ќ±лаќ ќ±рышы ќанады.
М±хиттыњ т‰бі гаућар тас,
Інжу-маржан жанады.
Сол тењіздей ж‰ректіњ,
Т‰бінде жатќан асылды
Аќындар ѓана табады
Маќтаѓанын жеткізер,
Халыќ с‰йіп тыњдайды.
Ќарѓаса саѓыњ ±шады,
Тањыњ атып тумайды.
Аќындарды сыйлай біл,
Дањќыњды ж±ртќа жырлайды.
Ќабаѓы ќатса ќуандыр,
Ќарны ашса тойындыр.
Аќындардыњ сµзінен
Пайдалы нєрсе болмайды [8, 73], -
деп Ж‰сіп Баласаѓ±н аќындардыњ ‰лкен єлеуметтік к‰ш екендігіне баѓа береді. Ежелгі Рим ж±ртында да сµз шеберлерін тµрт топќа бµлген ѓой: 1) аќындар; 2) философтар; 3) шешендер; 4) тарихшылар. Сµз µнері сияќты киелі µнердіњ иелерін б±лайша топтарѓа бµлу олардыњ ќоѓамдыќ-єлеуметтік ќызметінен, µз кезењініњ саяси ірі т±лѓалары болѓандыѓынан еді. ¤з кезіндегі сондай ќоѓам ќайраткерлерініњ бірі Ж.Баласаѓ±н – XI ѓасырдыњ алѓашќы ширегінен бастап, сол ѓасырдыњ 70 жылдарына дейін µмір с‰рген адам. Ж‰сіп ќазіргі Ќазаќстан жеріндегі Шу бойына орналасќан ескі ќаланыњ бірі – Баласаѓ±нда туѓан. Осыдан Ж‰с‰п Хас-Хажиб Баласаѓ±ни деп аталып кеткен. Б±л ќала сол кездердегі Ќарахан мемлекетініњ астанасы, єкімшілік жєне сауда-саттыќ орталыѓы болѓан. Ж‰сіптіњ єкесі де µнер иесі, к‰йші-сазгер екен. Ж‰сіп кезіндегі атаќты деген білім ордаларында болып, кµп тілдерді ‰йреніп, тез жетілген. Ж‰сіп µз кезініњ аса білімді адамы саналѓан. Ол т‰ркі тілдеріне ќоса, парсы, араб, ќытай тілдерін жаќсы білген. Сол кез єдебиетінен, тарихынан, астрономиясынан, геометриясынан, т.б. ѓылымдардан кµп маѓл±маты болѓан. Ж‰сіп Ќ±тадѓу білік дастаныныњ кіріспе сµзінде µзі туралы да азды-кµпті мєлімет ќалдырѓан, шыѓарманыњ жазылу жайын, алдына ќойѓан маќсатын, мазм±ны мен мєні жайында т‰сінік берген. Ќ±тадѓу біліктіњ мазм±ны аќылѓа, парасатќа толы. Б±л кітаптыњ дана жолдарын оќыѓан адамдар аќыл-ойѓа кенеледі, жетіле т‰седі, - дей келіп, - Ќытай мен ‡ндініњ ѓ±ламалары осы к‰нге дейін Шыѓыста, Т‰ркістан жерінде, бограханидтер тілінде б±л сияќты кітапты еш адам шыѓарып кµрмегенін єбден біледі. Єр елдіњ данышпандары біздіњ кітабымызды µздерінше атап ж‰р. Ќытайдыњ ойшылдары Мемлекет иелерініњ даналыќ ережелері деп атаса, ‡нді кемењгерлері оны Жайлы басшылыќ кітабы, шыѓыс патшалыќтары Х‰кмет єшекейі, парсылар Баќытќа жеткізетін ѓылым, кейбіреулері оны Патшаларѓа кењесші кітап деп атап кеткен. Ал т‰ріктер жерінде б±л кітапты Ќ±тадѓу білік дейді.
Б±л кітапты жазѓан – білімді, парасатты, Баласаѓ±нда туѓан ер. Б±л кітапты ол Ќашѓарда аяќтап, хандар ханы Бограханѓа тарту етті. Ол ‰шін хан таќсырдыњ сыйлыѓы мен дєрежесіне ие болды. Хас-Хажиб (басшы, кењесші, аќылшы) деген ќ±рметті атаќ алды. Кітапќа негіз болѓан тµрт асыл ќасиеттер: біріншісі – ѓаділеттік, екіншісі – баќыт, ‰шіншісі – аќыл, тµртіншісі – молшылыќ. Б±лардыњ єрќайсысын ер деп атадым. Ѓаділеттікті К‰нтолды деп, Элик басшы еттім. Баќытты Айтолды деп атап, уєзір дєрежесінде таныттым. Аќылды Огдулмыш деп, уєзірдіњ баласы, Молшылыќты Огдурмыш деп атап, оны уєзірдіњ інісі т±ттым. Осы тµрт ер µзара єњгімелеседі, біріне бірі с±раќ ќойып, жауап береді. Осы тµрт ерді бір т±лѓа ретінде ќабылдаѓан зерек оќушыларымныњ жаны жадырасын, ж‰регіне жылу берсін, олар µзініњ м‰сєпір шыѓарушысын есіне алсын... [8, 21].
Дастанныњ кейіпкерлер єњгімесіне ќ±рылуы, с±раќ-жауап арќылы ой µрбітуі – поэзиядан гµрі шешендік сµздердіњ ќ±рылымына келеді. Аќыл-ой иелерініњ жауаптасуы негізінде шындыќ ашылады. Шешендіктіњ маќсаты шындыќты тыњдаушыларына, ой мен сезімге ќатар єсер ете отырып жеткізу. Осындай кµпшілікке ‰лгі боларлыќ µсиет сµздерді ќазаќ шешендік сµз деп атаѓан. Олай болса, Ж.Баласаѓ±нныњ Ќ±тадѓу білігін шешендік дастан деп танимыз.
Ќ±тадѓу білік дастаны 73 тарауѓа бµлінеді. Дастанныњ кіріспесінде ќ±дай, пайѓамбар, оныњ шаћарярлары дєріптеледі, ѓылымныњ мєні шешен тілмен баялдалады. Одан єрі Ќашќария хандарыныњ сєн-салтанаты шабытпен жырланады. К‰нтолды ханды т‰ркі тайпаларына ‰лгі етіп тартады. Айтолды атты аќылды уєзірдіњ ќызметін суреттейді. Дастанныњ бас жаѓында осы екеуініњ ел билеу, олыњ жол жоралѓысы жайындаѓы терењ маѓыналы даналыќ сµздері дерек ретінде жазылѓан. Б±дан єрі уєзірдіњ аќылды ±лы Оѓдулмыш пен хан с±раќ-жауап т‰рінде айтысады. Айтыста т‰ркі тайпалары хандарыныњ єдет-ѓ±рпы, салт-санасы кµрініс табады. Сµз жарысында оларѓа єділ де сабырлы болуды ‰йретеді. Осылайша дастанныњ кµп жері с±рау-жауап ‰лгісінде жазылѓан. Шыѓарма ќазаќтыњ айтыс жанрыныњ тууы туралы кµп жайттарды ањѓартады. Данышпан ѓалым сол кезде-аќ тіл мєдениетініњ ќарапайым шарттарын тілге тиек етті. Хан-хакімдердіњ ќаќпаншымен сµйлесу шарты ќандай болмаќ? Хан сарайындаѓы адамдар ел алдында µздерін ќалай ±стамаќ? Б±ќара халыќпен ќалайша тілдеспек? Хан сарайындаѓы адамдар кімге ‰йлену керек, баланы ќалай тєрбиелеу керек, той-топырѓа барѓанда ќалай ж‰ріп т±рмаќ, ќалай сµйлемек – осы жайларды аќын дєст‰р т‰рінде таратып жырлаѓан. Т‰ркі тілдес тайпалардыњ тілінде жасалѓан сол кездегі т±рмыс-салт жырлары – айтыс, толѓау, терме ‰лгісінде жазылѓандыќтан, дастанныњ мазм±нын ±ѓыну ќиынѓа соќпайды. Ж‰сіптіњ м±ндай атаќты ењбекті т‰ркініњ кµркем де ќарапайым тілімен жазуыныњ µзі – оныњ ана тілін аса ќадір т±тып, жетік білгендігініњ айѓаѓы. Ж‰сіптіњ тілінде µзіне дейінгі халыќ тілінде ќалыптасќан арыстандай айбатты, сауысќандай саќ, т‰лкідей айлакер, данышпандай аќылды, меруерттей кµрікті тєрізді тењеулер, ќанатты тіркестер молынан ±шырасады. Мысалы, Ол ќабандай ќайсар, сауысќандай саќ, карлыѓаштай ќыраѓы болсын деп ел басыныњ табанды да ќайсар, ќыраѓы да саќ адам болѓандыѓын ќалайды. Ж‰сіп кµркем тілді µзі ѓана мењгеріп ќойѓан жоќ, соны µзгелерін де ‰йренуге µсиет етеді.
Елші ќандай болуы тиіс деген тарауында Оќыѓан білімді адам болумен ќатар, шиндар мырзалары ‰лгісінде аќс‰йектік тєрбие алѓан, сµзге шешен, µткір тілді, ойлы, айла-амалѓа жетік адам болуы керек деп т‰йіндейді. Сµзі єрі кµркем, єрі ќисымды адамдарды аќылды адамдар ќатарына ќосады. Осындайлар ж±рт алдында ќ±рметке бµленеді, - дейді. Сµз µнері, шешендік ќасиет дєріптелген 7, 11, 22-тарауларда д±рыстап сµйлей алу адамныњ негізгі ќасиеттерініњ бірі екендігін айтады. Шешендік ќасиет екініњ бірінде кездесе бермейтін ќасиет, - дейді.
Сондай-аќ адам µз тілінен жаза да тартады, басын да жояды. Тіл - арыстан, ол босаѓањда жатыр, саќ бол одан, ол алдамшы, басыњды алып т‰суі де м‰мкін. Мазањды ала берсе, тіліњді кес. Саќтанып сµйлесењ, басыњ µзіњде ќалар. Саќтыќ ќылсањ тіліње, б±зылмайды тісіњ де т.б. Б±л сияќты жолдар халќымыздыњ жаќсы сµз - жарым ырыс, Сµйлей білмеген сµз ќадірін кетірер, ¤зі µлсе де, сµзі µлмейді деген ќанатты сµздермен сабаќтасып, ±рпаѓына шешендікті дєріптейді, шешен сµйлеуге шаќырады. Тіл мєдениеті, шешендік µнер жайлы пікір айтќан ѓалым жан д‰ниеніњ ќозѓалыстары дене ќимылымен ±штасатындыѓы жайында психофизиологиялыќ т±жырым да жасаѓан. Адамныњ сєні бетінде, бетініњ сєні кµзінде, Аќыл кµркі - ойлы сµз, тілдіњ кµркі – сµз , адам кµркі – ж‰з, ж‰здіњ кµркі - кµз деу арќылы жаќсы сµз, жаќсы мінез адамдардыњ бет пішінінен байќалады деген. Ѓалымныњ б±л пікірі атаќты рим ойшылы Цицеронныњ пікірімен ±штасып жатыр. Цицерон: ...Мєселеніњ мєселесі адамныњ ж‰зінде. Барша ќуаттыњ ±ясы - кµз. Орындаудыњ ќозѓаушы к‰ші жан д‰ниесі болса, жанныњ беттісі – бет, оныњ ішінде ерекшесі - кµз. ¤йткені ол кµњіл-к‰й толќындарын, µзгерістерін мейлінше толыќ, жетік, жан-жаќты жеткізетін ќ±діретті м‰ше. Ойлы сµйлеп, мєнерлі жеткізуде дауыстан соњ бет-ж‰з, ал ол кµз арќылы кµріктенеді (9,38), - деген болатын. Сµйлеу µнеріне байланысты ойларында Ж‰сіп Баласаѓ±н сµз µнеріне адам бірден жетілмейді, м±ны ‰здіксіз тєжірибеде, тынбай оќып-‰йрену арќылы мењгеретіндігін айтады. Б±дан бірнеше ѓасыр б±рын Цицерон да адам табиѓи таланттыњ бар-жоѓына ќарамай, оќып ‰йрену, тыњдап ‰йрену, сµйлеп ‰йрену, ‰здіксіз жаттыѓу арќылы шешендік сµздіњ иесі бола алатындыѓын айтќан болатын. Даналыќтыњ иесі біздіњ халќымыз да Кµре-кµре кµсем боларсыњ, сµйлей-сµйлей шешен боларсыњ деген еді.
Шешендік µнердіњ ѓ±лама теоретигі Цицеронныњ ойынша, риториканыњ негізі философия, стилистика, ойшылдыќ болса, осы ‰ш ѓылымныњ негіздері т‰ркілік Ж‰сіп Баласаѓ±нда да болды. Ж‰сіптіњ дастанында д‰ние, адам, табиѓат жаратылыстары туралы философиялыќ ілімдер мен надандыќ, з±лымдыќ, тоѓышарлыќќа оќу, білім, µнер, аќылды ќарсы ќойѓан ойшылдыѓы ќатар т‰сіп жатады. Ж‰сіп дастаны берер афоризмдердіњ шегі жоќ, Сондыќтан оны дидактикалыќ шыѓарма дейді. Ќ±тадѓу біліктіњ тіл кµркемдігін арнайы зерттеген А.А.Валитова дастан стилініњ біркелкі емес екендігін, оныњ єрбір бµлімі µзініњ кµркемдігі жаѓынан єр алуан деп атап кµрсетеді. Дастан стиліне дидактикалыќ ѓаќлия, философиялыќ поэзия мен публицистикалыќ ањыздар тєн, оныњ кµркемдік ќ±ны да осында, - дейді.
Ежелгі т‰ркі єдебиетін зерттеуші ѓалым Асќар Егеубай Ж‰сіп Баласаѓ±нныњ осы шыѓармасына арнайы зерттеу ж‰ргізіп, оны Ќ±тты білік деп атайды. Єр кездегі зерттеушілердіњ б±л туындыны єлеуметтік-этикалыќ дастан, философиялыќ трактат, саяси-дидактикалыќ дастан... деген сияќты жанрлыќ аныќтамалар бергенін, олардыњ ќай-ќайсысы да шыѓарманыњ табиѓатына сай берілгендігін айта келіп, оны дидактикалыќ дастан, аќылман толѓаныстар, яѓни аќылман дастан, - деп атайды [10, 35]. Асќар Егеубай дастанныњ тілін талдай отырып, Ж‰сіп Баласаѓ±н µз дастанында ассонанс, аллитерацияныњ т‰р-т‰рін (µлењніњ басталуында, µлењніњ ішінде), ішкі ±йќасты, ішкі ‰ндестікті аса жиі ќолданады. Сондыќтан да, бєйіттерге маќал, мєтел, наќыл сµздерге тєн шымырлыќ пен ±шќырлыќ сипат тєн. Дыбыстардыњ ретті жиілігі арќылы поэзия сазы, µлењ ырѓаѓы туындап, µмірлік толѓамы терењ оймен ќабысќанда даналыќ тебіреніс, ќанатты сµз, маќал-мєтелге айналады, - деп тамаша т‰йін жасайды. Шешендік сµздіњ тіліне ќойылатын талап та осы: даналыќ ойлардыњ µлењ ырѓаѓы мен поэзия сазына орануы – шешендіктіњ басты шарты.
Орта ѓасырлардыњ єдебиет ескерткіштерін зерттеп, бірнеше кітап жазѓан ѓалым Х.С‰йіншєлиев Диуани л±ѓат ат-т‰рік ењбегін кµне т‰ркі поэзиясыныњ т±њѓыш жинаѓы деп таныды. Б±л ењбектіњ авторы Махмуд ибн ол-Хусайн иби Мухаммед єл-Ќашќари – Орта Азияныњ т‰ркі тайпаларынан шыќќан, орта ѓасыр ѓалымы. Махмуд Ќашќаридыњ ата мекені – ќазіргі Ќазаќстан жері. Ол Барысќан ќаласында (Ыстыќкµлдіњ оњт‰стік жаѓында болѓан ќала) 1029-30 жылдары туып, Ќашќарда ќызмет еткен. Ол т‰ркі тілдес халыќтардан шыќќан т±њѓыш филолог, т‰ркі, араб, парсы мєдениетіне жетік, білгір єдебиетші, тілші ѓалым. Т‰ркі тілдерініњ сµздігін (Диуани л±ѓат ат-т‰рік) алѓашќы тілдік филологиялыќ зерттеу деп таныѓан ѓалымдар кµп болды. Ењбек т‰ркі тілдерініњ біразына аударылып, лингвистикалыќ т±рѓыдан аз зерттеліп жатќан жоќ. Б±л ењбекті орта ѓасыр т‰ркі шешендігі деп аталатын тарауда ќарастыруымыздыњ себебі: оны сµздік деп ќана ќарамай, XI ѓасырдаѓы Орта Азия тайпаларыныњ тарихы мен єдебиетінен мол хабардар ететін єдеби жинаќ деп т‰сінуімізде. Єсіресе, м±нда халыќ ауыз єдебиетініњ алатын орны ерекше. Диуанда халыќтыњ сол кезге дейінгі жєне сол дєуірдегі айтылѓан маќал-мєтел сµздері барынша мол ќамтылѓан жєне солардыњ дені ќазір ќолданылып ж‰рген сµздер. Тау таумен ќауышпас, адам адаммен єрќашан ќауышар, Т‰йеніњ ‰лкені кµпірде таяќ жейді”, Айтылѓан сµз – атылѓан оќ, Кµрікті кісіге сµз ерер, Аќылмен арыстан ±стауѓа болады, ал к‰шпен тышќан да ±стай алмайсыњ, Атын аямаѓан жаяу ќалар, Басќаѓа ор ќазба, оѓан µзіњ т‰сесіњ таѓы сол сияќтылар. Сµздіктегі ѓылым-білім, єдеп, тєлім-тєрбие, моральдыќ-психологиялыќ сипаттаѓы ой-пікірлер Єл-Фараби, Ж‰сіп Баласаѓ±н идеяларымен астасып жатады. Онда адамныњ кейбір жекелеген жаман ќасиеттері (д‰ниеќорлыќ, ќорќаќтыќ, мансапќорлыќ, опасыздыќ, ездік т.б.) айыпталып, ерлік, ізгілік, єділдік, аќ ниеттілік секілді кісініњ єр т‰рлі жаќсы ќасиеттері дєріптеледі, автор жастарды батыр, ерж‰рек, отанс‰йгіш болып µсуге шаќырады. Диуан сµздері адамгершіліктіњ ережелерін т‰зеді. Адамныњ басќадан айырмашылыѓы оныњ бойындаѓы ењ ізгі ќасиеттерінде: аќылында, білімінде, єділдігінде, ізгілігінде деп т‰йеді. Д‰ниеќоњыздыќќа салынып, ішпей-жемей, бермей-кимей жиѓан мал-м‰ліктіњ еш ќайырымы жоќ, - дей келіп, - білімді, парасатты адам ізгі, ќайырымды болады, ал ќайырымдылыќ елде кµп болса, ел-ж±рт тату-тєтті µмір с‰реді, жоќ-жітікке жєрдем береді, - деп уаѓыздайды.
Зиян болар адамзат артыќ б±йым,
Білімді адам не ќылсын д‰ние жиып.

Д‰ние-м‰лік ерлердіњ пейілін алады,
Д‰ниеќор адам естерінен танып ќапады.

Аќылды адам тєкаппар болмас,
Аќылсызды маќтасањ, есінен жањылар.

Білімдіден аќыл ал, асыл сµзді ±ѓып ал, бойыња сіњір.
Ізгілік ќанша керек болса,
¤з ќолыњмен де оны істей біл.
Жарлы-ѓарып келсе, ыќыласпен к‰тіп ал,
тойѓызып, ризалап шыѓарып сал.

Туѓандардан мєњгі µмір с‰рген жоќ,
Д‰ние, єлем, ж±лдыздар да к‰нде туып, сµнеді.
Адамдарѓа дєулет пен дањќ д±шпан бопты деседі.
Б±ндай жаудан білімді адам жыраѓыраќ µседі.
Диуандаѓы кµркем соз ‰лгілері алуан т‰рлі. Бір алуан µлењ-жырлар т‰ркі елініњ ењ кµне ортаќ м±расы Орхон-Енисей жазуындаѓы К‰лтегін ескерткіштерімен де жалѓасып жатыр. М±нда кµне т‰ркі ±лыстарыныњ ерлік жорыќтарында кµптеген жењістерге ие болѓандыќтарын маќтанышпен жырлайды. Шыѓарма мазм±нында батырлар т±лѓасын, халыќ к‰шін т‰ркі елініњ ќолы тасќын судай аѓып, ќ±стай ±шып, ќара жерді шањдатып, ќандатып желдей есті деген сµздермен µрнектеп беріп отырады. Ќашќари ењбегіне енген 237 µлењ ерлік мазм±нда кµрінеді: т‰ркі елініњ ќаћармандыќ к‰рестерін, µлмес алып ерлерін жыр ќылады, соѓыстарды суреттеуге арналѓан тараулардыњ (ябану, танѓ±т, ±йѓыр соѓыстары) мазм±нын зерттеушілер К‰лтегінніњ ‰лкен жєне кіші жазуларындаѓы мазм±нмен байланыстырады. Ќоњыратбаевтар Алып Ер Т±њѓа жоќтауы 731 жылы µлген К‰лтегінге арналса керек деген жорамалды алѓаш А.Фитрат айтќандыѓын, ол Ер Т±њѓаны ертеде К‰лтегіннен 1400 жыл б±рын Афрасиабќа ќолданылѓан лаќап болѓандыѓын, соѓан ќараѓанда VІІІ ѓасырда Ќашќария хандары ішінде Афрасиаб т±ќымынан шыќќандар болѓан болу керек деген ойын µрбітеді [11, 86].
М.Ќашќаридыњ ењбегінде Белгісіз батырды жоќтау деп аталатын тарау бар. М±нда да жаудыњ отын µшіріп, елдіњ еркіндігін саќтап ќалып ж‰рген белгісіз бір батырдыњ оќќа ±шќанын µкінішпен жырлаѓан.
Иаѓы отын µш‰ргєн.
Тойдын аны кµш‰ргєн.
Єшлєр ‰з±б кєш‰ргєн.
Тєгді оќы µлд‰р‰.
Осылайша Диуандаѓы ерлік мазм±ны эпос т‰ркі елініњ ерліктерін дєріптеді, дарќан даласын, µзен, сай-саласын жыр ќылады. Оќиѓалар ќазіргі Ќазаќстан жерінде – Іле, Ертіс, Еділ, т.б. µзендер бойында µтіп жатады. Ќашќари жырларыныњ мазм±ны тарихи дєуірдіњ єрбір кезењдерінде тамаша эпос шыѓарып ќалдырѓан кµне т‰ркі елініњ батырларына арнап жыр шыѓаруды єдетке айналдырѓан дєст‰рлерінен туындаѓаны хаќ. Є.Марѓ±ланныњ сµзімен айтќанда, кµне т‰ркілер ‰шін тасты ќашап м‰сін жасаудан гµрі, поэзиямен ескерткіш жасау єлдеќайда жењілірек кµрінген [12, 73].
М.Ќашќари шешендігін Диуандаѓы єдемі лирикалыќ шумаќтар да дєлелдейді. Кµпшілігі махаббат лирикалары мен табиѓат лирикаларына жататын µлењдерінде аќын кµњілі образдарѓа оралып, келісті тењеулермен тізіледі. Мысалы, Кµзімнен аќќан жас тењіз боп, ѓашыќ ќ±сы оны айнала ±шып-ќонып ж‰р немесе:
Жалын оныњ кµзі,
Жаны оныњ, µзі.
Толѓан айдай ж‰зі
Жарды меніњ ж‰регімді –
деген жолдар образдарѓа толы. Табиѓат лирикаларында аќын кµктем кµркін, жаздыњ жайдары шуаѓын, жан-жануарлардыњ раќатын с‰йсіне жырѓа ќосады. Жиырма ‰ш шумаќтан т±ратын Ќыс пен жаздыњ айтысы деп аталатын толѓау – ќазаќ айтыстарыныњ алѓашќы н±сќасы дерлік кµркем туынды. Аќын ќыс пен жазды шебер тілмен айтыстыра отырып, єр мезгілдегі табиѓат сыйын, адамѓа тигізетін пайдасын єсем сµздермен суреттейді, табиѓат кµркін кµз алдыња келтіреді.
Ќыс: -Мен ер жігітке к‰ш берем, ауру-сырќауды азайтам, ќардыњ суына жаз егін шыѓады, жау да ќыста жатып, жаз шабады. Жаз шыќса, б‰йі, жылан, шыбын-шіркей тіріліп зиян келтіреді, - дейді. Б±ѓан ќарсы жаз: Ќыс т‰ссе-аќ жер-кµкті м±з басады. Адам тєні тоњып, ќалтырайды. Суыќќа тоњѓан м‰ск‰ндер иінін жылыта алмай б‰рсењ ќаѓады, олардыњ саусаќтары домбыѓып, тек отќа ќызса ѓана жаны кіреді. Ќыстыњ ызѓырыќ желінен б±лт басып, боран т±рады. Ж±рт ‰йге тыѓылады. Ал жаз шыќса, халыќтыњ арасы кењіп, жер-кµкті к‰н н±ры кµгертіп, жањбыр селі сай-саланы толтырып, ќаћарлы ќардыњ ызѓарын жояды. Т‰рлі г‰л-бєйшешек шешек атады, кµк шµп µседі. Жер жанаттай ќ±лпырады. Адам шаттанып, ќуанышќа бµленеді, ќ±лын, ќ±нан, тай тулап, айѓыр, бие кісінеп, ш±рќырасады. ¤зен-суѓа молыѓып, сиыр, б±ќа мµњірейді, кµктемде ќ±лан да ќунайды, арќар мен сайѓаќтар да тау-тасќа секірісіп ойнаќтайды. С‰т селдей аѓады. Ќозы мен лаќ енесіне жармасады. Жазда мал-жан тойынады, семіреді. Бектер сєйг‰лік аттарына мінеді. Ќыс, сенен ќ±с та ќашады, маѓан (жазѓа) келіп ќарлыѓаш ±ялап, б±лб±л єн салады. Олар да µз ќызыѓына баѓады. Д‰ние ж‰зі кілемге оранып, к‰н н±рына бµленеді. Жањбыр жауып, жан рахатын табады, деп айтысады [13, 78].
М.Ќашќари ењбегініњ сµз µнері тарихындаѓы баѓа жетпес мєнін М.Ќашќаридыњ µз сµзімен айтар болсаќ: Т‰ркі ±лыстарыныњ ерте дєуірден бергі бастарынан кешкендерін сараптап, атадан балаѓа мирас боп келген, зер шеккен єдемі сµз µрнектерін теріп шыќтым, µмір кµріністерін жаќсы баяндайтын µлењ-жырларын, шаттыќ ќуанышы мен ќасірет-ќайѓысын ќамтитын терењ ойлы маќал-наќылдарынан ‰лгі ±сындым. Оќыѓан адамдар б±л меруерт сµздерді пайдаланып, µзінен кейінгі ±рпаќќа мирас етер деп ‰міттендім. Міне, осылайша л±ѓат кітабым атадан балаѓа ел ќазынасын жеткізер ќымбат м±ра боп мєњгі саќталар деген зор ‰мітпен ±заќ сапарѓа аттандырдым [14, 12].
М.Ќашќари ењбегін µзбек тіліне аударѓан т‰рколог С.М.Муталлибов аударманыњ алѓы сµзінде: Мен б±л ењбекте ќыпшаќ тіліне табан тіредім. ¤йткені т‰ркі тайпалары арасында ерте ќолданылѓан тілдіњ бірі (аѓа тіл) сол ќыпшаќ тілі болѓан. Ќыпшаќтардыњ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары
Орта ғасырдағы географиялық мәлімет
Қазақстанның орта ғасырдағы қалалары
Орта ғасырдағы Еуропа тарихы
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы
Орта ғасырдағы теологиялық философия
Орта ғасырдағы Қазақстан
Орта ғасырдағы Франция
Орта ғасырдағы Араб-мұсылман философиясы
Сот шешендігі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь