Орта ғасырдағы қазақ шешендігі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1 Орта ғасырлардағы түркі шешендігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.1 Ислам дәуіріндегі түркі шешендігінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Алтын орда дәуірі әдебиетінің шешендік дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2 Орта ғасырлардағы жыраулар шешендігі тері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
2.1 Шешендік дәстүрдің жыраулар поэзиясындағы жалғастығы ... ... ... ... ... ..39
2.2 Жыраулар шешендігінің ақындық дәстүрге ұласуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ – сөз қадірін, өз қадірім деп білген халық. Кеңдігін де, кемелділігін де, елдігін де, ерлігін де, тағдыры да, тәлімі мен тәрбиесі де, аналығы мен балалығы да өзіндей қадірлеген сөзінде жатыр. Қазақ қоғамында бітіспес жаулық пен бітпес дау, берекесіз шудың кесімі сөзбен шешіліп, тиянақ тауып отырған. Ендеше, шешендік – қазақ қоғамының бейбіт тынысының тамыршысы іспетті десек қателеспейміз. Ол жөнінде ұлы ғалым А.Байтұрсынов:
«Әділ билердің қолында билік қазақтың неше түрлі дертін жазатын жақсы дәрі еді» [1, 315], - деп баға берген болатын. Сөзді қадірлеген халық – қазақтай-ақ болсын.
Қазақ ұғымында өнердің түрі көп. Жігіттің өнерлісін «Сегіз қырлы, бір сырлы» деп мақтайтын, тіптен, «жігітке жетпіс өнер де аз» деп есептейтін халық үшін – өнер ауқымы оның мәні мен мағынасы кең. Ақындық, жыршылық, жыраулық, айтыскерлік т.б. Сол сияқты шешендік сөздерді терең меңгерген, сөзімен көпті тоқтататын адамды «шешендік өнер» иесі деп атайды. Сөз жоқ, осыдан келіп, шешендік өнер үш жақты байланыста қалыптасатындығын пайымдаймыз. Олар – шешен сөйлеуші, шешендік сөз, және тыңдаушы. Осы үш жақты бірлік тұтастық тапқанда ғана өз мәніндегі шешендік өнер қалыптасады.
Ұлттық ұғымымыздағы шешендік өнердің қалыптасуы, би-шешен атанудың басты шарттары жөнінде, сонау, ХІХ ғасырдың өзінде-ақ ұлы ғалым Ш.Уәлиханов былайша толғанған болатын:
«Би атағын беру қазақта халық тарапынан бір сайлау арқылы немесе халықты билеп отырған үкімет тарапынан бекіту арқылы болған емес; тек салт-ғұрыптарына әбден жетік, сонымен қатар тілге шешен қазақтар ғана бұл құрметті атаққа өз бетімен ие болып отырған. Мұндай би атағын алу үшін би болам деген қазақ өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті бар екендігін халық алдында сан рет көрсетуге тиіс болған. Ондай адамдардың атағы бүкіл қазақ даласына тез жайылып, олардың аты жұрттың бәріне тәлім болып отырған. Сонымен, бұл би деген атақ келіп билік айтуға және төрелік сөз сөйлеуге патент сияқты нәрсеге айналған» [2, 56].
Осындай ауыр сыннан сүрінбей өткен адам ғана кәсіби шешендік өнерді меңгерген өнер иесіне айналған. Қазақ шешендік сөздері құрылымына қарай қара сөз және өлең түрінде айтылуына байланысты, пернелі және термелі болып келеді. Шешендік сөздің ел жадында ұзақ уақыт сақталып, өзгермей айтылып келетіні де - өлең түріндегі термелі шешендік сөздер болып табылады. Шешендік сөздердің өнер дәрежесінде танылуының да өзіндік заңдылықтары бар. Жүйесіз айтылған, бәтуасыз толғамдар ел есінде ұзақ сақталмайды. Есте қалар елеулі оқиғалар ғана шешендік сөздердің айшықты нысанына айналып отырған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Байтұрсынұлы А. Ақ жол. –Алматы: Жалын, 1991. -360 б.
2 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. -540 б.
3 Адамбев Б. Халық даналығы. –Алматы: Мектеп, 1976. -310 б.
4 Нысаналин А. Әбу Нәсір әл-Фараби. –Алматы: Жазушы, 1974. -260 б.
5 Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия /Құраст: Қыраубаева А. –Алматы: Ана тілі, 1991. -284 б.
6 Сүйіншәлиев X. Қазақ әдебиетінің тарихы. –Алматы: Санат, 1997. -904 б.
7 Салғараұлы Қ. Қазақтың қилы тарихы. –Алматы: Жалын, 1992. -310 б.
8 Баласағұн Ж. Құтты білік /Аударған: Егеубаев А. –Алматы: Жазушы, 1986. -457 б.
9 Цицерон. Речи. М.:Л. Издательство АН СССР, 1962. -460 б.
10 Егеубаев А. Кісілік кітабы. –Алматы: Ана тілі, 1998. -181 б.
11 Қоңыратбаев Ә, Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы: Қазақ университеті, 1991. -364 б.
12 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр-аңыздар. –Алматы: Жазушы, 1985. -276 б.
13 Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.2. –Алматы: ХАНТ, 1997. -578 б.
14 Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.1. –Алматы: ХАНТ, 1997. -680 б.
15 Дәуітұлы С. Ғұлама. Қазақ әдебиеті. 1993, 9.ІV.
16 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. –Алматы: Рауан, 1995. -195 б.
17 Йассауи А. Диуани хикмет. –Алматы: Мұраттас, 1993. -382 б.
18 Иүгінеки А. Ақиқат сыйы. (Баспаға дайындағандар: Құрышжанов Ә., Сағындықов Б.). –Алматы: Ғылым, 1985. -157 б.
19 Акмуканова Б. История казахской литературы. –Алма-Ата: Наука, Т. 1. 1993. -290 б.
20 Хорезми. Махаббатнама /Аударған: А.Қыраубаева. –Алматы, Жалын; 1985. -96 б.
21 Құрышжанов Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері –Алматы: Қайнар, 2001. -460 б.
22 Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) /Монғолшадан аударған: Сұлтанияұлы М. –Алматы: Өнер, 1998. -186 б.
23 Негимов С. Шешендік өнер. –Алматы: Ана тілі, 1997. -250 б.
24 Дүйсенәлиев Д. Қазақ халқының Ресей отаршылдығына қарсы Кенесары Қасымұлы бастаған 1837-1847 жылдардағы ұлт азаттық қозғалысы //Қазақ тарихы. –Алматы: Жалын, 1997. -480 б.
25 Лувсанданзан. Алтын шежіре (Шыңғыс хан қағанатының, көне түркі-монғол тайпаларының тарихы) /Монғол тілінен аударған: Мауқараұлы –Алматы: Өнер, 1998 –224 б.
26 XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы. –Алматы: Ғылым, 1982. -430 б.
27 Қазақ әдеби тілінің тарихының проблемалары. –Алматы: Ғылым, 1987. -360 б.
28 Жұбанов Е. Қазақтың ауызекі көркем тілі. –Алматы: Ғылым, 1996. -372 б.
29 Абай. Шығармалар жинағы. 2-том. –Алматы: Жазушы, 1986. -263 б.
30 Өмірәлиев Қ. Абай афоризмі. –Алматы: Қазақстан, 1993. -86 б.
31 Жолдасбеков М. Асыл арналар. –Алматы: Жазушы, 1990. -284 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..........................................................................................................6
1‎ ‏ Орта‎ ‏ғасырлардағы түркі шешендігі...............................................................9
1.1‎ ‏Ислам дәуіріндегі түркі шешендігінің дамуы................................................9
1.2‎ ‏Алтын орда дәуірі‭ ‬әдебиетінің шешендік дәстүрі........................................25
2‎ ‏ ... ... ... ... ‬тері.............................................39
2.1‎ ‏Шешендік дәстүрдің жыраулар поэзиясындағы жалғастығы......................39
2.2‎ ‏Жыраулар шешендігінің ақындық дәстүрге‭ ... ... ... ‬әдебиеттер тізімі..................................................................72
‎ ‏Кіріспе
Тақырыптың‭ ‬өзектілігі.‭ ‬Ќазаќ‭ ‬– сµз ќадірін,‭ ‬µз ќадірім деп білген халыќ.‭ ‬Кењдігін де,‭ ... де,‭ ... де,‭ ... ... ... да,‭ ... мен‭ ‬тєрбиесі де,‭ ‬аналыѓы мен балалыѓы да µзіндей ќадірлеген сµзінде жатыр.‭ ‬Ќазаќ ќоѓамында бітіспес жаулыќ пен ... ... ... ... ... ... ... ‬тиянаќ тауып отырѓан.‭ ‬Ендеше,‭ ‬шешендік‭ ‬– ќазаќ ќоѓамыныњ бейбіт тынысыныњ тамыршысы іспетті десек ќателеспейміз.‭ ‬Ол ... ... ... ... ... ... ќолында билік ќазаќтыњ неше т‰рлі дертін жазатын жаќсы дєрі ... [1,‎ ... ‏-‎ ... баѓа ... ... ... ќадірлеген халыќ‭ ‬– ќазаќтай-аќ болсын.‭
Ќазаќ‭ ‬±ѓымында µнердіњ т‰рі кµп.‭ ‬Жігіттіњ ... ... ... ... ... деп ... ‬тіптен,‭ «‬жігітке жетпіс µнер де аз‭»‬ деп есептейтін халыќ‭ ‬‰шін‭ ‬– µнер ... оныњ мєні мен ... ... ‬Аќындыќ,‭ ‬жыршылыќ,‭ ‬жыраулыќ,‭ ‬айтыскерлік т.б.‭ ‬Сол сияќты шешендік сµздерді терењ мењгерген,‭ ‬сµзімен ... ... ... «‬шешендік µнер‭»‬ иесі деп‭ ‬атайды.‭ ‬Сµз жоќ,‭ ‬осыдан келіп,‭ ‬шешендік µнер‭ ‬‰ш жаќты байланыста ... ... ... ‬– ... ... ... ... ‬жєне тыњдаушы.‭ ‬Осы‭ ‬‰ш жаќты бірлік т±тастыќ тапќанда ѓана µз мєніндегі шешендік µнер ќалыптасады.‭
¦лттыќ‎ ‏±ѓымымыздаѓы шешендік µнердіњ ќалыптасуы,‎ ‏би-шешен ... ... ... ... ... ‬ХІХ ѓасырдыњ µзінде-аќ‭ ‬±лы ѓалым Ш.Уєлиханов былайша толѓанѓан болатын:
‎«‏Би ... беру ... ... ... бір сайлау арќылы немесе халыќты билеп отырѓан‭ ‬‰кімет тарапынан бекіту арќылы болѓан ... ... ... ... ... ... ... тілге шешен ќазаќтар ѓана б±л ќ±рметті атаќќа µз бетімен ие болып отырѓан.‭ ‬М±ндай би атаѓын ... ... би ... ... ... µзініњ зањ ісіне жетіктігі жєне шешендік ќабілеті бар ... ... ... сан рет ... тиіс болѓан.‭ ‬Ондай адамдардыњ атаѓы б‰кіл ќазаќ даласына тез жайылып,‭ ‬олардыњ аты ... ... ... ... отырѓан.‭ ‬Сонымен,‭ ‬б±л би деген атаќ келіп ... ... жєне ... сµз сµйлеуге патент сияќты нєрсеге айналѓан‭»‬ [2,‭ ‬56‭]‬.
Осындай ауыр сыннан с‰рінбей ... адам ѓана ... ... ... ... µнер ... ... ‬Ќазаќ шешендік сµздері ќ±рылымына ќарай ќара сµз жєне µлењ т‰рінде айтылуына байланысты,‭ ‬пернелі жєне ... ... ... ... сµздіњ ел жадында‭ ‬±заќ уаќыт саќталып,‭ ‬µзгермей айтылып ... де‭ ‬-‭ ... ... термелі шешендік сµздер болып табылады.‭ ‬Шешендік сµздердіњ µнер ... ... да ... зањдылыќтары бар.‭ ‬Ж‰йесіз айтылѓан,‭ ‬бєтуасыз толѓамдар ел есінде‭ ‬±заќ саќталмайды.‭ ‬Есте ќалар елеулі оќиѓалар ѓана шешендік ... ... ... ... ... ... ... бастауы халыќтыњ тілі шыќќан к‰ннен басталады,‭ ‬демек ол µз ... ... ... ... ... кешірген.‭ ‬Оѓан дєлел ретінде кµне жазба ескерткіштеріміздегі шешендік сµздеріміз бен тарихтан белгілі аќын,‭ ‬жырау,‭ ‬шешен-билердіњ ќуатты сµздеріне ден ќойсаќ,‭ ‬шешендік ... ... баѓа ... ... ... екендігіне кµз жеткіземіз.‭ ‬Д‰ниеде µзгермейтін бір орнында т±ратын,‭ ‬мєњгілік ешнєрсе жоќ.‭ ‬Олай болса,‭ ‬ќазаќ шешендік сµздері де сан ѓасырлыќ ... ... ... мен ... ... ‬‰немі жетіліп,‭ ‬с±рыпталып отырды.‭ ‬Кµнеден жалѓасќан шешендіктіњ дєст‰рлі мектебін ќалыптастыруы дєст‰рлі шешендік сµздерді µмірге єкелді.‭
Дєст‰рлі шешендік сµздер дегеніміз‭ ‬– ... бір ... ... тапќыр ой,‭ ‬кµркем тілмен айтылѓан жєне халыќ жиі ... ... ... ... ... ... сµздер.‭ ‬Онда да халыќтыњ басынан‭ ‬кешірген уаќиѓалары,‭ ‬аќыл-ойы,‭ ‬арман-тілегі бейнеленеді,‭ ... ... ... ... ... ... ... сµздердіњ жанрлыќ шыѓу тегі жµнінде де бір-екі ауыз сµз айтќан д±рыс.‭ ‬Ѓалым Б.Адамбаев:
‎«‏Шешендік сµздер аќындыќ сµздер‭ (‬µлењ-жырлар‭) ‬мен кµркем ќара ... ... ... ‬алѓашќы бµліне бастауын кµрсететін аралыќ жанр сияќты.‭ ‬¤йткені,‭ ‬шешендік сµзде єњгіменіњ де белгілері бар.‭ ‬Ќара сµз бен µлењ ... ... ... сµз ... ... жанр ... ... кетпеген,‭ ‬ќайта µз алдына дамып,‭ ‬дербес жанр болып ќалыптасќан‭»‬ [3,‭ ‬92‭]‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... Ежелгі Грек,‭ ‬Рим шешендік мектептерімен салыстырѓанда жер мен кµктей айырмашылыѓы бар екендігін ... ‬Ењ ... ‬– ... ... ... ‬єрбір жас µзі кµріп µскен ортасындаѓы жасы‭ ‬‰лкен аќындардыњ немесе белгілі т±лѓалардыњ єњгімелерін тыњдап,‭ ‬шыѓармашылыќ м±раларын жаттап ... ... ... т±тќан адамѓа‭ ‬‰немі келіп,‭ ‬сєлем беріп,‭ ‬аќыл-кењес с±рап отыруды да игі дєст‰рге айналдырады.‭
Зерттеудің ... ... ... ... ... кез-келген би-шешенніњ µмір жолына терењірек зер салып ќарар болсаќ,‭ ‬олардыњ ешќайсысыныњ классикалыќ мектептен білім алмаѓандыѓына,‭ ... ... ... ... ... ... ... оќып,‭ ‬µмірлік тєжірибеден жинаќтап,‭ ‬жетілгендеріне кµз жеткіземіз.‭ ‬Сонымен ќатар,‭ ‬±лттыќ шешендік мектептіњ ... ... сµз ... да ролі аз ... µнер ќай ... ... бостандыќ,‭ ‬еркіндік болса,‭ ‬ж‰йелі сµзге ж±ртшылыќ,‭ ‬ќоѓам ќ±лаќ асса,‭ ... ... ... елде ѓана ... ... ‬аќыл-ойѓа,‭ ‬сµзге,‭ ‬тілге ќысым жасалып шек ќойылѓан жерде аќыл-ойдыњ адамдары,‭ ‬ењ алдымен аќындар мен шешендер ќорѓалап сµйлей алмайды,‭ ‬сµз µнері ... ... ... ... ‬ќазаќ елінде аќындыќ пен шешендік µнер‭ (‬µнер алды‭ ‬– ќызыл тіл‭) ‬саналѓан да оѓан тиым ... ... ... [3,‭ ‬152‭]‬.
Ендеше м±ндай ќоѓамда шешендік µнердіњ ќанатын кењге жайып,‭ ‬тамырын терењге ... ... ... ... ... ... ... ел арасында айтылып ж‰рген барлыќ‭ ‬‰лгілері ыждаћаттылыќпен жинаќталып,‭ ‬ж‰йелену‭ ‬‰стінде.‭ ‬К‰н µткен сайын толыѓып,‭ ‬молая т‰сері аян.‭ ... ... ... бар ... µз ... зерттеп,‭ ‬шешендік сµз,‭ ‬шешендік µнер шешендік дєст‰р,‭ ‬шешендік мектеп‭ ‬±ѓымдарын µзара т±тастыќта,‭ ‬ж‰йелі талдаудыњ ... зор ... ... ... ... ... бізге жеткен жазба м±раларда шешендік сµзге‭ ‬‰лгі боларлыќ материалдар бар ма‭? ‬Халыќ тарихында орын алѓан ... ... ... µнер ... ... ‬¤кілдері кімдер‭? ‬Дарынды интеллект,‭ ‬кµрнекті аќын-жазушы,‭ ‬мєдениет ќайраткерлерініњ шешендік µнерді дамытудаѓы ролін ќалай баѓалау керек‭? ‬-‭ ‬дейтін ... ... ... ... ‬осы сауалдарѓа жауап іздеу маќсатымен‭ “‬Орта ѓасырдаѓы‭ ‬қазақ шешендігі‭”‬ деген таќырыпта‭ ‬дипломдыќ ж±мыс жазып отырмыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ќай дєуіріне назар аударсаќ та,‭ ‬белгілі бір тарихи кезењ оќиѓаларынан ... кете ... ... ... тарихын зерттеу барысында єдебиеттану ѓылымы мен тарих ѓылымын‭ ‬±штастырып зерттеу ќажеттігі ... ... ... ... µнеріміздіњ жеткен шыњы мен басып µткен жолыныњ ќыр-сырларын тек єдеби тілдіњ тарихын сµз ете ... ... ... ... ѓана ... тани ... ... µнер сол тілде сµйлеуші халыќтыњ‭ ‬тарихымен,‭ ‬экономиканыњ саяси-єлеуметтік жаѓдайларымен тікелей байланысты.‭ ‬Шешендік µнердіњ ќалыптасу ... ... ... ... ... ... жєне сол єдебиеттіњ‭ ‬-‭ ‬єдеби‭ ‬тілі туралы айтќан ... ... ... ... орайда Єбу-Насыр єл-Фараби,‭ ‬Ж.Баласаѓ±ни,‭ ‬М.Ќашѓари,‭ ‬А.Йассауи,‭ ‬А.И‰гінеки сияќты кµптеген т‰ркі халыќтарына ортаќ ѓ±ламалар ењбектерініњ ... ... орны ... ‬Шешендіктіњ небір саф алтын‭ ‬‰зіктерін осы кезењдегі‭ ‬жазбалардан кездестіреміз.‭ ‬ Бұл кезең‭ ‬әдебиеті ... ... ... ... ... поэзияға да мүлтіксіз жеткізді.
Зерттеу жұмысының‭ ‬құрылымы.‭ ‬Еңбек ... ... ... ‬қорытынды мен пайдаланылған‭ ‬әдебиет тізімінен тұрады.‭
1‎ ‏Орта‭ ‬ғасырлардағы түркі шешендігі
1.1‎ ‏Ислам дәуіріндегі түркі шешендігінің дамуы
Орта ѓасыр ... ... ... мєні ... бір ... бойы ... ... келеді.‭ ‬Т‰ркі тілдес жазба м±ралардыњ табыла бастаѓан,‭ ‬ѓылыми т±жырымдар айтыла бастаѓан мерзімді еске алсаќ,‭ ... ‬‰ш ж‰з ... ... белгілі.‭ ‬Б±л м±ралардыњ тарихи-єлеуметтік,‭ ‬философиялыќ,‭ ‬дидактикалыќ мєні ... ... ... ... тарапынан,‭ ‬педагогика-психологиялыќ т±рѓыдан жемісті зерттелді десе де болады.‭ ‬Тілшілер тарапынан тілдік-кµркемдік элементтері т±тастай болмаса да жеке-жеке зерттеу ењбектерінде ќарастырылды,‭ ‬єдеби ... ... ... ... ... тілге тиек болды.
Басќа т‰ркі халыќтары сияќты ќазаќ халќыныњ тарихына ќатысты орта ѓасыр ... ... ... шешендік сµздерініњ ќалыптасуында елеулі роль атќарѓан.‭ ‬Орта ѓасырда µмір с‰рген ѓ±ламалар жан-жаќты ... ... ... ... ... ‬тіл µнерініњ жетістіктерін мењгерген дарынды шешендер болѓандыѓы мєлім.‭ ‬Батыс пен ... ... ... ... ... ... Аристотельден кейінгі екінші‭ ‬±стаз‭ ‬– «Єл м±ѓаллим ас-сани‭»‬ атанѓан єл-Фараби де заманында талантты да білімді,‭ ‬шешен ... аќын ... ... µз ... аты ... аќын болѓандыѓы туралы пікір айтушылар аз емес.‭ ‬Ибн-Аби-Усайбаныњ‭ ‬1882‭ ... ... ... ... ... ‬±лы аќын деп атайды.‭ ‬Байхаки кітаптарында да Фарабидыњ поэзиясына тоќталады.‭ ‬Ол м±сылмандар ... ењ ... ... ... мен ... ... ... ‬Тіпті Фараби бірнеше халыќтардыњ тілін µзініњ ана тіліндей жетік білгені жєне сол ... µлењ де ... ... Е.Э.Бертельс µзініњ‭ «‬Тєжік-парсы поэзиясыныњ тарихы‭»‬ дейтін кітабында Фарабидіњ жан-жаќты ѓалым болѓандыѓын жєне аќындыќ ... ... баѓа ... ... Аян ... ... ... Єл-Фарабидіњ тµрт жолды,‭ ‬он шаќты µлењ шумаќтарын ќазаќ тіліне аударып,‭ «‬Фараби‭ ‬– ... ... ... ... «‬Ќазаќ єдебиеті‭»‬ газетінде жариялады.‭ ‬Єл-Фарабидіњ осы жарияланѓан µлењдерін оќып отырып,‭ ... ... ... ... шабытын,‭ ‬ж‰ректі тербер нєзік сезімін,‭ ‬афоризмге толы шешен тілін мойындайсыз.‭ ‬Риторика ѓылымы шешен‭ ‬‰ш т‰рлі маќсатты кµздеп сµйлейді не ... ‬-‭ ... ‬-‭ ... ... ... бµлеу‭; ‬толќытып тебіренту.‭ ‬Єл-Фараби µлењдері солай екендігіне сендіре ... ... ... ... ... ‬толќытып,‭ ‬тебірентеді.‭ ‬Сондыќтан да болар,‭ ‬халќымыз аќындыќ пен шешендікті егіз µнер деп ќараѓан.‭ ‬Адамбаевтыњ сµзімен айтсаќ,‭ «‬ќазаќтыњ аќыны‭ ‬– ... ... ‬– ... ... ... ... ... аларлыќ аталы сµздер,‭ ‬µсиет,‭ ‬аќыл-кењестер кµбінесе µлењ,‭ ‬жыр т‰рінде жетіп отырды.‭ ‬Олай болса,‭ ... де ... ... ... ... ... ‬А.Нысаналин Єл-Фараби µлењдерін‭ ‬1944‭ ‬жылы Бейрутта шыќќан Аббастыњ кітабынан алып аударѓан екен.‭ ‬¤мірге,‭ ‬білімге ... ... ... ... аќын ... ... ... толы жан д‰ниесін,‭ ‬ж±мбақ єлем сырларын ќызыќтап жырѓа ќосады.
Тамылжып бал тыныштыќ айналамнан,
Ж±лдызым т‰нге ќ±шаќ жайѓан далам,
Жап-жалѓыз,‭ ‬±йќысыз жатырмын ... ... ... ... ... ‬11‭]‬,‭ ‬-
деп елжіреп,‭ ‬балдай тєтті тыныштыќ‭ ‬пен тамылжыѓан табиѓатты ... ... ... ... ... ... ... бейнењ боп кеудеме енер
Єлдеќайда ѓайыптан ынтызар ќып,
¤міріме бір ѓажап сєуле берер.‎
‡ніњ жетер жањѓырып жыраќтан ењ,‎
Сезініп мен деміњді г‰л ... ем.‭ ... µзі ... ... ... ...
М±њды єуенді жалѓаймын,‭ ‬біраќта‭ ‬мен‭ ‬[4,‭ ‬12‭]‬.
Осы жолдарда бейнелі тењеулер мен сырлы эпитеттер арќылы ынтызар жанныњ образы,‭ ‬µлмес,‭ ... ... жыры ... ... ... ... сарп ... аќын µмір бойы сапар шегіп,‭ ‬шет жерлерді аралап,‭ ‬туѓан жерден жыраќта ж‰рген.‭ ‬Ќайда ж‰рсе де туѓан жерін‭ ‬±мытпайды,‭ ... ... ... ... ... ... ‬µз ... туѓан халќына жеткізуді армандайды.‭
Ќашыќтасыњ туѓан жер‭ ‬– ќалыњ елім,‭
Не бір ... ... ... ... ... ‬саѓынып,‭ ‬алау денем,‭
Шаршадым мен,‭ ‬ќанатым талды меніњ.‭
Шањыт жолѓа сарсылып ќарауменен.
Кері оралмай жылдарым жатыр ... ... ... кµз ...
О жаратќан,‭ ‬кµп к‰ткен‭ ‬аќымаѓыњ,‭
Ќ±м сияќты тез ысып,‭ ‬тез суынар‭ ‬[4,‭ ‬15‭]‬.
Нєзік жанды‭ ‬аќынныњ тілі де ... ... ... ж‰йрік,‭ ‬алау дене,‭ ‬шањыт жол,‭ ‬µзендей аќќан жылдар,‭ ‬ќасіреттіњ ... ... ... ... ысынып,‭ ‬тез суынатын ќ±м секілді кµњіл аќын жасаѓан єсем баламалар.‭ ‬Ешкімніњ аузына т‰се бермейтін ќанатты тењеулер.
Шешендерге‭ ‬тєн ќасиет ... ... ... ... ... ... дейтін болсаќ,‭ ‬Єл-Фарабиде м±ныњ бєрі бар.‭ ‬Заман туѓызѓан данышпан ѓалым ... ... ... ... аќылѓа ж‰гіндіру маќсатымен‭ «‬Жаќсы ќала т±рѓындарыныњ кµзќарасы туралы трактат‭»‬ деген ќауым кодексін жазып,‭ ‬тыныштыќ пен ... ... ... ... алѓа ... µнер,‭ ‬шешен тіл мен дарынды таланттар шынайы ќамќорлыќ кµрсетілген ортада ... ... ... ... ... ‬адамгершілігі жоѓары халифтер мен єміршілер ќолдау кµрсетіп отырѓан.‭ ‬Сондай ел билеушілердіњ бірі Сирияныњ ... ... ... Сайф ... болѓан.‭ ‬Сайф ад-Даула сарайында µнер жарысы болып т±рѓан,‭ ‬оѓан небір ... мен ... ... ќатысќан.‭ ‬Єбу Насыр Єл-Фараби де оѓан жиі ќатысќан.‭ ‬Єл Фарабидіњ кµп ... ... ... ‬музыканттыќ,‭ ‬ойшылдыќ,‭ ‬шешендік ќабілеттерін зор баѓалаѓан,‭ ‬оныњ философиялыќ т±жырымдарын,‭ ‬µлењдерін с‰йсіне тындайтын болѓан.
Єл-Фараби ... ... біз ... ... ... туралы,‭ ‬кµркем сµздіњ ќаѓидалары жайында жазѓан ењбектерін есепке аламыз.‭ ‬1973‭ ‬жылы‭ ‬±лы ѓалымныњ туѓанына‭ ... ... толу ... ... ... ... «‬¤лењ µнерініњ ќаѓидалары туралы трактат‭»‬ атты шыѓармасыныњ ... ... ... ... грек ... ... єдістеріне жєне ол кµрсеткен кµркем туындыныњ ежелгі ... ... ... ... бір ... ретінде риториканы атайды.‭ ‬Фарабидіњ айтуынша,‭ ‬наѓыз кµркемдік µнерді табиѓи таланты зор аќындар туѓызады.‭ ‬¤лењ шыѓаруда аќынныњ білімділігі мен табиѓи талантына ќоса ... де ... ... ... ... таќырыбыныњ сай болуын,‭ ‬µмірге жанасымды болуын,‭ ‬сюжетініњ‭ ‬±заќ сонар болмай,‭ ‬жинаќы болуын,‭ ‬шыѓарманыњ єрбір сµзініњ маѓыналы,‭ ... ... ... етеді.‭ ‬Кейбіреудіњ жалѓан ойды єсерлі,‭ ‬єсем сµздердіњ к‰шімен‭ ‬сендіріп жіберетінін,‭ ‬біраќ ол жалѓан сенім болѓандыќтан пайдасыз,‭ ‬-‭ ‬дей келіп,‭ ‬-‭ ... ... ... ‬єсемдік-ќисынды,‭ ‬пайымды болса,‭ ‬сезім д‰ниесін билеп кетерлік шынайы болса ѓана наѓыз µнер,‭ ‬сонда ѓана µте пайдалы‭ ‬болмаќ‭ ‬[5,‭ ... ‬-‭ ... ... ... маѓыналылыѓына ќоса ќисындылыѓы,‭ ‬±йќас-‰йлесімділігі,‭ ‬тењеу сµздерініњ айќындылыѓы ќажет дегенді айтады‭ ‬¤лењ µнерін живописьпен салыстырып,‭ ‬живопись ќонымды бояуларымен ќандай ... ... ... ... µзініњ кµркем суретті тамаша сµздерімен‭ ‬сондай єсерлі болмаќ‭ (‬5,80‭)‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Мамыражай к‰йдегі адам кейде ќиялѓа шомып,‭ ‬мєселен,‭ ... ... ... ... ... ... немесе жерде т±рып,‭ ‬кµктемгі б±лттардыњ жµњкілген кµшін ќарап,‭ ‬аќын аспандаѓы ай мен ... ... к‰й ... ... ... сиќырлайтын болмыс сондай.‭ ‬Егер пайымдау кµздеген жерден шыѓын жатса,‭ ‬‰йлесімді болады.‭ ‬Егер‭ ‬‰йлесімді ... ... ол ... ... ... ... ќисынды болса,‭ ‬онда ол еліктеу.‭ ‬Еліктеу поэзия µнерінде ... ... ... ... ... еліктеудіњ µзі‭»‬ [5,‭ ‬80‭]‬.
Данышпанныњ поэзия туралы айтќан осы пікірлері сµз ... ... ... ... ... ... ... ‬Єл-Фараби ќандай таќырыпќа ќалам тартса да,‭ ‬µзі жоѓарыда ... ... ... ... ‬Єбу Насыр Єл-Фараби‭ «‬Риторика‭»‬ атты ењбегінде шешенніњ сµйлеу‭ ‬‰стіндегі шеберлігі деп кµз ... ... ... ‬±ѓып тыњдау,‭ ‬дєлелді пікір айту,‭ ‬шыншыл кµзќарас,‭ ‬тиянаќты білім,‭ ‬сµйлеушініњ бет-ж‰зі,‭ ‬ќимыл-єрекеті ... ... ... ... ... ... ... «‬Ізгі ќала т±рѓындарыныњ кµзќарасы‭»‬,‭ «‬Мєселелердіњ т‰п мазм±ны‭»‬,‭ «‬Ѓылымдардыњ шыѓуы‭»‬,‭ «‬Баќытќа жету жолы‭»‬,‭ «‬Музыка гармониясы туралы‭»‬,‭ «‬Адам тєні м‰шелері туралы‭»‬ т.б.‭ ... ... ... ... ... ... деп ... ‬кµркем туынды,‭ ‬кµркем сµз µнері саласындаѓы тамаша туындылар ... ... ... ... ѓасырлыќ,‭ ‬т‰ркі шешендігіне тиесілі шыѓармалардыњ ќатарына Ќарахандар мемлекеті дєуірінде Жетісуда жазылѓан екі т‰рлі ... ‬– ... ... ... ... мен ... Ќашќаридіњ‭ «‬Диуани луѓат ат-т‰рік‭»‬ атты сµздігін жатќызуѓа болады.‭ ‬М±ныњ екеуі де Жетісу жерін мекендеген т‰ркі тайпаларыныњ тілінде жазылѓан ... ... ... ... ... ... Орта Азия,‭ ‬Жетісу жєне Ќашќария жерінде т‰ркі тайпаларыныњ‭ ‬‰стемдігі к‰шейе т‰скен еді.
‎«‏Ќараханид‭»‬ терминін тарихќа‭ ‬XIX‭ ‬ѓасырдыњ орта шенінде орыстыњ белгілі ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... тарихшы-жазушы Ќ.Салѓарин‭ ‬[7,‭ ‬18‭]‬.‭ ‬–Ќара хан‭ ‬±лыс билеушілерініњ лауазымнамасында‭ ... ... ... ... ... («‬ќара-ќаѓан‭»‬) сµзіне негізделген...‭ ‬Ал елдіњ атыныњ бір ... ... ... ... ... беретіні тарихта бар.‭ ‬Оѓан бір кездегі Кµк Орданыњ ханы‭ ‬¤збектіњ атымен байланысты шыќќан‭ ... ... ... ... ... атымен аталѓан‭ «‬ноѓай‭»‬ этнонимдері толыќ дєлел бола алады‭»‬.‭ ... ... ... ... тайпаларыныњ ішінде дулат,‭ ‬‰йсін,‭ ‬арѓу,‭ ‬ќарл±ќ,‭ ‬ќыпшаќ,‭ ‬±йѓырлар болѓан.‭ ‬Ќарахандар мемлекетіне ќараѓан тайпалар кейін ќазаќ халќыныњ этногенезін ... да ... ... білік‭»‬ -‭ ‬б±л тайпалардыњ бєріне ортаќ єдеби тілде жазылѓан дастан.
Шешендік сµздер кµркем,‭ ‬бейнелі болумен ќатар ќысќа єрі‭ ‬н±сќа ... да ... ... ... сµйлеудіњ µзіне тєн этикалыќ мєдениеті бар.‭ ‬Біріншіден,‭ ‬шешенніњ сµз сµйлеу мєдениеті.‭ ‬Сµзді д±рыс айта білу,‭ ‬маќал-мєтел,‭ ‬т±раќты тіркестерді,‭ ‬дайын ... ... ... ... ... ... айќындыѓы,‭ ‬тілдіњ д±рыстыѓы‭ ‬– шешендікке ќойылатын негізгі ... ... ... ... ‬ќорды д±рыс пайдалана білу,‭ ‬ана тілдіњ байлыѓын ... ... ... ... ... ... жеке басына ќатысты екінші шарт туындайды.‭ ‬Ол‭ ‬– ... ... ... ... ... ... ќайыру,‭ ‬аз сµзге кµп маѓына сыйѓызу.‭ ‬Єрине,‭ ‬б±л мєселе µмірлік тєжірибеден гµрі,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Бір сµзбен айтќанда м±ны‭ ‬– шешендік ќасиет деуге болады.
ХІІ ѓасырда µмір ... ... ... ... ... ѓ±лама Ж.Баласаѓ±ни‭ «‬Шешендік ќасиет екініњ бірінде‭ ‬кездесе бермейтін ќасиет‭»‬,‭ ‬дей келіп,‭ ... ... кµзі ... ... ... ... ... адамды кµкке кµтереді,‭ ‬сондай-аќ‭ «‬Басќа пєле тілден‭»‬ дегендей,‭ ‬адам шайпау тілінен жазаѓа да‭ ‬±шырайды,‭ ‬µйткені‭ «‬Ањдамай ... ... ... ... ... ‬де ... сµйле‭»‬.‭ ‬Адам екі нєрседе ќартаймайды:‭ ‬бірі‭ ‬– игі ісі,‭ ‬екіншісі‭ ‬– ізгі сµзі.‭ «‬Жаќсы болѓыњ келсе,‭ ‬жаман сµз айтпа‭»‬,‭ «‬Он мыњ ... ... он ... ... «‬¤лмей µмір с‰ре білгіњ келсе,‭ ‬артыња жаќсы іс пен дана сµз ќалдыр‭»‬.‭ ... ... ... ... ... ... ол баќытќа жетеді.‭ ‬Сондай-аќ адам µз тілінен жаза тартады,‭ ‬басын да жояды.‭ ... ‬– ... ‬ол ... ... ‬саќ бол одан,‭ ‬ол алдамшы,‭ ‬басыњды алып т‰суі де м‰мкін.‭ ‬Мазањды ала берсе,‭ ‬тіліњді кес.‭ ‬Саќтанып сµйлесењ,‭ ... ... ... ... ... тіліње,‭ ‬б±зылмайды тісіњ де т.б.‭»‬ [8,‭ ‬236‭]‬.
Б±л сияќты ... ... ... ... ‬– ... ырыс‭»‬,‭ «‬Сµйлей білмеген сµз ќадірін кетірер‭»‬,‭ «‬¤зі µлсе де,‭ ‬сµзі µлмейді‭»‬ деген ќанатты сµздермен сабаќтас.‭ ‬Тіл мєдениеті шешендік µнер жайлы ... ... ... жан ... ... дене ... ‬±штасатындыѓы жайында психофизиологиялыќ т±жырым да жасаѓан.‭ «‬Адамныњ мєні ... ... сєні ... ... ... ‬– ойлы ... ‬тілдіњ кµркі‭ ‬– сµз,‭ ‬адам кµркі‭ ‬– ж‰з,‭ ... ... ‬– ... ‬деу арќылы жаќсы‭ ‬сµз,‭ ‬жаќсы мінез адамдардыњ бет пішінінен байќалады ... ... б±л ... ... рим ... ... пікірімен‭ ‬±штасып жатыр.‭ ‬Цицерон:‭ «‬...Мєселеніњ мєселесі адамныњ ж‰зінде.‭ ‬Барша ќуаттыњ‭ ‬±ясы‭ ‬– кµз.‭ ‬Орындаудыњ ќозѓаушы к‰ші жан д‰ниесі болса,‭ ‬жанныњ ... ‬– ... ... ... ... ‬-‭ ... ‬¤йткені ол кµњіл-к‰й толќындарын,‭ ‬µзгерістерін мейлінше толыќ,‭ ‬жетік,‭ ‬жан-жаќты ... ... ... ‬Ойлы сµйлеп,‭ ‬мєнерлі жеткізуде дауыстан соњ бет‭ ‬– ж‰з,‭ ‬ал ол кµз ... ... [9,‭ ... ‬-‭ ... болатын.‭ ‬Сµйлеу µнеріне байланысты ойларында Ж‰сіп Баласаѓ±н сµз µнеріне адам бірден жетілмейді,‭ ‬м±ны‭ ‬‰здіксіз тєжірибеде,‭ ‬тынбай ... ... ... ... ‬Б±дан бірнеше ѓасыр б±рын Цицерон да адам табиѓи таланттыњ бар-жоѓына ќарамай,‭ ‬оќып‭ ‬‰йрену,‭ ‬тыњдап‭ ... ... ... ... ... ... ... сµздіњ иесі бола алатындыѓын айтќан болатын.‭ ‬Даналыќтыњ иесі біздіњ халќымыз да‭ ... ... ... ... ... боларсыњ‭»‬ деген-ді.‭
Ж‰сіп Баласаѓ±н да,‭ ‬М.Ќашќари да дєуір тудырѓан кемел т±лѓалар.‭ ‬Х-ХІІ ѓасырларында Жетісу хандыѓы єдеби тілге ... ... ... ... ... Орта ... ... тайпаларыныњ тілін ыѓыстыра бастаѓан-ды.‭ ‬Осындай к‰рделі уаќытта Ж‰сіп Баласаѓ±нныњ,‭ ‬М.Ќашќаридыњ т‰ркі тілінде ... ... ... ... ... оќиѓа болды.‭ ‬Халыќтыњ м±њын м±њдап,‭ ‬жоѓын жоќтайтын,‭ ‬т‰ркі єдеби тілін жандандырып,‭ ... ... биік ... ... ... ... д±рыс байќап,‭ ‬Ж.Баласаѓ±н аќындыќ µнерді жоѓары дєріптейді,‭ ‬аќындарды сµз ... деп ... ... алдыња,
Сµз шебері сєуегей.
Сµздері µткір ќылыштан,
Ќылдан нєзік ќиялы.
Тындасањ тыњда аќынды,
Нєзік сµздіњ‭ ‬б±лаѓы.
Жаныња ќуат жаќсы сµз,
Ќ±лаќ ќ±рышы ќанады.
М±хиттыњ ... ... ... ... тењіздей ж‰ректіњ,
Т‰бінде жатќан асылды
Аќындар ѓана табады
Маќтаѓанын жеткізер,
Халыќ с‰йіп тыњдайды.
Ќарѓаса саѓыњ‭ ‬±шады,
Тањыњ атып ... ... ... ... жырлайды.
Ќабаѓы ќатса ќуандыр,
Ќарны ашса тойындыр.‭
Аќындардыњ сµзінен‭
Пайдалы нєрсе ... ... ... ‬-‭ ... ... ... аќындардыњ‭ ‬‰лкен єлеуметтік к‰ш екендігіне баѓа береді.‭ ‬Ежелгі Рим ж±ртында да сµз шеберлерін тµрт топќа бµлген ѓой:‭ ‬1‭) ... ‬2‭) ... ‬3‭) ... ‬4‭) ... ... ... сияќты киелі µнердіњ иелерін б±лайша топтарѓа бµлу олардыњ ќоѓамдыќ-єлеуметтік ќызметінен,‭ ‬µз ... ... ірі ... ... ... ‬¤з ... ... ќоѓам ќайраткерлерініњ бірі Ж.Баласаѓ±н‭ ‬– XI‭ ‬ѓасырдыњ алѓашќы ширегінен бастап,‭ ‬сол ... ‬70‭ ... ... µмір ... ... ... ќазіргі Ќазаќстан жеріндегі Шу бойына орналасќан ескі ... ... ‬– ... туѓан.‭ ‬Осыдан Ж‰с‰п Хас-Хажиб Баласаѓ±ни деп аталып кеткен.‭ ‬Б±л ќала сол ... ... ... ... ‬єкімшілік жєне сауда-саттыќ орталыѓы болѓан.‭ ‬Ж‰сіптіњ єкесі де µнер иесі,‭ ‬к‰йші-сазгер екен.‭ ‬Ж‰сіп ... ... ... ... ... ... ‬кµп тілдерді‭ ‬‰йреніп,‭ ‬тез жетілген.‭ ‬Ж‰сіп µз кезініњ аса білімді адамы саналѓан.‭ ‬Ол т‰ркі тілдеріне ќоса,‭ ‬парсы,‭ ‬араб,‭ ... ... ... ... ... кез ... ‬тарихынан,‭ ‬астрономиясынан,‭ ‬геометриясынан,‭ ‬т.б.‭ ‬ѓылымдардан кµп маѓл±маты болѓан.‭ ‬Ж‰сіп‭ «‬Ќ±тадѓу білік‭»‬ дастаныныњ кіріспе сµзінде µзі ... да ... ... ... ... жазылу жайын,‭ ‬алдына ќойѓан маќсатын,‭ ‬мазм±ны мен мєні жайында т‰сінік берген.‭ «‬Ќ±тадѓу біліктіњ‭»‬ мазм±ны аќылѓа,‭ ‬парасатќа толы.‭ ‬Б±л ... дана ... ... ... ... кенеледі,‭ ‬жетіле т‰седі,‭ ‬-‭ ‬дей келіп,‭ ‬-‭ ‬Ќытай мен‭ ‡‬ндініњ ѓ±ламалары осы к‰нге ... ... ... ... ... ... б±л сияќты кітапты еш‭ ‬адам шыѓарып кµрмегенін єбден біледі.‭ ‬Єр елдіњ данышпандары біздіњ кітабымызды ... атап ... ... ... ... ... даналыќ ережелері‭»‬ деп атаса,‭ ‡‬нді кемењгерлері оны‭ «‬Жайлы басшылыќ кітабы‭»‬,‭ ‬шыѓыс патшалыќтары‭ «‬Х‰кмет ... ... ... жеткізетін ѓылым‭»‬,‭ ‬кейбіреулері оны‭ «‬Патшаларѓа кењесші кітап‭»‬ деп атап ... ‬Ал ... ... б±л ... «‬Ќ±тадѓу білік‭»‬ дейді.
Б±л кітапты жазѓан‭ ‬– білімді,‭ ‬парасатты,‭ ‬Баласаѓ±нда туѓан ер.‭ ... ... ол ... ... ... ханы Бограханѓа тарту етті.‭ ‬Ол‭ ‬‰шін хан таќсырдыњ сыйлыѓы мен дєрежесіне ие болды.‭ «‬Хас-Хажиб‭»‬ (басшы,‭ ‬кењесші,‭ ‬аќылшы‭) ‬деген ... атаќ ... ... ... болѓан тµрт асыл ќасиеттер:‭ ‬біріншісі‭ ‬– ѓаділеттік,‭ ‬екіншісі‭ ‬– ... ... ‬– ... ... ‬– молшылыќ.‭ ‬Б±лардыњ єрќайсысын ер деп атадым.‭ ‬Ѓаділеттікті К‰нтолды деп,‭ ‬Элик басшы еттім.‭ ‬Баќытты Айтолды деп атап,‭ ‬уєзір дєрежесінде ... ... ... деп,‭ ‬уєзірдіњ баласы,‭ ‬Молшылыќты Огдурмыш деп атап,‭ ‬оны уєзірдіњ інісі т±ттым.‭ ‬Осы тµрт ер µзара‭ ‬єњгімелеседі,‭ ‬біріне бірі ... ... ... ... ‬Осы тµрт ерді бір т±лѓа ретінде ќабылдаѓан зерек оќушыларымныњ жаны ... ... жылу ... ... ... м‰сєпір шыѓарушысын есіне алсын...‭»‬ [8,‭ ‬21‭]‬.
Дастанныњ кейіпкерлер єњгімесіне ... ... ... ой ... ‬– ... ... ... сµздердіњ ќ±рылымына келеді.‭ ‬Аќыл-ой иелерініњ жауаптасуы негізінде шындыќ ашылады.‭ ‬Шешендіктіњ ... ... ... ‬ой мен ... ... єсер ете ... ... ‬Осындай кµпшілікке‭ ‬‰лгі боларлыќ µсиет сµздерді ќазаќ шешендік сµз деп атаѓан.‭ ... ... ... ... ... ... дастан деп танимыз.
‎«‏Ќ±тадѓу білік‭»‬ дастаны‭ ‬73‭ ‬тарауѓа бµлінеді.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬ѓылымныњ мєні‭ ‬шешен тілмен баялдалады.‭ ‬Одан єрі Ќашќария хандарыныњ сєн-салтанаты шабытпен ... ... ... ... ... ‬‰лгі етіп тартады.‭ ‬Айтолды атты аќылды уєзірдіњ ќызметін ... ... бас ... осы ... ел ... ... жол жоралѓысы жайындаѓы терењ маѓыналы даналыќ сµздері дерек ретінде жазылѓан.‭ ‬Б±дан єрі уєзірдіњ аќылды‭ ‬±лы Оѓдулмыш пен хан с±раќ-жауап ... ... ... ... ... ... єдет-ѓ±рпы,‭ ‬салт-санасы кµрініс табады.‭ ‬Сµз жарысында оларѓа єділ де сабырлы болуды‭ ‬‰йретеді.‭ ‬Осылайша дастанныњ кµп жері с±рау-жауап‭ ‬‰лгісінде жазылѓан.‭ ... ... ... ... тууы ... кµп ... ањѓартады.‭ ‬Данышпан ѓалым сол кезде-аќ тіл мєдениетініњ ќарапайым шарттарын тілге тиек етті.‭ ‬Хан-хакімдердіњ ќаќпаншымен сµйлесу шарты ќандай болмаќ‭? ‬Хан ... ... ел ... ... ... ‬±стамаќ‭? ‬Б±ќара халыќпен ќалайша тілдеспек‭? ‬Хан сарайындаѓы адамдар кімге‭ ‬‰йлену керек,‭ ‬баланы ќалай‭ ‬тєрбиелеу керек,‭ ‬той-топырѓа ... ... ... ... ‬ќалай сµйлемек‭ ‬– осы‭ ‬жайларды аќын дєст‰р т‰рінде таратып жырлаѓан.‭ ‬Т‰ркі тілдес тайпалардыњ тілінде жасалѓан сол ... ... ... ‬– ... ... ‬терме‭ ‬‰лгісінде жазылѓандыќтан,‭ ‬дастанныњ мазм±нын‭ ‬±ѓыну ќиынѓа соќпайды.‭ ... ... ... ... ... кµркем де ќарапайым тілімен жазуыныњ µзі‭ ‬– оныњ‭ ‬ана тілін аса ќадір т±тып,‭ ‬жетік білгендігініњ ... ... ... ... ... ... тілінде ќалыптасќан‭ ‬арыстандай айбатты,‭ ‬сауысќандай саќ,‭ ‬т‰лкідей айлакер,‭ ‬данышпандай аќылды,‭ ‬меруерттей ... ... ... ‬ќанатты тіркестер молынан‭ ‬±шырасады.‭ ‬Мысалы,‭ «‬Ол ќабандай ќайсар,‭ ‬сауысќандай саќ,‭ ‬карлыѓаштай ќыраѓы болсын‭»‬ деп ел басыныњ табанды да ќайсар,‭ ... да саќ адам ... ... ... ... тілді µзі ѓана мењгеріп ќойѓан жоќ,‭ ‬соны µзгелерін де‭ ‬‰йренуге µсиет етеді.
‎«‏Елші ќандай болуы тиіс‭»‬ деген тарауында‭ ... ... адам ... ... ... ... ... аќс‰йектік тєрбие алѓан,‭ ‬сµзге шешен,‭ ‬µткір тілді,‭ ‬ойлы,‭ ... ... адам ... ... деп т‰йіндейді.‭ ‬Сµзі єрі кµркем,‭ ‬єрі ќисымды адамдарды аќылды адамдар ќатарына ќосады.‭ ‬Осындайлар ж±рт ... ... ... ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Сµз µнері,‭ ‬шешендік ќасиет дєріптелген‭ ‬7,‭ ‬11,‭ ‬22-тарауларда д±рыстап сµйлей алу адамныњ негізгі ќасиеттерініњ бірі ... ... ... ќасиет екініњ бірінде кездесе бермейтін ќасиет,‭ ‬-‭ ‬дейді.
Сондай-аќ адам µз тілінен жаза да ... ... да ... ‬Тіл‭ ‬-‭ ‬арыстан,‭ ‬ол босаѓањда жатыр,‭ ‬саќ бол одан,‭ ‬ол алдамшы,‭ ‬басыњды алып т‰суі де ... ... ала ... ... ... ‬Саќтанып сµйлесењ,‭ ‬басыњ µзіњде ќалар.‭ ‬Саќтыќ ќылсањ тіліње,‭ ... ... де ... ‬Б±л сияќты жолдар халќымыздыњ‭ «‬жаќсы сµз‭ ‬-‭ ‬жарым ырыс‭»‬,‭ «‬Сµйлей білмеген сµз ќадірін ... ... µлсе де,‭ ... ... ... ... сµздермен сабаќтасып,‭ ‬±рпаѓына шешендікті дєріптейді,‭ ‬шешен сµйлеуге шаќырады.‭ ‬Тіл мєдениеті,‭ ‬шешендік µнер жайлы пікір айтќан ѓалым жан ... ... дене ... ... ... психофизиологиялыќ т±жырым да жасаѓан.‭ «‬Адамныњ сєні бетінде,‭ ‬бетініњ сєні кµзінде‭»‬,‭ «‬Аќыл кµркі‭ ‬-‭ ‬ойлы сµз,‭ ‬тілдіњ кµркі‭ ‬– сµз‭ ‬,‭ ... ... ‬– ... ... ... ‬-‭ ... деу арќылы жаќсы сµз,‭ ‬жаќсы мінез адамдардыњ бет пішінінен ... ... ... б±л ... ... рим ... Цицеронныњ пікірімен‭ ‬±штасып жатыр.‭ ‬Цицерон:‭ «‬...Мєселеніњ мєселесі адамныњ ж‰зінде.‭ ‬Барша ќуаттыњ‭ ‬±ясы‭ ‬-‭ ‬кµз.‭ ‬Орындаудыњ ќозѓаушы к‰ші жан ... ... ... ... ‬– ... ‬оныњ ішінде ерекшесі‭ ‬-‭ ‬кµз.‭ ‬¤йткені ол кµњіл-к‰й толќындарын,‭ ‬µзгерістерін мейлінше толыќ,‭ ‬жетік,‭ ‬жан-жаќты жеткізетін ќ±діретті м‰ше.‭ ‬Ойлы ... ... ... дауыстан соњ бет-ж‰з,‭ ‬ал ол кµз арќылы кµріктенеді‭»‬ (9,38‭)‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... байланысты ойларында Ж‰сіп Баласаѓ±н сµз µнеріне адам бірден жетілмейді,‭ ‬м±ны‭ ‬‰здіксіз тєжірибеде,‭ ‬тынбай оќып-‰йрену арќылы мењгеретіндігін айтады.‭ ‬Б±дан ... ... ... ... да адам ... таланттыњ бар-жоѓына ќарамай,‭ ‬оќып‭ ‬‰йрену,‭ ‬тыњдап‭ ‬‰йрену,‭ ‬сµйлеп‭ ‬‰йрену,‭ ‬‰здіксіз ... ... ... ... иесі бола ... ... болатын.‭ ‬Даналыќтыњ иесі біздіњ халќымыз да‭ «‬Кµре-кµре кµсем боларсыњ,‭ ... ... ... деген еді.
Шешендік µнердіњ ѓ±лама теоретигі Цицеронныњ ойынша,‭ ‬риториканыњ негізі философия,‭ ‬стилистика,‭ ‬ойшылдыќ болса,‭ ‬осы‭ ‬‰ш ѓылымныњ негіздері т‰ркілік Ж‰сіп ... да ... ... дастанында д‰ние,‭ ‬адам,‭ ‬табиѓат жаратылыстары туралы философиялыќ ілімдер мен надандыќ,‭ ‬з±лымдыќ,‭ ‬тоѓышарлыќќа оќу,‭ ‬білім,‭ ‬µнер,‭ ‬аќылды ... ... ... ... ... жатады.‭ ‬Ж‰сіп дастаны берер афоризмдердіњ шегі жоќ,‭ ‬Сондыќтан оны ... ... ... ... ... тіл ... арнайы зерттеген А.А.Валитова дастан стилініњ біркелкі емес екендігін,‭ ‬оныњ єрбір бµлімі µзініњ кµркемдігі жаѓынан єр алуан деп атап кµрсетеді.‭ «‬Дастан ... ... ... ... ... мен ... ... тєн,‭ ‬оныњ кµркемдік ќ±ны да осында‭»‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.
Ежелгі т‰ркі єдебиетін зерттеуші ... ... ... ... ... осы ... ... зерттеу ж‰ргізіп,‭ ‬оны‭ «‬Ќ±тты білік‭»‬ деп атайды.‭ ‬Єр кездегі зерттеушілердіњ‭ ‬б±л туындыны єлеуметтік-этикалыќ дастан,‭ ... ... ... ... ... сияќты жанрлыќ‭ ‬аныќтамалар бергенін,‭ ‬олардыњ ќай-ќайсысы да шыѓарманыњ табиѓатына сай ... айта ... ... ... дастан,‭ ‬аќылман толѓаныстар,‭ ‬яѓни аќылман дастан‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп‭ ‬атайды‭ ‬[10,‭ ... ... ... ... тілін талдай‭ ‬отырып,‭ «‬Ж‰сіп Баласаѓ±н‭ ‬µз дастанында ассонанс,‭ ‬аллитерацияныњ т‰р-т‰рін‭ (‬µлењніњ басталуында,‭ ‬µлењніњ ... ... ... ... ... аса жиі ... ‬Сондыќтан да,‭ ‬бєйіттерге маќал,‭ ‬мєтел,‭ ‬наќыл сµздерге тєн шымырлыќ‭ ‬пен‭ ‬±шќырлыќ сипат тєн.‭ ‬Дыбыстардыњ ретті жиілігі арќылы поэзия ... ... ... туындап,‭ ‬µмірлік толѓамы терењ оймен ќабысќанда даналыќ‭ ‬тебіреніс,‭ ‬ќанатты ... ... ... ‬-‭ ‬деп тамаша т‰йін жасайды.‭ ‬Шешендік сµздіњ тіліне ќойылатын талап та осы:‭ ‬даналыќ ойлардыњ‭ ‬µлењ ырѓаѓы мен ... ... ... ‬– ...... ... ѓасырлардыњ єдебиет ескерткіштерін зерттеп,‭ ‬бірнеше кітап жазѓан ѓалым Х.С‰йіншєлиев‭ «‬Диуани ... ... ... кµне ... ... ... жинаѓы деп таныды.‭ ‬Б±л ењбектіњ авторы Махмуд ибн ол-Хусайн иби Мухаммед‭ ... ‬– ... ... ... ... ... ‬орта ѓасыр ѓалымы.‭ ‬Махмуд Ќашќаридыњ ата мекені‭ ‬– ќазіргі‭ ‬Ќазаќстан жері.‭ ‬Ол Барысќан ќаласында‭ ... ... ... ... ... ... ... туып,‭ ‬Ќашќарда ќызмет‭ ‬еткен.‭ ‬Ол т‰ркі тілдес халыќтардан шыќќан ... ... ... ... ... ... жетік,‭ ‬білгір єдебиетші,‭ ‬тілші ѓалым.‭ «‬Т‰ркі тілдерініњ сµздігін‭»‬ (Диуани л±ѓат ат-т‰рік‭) ‬алѓашќы тілдік филологиялыќ зерттеу деп ... ... ... ... ‬Ењбек т‰ркі тілдерініњ біразына аударылып,‭ ‬лингвистикалыќ т±рѓыдан аз зерттеліп жатќан жоќ.‭ ... ... орта ... ... ... деп ... тарауда ќарастыруымыздыњ себебі:‭ ‬оны сµздік деп ќана ќарамай,‭ ‬XI‭ ‬ѓасырдаѓы Орта Азия тайпаларыныњ тарихы мен єдебиетінен мол хабардар ... ... ... деп ... ... ... ... ‬ауыз єдебиетініњ алатын орны ерекше.‭ «‬Диуанда‭»‬ халыќтыњ сол кезге дейінгі жєне сол дєуірдегі айтылѓан маќал-мєтел сµздері ... мол ... жєне ... дені ... ќолданылып ж‰рген сµздер.‭ «‬Тау таумен ќауышпас,‭ ‬адам адаммен‭ ‬єрќашан ќауышар‭»‬,‭ «‬Т‰йеніњ‭ ‬‰лкені кµпірде ... ... ... сµз‭ ‬– атылѓан‭ ‬ оќ‭»‬,‭ «‬Кµрікті кісіге сµз ерер‭»‬,‭ «‬Аќылмен арыстан‭ ‬±стауѓа ... ‬ал ... ... да‭ ... ... ... аямаѓан жаяу ќалар‭»‬,‭ «‬Басќаѓа ор ќазба,‭ ‬оѓан µзіњ ... таѓы сол ... ... ... ... ... ... сипаттаѓы ой-пікірлер Єл-Фараби,‭ ‬Ж‰сіп Баласаѓ±н идеяларымен астасып жатады.‭ ‬Онда адамныњ кейбір жекелеген жаман ќасиеттері‭ (‬д‰ниеќорлыќ,‭ ‬ќорќаќтыќ,‭ ‬мансапќорлыќ,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬аќ ниеттілік секілді кісініњ‭ ‬єр т‰рлі жаќсы ќасиеттері дєріптеледі,‭ ‬автор жастарды батыр,‭ ‬ерж‰рек,‭ ‬отанс‰йгіш ... ... ... ... сµздері адамгершіліктіњ ережелерін т‰зеді.‭ ‬Адамныњ басќадан айырмашылыѓы оныњ бойындаѓы ењ ізгі ќасиеттерінде:‭ ... ... ... ... деп т‰йеді.‭ ‬Д‰ниеќоњыздыќќа салынып,‭ ‬ішпей-жемей,‭ ‬бермей-кимей жиѓан мал-м‰ліктіњ еш‭ ‬ќайырымы жоќ,‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ‬парасатты адам ізгі,‭ ‬ќайырымды болады,‭ ‬ал ќайырымдылыќ елде кµп болса,‭ ‬ел-ж±рт тату-тєтті µмір с‰реді,‭ ‬жоќ-жітікке жєрдем береді,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... адам не‭ ... д‰ние жиып.
Д‰ние-м‰лік ерлердіњ пейілін алады,‭
Д‰ниеќор адам естерінен танып ќапады.
Аќылды адам тєкаппар болмас,‭
Аќылсызды маќтасањ,‭ ‬есінен ... аќыл ал,‭ ... ... ‬±ѓып ал,‭ ‬бойыња сіњір.
Ізгілік ќанша керек болса,
¤з ќолыњмен де оны ... ... ... ‬ыќыласпен к‰тіп ал,‭
тойѓызып,‭ ‬ризалап шыѓарып сал.
Туѓандардан ... µмір ... ... ... ... ‬ж±лдыздар да к‰нде туып,‭ ‬сµнеді.‭
Адамдарѓа дєулет пен дањќ д±шпан бопты деседі.‭ ... ... ... адам ... ... ... ... соз‎ ‏‰лгілері алуан т‰рлі.‎ ‏Бір алуан µлењ-жырлар т‰ркі ... ењ кµне ... ... ... ... К‰лтегін ескерткіштерімен де жалѓасып жатыр.‭ ‬М±нда кµне ... ... ... жорыќтарында кµптеген жењістерге ие болѓандыќтарын маќтанышпен жырлайды.‭ ‬Шыѓарма‭ ‬мазм±нында батырлар т±лѓасын,‭ ... ... ... ... ќолы ... судай аѓып,‭ ‬ќ±стай‭ ‬±шып,‭ ‬ќара жерді шањдатып,‭ ‬ќандатып желдей есті‭»‬ деген сµздермен µрнектеп ... ... ... ењбегіне енген‭ ‬237‭ ‬µлењ ерлік мазм±нда кµрінеді:‭ ‬т‰ркі елініњ ќаћармандыќ к‰рестерін,‭ ‬µлмес алып ерлерін жыр ... ... ... ... тараулардыњ‭ (‬ябану,‭ ‬танѓ±т,‭ ‬±йѓыр соѓыстары‭) ‬мазм±нын зерттеушілер К‰лтегінніњ‭ ‬‰лкен жєне кіші ... ... ... ... ... Ер ... ... ‬731‭ ‬жылы µлген К‰лтегінге арналса керек деген жорамалды ... ... ... ‬ол Ер Т±њѓаны ертеде К‰лтегіннен‭ ‬1400‭ ‬жыл б±рын Афрасиабќа ... ... ... ... ... VІІІ ... ... хандары ішінде Афрасиаб т±ќымынан шыќќандар болѓан болу керек деген ойын‭ ‬µрбітеді‭ ‬[11,‭ ‬86‭]‬.
М.Ќашќаридыњ ењбегінде‭ ... ... ... деп ... ... ... ... да жаудыњ отын µшіріп,‭ ‬елдіњ еркіндігін саќтап ќалып ж‰рген белгісіз бір батырдыњ оќќа‭ ‬±шќанын µкінішпен жырлаѓан.
Иаѓы отын ... аны ... ... кєш‰ргєн.
Тєгді оќы‭ ‬µлд‰р‰.
Осылайша‭ «‬Диуандаѓы‭»‬ ерлік мазм±ны эпос т‰ркі елініњ ерліктерін дєріптеді,‭ ... ... ... ‬сай-саласын жыр ќылады.‭ ‬Оќиѓалар ќазіргі Ќазаќстан жерінде‭ ‬– Іле,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Ќашќари жырларыныњ мазм±ны тарихи дєуірдіњ єрбір кезењдерінде тамаша эпос ... ... кµне ... ... ... ... жыр ... ‬єдетке айналдырѓан дєст‰рлерінен туындаѓаны хаќ.‭ ‬Є.Марѓ±ланныњ‭ ‬сµзімен айтќанда,‭ ‬кµне т‰ркілер‭ ‬‰шін тасты ќашап м‰сін жасаудан ... ... ... ... ... ... ‬кµрінген‭ ‬[12,‭ ‬73‭]‬.
М.Ќашќари шешендігін‭ «‬Диуандаѓы‭»‬ єдемі лирикалыќ шумаќтар да дєлелдейді.‭ ‬Кµпшілігі махаббат лирикалары мен‭ ‬табиѓат лирикаларына жататын‭ ‬µлењдерінде аќын ... ... ... ... ... тізіледі.‭ ‬Мысалы,‭ «‬Кµзімнен аќќан жас тењіз боп,‭ ‬ѓашыќ‭ ‬ќ±сы оны айнала‭ ‬±шып-ќонып ж‰р‭»‬ немесе:
Жалын оныњ ... ... ... ‬µзі.‭
Толѓан айдай ж‰зі‭
Жарды меніњ ж‰регімді‭ ‬–
деген жолдар образдарѓа толы.‭ ‬Табиѓат лирикаларында аќын кµктем кµркін,‭ ‬жаздыњ жайдары ... ... ... ... ... ... ‬Жиырма‭ ‬‰ш шумаќтан т±ратын‭ «‬Ќыс пен жаздыњ айтысы‭»‬ деп аталатын толѓау‭ ‬– ќазаќ айтыстарыныњ алѓашќы ... ... ... ... ... ќыс пен ... шебер тілмен айтыстыра отырып,‭ ‬єр мезгілдегі табиѓат сыйын,‭ ‬адамѓа тигізетін пайдасын єсем сµздермен суреттейді,‭ ... ... кµз ... ... ... ер ... к‰ш ... ‬ауру-сырќауды азайтам,‭ ‬ќардыњ суына жаз егін шыѓады,‭ ‬жау да ќыста жатып,‭ ‬жаз шабады.‭ ‬Жаз ... ... ... ‬шыбын-шіркей тіріліп зиян келтіреді,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Б±ѓан ќарсы жаз:‭ ‬Ќыс т‰ссе-аќ ... м±з ... ... тєні ... ... ... тоњѓан м‰ск‰ндер иінін жылыта алмай б‰рсењ ќаѓады,‭ ‬олардыњ саусаќтары домбыѓып,‭ ‬тек отќа ќызса ѓана жаны ... ... ... ... б±лт ... ... т±рады.‭ ‬Ж±рт‭ ‬‰йге тыѓылады.‭ ‬Ал жаз шыќса,‭ ‬халыќтыњ арасы кењіп,‭ ‬жер-кµкті к‰н н±ры кµгертіп,‭ ‬жањбыр селі ... ... ... ... ... жояды.‭ ‬Т‰рлі г‰л-бєйшешек шешек атады,‭ ‬кµк шµп‭ ‬µседі.‭ ‬Жер жанаттай ќ±лпырады.‭ ... ... ... ... ... ... ... тулап,‭ ‬айѓыр,‭ ‬бие кісінеп,‭ ‬ш±рќырасады.‭ ‬¤зен-суѓа молыѓып,‭ ‬сиыр,‭ ‬б±ќа мµњірейді,‭ ‬кµктемде ќ±лан да‭ ‬ќунайды,‭ ‬арќар мен ... да ... ... ... ‬С‰т селдей аѓады.‭ ‬Ќозы мен лаќ енесіне жармасады.‭ ‬Жазда мал-жан тойынады,‭ ‬семіреді.‭ ‬Бектер сєйг‰лік аттарына мінеді.‭ ‬Ќыс,‭ ‬сенен ќ±с та ... ... ... ... ... ... ‬б±лб±л єн салады.‭ ‬Олар да‭ ‬µз ќызыѓына ... ... ... ... ... ‬к‰н н±рына бµленеді.‭ ‬Жањбыр жауып,‭ ‬жан рахатын табады‭»‬,‭ ‬деп айтысады‭ ‬[13,‭ ‬78‭]‬.
М.Ќашќари ењбегініњ сµз ... ... баѓа ... мєнін М.Ќашќаридыњ µз сµзімен айтар болсаќ:‭ «‬Т‰ркі‭ ‬±лыстарыныњ ерте дєуірден бергі бастарынан кешкендерін сараптап,‭ ‬атадан балаѓа мирас боп ... ... ... ... сµз µрнектерін теріп шыќтым,‭ ‬µмір кµріністерін жаќсы баяндайтын ... ... ... мен ... ќамтитын терењ ойлы маќал-наќылдарынан‭ ‬‰лгі‭ ‬±сындым.‭ ‬Оќыѓан адамдар‭ ‬б±л меруерт сµздерді пайдаланып,‭ ‬µзінен кейінгі‭ ‬±рпаќќа мирас етер ... ... ... ... л±ѓат кітабым атадан балаѓа ел ќазынасын жеткізер ќымбат м±ра боп ... ... ... ... ‬‰мітпен‭ ‬±заќ сапарѓа аттандырдым‭»‬ [14,‭ ‬12‭]‬.
М.Ќашќари ењбегін µзбек тіліне аударѓан т‰рколог С.М.Муталлибов аударманыњ алѓы сµзінде:‭ «‬Мен‭ ‬б±л ењбекте ќыпшаќ ... ... ... ... ... тайпалары арасында ерте ќолданылѓан тілдіњ бірі‭ (‬аѓа тіл‭) ‬сол ќыпшаќ тілі болѓан.‭ ‬Ќыпшаќтардыњ µте кєрі тайпа екендігі,‭ ‬олардыњ алѓашќы т‰ркі ... ... ... ... ... ... ‬тарихынан жаќсы байќалады‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп‭ ‬жазѓан.‭ ‬Б±дан шыѓатын ќорытынды:‭ ‬М.Ќашќаридыњ‭ ‬ењбегі кыпшаќ‭ ‬тілінде ... ... ... ... ... ќазаќ тілінде сµйлеткен‭ ‬ѓалым Асќар Егеубай.‭ ‬Б±л ењбектіњ мєдениетіміздіњ,‭ ‬тіліміздіњ,‭ ‬єдебиет‭ ‬пен µнеріміздіњ,‭ ‬ќала берді,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬тума‭ ‬ќасиеттерін саќтаѓан рухани ќазына‭ ‬µзегі екенін орынды атап ... ... ... ол ... «‬Мен Б±л кітапты хикмат сµздер,‭ ‬сежілер,‭ ‬маќал-мєтелдер,‭ ‬µлењ-жырлар,‭ ... жєне ... ... ќара ... ... ‬єдеби сµздермен безендіріп,‭ ‬маќс±с‭ ‬єліппесі ретімен т‰зіп‭ ‬шыќтым‭”‬,‭ ‬-‭ ‬деген пікірін келтіреді де,‭ «‬сежі,‭ ‬режез‭»‬ деген араб єдебиетініњ‭ ... ... ... т‰сінік береді:‭ «‬сежі‭»‬ -‭ ‬ішкі‭ ‬ ырѓаќќа,‭ ‬бай‭ ‬±йќасќа негізделген ќарасµз,‭ ‬ќысќа хикаялар екен де,‭ ... -‭ ... ... ... ... туындап к‰рделене т‰скен µлењ т‰зілімі‭ ‬екен‭ ‬[14,‭ ‬18‭]‬.‭ ‬Ќашќаридыњ осы айтќандарына ќарап-аќ,‭ ‬оныњ сµздерді тізіп беруді ѓана ... ... ... ... ... ... еткенін ањѓарамыз.‭ ‬М.Ќашќари µзініњ ењ‭ ‬бір ќызыл тілді шешен,‭ ‬батыл,‭ ‬µжет найзагер екендігін де ... ... ... ‬Б±дан шыѓатын ќорытынды:‭ ‬М.Ќашќаридыњ ќазаќ тарихындаѓы басќа би-шешендер сияќты тіл мен ќаруды ќатар мењгерген,‭ ‬жауынгер єрі µзін ... деп ... ... сµз иесі ... ... ... кµне ... жазбаларын,‭ ‬діни шешендік‭ ‬‰лгілерін сµз еткенде,‭ ‬Йассауидыњ‭ «‬Диуани хикмет‭»‬ атты ... да ... ... алу ... ... ... Йассауи Ибраћим±лы ибн Махм±т‭ ‬XII‭ ‬ѓасырда Т‰ркістан мањындаѓы Сайрам жерінде д‰ниеге ... ... ... ... Х-ХІ ... ... ‬ХІІ-ХІV ѓасырлар арасында Ясы,‭ ‬ал‭ ‬XIV‭ ‬ѓасырдан Т‰ркістан деп аталѓан.‭ ‬ХVІ ѓ.‭ ‬екінші жартысынан бастап Т‰ркістан‭ ‬250‭ ‬жылдай ќазаќ ... ... ... ‬XII‭ ‬ѓасырда Орта Азиядаѓы суфизм поэзиясыныњ орталыѓы Т‰ркістан‭ (‬Ясы‭) ‬болѓан.‭ ‬Суфизм‭ ‬µкілдері алланы дінмен‭ (‬аќылмен‭) ‬емес,‭ ... тану ... деп ... ... Ахмет аќындыќ жолѓа єуелі єке‭ ‬‰лгісі бойынша т‰седі.‭ ‬Кейін Сайрам имамы ... ... ... ... ... ... ... ќ±штар Ќожа Ахмет Б±хар шаћарындаѓы Хамадани атты софыдан діни оќу‭ ... ... ... ... Ахмет сол кісініњ орнын басып,‭ ‬бірнеше‭ ‬жыл ќазы,‭ ‬Шайќмуфти болып істейді.‭ ‬Софылыќпен ш±ѓылданады.‭ ‬Ол‭ ‬63‭ ‬жасында ќайтыс болады.‭ ‬Мєшћ‰р ... ... ... Йассауи туралы айтќан сµзінде:‭ «‬Хазірет С±лтан Ахмед Йассауи бір к‰ш ... ... мыњ ... аталѓан муридтерін жамиѓ ќылып,‭ ‬баршасына б±йырды дейді.‭ ‬Хазіретіміз ѓалиасслам ... ... ... ... ... ... тоѓыз мыњ сµз сµйлеген екен.‭ ‬Отыз‭ ‬‰ш мыњ шариѓат,‭ ‬отыз‭ ‬‰ш мыњ тарихат,‭ ‬отыз‭ ‬‰ш мыњ ... ‬– ... ... бір ... ... ‬бір жерден табылмайды.
Сіздер баршањыз бір жерде отырып,‭ ‬бас-басыњызѓа бір ауыздан сµз ... ... ... ... болып ќаларлыќ болсын.‭ ‬Сол Ќ±дай таѓаланыњ ќ±дыретімен М‰хаммед пайѓамбардыњ сµйлескен сµзін пендеде білуші жоќ.‭ ‬Біраќ сіздердіњ ... сол ... ... сыќылданып,‭ ‬ж±рт аузында ќалсын дегенде,‭ ‬ќай ретті ќылып сµйлейміз деп С±лтан Хазіреттерініњ µзінен с±раѓанда µзі ... ... ... деп ... сµз ... ‬-‭ ... екен.‭ «‬Орта буында біреуі дєнеме айтпаѓан соњ:‭ «‬Кел м±ны ... ... ... ... ... ... тастап жіберейік‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп бас салѓанда:‭ «‬Ќ±дайа тєуба,‭ ‬кµп ќорќытады,‭ ‬терењ батырады деген осы‭ ‬екен-ау‭»‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ‬єрќайсысы бір сµз‭ ‬сµйлеп,‭ ‬ќазаќ ішінде‭ «‬маќал‭»‬ деп айтылып ж‰рген сµз тоќсан тоѓыз мыњ машайыќтан ќалѓан екен десіп келеді‭»‬ [15‭]‬.
Ќ.Йассауи ... ... ... ден ... ... ... ‬«µзі де µзінен б±рын‭ ‬µткен даналар сµзіне зейін ... ... ... ... ... бабамыздыњ шешендігі мен аќылгµй даналыѓы оны жерлестері арасында сый-ќ±рметке бµлейді.‭ ‬Ахмет айтып еді‭ ‬дейтін ќанатты,‭ ‬ѓибратты,‭ ‬діни‭ ‬µсиет-насихатќа толы ... ... ... [16,‭ ... жері мен ... ... Ќожа Ахмет Йассауидіњ есіміне байланысты‭ ‬екі т‰рлі тарихи м±ра бар.‭ ‬Оныњ бірі Т‰ркістанда‭ ‬1397‭ ‬жылы ... ... ... к‰мбезі,‭ ‬екіншісі‭ ‬-‭ ‬«Диуани хикмет‭»‬ деп аталатын µлењ кітабы.‭ «‬Диуани Хикмет‭»‬ кµне т‰ркі‭ ‬тілінде жазылѓан,‭ ‬оныњ т‰п н±сќасы саќталмаѓан,‭ ‬ХV-ХVІІ ... ... ѓана ... ... ‬µткен ѓасырдыњ орта шенінде Ташкент,‭ ‬Ќазан,‭ ‬Стамбул‭ ‬ќалаларында бірнеше рет‭ ‬басылып‭ ‬шыќты.‭ ‬Ал ќазаќ тілінде ол‭ ... ... ... басќаруы бойынша Ќазанда басылды.‭ ‬Е.Бертельс Йассауидіњ оѓыз-ќыпшаќтар тілінде жазѓан аќын‭ ‬екендігін айтќан.‭ ‬Б±л сµздіњ жаны бар,‭ ‬µйткені Х-ХІ ... Сыр ... ... ... ... ‬Сунаќ,‭ ‬Сауран ќыпшаќ‭ ‬тайпаларыныњ‭ ‬т±раѓы болѓан.‭ ‬1043‭ ‬жылдары оѓыз-ќыпшаќ тайпалары‭ ‬µзара‭ ‬б‰лініп,‭ ‬оѓыздар Мерв,‭ ‬Кавказ жеріне ыѓысып,‭ ‬ќыпшаќтар Сыр бойында ... ... ... ... ... ... ќара µлењіне жаќын‭ ‬11-12‭ ‬буынды‭ ‬µлшеммен жазѓан.‭ ‬Т‰ркі тілінде µлењ жазѓан Ќожа Ахмет Йассауидіњ д±шпандары да аз ... ... ... жазу ... дін ... ... болып кµрініп,‭ ‬оны‭ ‬ќуѓын-с‰ргінге‭ ‬±шыратќан.‭ ‬Диуани Хикмет тілініњ‭ ‬халыќќа т‰сінікті болуымен бірге,‭ ‬тілі бай,‭ ... ... ... ... ... ... ‬тілі сол‭ ‬кездегі адамдарѓа т‰сінуге жењіл,‭ ‬±ѓымды,‭ ‬шешендікке ќ±рылѓан уаѓыз-µсиеттер болѓандыќтан тез‭ ‬тарап,‭ ‬єркімніњ жаттап айтып ... ... ... ... µзі де ... ... ... адам болѓан.‭ ‬Ќ±дай,‭ ‬ќ±ран,‭ ‬пайѓамбар,‭ ‬сахабалар туралы жєне µмірдіњ єр т‰рлі µзгерістері ... ... ... ... ... жайында зікір салып,‭ ‬ќ±тпаѓа жиналѓандарды µлењ аралас шешен сµздермен уаѓыз айтып,‭ ‬тамсандырып ... ... ... ... µзі ... мемлекеті кезінде дєуірлеп келген м±сылманшылдыќ идея єлсірей бастаѓан осы т±ста µте мањызды еді.‭ ‬Б±л кезде‭ ‬±лы араб ... ... ... µмірлері,‭ ‬шыѓыста ќытай,‭ ‬парсы,‭ ‬т‰рік,‭ ‬кейін монѓол билеушілері µз ыќпалына алады да,‭ ‬м±сылмандыќ идея ... ... ... сарыны к‰шейе т‰седі.‭ ‬М±сылманшылыќтыњ т‰рлі діни аѓымдары пайда болып,‭ ‬олардыњ арасында ашыќ ... ... ... жатады.‭ ‬Осы ќоѓамдыќ салада Йассауи оќуыныњ µзіндік орны,‭ ‬µзіндік сыры болѓан еді.‭ ‬Ол б±рыннан мєлім м±сылманшылыќ ... ... ... ... ... ... ‬ќ±дайдан басќа шындыќ жоќ.‭ ‬Олар шариѓатты алмай,‭ ‬тариѓат,‭ ‬маѓрифат,‭ ... ... ... ... ... ‬– шындыќ емес,‭ ‬елес.‭ ‬Наѓыз‭ «‬мен‭»‬ – тєњірі.‭ ‬Адам сол ... ... ... ... ... жолы ѓибадат емес,‭ ‬тариѓат,‭ ‬ж‰рек.
Ал Йассауи жалањ тарихатшыл сопылардан емес,‭ ‬аќиќатпен бірге шариѓатты да ... ... ... ... ... жєне оныњ тµрт ... µзін ... деп жырлаѓан.‭ ‬Т‰ркі тайпаларынан шыќќан суфизм µкілдерін баѓалай келіп,‭ ‬Г.Бертельс оларды м±сылман дінініњ ... деп ... ... ... ... ... – Орта ... ‬Ќазаќстан жерінде адамдарды ислам дініне тартќан шыѓарма.‭ ‬Ол ќ±дайѓа ... ... ... ... пен ... кызыќпауды насихаттайды.‭ ‬Егер мал-м‰лік,‭ ‬дєреже‭ ‬‰шін би-бек болып,‭ ‬д‰ниеќорлыќќа ... ... ... ... емес,‭ ‬мал-м‰лік пен дєрежеге ауѓандыѓы,‭ ‬ондай адамдар д‰ниеќоњыз,‭ ‬пасыќ жандар,‭ ‬шын иманды адам ... ... ... ... ... кµмектес дейді.‭ ‬Аќын поэзиясында заман б±зылып,‭ ‬адам баласы азды дейтін‭ ‬сыншылдыќ сарын аса ... ... ... ... иоќ,
Патшаларда,‭ ‬уєзірлерде ѓєдалат иоќ.
Дєруішлєрніњ д±ѓасында инабєт иоќ.
Тірлік бєлє ... ... яѓды ... ... залым болды,
Хошамєдіні етушілер алым болды,
Хаќыл єйтгєн дєруішлєргє ганім‭ (‬д±шпан‭) ‬болды
Ажаб с±мл‰к заманлар болды достлар‭ ‬[17,‭ ... ... ... ... ... ‬уєзірлер,‭ ‬ќожа-молдалар µткір сынѓа алынды.‭ ‬Аќын сатирасы ХІХ-ХХ ѓасырдаѓы кµптеген аќындарѓа‭ ‬‰лгі болды.‭ ‬XIX‭ ‬ѓасырда ... ... ... ... ... ... ... сыншылдыѓын жоѓары баѓалап,‭ ‬µзініњ сатира жазудаѓы‭ ‬±стазы Йассауи болѓанын айтады.‭ ‬Дањќты аќын Махт±мќ±лы де ... ... ... деп ... атайды екен.
Ќожа Ахмет Йассауи тілініњ шешендігі єсіресе оныњ µмірге ќ±штар жастыќ шаѓында шыѓарѓан асќаќ арманѓа толы µлењдерінен кµрінеді.
Шыќсам ... ... ... ... ... ма‭?!
Наушаруан ѓаділдей с±лтан болсам болѓай ма‭?!
Аќ‭ ‬б±лттар аударып,‭ ‬сансыз жањбыр жаудырып,
Жасыл аѓаш‭ ‬µндіріп,‭ ‬бостан ќылсам болѓай ма‭?!
Б±лыттарѓа‭ ‬±штасып,‭ ‬с±њќар лашын ќ±с ... ... ... ... ќылсам болѓай ма‭?!‬...‭ ‬[17,‭ ‬36‭]‬.‭
Аќын арманы асќаќ,‭ ‬с±њќар ќ±с ... ... ... ... ... ... ... таудай биіктікті ањсайды.‭ ‬Єлемге єділдікті орнатќан ѓаділ с±лтан болып,‭ ‬адамѓа баќытты т±рмыс жасаѓысы келеді.‭ ‬Аќ б±лттар болып жањбыр жаудырып,‭ ... ... ... ... ‬бау-баќшаѓа айналдыруды кµксейді.‭ ‬¤лењніњ‭ ‬±йќасы мыќты,‭ ‬сµздері‭ ‬‰йлесімді,‭ ‬жолдары дыбыстар‭ ‬‰ндестігіне ќ±рылѓан.
Ауыз єдебиетініњ ыќпалымен‭ ‬7-8‭ ‬буынды жыр‭ ‬‰лгісінде‭ ... мына ... б±л ... ... жаннан µтпес пе‭?
Д‰ние малыњ бір к‰ні‭
Ќолдарыњнан ... ... ... ...
Ата-ана,‭ ‬туыстар‭?
Тµрт аяќты аѓаш ат‭ (‬µлік салатын аѓаш ыдыс‭)
Саѓан да бір к‰н жетпес пе‭?‬...‭ ... ... ... ... кигендер,‭
Алтын таќќа мінгендер‭
Ол да бір к‰н болар жер.‭
Жаќсы атќа ... ... ... ... ... к‰ні болѓанда‭
Ж‰зі ќара болмас па‭? ‬[17,‭ ‬48‭]‬.
Б±л жолдар шешен сµйлеудіњ тєсілі саналатын риторикалыќ с±раќтармен келген.‭ ... ... ... ... ... ... бєріне де ортаќ жєне хаќ нєрсе екенін,‭ ‬сондыќтан єділет жолында µмір с‰ру керектігін аќын риторикалыќ с±раќтарды бастырмалатып ќоя отырып,‭ ... ойѓа ... ... ... ... да ... жайбараќат ќалдырмайды.‭ “‬Диуани хикметте‭”‬ шешендік наќылдар мен ќайырымдылыќќа,‭ ‬раќымшылдыќќа‭ ‬‰гіттейтін µсиет сµздер µте ... ... ... ... ... даналыќ сµз,‭ ‬имандылыќќа тєрбиелейтін ќ±нды шыѓарма ретінде халыќ арасына тарап кетті.‭ ... ... ... мазм±нды шешендіктіњ ѓажайып‭ ‬‰лгісіне жатќызамыз.
Орта ѓасыр т‰ркі шешендігін сµз еткенімізде,‭ ‬Ахмет И‰гінекидіњ есімін айтпай кетуге болмайды.‭ ‬Оныњ толыќ аты‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... мекені‭ ‬– Т‰ркістан‭ ‬мањы.‭ ‬Ахметтіњ туѓан жері де сол Т‰ркістанѓа жаќын Й‰гнеки деген ќыстаќ ... ... да ... ... ... ... µзі де аќын ... адам болѓан.‭ ‬Ахмет Й‰гінеки жас шаѓынан араб,‭ ‬парсы тілдерін мењгерген,‭ ‬оќыѓан,‭ ‬білімді адам ... ... ... ... ... ‬-‭ ... ... сыйы‭»‬) [18‭]‬.‭ ‬Б±л шыѓарма‭ ‬1985‭ ‬жылы Є.Ќ±рышжанов пен Б.Саѓындыќов аудармасымен ќазаќ тілінде жарыќ кµріп,‭ ‬µзініњ туѓан халќыныњ ... ... ... ... ... ... ... “‬Ќ±тадѓу біліг‭”‬ тєрізді дидактикалыќ сарында жазылѓан,‭ ‬адамгершілік нормаларын уаѓыздайтын кµркем туынды.‭ ... ... ‬14‭ ... ‬235‭ ‬бєйіттен т±рады.‭ ‬Алѓашќы‭ ‬‰ш тарау алла,‭ ‬пайѓамбар жєне оныњ тµрт сахабасына ќ±лшылыќ ... ... ... ... ... деген шахтыњ ќайырымды,‭ ‬аќылды,‭ ‬єділетті басшы болѓаны дєріптеліп,‭ ‬5-8‭ ‬тарауларда білім,‭ ‬ѓылым,‭ ‬адамгершілік,‭ ‬єділеттілік,‭ ‬аќыл-парасаттылыќ туралы айтылады.‭ «‬Ќ±тадѓу ... ... тіл ... ... ... ‬тіліне саќ болып,‭ ‬орынсыз сµз айтпай,‭ ‬ешкімді ретсіз тілдемей,‭ ... ... ... орын ... ... ... µмір с‰руге шаќырады.‭ ‬Кейінгі тарауларда д‰ниеќорлыќ,‭ ‬малжандылыќ тєрізді пендешілікті сынѓа алады.
Ахмет ... ... ... дені ... ... ... ... даналардыњ сµздерімен‭ ‬‰ндеседі.‭ ‬«Бал бар жерде ара да бар,‭ ‬Балдан б±рын араныњ уын татарсыњ.‭ ‬Д‰ниеќоњыз,‭ ‬б‰гін бар да,‭ ‬ертењ ... ... адам ... іс ... ‬біліп істеген іс µкінішсіз болады.‭ ‬Атлас ќымбат,‭ ... ... ... ... ... ‬– арзан.‭ ‬Ењ жаќсы‭ ‬єдет‭ ‬– мырзалыќ,‭ ‬ењ жаман‭ ‬– сарањдыќ.‭ ... ... ... ... ќол ... ... ... малѓа тоймайды.‭ ‬Жамандыќ келетін жолды жомарттыќ‭ ‬ќияды.‭ ... ... ... жомарттыќ б±рады.‭ ‬Ењ ќиын м±ратќа жомарт ер жетеді.‭ ‬Ењ‭ ‬ќ±тты ... ‬– ... ... ‬Жомарттыќты ќара да,‭ ‬хан да сыйлайды.‭ ‬Маќтасањ‭ ‬жомарттыќты маќта,‭ ‬к‰ншілге ќорамсаќта бір оќ ... ... ер ... сарп ... ... ... ‬Жарамды киім таба алсањ,‭ ‬жалањашќа жап.‭ ‬Тєкаппарлыќтыњ кµйлегін кисењ,‭ ‬табанда сыпырып таста.‭ ‬¤з ашуын баса білген‭ ‬– к‰шті‭ ... ... ... ‬– жазылмас‭ ‬ауру.‭ ‬¤зі білмейтінін білем деген айып.‭ ‬Біртіндеп келсе ќуаныш,‭ ‬онда ќайтар реніш т.б.
Ќазаќ‭ ‬шешендік сµздерін ... ... ... ... ... ... ... ‬айтќан даналыќ сµздер тєрізді дидактикалыќ сарындаѓы шыѓармаларды жатќызады Дидактикалыќ туындылардыњ негізгі міндеті‭ ‬– философлялыќ,‭ ‬моральдыќ-этикалык жєне діни идеяларды кµпшілікке ... ... ... айту ... ... ... табылады.‭ ‬Б.Аќм±ќанова фольклордыњ дидактикалыќ жанрына жататын шыѓармаларды даналыќ сµздер,‭ ‬тапќыр сµздер деп т‰сіндіреді де,‭ ... да,‭ ... ... ... ‬‰йрететін µлењ сµзді термелер сияќты оќиѓаны суреттеу болмайды,‭ ‬ой-пікір т‰йіні болады,‭ ‬ол т‰йінніњ µзі µлењ ... ... ... дейді‭ ‬[19,‭ ‬153-156‭]‬.‭
А.Й‰гінекидіњ µлењмен жазылѓан тµмендегі дидактикалыќ туындыларында да µсиет-ѓибрат айту ... ‬-‭ ... ... ‬‰й ... ... жайнап µскен г‰лбаќшасы.
Єдебіњ‭ ‬– сол г‰л µскен жасыл алќап,‭
Сол‭ ‬‰йдіњ не болмаса ірге ... ... ... ... жоќ ќой ...
Игілігіњ єлдекімге ќалѓанда.‭
Кµрікті µмір кµмір болып µшеді,
Т‰гел тасып тµгіледі толѓан да.
Ќайырсыз адам жеміссіз аѓаш сияќты:‭
Баќыла бар ќылыќты,‭ ‬жаќсыны‭ ‬-‭ ... ... ер ел ... сол ѓой серке.‭
Аѓаш ќой ќайырсыз жан жемісі жоќ,‭
Аѓашты жемісі жоќ кесіп,‭ ‬µрте.
Мал жиып баќыл ашкµз дірілдеген,
К‰ні жоќ ... ... ... жеген.
Досына тірісінде дєм татырмай,
¤лген соњ жаулары жер д‰рілдеген.
Мал жияр сарањ теріп одан бетер,‭
Жете алмай,‭ ‬ќарап т±рсањ,‭ ‬ерте‭ ... ... ... ... Й‰гінекидіњ насихат сµздері бастан-аяќ‭ ‬±йќасќа ќ±рылѓан.‭ ‬¤лењ µлшемініњ шегінен шыѓып жатќан басы артыќ сµз жоќ.‭ ... ... ... ... ... ... тењеулер халыќќа мейлінше т‰сінікті,‭ ‬халыќ тілінде б±рыннан бар,‭ ‬халыќ µзі кµріп-біліп ж‰рген баламаларѓа телиді:‭ ‬м±нара,‭ ‬г‰лбаќша,‭ ‬жасыл алќап,‭ ‬ірге тас,‭ ... ... ... ‬ел ... ... ‬емделмейтін ауру т.б.‭ ‬Аќын тілі соншалыќты бейнелі,‭ ‬µлењ жолдары жоѓарыдаѓы айтып µткеніміздегі,‭ ‬тењеу,‭ ... ... ... ... тілмен µрілген.
1.2‎ ‏Алтын орда дәуірі‭ ‬әдебиетінің шешендік дәстүрі
Орта ѓасыр т‰ркі шешендігіне ... ... ... ... µмірін суреттейтін‭ «‬М±хаббат нама‭»‬ поэмасын жатќызамыз.‭ ‬Авторы‭ ‬– Хорезми.‭ ‬Хорезми‭ ‬– кµшпелі т‰ркілер ортасында туып-µскен‭ ... ... ... ... ... ... да ... мемлекетініњ сол кездегі орталыѓы Хорезм ќаласын мекен етуінен.‭ ‬Поэманыњ негізгі кейіпкері‭ ‬– М±хаммед Хожабек-Ќ±тл±ѓ Темірдіњ інісі.‭ ‬Ќ±тл±ѓ Темір‭ ‬– ... ... ... ... ханы ... µлтіріп,‭ ‬сарай‭ ‬таѓына Едіге би отырѓызѓан Алтын Орданыњ билеушісі.‭ ... ... те‭ ... ... ... ... ... ‬поэзияны ќадірлеген,‭ ‬µзі аќын болѓан.‭ ‬Дастанныњ‭ ‬±йѓыр жєне араб ... ... екі ... бар.‭ ‬Араб єрпіндегі н±сќасы Британия музейінде саќталѓан.‭ ‬Зерттеушілердіњ дені,‭ ‬мысалы В.В.Бартольд‭ ... ... ... ... ... ... ... Карпинидіњ айтуынша да,‭ ‬Сырдария бойын сол кезде ќоныстанѓан тайпалар бір ѓана ќыпшаќ тілінде ... жєне ... ... ... ... пайдаланѓан.‭ ‬С.Аманжолов та‭ «‬М±хаббат наманы‭»‬ оѓыз-ќыпшаќтардыњ єдеби тіл дєуіріне жататын шыѓарма деп ќарайды.‭ ‬Тарихи ењбектерде Алтын Орда ... ... тілі ... тілі болѓандыѓы айтылады.
Дастанныњ тілін зерттеген ѓалымдардыњ ішіпде А.М.Щербак ... ... ... тіл ... ... ... ... нормасына дєл келетінін айтќан еді.‭ ‬Р.Бердібаев µзініњ‭ «‬Жазба м±ралар‭»‬ атты зерттеуінде‭ «‬М±хаббат наманы‭»‬,‭ «‬Ќ±тадѓу ... ... ... ... ... салыстыра келіп,‭ «‬тілдік ќоры,‭ ‬‰йлесімі,‭ ‬‰лгісі жаѓынан ќазіргі ќазаќ тіліне жаќындау екені к‰мєнсіз‭»‬ деп ... ... ... ... ру ... мен адам ... де‭ (‬Ќамбар‭ ‬±ѓлы,‭ ‬Жєнібек хан,‭ ‬М±хамед Ќожабек,‭ ‬Ќоњырат ... ... ... бар атаулар Олай болса,‭ ‬б±л ќыпшаќ тілініњ ескерткіші деуге келеді.‭ ‬Поэманыњ мазм±ны терењ,‭ ‬тілі бай.‭ ‬Єдебиетшілердіњ зерттеуінше‭ ‬11‭ ‬буынды екі ... ... µлењ ... ... ... ... ‬жауап ретінде баяндалѓан.‭ ‬Онда адамгершілік,‭ ‬ізгі ниеттер дєріптеліп,‭ ... ... ... ... ‬Шах,‭ ‬с±лтан болѓандардан раќымшылдыќ талап етіледі.‭ ‬М±хамед Ќожабекке арналѓан сµзінде оѓан жомарт,‭ ‬аќылды,‭ ‬жауѓа аш ... ... ... ... ... мейірімді,‭ ‬кењ пейілді бол деп тілейді.‭ ‬Автор дастанда сыйластыќ,‭ ‬достыќ,‭ ‬махаббатты жырлайды:‭ «‬махаббаттан мыњ ... сыр ... ... ‬– ... ... ... ... «‬махаббаттан µмір туындайды‭»‬ т.б.‭
Автор с±лулыќты ерекше ардаќтайды.‭ ‬С±луды небір єсем тењеулермен айшыќтап,‭ ... ... ... ... ‬– ... ... ‬– кµктем айы‭; ‬бойыњ тіп-тік ќайыњдай,‭ ‬беліњ‭ ‬– ќыл‭»‬,‭ «‬інжудей тісіњнен гаућар‭ ... ... ‬– ... ... ... ‬– сырѓањныњ кµзі‭»‬,‭ «‬шекер ерніњ‭»‬,‭ «‬хызыр науатындай‭»‬,‭ «‬О,‭ ‬к‰н секілді єлем шыраѓы,‭ ‬н±р шашќан ж‰зіњіз‭ ‬– ж±маќ ... ... ... ... ... ... кµріп,‭ ‬г‰л т‰йнегі ашылар‭»‬,‭ «‬б±рымдарыњ жер жаћанды шырмады,‭ ... н±ры ... ... тынбады‭»‬,‭ «‬к‰н сияќты келбетіњ д‰ниені кµркейтеді‭»‬,‭ «‬сеніњ ж‰зіњді кµргенде ж±маќтыњ шынарын кµргендей боламын‭»‬,‭ «‬кµбелектей жалынѓа т‰стім‭»‬ т.б.‭ ‬толып ... ... ... ... тркестердіњ єсерлілігі ќайран ќалдырады.‭ ‬¤зін тєтті тілді б±лб±лмен ... ... баќ ... ... ‬[20,‭ ‬18-33‭]‬.
Орта ѓасыр м±раларында кездесетін мєйекті сµз тіркестерін жинастыра ќарастырѓанда шешендіктіњ небір‭ ‬‰здік‭ ‬‰лгілеріне тап боламыз.‭ ... ... ... ... ... ... де ... кµркемдік‭ ‬‰лгілері болып табылатындыѓын айта кеткенді жµн кµрдік.‭ «‬Дос бар‭ ‬– ... да ... опа ... ... ... ‬– ... да ... жапа кµрсететін‭»‬ (Ќ±тып‭)‬,‭ «‬Достарыњ мыњ болса да,‭ ‬аз деп ... ... ... ... да саќтан‭»‬ (Ќ±тып‭)‬,‭ «‬Дос зынданда жатќанда керек,‭ ‬дастарќан‭ ‬‰стінде д±шпан да дос‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ ... ... ... ‬сабымен кµзін шыѓарма‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Шын достыќ ж‰рген жерде ќожайын мен ... ќ±ны ... ... ... ... ... µтесењ,‭ ‬µтеуін ќ±дай береді‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬О д‰ниеде баќыт тілесењ,‭ ‬ж±ртты сыйла‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Тойдыњ сєні топпенен‭»‬ ... ... ... ... ... ... ‬халыќтыњ ќарѓысынан ешќашан да ќ±тылуѓа болмайды‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Жабылып кетсе,‭ ‬ќ±мырсќа да арыстан терісін сыпырып алады‭»‬ ... ... жапа ... ... опа ... ... ... істеген ќызметіњ тењіз сапары сияќты ќауіпті де пайдалы:‭ ‬не ќазына тауып,‭ ‬байлыќќа ... ‬не ... ... ... ... ... ... тимеске сан тисе,‭ ‬ойнап ж‰ріп кісі µлтіреді‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬С‰леймендей ќолыњда ќуат болса да,‭ ‬ќылдырыќтай ... ... ... ... ... ... биік болса да,‭ ‬оныњ бетін тоќымдай б±лт жабады‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Зорлыќ ќылѓанды ... ‬– ... ... ... ... ... ... ж±мсап,‭ ‬ќорлыќ іздеме‭»‬ (Ќ±тып‭)‬,‭ «‬Аз екен‭»‬ деп жауыња м±рсат берме‭»‬ ... ... ... бір ... (Ќ±тып‭)‬,‭ «‬Кµњіліњді берсењ,‭ ‬жаныњды алуды ойлайтындар бар‭»‬ (Ќ±тып‭)‬,‭ «‬Б‰гін атар оѓыњ болса,‭ ‬ертењ жауыњ оќ ата ... ... ... ... ... ... болады,‭ ‬алуѓа болмайды‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Д±шпан алдында алданба‭ ‬– ол т±заќ ќ±рып отырады,‭ ‬жарамсаќтыњ маќтауына мастанба‭ ‬– ол ќ±лќыныныњ ќамын ... ... ... ... ... ... ... ‬запыраны сонша ащы болады‭»‬ (Ќ±тып‭)‬,‭ «‬Ќатањ болсањ‭ ‬– ќашады,‭ ‬ж±мсаќ болсањ‭ ‬– аяќќа басады‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Тєрбиесін ... ... ... ... де,‭ ... ... ... «‬Кек ќайырѓанша‭ ‬– кешірген жаќсы‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬¤зіњнен ќорќатын адамнан к‰ндіз-т‰ні саќтанып ж‰р‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Шатысќан істіњ шын ... ‬– ... ... ... ... ... ... бармайды‭»‬ (С.Сарайи‭)‬,‭ «‬Ішер су да шарќымен,‭ ‬артыќ ішсењ‭ ‬– зиян‭»‬ (Ќ±тып‭)‬,‭ «‡‬ш ... ... ... ‬– ... т‰спеген мал‭ (‬д‰ние‭)‬,‭ ‬Екіншісі‭ ‬– таласќа т‰спегеп ... ... ‬– ... жоќ ... ... ... ‬Осы келтірілген даналыќ сµздер ойыныњ терењдігімен,‭ ‬сµздерініњ бейнелілігімен,‭ ‬синтаксистік ... ... ... єуезділігімен,‭ ‬кµркемдегіш тєсілдерініњ молдыѓымен шешендік сµздердіњ озыќ‭ ‬‰лгілеріне жатќызылады‭ ‬[21,‭ ‬31-38‭]‬.
ХІІІ ѓасырдаѓы кµне м±раларды сµз еткенде‭ “‬Монѓолдыњ ќ±пия шежіресі‭”‬,‭ “‬Алтын ... ... ... ... ... тыс ... алмаймыз.
Кµне м±ралардаѓы осынау ќ±ндылыќтарды барынша жинаќтаѓан,‭ ‬бір ж‰йеге т‰сірген тілші,‭ ‬ѓалым Є.Ќ±рышжанов‭ "‬Ќ±пия шежірені‭" ... ... ... ... ... ... ‬єдебиетіне ќатысты м±ра деп тауып,‭ ‬т±њѓыш рет ... ... ... ... ... ... ... атап айтќан жµн.
Сондай-аќ,‭ ‬ѓалым‭ "‬Ќ±пия шежіремен‭" ‬мазм±ндас,‭ ‬желілес‭ "‬Алтын шежірені‭" ‬де жоѓары баѓалай келіп:‭ "‬М±нда µткен уаќыттардан‭ ... ... де‭) ... ... ... т‰ркі тайпалары аталады,‭ ‬сондыќтан осы кітапшада кµрсетілген маќал-мєтелдердіњ оларѓа да ќатысы болу керек деп ойлаймыз.‭ ‬Мысалы:‭ ‬барлас,‭ ‬башќ±р,‭ ‬булѓар,‭ ... ... ... ... ... ‬ќият,‭ ‬ќыпшаќ,‭ ‬ќырѓыз,‭ ‬мањѓыт‭ (‬мањѓытай‭)‬,‭ ‬найман,‭ ‬татар,‭ ‬тµлењгіт,‭ ‬±йѓыр,‭ ‬‰йсін,‭ ‬ќоњырат‭"‬ [21,‭ ... ‬-‭ ... ой ... ... ... тарихыныњ т±њѓиыѓына енген сайын жалпы‭ ‬±ќсастыќтардыњ молая т‰сетіндігі секілді,‭ ‬ХІІІ ... ... одан да арѓы ... бір ... ... этностардыњ мєдениетінде де ортаќтастыќтардыњ орын алуы‭ ‬-‭ ‬табиѓи ќ±былыс.‭ ‬Десек те,‭ ‬ондай ќ±ндылыќтардыњ кейіннен жеке‭ ‬±лыс ретінде ќалыптасќан ... ... єр ... дењгейде кµрінгендігі жасырын емес.‭ ‬Ќайсыбір халыќтар т‰пкі негізден м‰лде ќол‭ ‬‰зсе,‭ ... ... ... ... етіп ... ... ... ‬тарихи даму факторларыныњ єсері де аз тимеген.‭ ... осы ... ... ... шежіреніњ‭" ‬айтары кµп.‭ ‬Ендеше,‭ ‬тµмендегі маќал-мєтелдердіњ шешен сµйлеудегі мањызы зор.‭
Дененіњ басы болѓаны жаќсы,
Тонныњ ... ... ... ‬[22,‭ ‬34‭]‬.
Ер бала елін с‰йер,
Ќыз бала ќырмызыны с‰йер‭ ‬ [22,‭ ‬18‭]‬.
Кµп с±ратып ... ‬– ... ... ... ... ‬– ... ... ‬[22,‭ ‬73‭]‬.
Шын дос жол ортада ќалмас болар‭ ‬[22,‭ ‬15‭]‬.
Кµп адам‭ ‬– к‰шті,
Кµк ... су‭ ‬– ... ... ... ‬– ... ‬Ал ... ‬±лы к‰ш жоќ екендігін ќазаќ маќалдары да‭ "‬Кµп‭ ‬– ќорќытады,‭ ‬терењ‭ ‬– батырады‭" ‬деп ... ... ... сµз ... ... айтар ойы мен маѓына бірлігін дєлелдеп жатуды ... ... ... ... да‭ "‬Ќ±пия шежіреніњ‭" ‬бізге жетпеген т‰пн±сќасында болуы м‰мкін,‭ ‬біраќ,‭ ‬ќарастырылып отырѓан‭ "‬шежіреде‭" ‬жоќ‭ ... ... ... ... мен ... де атап µтуді жµн санадыќ.‭
Олар:‭ "‬Суда ... ... із ... ... ... ... ‬аз халыќќа жем болады‭"‬,‭ "‬Ќ±рбан болѓанды ќошеметпен шыѓарады,‭ ‬ќайта б±зылѓанды ќарумен шыѓарады‭"‬,‭ "‬Жаќын ж±рт кµп ... ... µз ... ... ... ... шапан тоњдырмас,‭ ‬‰ш µрім жіп‭ ‬‰зілмес‭"‬,‭ "‬Ескі шапан ќанша жыртылса да,‭ ‬ќараѓан баулауѓа жарайды‭"‬,‭ "‬Тµбе би тµрде ... ‬ит ... ... ... ... "‬Суда белгі жоќ‭" ‬деген тіркеске назар аударар болсаќ,‭ ‬ќазаќ ... ... ... ... ‬ж±мбаќтардан жиі кездестіреміз.‭ ‬Алѓашќыда т±раќты тіркес т‰рінде ќалыптасќан сµздердіњ ... ... ... аса ... ... керек.‭ ‬Сµз µнеріне ден ќойѓан халќымыздыњ ќолданысындаѓы т±раќты тіркестер мен ... ... ... ... маѓына білдіретіндері аз емес.‭
ХІV ѓасырда жазылѓан‭ "‬Кодекс Куманиксте‭" ‬аталмыш тіркесті кемені ж±мбаќтауѓа‭ ‬±тымды ... ... ... бар да,‭ ... ... ‬ж±мбаѓында суда белгі не із ќалмайтындыѓы халыќтыњ µмірлік тєжірибесінен алынып,‭ ‬с±рыптала келе лайыќты ойластырылѓан.
‎"‏Шежіредегі‭" ‬маќалдардыњ ... ... ... ... ... ‬Ел арасындаѓы‭ "‬Ќазаќтыњ µлгенде жаманы жоќ,‭ ‬тіріде µсектен аманы жоќ‭"‬,‭ "‬Тозѓан ќазды,‭ ... ... ... ... ... ... ... жоѓарыдаѓы маќалдармен сабаќтас.‭ ‬Осы тараптан келгенде,‭ "‬Ќ±пия шежіре‭" ‬мен‭ "‬Алтын шежіредегі‭" ‬маќал-мєтелдер т‰ркі-монѓол халыќтарыныњ ой-толѓамы мен таным-білімініњ тамырластыѓын танытады.
‎"‏Шежіреде‭" ... ... ... ... ... ‬– шешендік сµздер.‭ ‬Оныњ µзіндік себебі де бар.‭ ‬ХІІ-ХІІІ ѓасырлардаѓы халыќ шыѓармашылыѓыныњ ќ±нарлы да ш±райлы басым ... ... ... ... ... ... ќарастырылып отырѓан шыѓармада Шыњѓыс ќаѓан тµњірегінде топтасќан адамдардыњ кµпшілігі,‭ ‬заманындаѓы µз ортасынан ойы озыќ,‭ ‬білімді адамдар болуы зањды.‭ ‬Мєселен,‭ ‬Тай ... ... ... т.б.‭ ‬адам есімдеріне жалѓанѓан титулдыќ аныќтауыштар да кездейсоќ алынбаса керек.‭ ‬Б±дан‭ "‬шешен‭" ‬терминініњ сол кезде адам ... ... ... ... ... ‬Шыњѓысхан дєуірінен кµп б±рын терминдік атау болып ќалыптасќан шешендік,‭ ‬сол кезењніњ µзінде-аќ дєст‰рлі мектебі бар µнер ретінде дамыѓан деп ... ... ... да µзі µмір ... отырѓан ортадаѓы іріктелген,‭ ‬с±рыпталѓан кµркем сµз‭ ‬‰лгілерін алу ... сµз ... ... ... сањлаќ етіп кµрсете алды.‭
Ѓалым Цэрэнсодном‭ "‬шежіреніњ‭" ‬халыќ ауыз єдебиетімен тыѓыз байланыстылыѓын айта келіп:‭ "‬...шешендік сµздер ... ... ... ... аса мол ... атап ... жµн.‭ ‬Біздіњ байќауымызша,‭ "‬Ќ±пия шежіреніњ‭" ‬барлыќ тарауларында кездесетін елуге тарта шешендік сµз‭ ‬‰лгілері бар.‭ ‬М±ндай шешендік сµздер‭ ‬62,‭ ‬66,‭ ... ... ... ... ‬147,‭ ‬209,‭ ‬260‭ ‬тарауларда бірнеше рет ќайталанѓанына ... сол ... аса мол ... ... ... ... ‬-‭ ‬деп жазады.
‎"‏Ќ±пия шежіредегі‭" ‬шешендік сµздерді сµз еткенде ѓалым С.Негимовтыњ Дей шешенніњ‭ ‬64-тармаќтаѓы толѓанысын‭ "‬єшекейлі,‭ ... ... ... ... ‬[23,‭ ‬154-155‭]‬ ретінде баѓалаѓандыѓын атап айтќан жµн.‭ ‬Олай болса,‭ ‬ХІІ-ХІІІ ѓасырларда µмір с‰рген Дей‭ (‬Тай‭) ‬шешенді ... ... ... ... ... ... ‬– Шыњ ... ‬т±стас,‭ ‬±лттыќ шешендік µнерді ќалыптастыруда елеулі ењбек сіњірген ... ... деп ... ... ... ањыз ... ... "‬Абылай ханныњ т‰сі‭" ‬дейтін єњгіме бар.‭ ‬Абылайдыњ б±л т‰сін єйгілі Б±хар бабамыз жориды.‭ ‬Абылай т‰сінде:
‎"‏Шатыр алдында басын ... ... ... жолбарысты кµрдім.‭ ‬Ќарап т±рсам,‭ ‬жолбарыс аюѓа айналып кетті.‭ ‬Оныњ аюѓа айналып кеткенін ойлап та‭ ‬‰лгергенім жоќ,‭ ‬аюдыњ‭ ... ... ... ... ... ... ... кейін ќоян,‭ ‬сµйтіп-сµйтіп,‭ ‬майда-ш‰йде ањдарѓа айналып кетті‭" ‬[24,‭ ‬514‭]‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Абылайдыњ б±л ... ... ... ... мєлім.‭ ‬Ал,‭ ‬осы тектес болашаќ‭ ‬±рпаќ таѓдырын болжаудыњ ХІІІ ѓасырдаѓы‭ "‬Ќ±пия шежіреде‭" ‬алѓаш кµрініс тапќандыѓын ѓылыми ќауым ... ме ... ... ел ... ... ... ... деп тауып,‭ ‬сµйле дегенде:
Ќаѓан єкем р±ќсат етіп,‭ ‬сµйле дегенде не айтарымды білмей т±рмын.‭ ‬Іштей алмаймын деп ќайтіп айтамын.‭ ... ... ... ... ... ... жемес,
Майѓа ораса,
Ит жемес,
Тышќан т±р ѓой,
Б±ланѓа тигізбес
болып ж‰рмегей.‭ ‬Мен б±дан басќа не демекпін‭" ‬[22,‭ ‬181‭]‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Шешендікпен ... ... ... ... ... ... алањдайды.‭ ‬Риторикалыќ с±раќ т‰рінде айтылѓан шешендік толѓаныс жауап беріп жатуды ќажет етпейді.‭ ‬Дегенмен,‭ ‬¤гедей кейінгі‭ ‬±рпаѓын алѓа тарта отырып,‭ ‬ел ... ... ‬– ... ... ... ... ‬Б±л толѓаныс Шыњѓыс ќаѓан заманында айтылса да,‭ ‬Абылай хан ... да ... ... ... ‬оныњ кейінгі‭ ‬±рпаѓына баѓышталѓан.‭ ‬Демек,‭ ‬±рпаќтан‭ ‬±рпаќќа жалѓасќан‭ ‬±лаѓатты сµз‭ ‬асыл‭ ‬±рпаќты азѓындаудан саќтап,‭ ‬тектілікті еске салып отырѓан.
Ќазаќ шешендік ... ... жєне ... ... келе ... ... ... ќай-ќайсысында да маќалдап,‭ ‬мєтелдеп айтылатын астарлы,‭ ‬т±спалды ой жатады.‭ "‬Ќ±пия шежіредегі‭" ‬пернелі ... ... ... ... ... ... "‬Кµзі отты,‭ ‬беті алмасты‭" ‬[22,‭ ‬35‭]‬,‭ "‬Беті ажарлы,‭ ‬кµзі отты‭" ‬[22,‭ ‬36‭]‬,‭ "‬Ќ±лќы ќозып,‭ ... ... ... ... ... ... торѓай б±таны барып паналар,‭ ‬б±та жанын ќорѓайды,‭ ‬ал бізге адам ... ... ... сол ѓ±рлы жоќпыз ба‭? " ‬[22,‭ ‬45‭]‬,‭ "‬Сібер болса да сµзде т±рамыз,‭ ‬жауын болса да ... ... ... ... бір,‭ ‬тілегіміз жалѓыз‭" ‬[22,‭ ‬63‭]‬,‭ "‬С‰беден шаншу болып,‭ ‬ќабырѓадан ќањќу болып‭" ‬[22,‭ ‬68‭]‬,‭ "‬Аќќа шашалып,‭ ‬ќараѓа ... ... ... ... тілін буып,‭ ‬кімніњ аузын тыѓындаймыз‭" ‬[22,‭ ‬103‭]‬,‭ "‬Жиенніњ жµнімен,‭ ‬ќызыныњ µњімен‭" ‬[22,‭ ‬108‭]‬,‭ "‬Алтын ... ... ... ... ... ‬[22,‭ ‬164‭]‬,‭ "‬Досќа к‰лкі,‭ ‬д±шпанѓа таба‭" ‬[22,‭ ‬181‭]‬,‭ ‬т.б.‭ ‬болып жалѓаса береді.
Орта ѓасыр т‰ркі ... сµз ... ... ... ... ... кµне єдеби м±ра‭ ‬-‭ «‬Алтын шежіре‭»‬.‭ «‬Алтын шежіре‭»‬ -‭ ‬монѓолдыњ ѓана кµне ... ... ... ‬к‰ллі кµшпелі т‰ркі тектес халыќтарѓа,‭ ‬соныњ ішінде ... ... ... да ќатысты тарихи-єдеби м±ра.‭
«Алтын шежірені‎»‏ монѓолтанушы А.Мостарет:‎ «‏Тек тарихи деректердіњ ѓана кµзі деп ... аз,‭ ... ... ... ... ‬мєдени наќты кµптеген ќазынасы бар.‭ ‬«Ќ±пия шежіреден‭»‬ артыќшылыѓы‭ ‬XII‭ ‬ѓасырдаѓы ... ... кењ ... ... ... ... да ол ... жазба дерек ретінде кµпшілік назарын µзіне тартып отыр‭»‬ [25,‭ ‬8‭]‬ -‭ ‬деген баѓа береді.‭ ... да‭ ... ... ... ... ... ќ±рамына кірген кµне тайпалардыњ тарихы Шыњѓыс хан µмірімен байланыстырыла єњгімеленеді.‭ ‬Тем‰жінніњ‭ ... ... ... ... ... ... ... халќыныњ ќ±рамына кірген Меркіт Шіледудіњ ќалыњдыѓы еді,‭ ‬оны тµркінінен алып келе ... ... ... жолай тартып алѓан-ды.‭ ‬Сондыќтан Тем‰жінніњ тегі к‰мєнді болып ... ... ... ... ‬– ... тайпасыныњ аруы Бµрте бегім.‭ ‬Тем‰жін‭ ‬‰йлене сала Бµрте бегімді Меркіт тайпасыныњ жігіттері тартып єкетеді.‭ ‬Бµртені єлденеше айдан ... ѓана ... ... ... ... ... ... себспті Тем‰жінніњ т±њѓышы‭ ‬– Жошыныњ да тегі ... ... ... ‬Шыњѓыс ханды моњѓол емес,‭ ‬ќазаќ еді деп ж‰ргендердіњ пікірініњ жаны бар.
Тем‰жінніњ‭ ‬±лы ќаѓан болуына ќазаќтыњ ќ±рамындаѓы ... ... ... ... ... шежіреде айтылады.‭ ‬Бµрте бегімніњ жасауына єкелген ќара б±лѓын ... ... ... алып ... ханы ... ... б±лѓын ішіктіњ ќ±нына ќаќыраѓан еліњді ќ±растырып берейін‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп уєде ... ... ... сай Тем‰жінніњ єкесініњ жауы болѓан тайшылар мен меркіттерді,‭ ‬татарларды Керейдіњ Торы ханы єскерлерімен тас-талќан етіп жењеді,‭ ‬осыдан барып Тем‰жін ... хан ... ... ... ... ... ... дейінгі таѓдыры кµне т‰ркі тайпаларымен,‭ ‬соныњ ішінде ќазаќ халќымен,‭ ‬жерімен ... ... ... мазм±ны философиялыќ,‭ ‬єлеуметтік,‭ ‬ел басќару,‭ ‬діни т.б.‭ ‬мєселелерге арналѓан.
‎«‏Алтын шежіреніњ‭»‬ алѓашќы тараулары д‰ние мен адамзаттыњ ќалай ... ... ... ... ... болжамдармен басталады.‭ ‬М±нда Маха Сємєди ањызын келтіріп,‭ ‬ол ањыз бойынша адамныњ тегі ѓарыштан ... ‬о ... адам ... таза ... ... бетіндегі тамаќќа таласудан бастап олардыњ арасында ерегіс басталады да,‭ ‬тµмендеу мен азудыњ жолына ... ... ... ... бєрі ... ‬жалѓан мен шындыќты,‭ ‬аќ пен ќарадан айыратын єділ би сайламаќ ... ... ... ішіндегі келбетті єрі тамаша мінезді бір кісіні би етіп ... ... ... елініњ єйгілі Маха Сємєди патшасы деген дањќќа бµленеді.‭ ‬Сµйтіп,‭ ‬ќасиетті єулиелерден таралѓан жоѓарѓы мєртебелі ѓ±лама ... арѓы ... ... ... жаралѓаны жайлы єњгімеленеді.
‎«‏Алтын шежіреде‭»‬ кім болса да‭ ‬– хан болсын,‭ ‬ќараша болсын,‭ ‬батыр болсын,‭ ‬бек болсын‭ ‬-‭ ‬бєрі бір-біріне аќылды сµз ... ... ... ... ‬М±ныњ µзі сµйлеудіњ екі т‰рі болѓандыѓын,‭ ‬бірі‭ ‬-‭ ‬єншейін сµйлеу,‭ ‬екіншісі‭ ‬– шешенсіп сµйлеу,‭ ‬шешенсіп сµйлеуде µлењмен ... сол ... ... болѓанѓа‭ ‬±ќсайды.‭ ‬Єкесі Ес‰кейдіњ о д‰ниелік боп кеткенін білгенде,‭ ‬Тем‰жін ќара ... ... ... ‬µкіріп жылайды.‭ ‬Тем‰жінніњ µзегін µртеген µкініш-ќасіретін басу‭ ‬‰шін Ќанќотанныњ Шырќасы:
‎«‏Ќайрањда ќалѓан шортандай,
Ќайѓырып несін жылайсыњ‭!
Ќорѓан шерік ныѓайсын,-
деп келіскен жµн ... ... ... ... ... ... ...
Жалпаќ елді жиѓайсыњ‭! ‬-
деп‭ ‬келіскен жµн болар‭»‬ [25,‭ ‬32‭]‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.
‎«‏Ќайранда ќалѓан ... ... ... шала ... ... ... ... емес екендігін,‭ ‬єкесі µлсе де,‭ ‬ќасында елі-ж±рты бар екенін,‭ ‬енді елді ... ... ... ... ... єсерлі,‭ ‬ќуатты сµздердіњ к‰шімен жеткізіп,‭ ‬ж±батады.‭ ‬Осы жолдарды ќуатты етіп т±рѓан эпитетті тењеулер ѓана емес,‭ ‬анафоралы,‭ ‬эпифоралы ќайталаулар,‭ ‬б±йрыќ ... ... ... ... ... ... де ... ‬±ста,‭ ‬аќылды жан.‭ ‬Балалары‭ ‬– Тем‰жін,‭ ‬Ќасыр,‭ ‬Бект±р,‭ ‬Белк‰тей‭ ‬– араларындаѓы араздыќты басып,‭ ‬бірлікке шаќырады.‭ ... ... µсек ... ... ‬Бізде кµлењкеден басќа дос жоќ.‭ ‬Ќ±йрыќтан басќа ќамшы жоќ емес пе‭! ‬Алдыњѓы Тайшы аѓайындардыњ ащы ќайѓысын‭ ‬±мытќансыњдар ма‭!? ‬Соларда кеткен ... кім ... ... ... ... ... ... ‬±ќсап,‭ ‬бірліктеріњді бездіріп,‭ ‬бекер босќа ж±лыспањдар‭! ‬-‭ ‬деп µсиет айтќанда,‭ ... ‬‰н ... ... ќатты тастап шыѓып кетеді.
Шешесініњ µсиетін тыњдамаѓан Тем‰жін мен Ќасыр бауыры Бект±рды µлтіргенде,‭ ‬Єуел‰н бегім:
Ќ±рбыларын ... ... бет боп ... ... ... ... ... тµбеттей,
Ќияѓа шапќан б‰ркіттей,
Ашу ќысќан арыстандай,
Адам ж±тќан айдаћардай,
Кµлењкесін басќан с±њќардай
Ботасын ж±лѓан бурадай,
Боранда жортќан ќасќырдай,
Балапан ж±тќан‭ ‬ќаздардай
Апанын ... ... ... барыстай,
Ж±лысып‭ ‬неге мерт болдыњ‭?!‬ [25,‭ ‬31‭]‬.
Бегім шешенніњ сµзінде бір істі бірнеше нєрселерге ќатар телу арќылы дамыта суреттеу бар.‭ ‬Немесе жырдыњ мына бір ... ... ... ... ... кµздеген жеріне жетіп,‭ ‬бір алысты болжап т±рѓанда,‭ ‬кенет Шыњѓыс ... ... ... ... ... ... тіреп ќалѓып кетеді.‭ ‬Ќалѓып т±рып т‰с кµреді.‭ ‬Ояна кетіп хан:‭ ... осы ... ... тура ... ... ... не ... едіњдер дегенде,‭ ‬Шектіќ±тыќ:
Мен алысты болжаушы‭ ‬ем.
М±њѓыл болса,
Болжап берейін.
Меркіт болса,
Мењзеп берейін.
Тайшы болса,
Танып‭ ‬берейін‭!‬ [25,‭ ‬58‭]‬ -‭ ... ... ... ... ... ‬µшетін малды кењ далам кµрмесін‭! ‬Кµлденењ‭ ‬±стап найзамды кµптіњ ортасына кірейін.‭ ‬Кезіккенін кескілеп,‭ ... жол ... ... туды‭ ‬±стаѓан тушыныњ біреуін µлтіріп,‭ ‬ќара туын теріс ... ... ... тµбесінен‭ ‬‰йіріп бір т±райын‭!»‬ -‭ ‬деп еді,‭ ‬енді сµз кезегі ... ... ... ... ... оќќа
С‰згі болайын‭!
Хан иемніњ
Ќасиетті тєніне
Ќадалар оќты ќорѓайын‭!»
-десе,‎ ‏М±ќылай:‭
Жауыња ... ... ... олжа саламын‭!
Ат ќ±йрыѓына‭
Ќ±йын ойнатып,‭
Жалына К‰н ... ... ... ... етіп,‭
Ќуатымды бір тµгейін‭! ‬[25,‭ ‬62‭]‬ -‭ ‬дейді.
Байќап отырѓанымыздай,‭ ‬сµйлеушініњ ќайсысы болса да сµздердіњ‭ ... ... ... ... мєн ... ... ... ханныњ µзі де шешен адам ретінде кµрінеді.‭ ‬Шыњѓыс хан єлем билеушісі бола т±ра,‭ «‬сµз тапќанѓа ќолќа жоќ‭»‬ деп,‭ ‬тауып ... ... ... ... ... сµзде туѓан жоќ‭»‬ деп б±ра тартып сµйлеуді жаратпаѓан,‭ «‬бас кеспек болса да,‭ ... ... ... деп ... ... ... ... «‬µнер алды‭ ‬– ќызыл тіл‭»‬ деп,‭ ‬сµз µнерін жоѓары баѓалаѓан.‭ ‬¤зі де даналыќ сµздерге иек ... ... ... ... ... Шыњѓысты дана,‭ ‬єулие деген сµздермен атауы да тегін емес ... ... ... ... ќаѓан ќол астындаѓы ел-ж±ртынан шешесі мен бауырларына жєне балаларына енші-‰лес бµліп беру‭ ‬‰шін арнайы жарлыќ шыѓарды:‭ ... ел ... ... ... ... ... Жошы ... ‬Бауырларымныњ кенжесі Отшыѓын едіњ.‭ ‬Осыларды ескеріп,‭ ‬шешесі мен кенже інісі ... ... (‬он ... ... енші етіп ... ... м±ны азырќанѓандай болып,‭ ‬‰н ќатпады.‭ ‬Жошыѓа тоѓыз мыњ сан‭ ‬‰й берді.‭ ‬¤гедейге бес мыњ сан ел ... ... тµрт мыњ ... берді.‭ ‬Алшыдайѓа екі мыњ,‭ ‬Белк‰тейге бір мыњ бес ж‰з сан ел берді.‭ ‬Шаѓатайѓа сегіз мыњ сан‭ ... ... бес мыњ ... ‬‰й енші ... ... ... сыбайлас болѓансыњ,‭ ‬кµзімнен таса бол‭»‬ деді.‭ ‬Сонда Боршы,‭ ‬М±ќылай,‭ ... ... б‰й деп ... айтты:‭ «‬Отыњды сµндіргендей,‭ ‬µз‭ ‬‰йіњді б‰лдіргендей осындай іс бола ма‭? ‬Єкењніњ ... ... ... ќала ма‭? ... ... бола ма‭? ... ете берсењ,‭ ‬жаќсы єкењніњ жања елін бытыратып аларсыњ‭!»‬ Сонда ќаѓан жаќсы‭ ‬єкесініњ аруаѓын сыйлап,‭ ... ... ... ... ... сµзін ќабыл алды.‭ ‬Он мыњ‭ ‬‰й берген шешесі мен ... ... ... ‬Ш±њќ±р,‭ ‬Ќ±рќасыт деген тµрт ноянды тірек ќылып ... ... ... ... ... ... тірек етті.‭ ‬Шаѓатайѓа Ќарашар,‭ ‬Мµњке,‭ ‬Ендіќата‭ ‬‰шеуін тірек бол ... ... да ... деп жарлыќ етті:‭ «‬Шаѓатайдыњ мінезі шадыр болѓандыќтан,‭ ‬Кµкешіс тањертењ,‭ ‬кешке ќасында болып,‭ ‬аќыл-кењес айтып т±ратын болсын‭!»‬.‭ ‬¤гедейге Елуќай,‭ ‬Текейді,‭ ‬Толыѓа‭ ... ... ... ... ... ... ‬Алшыдайѓа Шауырќаны тірек етіп ал деп‭ ‬±сынды.‭ ‬Дана ... ... ... ... ... ... деп ... етті:
Асќар таудыњ асуын кµзде,
Алып тењіздіњ µткелін ізде‭!
Алыс екен деп ќорыќпа,
Ж‰рсењ жетерсіњ.
Ауыр екен деп ќамыќпа‭!
Ілсењ ... ... ... ... ... тісіњ аќылыњда.
Тєніњ мыќты болса,‭ ‬бірді жењерсіњ,
Жаныњ мыќты болса,‭ ‬мыњды жењерсіњ‭!‬..‭
жєне де інілері мен балаларына µсиет ... ... ... ... ... дейін,‭ ‬кµк тєњірге,‭ ‬жер жаћанѓа т‰гел мєлім болѓан ќаѓанат ... ... ... ‬– ... ‬±лдар туып,‭ ‬елді ел етер ќауым кµбейіп,‭ ‬б‰ткіл билікке ќазыќ,‭ ‬‰лкен елдікке арќан болыњдар‭!»‬ Мен µзім ќазыќ болып,‭ ... ... ... ... ... ... болып,‭ ‬б‰кіл елді билеп ќанаттандым.‭ ‬Інілерім,‭ ‬±лдарым меніњ,‭ ‬сіздер тек-тамырларынды саќтап,‭ ‬ќанаѓат‭ ‬‰шін ж±мылып,‭ ‬жігерлеріњді ... ... ... ... µз ... ... ... ‬‰шін єркез‭ ‬‰лкен мєслихат ќылып т±рыњыздар.‭ ‬Білім-ѓылымды игерген адам тапсањыз,‭ ‬µздеріњнен алыстатпањдар.‭ ‬Егер,‭ ... ... ... ап,‭ ... сыйлап,‭ ‬асыл ќасиеттерін ала‭ ‬білсењдер,‭ ‬оныњ шарапат шапаѓаты ... кµп ... ... ... ... ... билікті мінсіз ќ±рдым мен.‭ ‬Сіздер,‭ ‬балаларым мен ќалыњ ќауымым,‭ ‬меніњ азаппен ... ... ... ‬орнатќан елімді ќоршап ќолдањдар‭! ‬Осы аманатты орындамасањдар,‭ ‬бєрі де б‰лінеді.‭ ... ... ... ... одан кем емес ... ... ... зерделеріње саќтап‭ ‬±ѓу‭ ‬‰шін,‭ ‬мені єр кез еске алыњдар.‭ ... ... ... біліњдер‭!»‬ -‭ ‬деген еді.‭ ‬Таѓы да:
Ауыздан шыѓар желіњді бас,
Арыстан алѓаннан кем соќпас.‭
Аузыњнан шыѓар деміњді баспай,‭
Аќырѓан ашумен ештење ... ... ... ... ... ... татыр.‭
Мойныња жетер тіліњді тартпай,‭
Мол ашуыњ кімге ќажет.
Таудай биік болам деме‭ ‬-
Тау ќанша биік болса да,
Талайлар басып,‭ ‬басына шыѓар.
Тењіздей ... ... ... ... ... жете алмас саѓан.
Аяѓы таптамас еш жанныњ,
Адам деген затыњ сол болар.
Ауыз ќанша кµп болса да,
Айтар єуен аз болѓаны µкініш.
Ата салтын ... ‬– ... ... жоќ кµп ... бар ... жаќсы.
Ќалыњ ќара тобырдан
Билік білер жалѓыз артыќ‭ ‬...‭ ‬[25,‭ ‬138‭]‬.
Шежіреден алынѓан осы‭ ‬‰зінділерден байќаѓанымыздай,‭ ‬Шыњѓыс хан дана адам болѓан.‭ ... ел ... ... ... ... ... ... ‬білімді адамдарды тірек еткен.‭ ‬Ќандай істі болмасын кењесіп,‭ ‬аќылдасып шешкен.‭ ... мен ... да ... ... ... ... ... адамдарды аќылшы ет,‭ ‬билік т±тќасын берік‭ ‬±ста,‭ ‬ашуѓа баспа,‭ ‬аќылѓа сал,‭ ‬халыќтан биікпін деме,‭ ‬халыќпен санас,‭ ‬ата салтын ардаќта,‭ ‬елдіњ ... ... ... ... ... ‬аз ѓана ... ... оњт‰стігінде Солт‰стік Иран,‭ ‬терістігінде Оњт‰стік Орыс жерін,‭ ‬батысында Кавказ,‭ ‬шыѓысында Ќытай елдерін жаулап,‭ ‬‰лкен империя ќ±рып‭ ‬‰лгерген Шыњѓыс хан‭ ... ... ... иелігінде т±раќты‭ ‬±стап т±руы‭ ‬‰шін µзініњ‭ ‬тµрт‭ ‬±лына бµліп,‭ ‬еншілеп береді.‭ ‬Осы бµлісте кіші‭ ‬±лы ... µз ... ... ... ‬– ... ... ‬Жетісу мен Мауараннахрдыњ денін,‭ ‡‬гедей‭ ‬– Батыс Монѓолияны,‭ ‬Жоѓарѓы Ертіс пен ... ... ... ‬– ... ... ... Жетісудіњ теріскей бµлігін ќамтып,‭ ‬Тµменгі Еділ бойына дейінгі жерді ќоса б‰кіл ... ... ... ... хан µлгеннен кейін сегіз жылдай уаќыттан соњ Моњѓол аќс‰йектерініњ ќ±рылтай жиналысыныњ шешімімен Шыњѓыс ... ... ... ... ... баласы Бату Шыѓыс Европаѓа жања жорыќ жасап,‭ ‬Еділ болѓарларын,‭ ‬орыс князьдіктерін,‭ ... ... ... ... ... ‬Трансильванияны талќандап,‭ ‬Адриат тењізініњ жаѓасына келіп тоќтайды.‭ ‬Сµйтіп,‭ ‬1243‭ ‬жылдыњ басында тарихќа‭ «‬Алтын Орда‭»‬ ... ... ... ... жања ... ... ќ±рады,‭ ‬оныњ астанасы Сарай-Бату ќаласы болды,‭ ‬кейін ол Берке ханныњ т±сында Сарай Беркеге кµшірілді.‭ ‬Тарихшы В.Л.Егоров‭ «‬Алтын орданыњ ... жєне ... ... деген ењбегінде єуелде Бату салдырѓан Сарай ќаласы ѓана Алтын Орда деп ... ... келе б±л ... Жошы ... мемлекетін білдіретін ортаќ атауѓа айналып,‭ ‬бірте-бірте географиялыќ‭ ‬±ѓымнан саяси терминге кµшкенін айтады.
Шыњѓыс хан єулеті осыншама‭ ‬±лан-ѓайыр территорияны білгір бектер,‭ ... ... ... ... ... атаќты билердіњ бірі‭ ‬– Темір-Мелик ханныњ бегілер бегі‭ (‬бектердіњ бегі‭)‬,‭ ‬атаќты Балтышаќ батырдыњ‭ (‬халыќ ањыздарында Баба-т‰кті Шашты-Єзиз атанѓан‭) ‬баласы ... ... ... ењбегінен білеміз.‭ ‬Тарихшылардыњ‭ ‬айтуынша,‭ ‬Едіге он бес жыл бойы Алтын Орданыњ шын мєніндегі билеушісі болѓан кµрінеді.‭ ‬Ќ.Салѓаринніњ‭ «‬Ќазаќтыњ ќилы тарихы‭»‬ атты ... ... ... зор ... ие ... сондай,‭ ‬Алтын Ордадан бµлектенген иеліктерге хан кµтеру тек Едіге‭ ‬±рпаќтарыныњ ... ѓана ... ... ... ... ... ... екендігіне Едігеніњ кейінгі‭ ‬±рпаќтары Уаќас бидіњ,‭ ‬М±са мырзаныњ,‭ ... ... ... ... ... беретіндігін,‭ ‬мысалы,‭ ‬Уаќас бидіњ Єбілхайырды ќалай хан ... ... ... тарихи деректерде Едігеніњ‭ ‬±рпаќтарыныњ бірі Тілеу батырдыњ да‭ (‬Ќ.Йассауи мавзолейіне жерленген‭ ‬160‭ ... ... ... ... хан етіп ... ќатысќанын кµрсетеді.‭ ‬Тарихта халыќтыњ ќарадан шыќќан мыќты билерді хан деп дєріптегенін,‭ ‬ал шын ханѓа да би деген атау ... ... ... µзі ел ... ісінде,‭ ‬халыќтыњ саяси-єлеуметтік т±рмысында билердіњ ролі аса жоѓары болѓандыѓын білдіреді.‭ ‬Біздіњ далада хан дегеніміздіњ µзі‭ ‬– тек‭ ‬Шыњѓыс ханныњ ... ... ... ... талай ѓасыр билеген Шыњѓыс ханныњ т±ќымдары хан болу‭ ‬‰шін де,‭ ‬халыќтан шыќќан бас билердіњ,‭ ‬бегілер бектерініњ р±ќсаты керек болѓан.‭ ‬Біз сµз етіп ... ... ... ... ... ... ... ќаѓанаттыњ кµп тілді,‭ ‬кµп дінді адамдары бір зањѓа ѓана баѓынды.‭ ‬Ол‭ ‬-‭ «‬кµбі азына мойынс±ну,‭ ‬азы кµбініњ дєст‰рін ќ±рметтеу‭»‬ деген ... ... ... ... ‬билеуші монѓолдар баѓындырѓан елініњ тілі мен дінін ќабылдады‭»‬.‭ ‬Б±л‭ ‬– Шыњѓыс ханныњ б±лжымас дана ... ... ... хан ... ... ... ‬ѓайыпты болжайтын кµрегенділігімен,‭ ‬білгір басшылыѓымен єлем билеушісі деген атаќќа ие болды.
Бір айта кететін нєрсе‭ ‬– шешендік µнер ... ... ... ... ... ... сµздерініњ бастауы,‭ ‬ж±мбаќтап сµйлеу‭ ‬‰рдісі,‭ ‬сµз саптау тєсілі сол Шыњѓыс хан дєуірін суреттеп‭ «‬Алтын шежіреде‭»‬ кµрінетіндігі.‭ ‬К‰ншыѓыс жаќтаѓы ... ... ... ... ... ќызын єйелдікке алып,‭ ‬‰ш жыл бойы сонда ќонаќтап ќалѓан Шыњѓыс ќаѓанныњ халін білу‭ ‬‰шін елі Арѓыс±н ќобызшыны елші етіп жібереді.
Ќызметшініњ‭ ... ... ... ... т‰гел аман ба‭?»‬ деген с±раѓына Арѓыс±н ќобызшы:‭
Сал аѓашќа‭
Сарала ќаз‭
¦я салды.‎
Сол аѓашта‭ ... ... ... ... б±здырып,‎
Ж±мыртќасын жегізді‭
Ќамыс кµлге‭
Ќу‭ ‬±я сап,‭
Ж±мыртќа басты.‭
Ќамысќа сеніп,‭
Ќаршыѓа ќ±сќа‭
¦ясын б±здырып,‎
Ж±мыртќасын алдырды.‭ ... ... ... ‬±ѓыњыз‭! ‬-‭
деп айтќанда ќаѓан иеміз‭ «‬ќобызшыныњ б±л сµзін‭ ‬±ѓындыњ ба‭?»‬ деп ... ... ... ... алмадыќ‭»‬ деп жауап берді.‭ ‬Сонда ќаѓан бєрін т‰сініп:
‎«‏Сал аѓаш дегені‭ ‬– сарбаздарым‭ ‬болар,‭
Сарала ќаз дегені‭ ‬– мені ... ... ... ќ±с деп‭ ‬– Ш±ѓыла елін айтќаны,‭
Балапан деп‭ ‬– ќатын-баламды айтќаны.‭
¦я дегені‎ ‏– ‰кіметім меніњ,‎
Ќамыс кµп дегені‭ ‬– ... елім ... ... ќазы ... ‬– мені ...
Ќаршыѓа ќ±с деп‭ ‬– Ш±ѓыла‭ ‬елін айтќаны.‭
Балапан дегені‭ ‬– ќатын-баламды айтќаны.‭ ... ... ‏– ... ... -‎
деп,‭ ‬ш±ѓыл дайындалып,‭ ‬атќа ќонып,‭ ‬жолѓа шыќты‭ ‬[25,‭ ‬132‭]‬.‭ ‬Шыњѓыс ханныњ кезінде ... ... деуі де ... ... ... кµп ... ... аталады:‭ ‬Дей шешен,‭ ‬Дегей шешен,‭ ‬Ошыр шешен,‭ ‬Шадырна шешен,‭ ‬Ѓуа шешен т.б.‭ ‬Шешендерді сµз жарысына т‰сіріп,‭ ‬т‰йінді пікір ... ... хан да‭ ... ‬±ќсайды.‭ ‬Шыњѓыс хан балаларыныњ µзара кењесін тыњдап болып,‭ ‬біраз шешендерді сµйлеттіреді.‭ ‬Сонан кейін ќаѓан:‭ «‬Сµз ішінде сµз ќалмады.‭ ‬Енді сµйлер сµз бар ... -‭ ... ... ... ... ... Ќ±йылдыр шешені былай дейді:
‎«‏Таудай‭ ‬‰лкен
Алтын жиѓанша,
Тарыдай ѓана
Аќыл жиып,
¤лгеніњше саќтай ж‰р‎!
Аќылгµйдіњ ... ... сµз ... ... ... ... ... ал‭!
Мыњ ауыз сµз айтќанша,
Мыќты бірін айтќайсыњ.
Мыњ сµзде.
Мыѓым біреу.
Ж‰з сµзде
Жµнді біреу болар‭!»‬
Сонда Шыњѓыс ... ... ... жарлы болар.
Ќара басты тыныш етсем,
Ќаѓанатым сорлы болар.
Жан мен тєнім‭ ‬шаршаса да,
Жамаѓатым азбасын.
Ќара басым‭ ‬ќажыса да,
Ќаѓанатым тозбасын‭!‬ [25,‭ ‬115‭]‬,‭ ‬-
деген‭ ... ... ... ... Шыњѓыс ќаѓан Ќ±йылдыр шешеннен:‭ «‬Жанды д‰ниеде арымайтын арѓымаќ бола ма‭? ... ... бола ... -‭ ... ... ‬Сонда Ќ±йылдыр шешен:
‎«‏Арќардан арѓымаќ µтпейді,‭
¤з мініњді µзіњ т‰зеп ж‰рсењ,‎
Саѓан шешен жетпейді‭»‬,-‭ ‬деген ... ... ... ... ... ... ... ‬Міне,‭ ‬осы деректердіњ µзі-аќ Шыњѓыс ханныњ µз‭ ‬кезініњ д‰лд‰л шешені болѓандыѓын дєлелдей т‰седі.
‎ ‏2‎ ‏Орта‭ ‬ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... жалғастығы
Ќоѓам,‭ ‬халыќ таѓдырына ќатысты зор єлеуметтік м‰ддені кµздеген шешендік м±ралардыњ ќатарына жыраулар толѓауын жатќызамыз.‭ ‬Кейбір толѓаулар жеке адамдарѓа,‭ ‬жеке ... ... бір ... ... ... да,‭ ... ... єлеуметтік‭ ‬‰н болады.‭ ‬Себебі ќай жыраудыњ толѓауын алсаќ та,‭ ‬онда адамдыќ,‭ ‬адамгершілік т.б.‭ ‬сияќты тєрбиеге ќатысты жайттар сµз болады.‭ ‬М±ндай ... ... жеке ... ѓана ... ... ... айтылады.‭ ‬¤лењ,‭ ‬жыр таѓы басќа жанрларѓа ќараѓанда,‭ ‬толѓаудыњ шешендікке ... ‬– ... ... ‬яѓни дидактикалыќ сарында болып келетіндігі.‭ ‬Шешен сµйлеу єлеуметтік ќызметтіњ бір т‰рі болѓандыќтан,‭ ... ... ... ... ... логика зањдарына с‰йенеді‭; ‬шешенніњ міндеті тыњдаушыныњ айызын ќандыру,‭ ‬сезіміне єсер ету болѓандыќтан,‭ ... ... ... ... орын ... ‬Ќазаќ жырауларына да тєн ќасиеттер осылар:‭ ‬олар кµбінесе елдік ... ... ... мєселелердіњ т±сында халыќ пен ханѓа бірдей аќылшы,‭ ... кµп ... ... ретінде кµрінеді‭; ‬айтпаќ ойларын толѓау т‰рінде философиялыќ,‭ ‬дидактикалыќ т‰йіндер арќылы,‭ ‬психологиялыќ параллелизмдер негізінде,‭ ... ... ... ... жыраулар шыѓармалары мен билер сµзініњ орта ѓасыр ойшылдарыныњ м±раларындаѓы поэтикалыќ,‭ ‬кµркемдік єдіс-тєсілдердіњ біртектілігі шешендердіњ ... ... мен ... ќасиетініњ табиѓи тамырластыѓында,‭ ‬сана-сезім мен жан д‰ние жаратылысыныњ біте‭ ‬ќайнасќан бірлігінде жатќан сияќты.‭ ‬Асан ќайѓыныњ:
‎"‏Таза мінсіз асыл ... ... ... ... асыл ... т‰бінде жатады.
Су т‰бінде жатќан тас
Жел толќытса шыѓады.
Ой т‰бінде жатќан сµз-
Шер толќытса шыѓады‭»
дегенін одан тµрт ѓасыр б±рын ... да ... па ... ... ... ... ќоѓамдыќ-єлеуметтік сипаты єр дєуірдегі шешендерге бірдей міндет ж‰ктеді:‭ ‬Ол‭ ‬– ел‭ ... ... ... мен бірлігі,‭ ‬аќыл-ой еркіндігі,‭ ‬соларѓа жеткізер адамдыќ,‭ ‬адамгершілік ќасиеттерді насихаттау.‭ ‬Осы жерде В.Г.Белинскийдіњ сµзі еске т‰седі:‭ ... ... ... ... ... шешені Францияда‭ ‬сµйлеп табысќа жетпес еді,‭ ‬µйткені олардыњ єрќайсысы‭ ... ... µз ... ... халќына билік ж‰ргізген,‭ ‬‰стемдік‭ ‬еткен‭" (‬Н.Катанский‭ "‬Жалпы риторика‭"‬,‭ ‬3-бет‭)‬.
Сµз‭ ‬µнерін тануда ... ... орын алып ... ... ‬– ... ... ... деп,‭ ‬жырауларды шешен деп танымау‭ ‬– тарихи‭ ... ... ... ‬Жыраулар шешендерше толѓап,‭ ‬шешендер жырауларша термеледі.‭ ‬Сондыќтан жыраулардыњ‭ ‬ішінде‭ ‬бір тобын‭ ‬єрі шешен,‭ ... би,‭ ... ... деп ... ‬шешендік µнер тарихынан оларѓа тиісті орын берілуі ќажет.‭ ‬Ќазаќ халќы тарихындаѓы ... ой ... ... ... ... ‬– аќылгµй абыз-жыраулар жєне ел басќарѓан шешен билер.‭ ‬Б±лар‭ ‬– ќазаќ халќыныњ‭ ‬таѓдырын ... ... ... ... ‬елі мен жерініњ амандыѓын жауапкершілік етіп арќалаѓан парасат иелері,‭ ‬елдіњ ішкі,‭ ‬сыртќы істерін‭ ‬µз мойындарына алѓан ќоѓам‭ ‬ќайраткерлері.‭ ‬Ќай ... ... да,‭ ... ... ... ... да шешендерге ќойылатын талап‭ ‬– осы‭ ‬болу керек.‭ ‬Тіпті батыс елдеріндегі,‭ ‬єсіресе‭ ‬шешендік‭ ‬µнердіњ кµш ... ... ... грек,‭ ‬рим шешендерініњ де ќоѓам кайраткерлері болѓаны мєлім.
Кµркем тілді‭ ‬ќару етіп,‭ ‬халыќтыњ жоѓын жоќтап,‭ ‬м±њын м±њдаушы,‭ ‬ќоѓам ќайраткері ретінде есімдері ерте ... ... ‬ел ... ... жыраулардыњ кµш басшысы‭ ‬– С±рѓалтай±лы‭ ‬Сыпыра жырау.‭ ... ... ... ‬– Сыпыра‭ ‬жырауды ќазаќтыњ кейінгі ѓасырларда µмір с‰рген жыраулары µздеріне‭ ... ... ... ... сµз ... ... аты ... ‬арасында ањызѓа айналып кеткен,‭ ‬оныњ бізге жеткен ... кµп ... ... ... ... ... ішінде ж‰р,‭ ‬мысалы‭ "‬Ер Тарѓын‭"‬,‭ "‬Едіге‭"‬,‭ "‬Ќырымныњ‭ ‬ќырыќ‭ ‬батыры‭" ‬жырларында жырау есімі аталады.‭ ‬Сыпыра жырау ... ... ... хан ... ХІV‭ ... жасаѓан,‭ ‬Мањѓыстау мен Жайыќ бойын,‭ ‬Сарайшыќ‭ ‬ќаласын мекендеген.
Є.Марѓ±лан оны ќыпшаќ‭ ‬руынан шыќќан,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬жас‭)‬,‭ ‬тарихта ноѓайлы жырын туѓызѓан эпик жыршы екенін жєне оныњ аса шешен ... ... ... ... ... бастырѓан П.М.Мелиоранский µзініњ алѓы сµзінде Сыпыра жыраудыњ ќыпшаќ даласыныњ кµп‭ ‬хандарын кµрген кµне аќыл иесі болѓандыѓын,‭ ‬ол‭ ‬1393‭ ‬жылы ... ... ... ордасында ењ соњѓы толѓауын айтќан еді дейді.‭ (‬Сказание о Токтамыше и Едиге‭) ‬Жырдыњ кейін,‭ ‬1927‭ ... ... ... ... жазѓан алѓы сµзінде Ќ.Сєтбаев:‭ "‬Сыпыра‭ ‬– топ‭ ‬бастаѓан дана,‭ ‬‰здік дара шешен,‭ ‬ќажымас ењбек,‭ ‬ќайтпас жігер,‭ ‬м±ќалмас‭ ‬ќайрат ... ... ... тµрешісі болѓан‭ ‬ќария жырау‭»‬,‭ ‬-‭ ‬деп баѓалайды.
С.Сейфуллинніњ‭ ‬1931‭ ‬жылы жариялаѓан‭ "‬Ќазаќтыњ ескі єдебиет н±сќалары‭»‬ жинаѓында‭ "‬Кєрі ... жас биге ... деп ... ... ... ... ... Х.С‰йіншєлиев Сыпыра жыраудыњ сµзі деп ќарайды.
Кµп ішінде сµйлесем,
Жас жігіт саѓан ќарасам-
Ќара лашын т±йѓынсыњ.
Асылыња ќарасам-
Ќ±с алатын ќырѓисыњ.
Ќызыл тілге келгенде,
Сар садаќтыњ ... ... ... ... ... ... ... ж±птап,‭ ‬т‰йдектеп,
Бєйге атындай ш±лгисыњ‭! ‬[6,‭ ‬138‭]‬.‭
Ал эпостыќ жырларда Сыпыра атынан айтылатын толѓаулар ... ... де ... ... ‬– хан мен ... ... бітістіріп жаќындастырушы,‭ ‬ж±рт тыныштыѓын ойлаѓан сєуегей адам.‭ ‬Мысалы,‭ "‬Ер Тарѓын‭»‬ жырында мынадай жолдар бар:‭ «‬...Ол уаќытта ж‰зден асып ... бір ... ... ... бар ... ‬Ол ... ... µз µмірінде ќолынан тоѓыз ханды µткізіп,‭ ‬толѓау айтып,‭ ‬тоѓыз ... ... кісі ... ‬Ж±рт сасќан соњ ханы,‭ ‬халќы жиылып,‭ ‬Сыпыра жырауѓа барды да,‭ ‬Сыпыра жыраудан с±рады.‭ "‬Біз ... ... екі ... ... ... ... жалѓыз тастап кетіп ќайтып келеміз деп,‭ ‬келмей кеттік.‭ ‬Екінші ќызымды беремін деп жауымызды ќырдырып алып,‭ ... ... ... соњ ол ... ... ... ќ±рдасымды алып ж±ртыњды аламын деп кетті,‭ ‬ол µзі Ќырымнан ќыз алып ќашты,‭ ‬ханына ќылмысты ... ... кісі ... ‬Ол ... барып,‭ ‬м±нда ќайтып келер ме,‭ ‬болмаса ол бізге µтірік айтып,‭ ‬алдап ќорќытып кетті ме‭? ‬Соны болжап бізге ... ... ... едіњ єрі не ... сіздіњ аќылыњызбен боламыз‭"‬,-‭ ‬деді.‭ ‬Сонда Сыпыра жырау айтты:
‎"‏Хан менен тµрем келіпсіњ,
Би мен мырза ... аќыл ... ... тілді алсањыз,‭
Тарѓындайын батырѓа‭
Жиылып барып барыњыз‭!
Ќарањ т‰гіл ханыњыз,‭ ... ... ... еске ... ... басыњ салыныл‭!
Егер кетсе еліне,‭
Тату болып ќалыњыз‭!
Буырќанып б±рсанса,‭
М±здай темір ќ±рсанса,‭ ... ... ... ... ... тобањды,‭
Шулатпай кетпес балањды,‭
Ќан етпей кетпес ќалањды,‭
Бір ... бір ... ... ... ...
Ќырым деген аѓањды,‭
Аѓаныњ ісі жаман-ды‭"‬.
Ханы,‭ ‬халќы жиылып Тарѓынныњ алдына барып,‭ ‬кешірім с±рап,‭ ‬Тарѓынды ханныњ‭ ‬‰йіне алып келген ... ... ... сµз ... ... ... ... жырау Тарѓын батырѓа ќарсы сµйледі:‭ "‬Ай,‭ ‬батырым,‭ ‬батырым‭! ‬Тауда тарлан аќырса,‭ ‬Тас м±рынын ару с±њќар шыжѓырса,‭ ... ... ... ... ... ... ... туѓан хандары Ќара берен батырѓа Беремін деп бермеді,‭ ... ... ... ... ... хандары Б±л сыќылды байларды Жалтањ сµзбен ќысар ма‭? ‬Хан мен ќара келген соњ,‭ ‬Сіз ... ... ... ... ... ... ... ‬батырым‭!
Сµз айтады алдыњда
Сыпыра жырау‭ ‬паќырыњ.
Ханы,‭ ‬халќыњ жиылып,
Айтып отыр ... ... ... ... ... ... ер болсањ,
Неѓыласыњ бір‭ ‬ќызды‭?
Жас баладай жайдаќтап,
Жас тайлаќтай ойнаќтап,
Шыѓа бермей т‰злерге‭!
Мына отырѓан ханыњыз,
Ќимылдаѓан жаныњыз
Сый ќылады алыњыз‭!
Ќара лашын береді,
Кµлден кµлге ш‰йсейші‭!
Ќара арѓымаќ ... елге ... ... ... алтын аќ берен
М±ны сізге береді,
Аш беліње ілсейші‭!
Бадана кµзді кіреуке
М±ны сізге береді,
Баса келіп кисейші‭!
Неѓыласыњ бір ... ж‰з ауыл ... ... ... ж‰з атан ... м±ны ... бір ќызды‭?
Бес ж‰з ауыл береді,
¤з алдыња с±лтан боп,
С‰йген жеріњ жайлашы‭!
Неше батыр болсањ да,‭
Алмаймысыњ б±л ... ... ... ‬басыњда,‭
Айтып т±рмын ќасыњда.
Осы жерін бір ойлашы‭!
Батыр райынан ќайтып,‭ ‬ханныњ,‭ ‬халыќтыњ берген сыйын ... ... ... ... ... ... табысты‭»‬.
Сыпыра жырау сµзініњ µткірлігі‭ ‬– ќайталана ќолданѓан ќаратпа сµздіњ екпінінде,‭ ‬шартты мєнде ж±мсалѓан ќ±рмалас сµйлемніњ ... ... ... ... ... µтімділігі‭ ‬– эпосќа тєн буырќанып б±рсану,‭ ‬м±здай темір ќ±рсану,‭ ‬жаѓасын жырту,‭ ‬ќара лашын,‭ ‬ќара арѓымаќ,‭ ‬балдаѓы алтын аќ ... ‬аш ... ... кµзді кіреуке тєрізді жауыпгерлік фразеологизмдерді‭ ‬‰демелі сипатта ќатар ќолдана отырып,‭ ... ... ... ... ... ... ... отыруында‭ (‬барыњыз,‭ ‬алыњыз,‭ ‬салыњыз,‭ ‬ќалыњыз,‭ ‬ш‰йсейші,‭ ‬мінсейші,‭ ‬ілсейші,‭ ‬кисейші,‭ ‬байлашы,‭ ‬жайлашы,‭ ‬ойлашы‭)‬.‭ ‬Осындай сµйлеу ... µзі ... ... ... ... ... ... сµзіне‭ ‬±йытќан аќылшы,‭ ‬елдік мєселелерді шешуге ќатысќан білгір шешен екендігін танытады.‭ ‬Ол µзініњ алпыстан астам ханѓа аќыл-кењес ... ... жан ... Есім Байболовтыњ жариялаѓан мына бір µлењінен‭ ‬білуге болады:‭
¤рлеуге ќандай алабыњ,‎
Шыњѓа шыќсын талабыњ,‭
Алпыс екі хан ... ... оны ... ... мінер халі жоќ,‭
Мінсе т‰сер єлі жоќ,‭
Ж‰з сексен жасаѓан,‭
Халі осы да ... ... ... ... ‬жылдар арасында µмір‭ ‬с‰рген ноѓай-ќазаќтардыњ атаќты жырауы деп таниды‭ ‬[6,‭ ‬235‭]‬.
¤з м‰ддесінен ел ... ... ќоя ... ірі ... ... єрі ... биі,‎ ‏Шоќан сµзімен айтќанда,‭ ‬кµрнекті ойшыл,‭ ‬дала философы Асан ... ... ... ... аты‭ ‬– Хасан,‭ ‬ол жасынан жетімдік кµріп,‭ ‬таѓдыр тауќыметін кµп тартќан,‭ ‬µскеннен кейін де халќыныњ ... ... ... м±њды болып ж‰ріпті,‭ ‬содан халыќ оны Асан ќайѓы деп атап кеткен.‭ ‬Б±л туралы Ќ±рманѓали Халидовтыњ‭ "‬Тауарих хамсасында‭" ‬мынадай мєлімет ... ... асыл ... ‬– ... ... Майќы бидіњ т±ќымы.‭ ‬Шын аты Хасан екен,‭ ‬халыќ оны ќ±рмет т±тып,‭ ‬Асан ата атап кеткен.‭ ‬Асанныњ маќал-мысал ... ... ањыз боп кењ ... жєне ол к‰н-т‰ндеп айтса да таусылмайтын‭ ‬±заќ жырдай мол болыпты.‭ ... атап ... ... сµздерініњ негізгі арќауы‭ ‬– ханды єдлетті болуѓа шаќыру,‭ ... ... ... жол ... ... ... ... жеген жырау ханныњ алдында да ењ мањызды,‭ ‬ењ басты ... етіп ел ... ... ... ... ќалам тартпаѓан зерттеушілер кемде-кем.‭ ‬Бєрініњ пікірінше,‭ ‬Асан‭ ‬– ... ... ... ‬шешен биі,‭ ‬кµрнекті ќоѓам ќайраткері.‭ ‬Єуезов сµзімен ... ... ... ... ... ... сол ќалыпта ѓана ой жадында саќталѓан адам.‭ ‬Ањыздардыњ айтуынша,‭ ‬Асан‭ ‬XV‭ ‬ѓасырда Жєнібек ханныњ т±сында,‭ ‬µмір с‰ріп,‭ ‬сарай мањындаѓы аќылшы-аќсаќал ... басы ... ... ... ... ... жер аттары Ќостанай,‭ ‬Торѓай,‭ ‬Ырғыз бойында µте кµп.‭ ‬Ќазіргі Аќтµбе ... ... ... ... ескі ... бар екен.‭ ‬Аќтµбе облысы,‭ ‬Ќобда бойында Асанныњ баласы Абаттыњ моласы да бар.‭ ‬Асанныњ µмір с‰рген ... ... ... облысы екенін аныќтай т‰сетін оныњ мынадай атаќты толѓауы бар:
Ќырында киік жайлаѓан,
Суында балыќ‭ ‬ойнаѓан,
Оймауыттай тоѓай елімніњ
Ойына келген асын ... ... ... де елді ... деген‭ ‬– ойынды,
Отын тапсањ тойынды.
Ойыл кµздіњ жасы еді,
Ойылдан елді кµшірдіњ,-‭ ‬деп,‭ ‬ќазаќтыњ сол кездегі мекен еткен ... ... ... ... ... ‬елді теріс бетке бастап кµшірген Жєнібекке ќарсы айтќаны еді.
Тарихшылардыњ айтуынша,‭ ‬Асан ќайѓы µмір с‰рген заманда б±рынѓы ... Орда ... ... ... ... ... ... ќайшылыќтар кµбейе бастаѓан болатын.‭ ‬Жєнібек бастаѓан ќазаќ‭ ‬хандыѓы‭ ‬XV‭ ... ... ... бірлестігінен‭ (‬µзбек хандыѓынан‭) ‬бµлініп,‭ ‬Шу бойында жања хандыќ ќ±рды.‭ ‬Бµлініп шыќќан хандыќтарѓа белгілі бір жерді т±раќты астана ету ... ... ... ... жас хандыќпардыњ жауы да аз болѓан жоќ.‭ ‬Ел басына тµнген осындай ауыр ... ... бір ... Асан ... ... ... аудару деп т‰сінді.‭ ‬Елге жайлы ќоныс іздеді.‭ ‬Ел аузында Асан ... ... ... ... ... ... ... ‬ќазаќтыњ кењ байтаќ даласын,‭ ‬тау-тасын шарлап,‭ ‬солар жайлы айтќан сын пікірлері тапќырлыќтыњ‭ ‬‰лгісіндей ... ... ... ... ... ... ‬– психологиялыќ,‭ ‬синтаксистік параллелизмдер.‭ ‬Асанныњ µлењ,‭ ‬толѓаулары бастан-аяќ параллелизм тєсілімен жасалѓан.‭ ‬Мысалы:
Ќ±йрыѓы жоќ,‭ ‬жалы жоќ
Ќ±лан ќайтіп к‰н ... ... ... жоќ
Жылан ќайтіп к‰н кµрер‭?!
деген жолдар психологиялыќ параллелизмніњ ќайталанбас‭ ‬‰лгісі.‭ ‬Немесе:
Ќ±ладын ќ±стыњ ќ±лы ... жеп ... ... ... тµресі
Ен жайлап кµлді ж‰р еді.
Ањдып ж‰рген кµп д±шпан
Елге жау‭ ‬боп келеді.
Ќ±ладын ќуды µлтірсе,
¤з басыња келеді‎!
Ќ±лыњ кеп сені ... Асан ... ‬-‭ ... µмір ... ... ... ‬±ќсату арќылы суреттеп,‭ ‬ќорытынды т‰йін жасайды.‭ ‬Жазыќсыз,‭ ‬момын,‭ ‬єдемі,‭ ‬киелі ќ±стыњ жыртќыш ањѓа зєбірленуі‭ ‬– озбырлыќ,‭ ‬осы озбырлыќќа жол ... ... µз ... да ... ... ‬єбден м‰мкін.‭ ‬Асанда параллелдікті ќ±райтын амалдар єр алуан.‭ ‬Мысалы,‭ ‬мына толѓаудаѓы параллельдік‭ ‬– баяндауыш т±лѓасыныњ бірдейлігі ѓана ... ... ... ... ‬єр ... ... ... келуі жєне т±тас сµйлемдердіњ бірдейлігі.
Єділдіктіњ белгісі,-
Біле т±ра б±рмаса.
Аќылдыныњ белгісі,-
¤ткен істі ќумаса.
Жамандардыњ белгісі,-
Жауѓа ќарсы ... ... ... ... ... ... алмаса
Міне,‭ ‬осылайша Асан ќайѓы параллелді салыстырулар негізінде моральдыќ-психологиялыќ толѓаныстарын шебер жеткізеді.
Дыбыс‭ ... ... ... тєсілі де Асанда жиі кездеседі.‭ ‬Асан толѓауларында дауысты,‭ ‬дауыссыз дыбыстардыњ‭ ‬‰ндестігі ... ... ... ... ... ... ... ойнаќы,‭ ‬кµтеріњкі сипат береді.‭
Мысалы:
Елбењ-елбењ ж‰гірген,
Ебелек отќа семірген,
Екі семіз ќолѓа алып,
Ерлер жортып к‰н кµрген
Еділ деген ќиянѓа
Ењкейіп келдіњ тар ... ... ... ќаз,‭ ‬тырна,
Тањ мањында‭ ‬±шар ол.
Тауыќ неше шаќырса,
Тањ болжалдап атар ол...
Дыбыстыќ ќайталаулар Асан ... ... ... ... ... ... сабаќтас,‭ ‬мазм±н жаѓынан жаќын,‭ ‬біраќ сµз саптау тєсілі жаѓынан ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ‬Ќазтуѓан‭ ‬– XV‭ ‬ѓасырдыњ аты єйгілі батыры жєне шешен жырауы.‭ ‬Х.С‰йіншєлиев Ќазтуѓанныњ туѓан жерін ... ... ... жеріне ќарасты Еділ мен Жайыќ арасы,‭ ‬Ќабыршаќты даласы,‭ ‬ќазіргі Орал ... ... мен ... ... ... µлке ... ‬атайды‭ ‬[6,‭ ‬259‭]‬.‭ ‬Ќ.Жарыќбаев Ќазтуѓанды ХV‭ ‬ѓасырдыњ‭ ‬20-30‭ ‬жылдарында Еділ жаѓасында,‭ ‬ќазіргі Астрахань облысыныњ Ќызылжар ќаласына жаќын мањда д‰ниеге ... ... ... ... ... ... мен Б±зан бойына ќоныс тепкен ноѓай тайпаларыныњ єскер басы жєне ру кµсемі болѓан,‭ ‬кµшпенділердіњ єскери аќс‰йектері арасынан ... ‬-‭ ... тыњ ... ... ... ‬49‭]‬.
Ќазтуѓан толѓауларыныњ мазм±нына зер салсаќ,‭ ‬Асанныњ µлењ-толѓаулары тєрізді,‭ ‬онда да ќазаќ халќыныњ болашаѓы‭ ‬‰шін ... ... ... ... іздеу мєселелері кµтеріледі.‭ ‬Жайлы ќоныс,‭ ‬жаќсы мекен деп Еділ саѓасын айтады,‭ ‬µз туѓан ... ... ... ... ... мен ... тењескен,‭ ‬жабаѓысы мен тайы тењескен,‭ ‬жас тайлаѓы жардай атан болып,‭ ‬жатып ќалѓан бір тоќтысы жайылып мыњ ќой ... ... ‬-‭ ... кіндік ќаны тамып,‭ ‬ат жалын тартып мінген,‭ ‬салауатты µмірге ќол жеткізген туѓан жерін асќаќтата жырлайды.‭ ‬С.Сейфуллинніњ‭ "‬Ќазаќтыњ ескі ... ... ... ... ... ‬билер,‭ ‬єрайна‭»‬ деп басталатын µлењінде туѓан жері‭ ‬– Еділ,‭ ‬Жайыќ,‭ ‬Жем,‭ ‬Саѓыз,‭ ‬Ойыл,‭ ‬Ќиыл µзендері бойын µз еркімен емес,‭ ... ... ... ... ... тура ... айтады.
Ноѓайлы-ќазаќ ж±ртыныњ,
Кейінгі туѓан балалары-ай...‭
Жолдасын жолай іздеген,‭
¤зіне тиген д±шпанын‎
Ќарт бурадай тіздеген,‭
Мен ќарѓа бойлы Ќазтуѓан,‭
Ќайѓыланып асып барамын,‭ ... ... ... мен ... ... ‬±лына‭
Ќайырлы ќоныс болѓай ма‭?
Жаѓасы босап сол ќазаќ,‭
Сол ќонысќа ќонѓай ма‭?
Еділдіњ мынау,‭ ‬талды кµліне,‭
Бір т‰стенбей µткенмін.‭
Ойыл да,‭ ... ... ... ... ... ... оѓан кеткенмін...
Ќазтуѓан шешендігі толѓауларын µз атынан,‭ ‬I‭ ‬жаќта баяндау шеберлігімен ерекшеленеді.‭ ‬Халыќ ... ... ... ‬I‭ ... ‬µз ... ... ‬-‭ ... жолдарына асќан єуен,‭ ‬к‰шті екпін береді.‭ ‬Жоѓарыдаѓы толѓауда жайылмалы ќаратпа‭ (‬Ноѓайлы-ќазаќж±ртыныњ кейінгі туѓан балалары-ай‭) ‬-‭ ‬жария арнауѓа µзек ... ... сµз ... ‬Жырау кейінгі шумаќтарда жария арнауды зарлай арнауѓа ойыстырып,‭ ‬ол‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬I‭ ‬жаќтыњ б±йрыќ рай формасында‭ ‬‰зілді-кесілді шешіммен аяќтайды.‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... ... ‬-‭ ... тєрізді‭)‬.
Ќазтуѓан жыраудыњ сµз саптау тєсілдері бір-біріне‭ ‬±ќсамайтын алуан т‰рлі.‭ ... ... ... тєн сµйлеу формасы-жыр жолдарына салып нµсерлете сµйлеу.
Жауды кµрсе ... ... ... ... оќ ... ... жоѓалѓан.
Алыста т±рып аќырса,
Алтын туы жаудыњ жыѓылѓан,
Жан сауѓалап тыѓылѓан,
¤гіздей даусы‎ ‏µкіріп,
Он екі ханы д±шпанныњ
Ќамалѓа ќашып ... ... ... ќия ... ... ... шешендігіндегі назар аударатын жайттыњ бірі‭ ‬– жыраудыњ‭ ‬µзіне тєн ... ... ... ... жыр ... ќолданылып ж‰рген бейнелерге тыњ тењеу тауып,‭ ‬іс-єрекетін‭ ‬±лѓайта суреттеу тєсілініњ арќасында жауыр болѓан сµз ќолданыстар жања ќырларымен жарќырап шыѓа келеді.‭ ... биік кµк ... ... ... ... ... ... ќара шалар деп.
Балдаѓы алтын ќ±рыш болат
Ашылып шапсам дем тартар,
Сусыным ќанѓа ќанар ... ... ... ... мазаќ ќылар деп.
Арѓымаќтыњ баласы,
Арыѓан сайын тыњ жортар,
Арќамнан ... ... ... ... ... ... к‰н шалмаѓан балыѓым
Ортамнан ойран салар деп.
Жауынгерлік жолды µз µмірініњ маќсат-м±раты етіп алѓан ... де ... ... ‬– ... ... образдар,‭ ‬осы бір сµйлеу тєсілдері емес пе еді‭?
Ќазтуѓан ќалмаќтарѓа ќарсы ќол бастаѓан батыр,‭ ‬оныњ тоѓыз‭ ‬±лы да ел ќорѓаѓан батырлар ... ... оќ ... сан ... ‬-‭ ... сµйлейтін Ќазтуѓанныњ µлењ жолдары жауынгерлік фразеологизмдер мен ерлік‭ ‬±ѓымындаѓы образдарѓа толы.
Ќазтуѓан сияќты кµп к‰ндері жорыќта µткен,‭ ‬ерлік жолында найза мен ... ... ќару ... ... ... ‬– ... ‬Доспамбет те ќолбасы атанѓан жырау.‭ ‬Ол‭ ‬жорыќта ж‰ріп жау оѓынан жараланып,‭ ‬ќаза тапќан.‭ ‬Ќазтуѓан сияќты Доспамбеттіњ де ... ... ‬– ... ... ... жиі ќолданѓан сµздері‭ ‬– жауынгерлік‭ ‬сипаттаѓы сµз орамдары.‭ ‬Жырау толѓауларыныњ негізгі идеясы‭ ‬– ерлікті‭ ‬дєріптеу.‭ ‬Ерлікке шаќырѓан толѓауларында дыбыстыќ ... да,‭ ... ... да ... ... ... ... ретінде ж±мсалады.
Айналайын аќ Жайыќ,‭
Ат салмай µтер к‰н ќайда.‭
Ењісі биік боз орда‭
Еміне кірер к‰н ќайда.‭
Ќара ... ... ... к‰н ... ... бау ...
Кіреуке киер к‰н ќайда.‭
К‰мбір-к‰мбір кісінетіп,‭
К‰рењді ... к‰н ... ... аќ ... ... ‬±стар к‰н ќайда.‭
Алты ќ±лаш аќ иайза,‭
¦сынып шаншар к‰н ќайда.‎
Садаќ толѓан сайгез оќ,‭
Масаѓынан µткеріп,‭ ... ... ... ... ... к‰н ... бойы жауѓа ќарсы к‰ресте ат‎ ‏‰стінде ж‰ріп жыр толѓаѓан батыр жењістіњ не екенін жаќсы біледі,‎ ‏ерліктіњ нєтижесі бейбіт µмір ... ... ... ... ... бойын ен жайлап,‭
Шалѓынѓа бие біз байлап,‭
Орындыќтай ќара сабадан,‭
Боз баламен к‰ліп-ойнап,‭
Ќымыз ішер к‰н ќайда‭?!
Ерлік дєст‰рді ... ... ... ‬±рпаќќа µнеге ретіпде жазѓан µзініњ µмір жолы туралы толѓауында єрбір ... ... ... ‬деген сµзбен аяќтап отырады.‭ "‬¤кінбен‭" ‬деген сµз жай ... ... ... ... отырѓан жоќ,‭ ‬оѓан тірек сµз ретінде ой екпіні т‰сіріліп,‭ ‬басты ойды ... ... ... µмір ... ... ... ... тєуелеіздігі жолында істеген істеріне ризалыќ білдіреді.
Тоѓай,‭ ‬тоѓай,‭ ‬тоѓай су,‭
Тоѓай ќондым,‭ ‬µкінбен.‭
Толѓамалы‭ ‬балта ќолѓа алып,‭
Топ бастадым,‭ ‬µкінбен,‭
Тобыршаѓы биік жай ... ... ... ... ... ... нар ...
Кµш т‰зедім,‭ ‬µкінбен.‭
Ту ќ±йрыѓы бір т±там,‭
Т±лпар міндім,‭ ‬µкінбен,‭
Туѓан айдай н±рланып,
Дулыѓа ... ... ... ‬‰стінде,
Ал шымылдыќ ішінде,
Т±лымшаѓын тµгілтіп,
Ару с‰йдім,‭ ‬µкінбен.
Жырау тілінде эпосќа тєн‭ "‬толѓамалы аќ балта‭"‬,‭ "‬алты ќ±лаш аќнайза‭"‬,‭ "‬садаќ‭ ‬толѓан сайгез ... "‬ту ... бір ... ... ... ... ... кµркем жауынгерлік фразеологизмдер‭ ‬±шырасады.‭ ‬Доспамбет те басќа жыраулар сияќты толѓау стиліне тєн ... ... ... мен ... ... с‰йенеді.
2.2‎ ‏Жыраулар шешендігінің ақындық дәстүрге‭ ‬ұласуы
Аќындарды бірнеше топќа бµлген Є.Марѓ±лан:‭ "‬солардыњ ішіндегі ењ ќ±рметтісі ертерсктс жыраулар болѓан‭"‬,‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... жєне ... таќырыптарѓа арнап таќпаќ,‭ ‬сарын,‭ ‬толѓаулар шыѓарѓан.‭ ‬Ел басына ќиын к‰н туѓанда,‭ ‬жаугершілік ... ... ... ... ... халыќтыњ рухын кµтеріп,‭ ‬оќиѓаныњ µту барысы,‭ ‬болашаќ туралы болжал айтты,‭ ‬бірлікке,‭ ‬±йымдасуѓа,‭ ... ... ... ‬болашаќты,‭ ‬алдында не боларын болжаѓан жырауларды‭ ‬єулие деген.‭ ‬"Терењ ой,‭ ‬т‰зу тєжірибесі бар адам ѓайыптан ... ... ... дегені сол болса керек‭"‬,‭ ‬-‭ ‬деген еді Шєкєрім.‭ ‬Ќазаќ халќы,‭ ‬ќ±дайѓа ш‰кір,‭ ‬жырауларѓа ... ... ... ... ... ... ‬есімі мен сµзі с‰йіспеншілік пен ќ±рметке бµленіп жеткен ѓажап шешен-жыраулар‭ ‬– Шалкиіз,‭ ‬Жиембет,‭ ‬Марѓасќа,‭ ‬Аќтамберді,‭ ‡‬мбетей жыраулар.‭ ‬Біраќ ... ... ... жату ... ... пен ... егіз µнер ... дєлелдеу‭ ‬‰шін,‭ ‬жыраулардыњ кейбіреулерін ѓана тілге тиек еттік.
Жыраулардыњ ішінде аќын деген атќа ие болѓан ... сµз ... ... ... пен ... барлыќ аќындарда бірдей ќатар келе бермейді.‭ ‬Аќын-жыраулар айтќан µлењ т‰рі аќындыќ толѓау деп ... ... ... ‬деген етіетіктен жасалып,‭ ‬ойлану,‭ ‬толѓану деген‭ ‬±ѓымды ... ... ... ... маѓынасы елдіњ,‭ ‬халыќтыњ µмірінен,‭ ‬тарихынан орын алѓан ... ... ... ... немесе дањќты адамдар туралы аќынныњ ойларын,‭ ‬ќорытќандарын білдіретін терме сµзбен жасалѓан к‰рделі шыѓарма болып табылады‭ ... ... ... ... толѓауларын лирикалыќ жанрѓа жатќызады,‭ ‬біраќ толѓау µлењге ќараѓанда ойѓа ќ±рылады,‭ ‬яѓни‭ ‬‰гіт,‭ ‬насихат ... ... ... береді.‭ ‬¤лењде белгілі бір оќиѓа,‭ ‬не оќиѓаныњ бір кезењі,‭ ‬болмаса оќиѓа µтіп жатќан жер ... ... ... ... ... ... ... гµрі баяндау кµбірек орын алады‭; ‬µлењде сезімге жол берілсе,‭ ‬толѓауда сезімнен гµрі ой ... ... ... жеке оќиѓалар суреттеліп жатпайды,‭ ‬±ќсас жайттар шендестіріле салыстырылып,‭ ‬µзара‭ ‬±ќсас оќиѓалардыњ жиынтыѓы,‭ ‬т‰йіні,‭ ‬нєтижесі ... ... ... ... ... ќорытындысын бейнелейді.‭ ‬¤лењдерде автор кµбінесе µзініњ ойын,‭ ‬кµзќарасын ашыќ білдірмейді,‭ ‬пікірін ишаратпен сездіреді,‭ ‬ал ... ... ойы ... ... айќын кµрінеді.‭ ‬Осы т±рѓыдан алѓанда,‭ ‬µлењніњ бєрі шешендікке жатпайды.‭ ‬Ал толѓау мазм±н ... ... ... ... ... ‬ќ±рылысы жаѓынан ќатањ‭ ‬±йќас,‭ ‬бірќалыпты шумаќ µлшемін саќтамайды,‭ ‬-‭ ‬дей келіп,‭ ‬Б.Адамбаев толѓауларды поэзияныњ ерекше кµп таралѓан жауынгер жанрына ... ... ... ‬– ... рухын кµтеріп,‭ ‬оларды ерлікке,‭ ‬елдікке,‭ ‬бірлікке,‭ ‬жењіске,‭ ‬табысќа,‭ ‬имандылыќќа шаќыру.‭ ‬Осындай ерекшеліктеріне ќарай аќындыќ толѓаулар шешендікпен егіз.‭ ‬Ежелгі Грецияда шешендікті ... ... ... ... єрі ... ‬єрі сµз шебері деп таныѓан.‭ ‬Аќындыќ пен шешендікті жанастыра ќарастыру орыс ѓылымында да бар.‭ ... ... ... болсаќ,‭ ‬жауынгер жанр аќындыќ толѓаудыњ иелері сµз зергері болумен ќатар аќыл-ой иесі,‭ ‬µз заманыныњ парасатты,‭ ‬білгір,‭ ... ... ... ... ... ... ... шешен деп атаѓан,‭ ‬Аќын-жыраудыњ кµш басшысы Асан ќайѓыны шешен деп мойындаѓанда,‭ ‬Б±хар,‭ ‬Махамбет сынды аќын-жырауларды неге ... ... ... ... ... ... Ќоњыратбаев Б±харды т±њѓыш толѓау аќыны деп ќараѓан.‭ ‬Поэзия мен шешендіктіњ ара ... ... ... Р.Сыздыќова шешендік сµздерде µлшеммен топтастырылѓан‭ ‬‰зіктер болатынын,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬кµрінгенмен,‭ ‬б±ларда µлењ тармаѓындай буын саныныњ біркелкі µлшемі жоќ екендігін айта келіп,‭ ‬Б±хар жыраудыњ кейбір ... ... ... ... ‬Мысалы:
Ќайѓысыз‭ ‬±йќы‭ ‬±йќтатќан ханым-ай‭!
Ќайырусыз жылќы баќтырѓан ханым-ай‭!
Ќалыњсыз ќатын ќ±штырѓан ханым-ай‭!
‡ш ж‰зден‎ ‏‰ш кісіні ќ±рбан ќылсам,
Сонда ... ма екен ... ... ‬– ... ... ... былай дейді:‭ "‬Б±л‭ ‬– жырау Б±хардыњ толѓауы емес,‭ "‬сенатор‭" ‬Б±хардыњ ... ... ... ... ... µлењ ... бес жол бар жєне єр ... µлшемі біркелкі‭ ‬– 11‭ ‬буыннан.‭ ‬Біраќ б±л‭ ‬11‭ ‬буынды ќара µлењ емес‭; ‬біріншіден,‭ ‬тармаќ саны тµртеу емес,‭ ‬бесеу,‭ ‬демек,‭ ‬±йќас ... ќара ... ... ... ... ‬а‭ ... ... ‬а,‭ ‬а,‭ ‬б,‭ ‬а,‭ ‬оныњ µзі жоќтыњ ќасында,‭ ‬µйткені алѓашќы‭ ‬‰ш ... ... ... ќайталануымен ѓана келген‭ (‬ал поэзияда б±лайша бір сµздіњ‭ ... ... ... келгенінде оныњ алдындаѓы сµздер µзара‭ ‬±йќас ќ±рауы шарт‭)‬.‭ ‬Б±лардыњ алдындаѓы‭ ‬±йыќтатќан,‭ ‬баќтырѓан,‭ ‬ќ±штырѓан,‭ ‬ќайран‭ ‬сµздері µлењге ... ... ... ‬Екіншіден,‭ ‬м±нда єр тармаќтыњ ритмикалыќ топтасуы ќара µлењ суретіне жатпайды:‭ ‬Б±л жерде ритмикалыќ буын топтары алѓашќы тармаќта‭ ... ... ... ... ... ... ‬демек,‭ ‬б±л да ќара µлењніњ буын тєртібін саќтап т±рѓан жоќ‭»‬ ("Ќазаќ єдеби ... ... ... ‬58-б.‭)‬.
Шешендік толѓаудыњ басты ќаѓидасы б±л ѓана болмаса керек.‭ ‬Аќын-жыраулар ойын ... ... ... да,‭ ... ‬ой ... ... єсер ... ‬аќыл беру.‭ ‬7-8‭ ‬буынды жыр µлшемімен нµсерлете,‭ ‬екпіндей сµйлегенде де аќылгµй,‭ ‬дана кµсемдердіњ кµздегені‭ ‬– ж±рттыњ санасын ояту,‭ ‬єлеуметтік ... ... ... ... ‬аќылѓа аќыл ќосу,‭ ‬сезімге т‰рткі жасау.‭ ‬Ал ѓалым сµз еткен µлшем‭ ‬-‭ ‬µлењ‭ ‬тармаѓы сияќты болып келетін ... ... ‬– ... ... ... ... ... келетін т‰рінде орын алѓан ќ±рылым.‭ ‬Айталыќ,‭ ‬Тµле би,‭ ... би,‭ ... би жєне ... ... т.б ... ... ... шешендік сµздер осы ќ±рылымѓа негізделген болатын.‭
"Поэзия-шешендіктіњ ... ... ... ... ойѓа ... ‬аќындыќ толѓау да шешендіктіњ ќ±ралы болѓандыѓын байќаймыз.
XVIII‭ ... ... де,‭ ... ... де ... ой,‭ ‬кестелі тіл кµбінесе поэзия жанрында кµрінді,‭ ‬єсіресе поэзиялыќ ... ... µнер ... ... ... ... ... деп атады.‭ ‬Єдебиет тарихын зерттеушілердіњ айтуынша,‭ ‬XVIII‭ ‬ѓасырда єріден келе ... ... ... одан єрі ... ... ќоса ... ... к‰ш ала бастаѓан шаѓы болды.‭ ‬Б±харды‭ ‬XVIII‭ ‬ѓасыр поэзиясыныњ кµрнекті µкілі деп таныѓан ... ... ... оны жыраулар поэзиясыныњ жалѓасы ѓана емес,‭ ‬бергі дєуірдегі биігі де дейді‭ ‬[26,‭ ... ... ... ... ... ... ... б±рынѓы батыр жыраулардыњ ісін кейінгі т±ста ханныњ тµњірегіндегі аќылшы,‭ ‬шешен жыраудыњ‭ "‬ќызметімен‭»‬ жалѓастырѓандыѓын айтады.‭ ‬Шоќан сµзімен айтсаќ,‭ ‬ХVІІ ѓ.‭ ‬ќазаќ ... ... ... ‬±рыстар мен жорыќтардыњ заманы болды.‭ ‬XVIII‭ ‬ѓасырдыњ µзекті мєселесі ќазаќ халќыныњ басын ќосып ел ... ... ... ... ... ... ... жаѓынан Абылайдан кµп‭ ‬‰лкен жырау µзініњ µмір тєжірибесі мен аќыл-ойын ханныњ ел билеу ісіне‭ ‬±штастырды.‭ ‬Бірт±тас ел болу ... ... ... єкеп ... ‬Б±хар жырау елді Абылай тµњірегінде‭ ‬±стау,‭ ‬біріктіру маќсатын толѓаулары арќылы ж‰зеге асырып ... ... ... жауды жењген батыр,‭ ‬жомарт бай,‭ ‬елді аузына ќаратќан би,‭ ‬єділ,‭ ‬кµреген билеуші етіп суреттейді.‭ ‬Єрине,‭ ‬сол ќиын кезењде Абылайдыњ ќазаќ ... ... ... ... ... ... атќарѓан ќызметі орасан зор.‭ ‬Б‰гінгі‭ ‬±рпаќ Абылайды халќымыздыњ єрі батыр,‭ ‬єрі айлалы да айбарлы ханы ... ... ... ... да ќабырѓалы би,‭ ‬кµреген кµсем,‭ ‬аќылшы аѓа ретіндегі жєрдемі ерекше еді.‭ ‬Б±хар біраз толѓауларында аќылшы‭ ... ... ... ... да.‭ ... осы ... ... критерий бола алар ма еді деген с±раќтыњ тµњірегіне келер болсаќ,‭ ‬Б±хар толѓаулары негізінен єлеуметтік,‭ ‬ќоѓамдыќ мєселені ... ... ... ... ... ‬єділеттікке‭ ‬‰ндейді.‭ ‬Ертедегі шешендердіњ ќызметі де осындай‭ ‬‰ндеу болѓан.‭ ‬Шешендік сµздердіњ де мєні сол:‭ ‬халыќтыњ рухын жану,‭ ‬берекелі іске ... ... ... ... ... ... ‬осы т±рѓыдан келгенде,‭ ‬Б±хар жырау-айтулы шешен.‭ ‬Б±хар‭ ‬‰ндеуініњ ењ зоры‭ ‬– Абылай‭ ‬ханды ... ... ... ... ... ... ... тату µмір с‰руге шаќырѓан‭ ‬‰ндеуі.
Ашуланба,‭ ‬Абылай,
Ашулансањ,‭ ‬Абылай,
Кµтерермін,‭ ‬кµнермін,
Кµтеріп ... ... ... ... ... м±нша кµтерген
Ж±ртыња жаулыќ саѓынба.
¤лет±ѓын тай‎ ‏‰шін,‎
Ќалат±ѓын сай‭ ‬‰шін,‭
Ќылмањдар жанжал-ерегес.‭
Б±л ќылыќты ќоймасањ,‭
Ќ±дайдыњ бергеніне тоймасањ,‭ ... ... ...
Ынтымаѓы‭ ‬к‰шті‭ ‬елді‭ ‬ањсаѓан ... ... ... ... ... ... болыњыз
Айнала алмай ат µлетін,
Айыра алмай жат µлетін,
Жат бойынан т‰њілетін
Бєріњіз бір енеден туѓандай болыњыз.
Рулыныњ оѓы ќалса табылар,
Жалѓыздыњ тартат±ѓын жаѓы ... ... ‬-‭ ... аѓайынныњ татулыѓы береке-бірліктіњ басы екенін уаѓыздайды.
Х.С‰йіншєлиев‭ "‬Ќазаќ єдебиетініњ тарихы‭»‬ дейтін кітабында Жаяу М±са Байжановтыњ Б±хар сµзі деп ќалдырѓан жырын келтіреді.‭ ... ... ... ... ... ... ... Жасыбай батырдыњ ќазасында Б±хар жырау халыќты жаудан µш алуѓа,‭ ‬ерлікпен к‰ресіп,‭ ... ... ... ќайтаруѓа,‭ ‬ќорлыќќа кµнбей,‭ ‬азаттыќ‭ ‬‰шін табан тіреп шайќасуѓа шаќырып,‭ ‬жалынды сµздерімен ... ... ... аса ... ... ќанын ќанмен жу,
Сендер едіњ сенгенім
Жолдарыњ болар жорыќта,
Тыю болар зорлыќќа,
¤зі тиген µкінбес,
К‰ш ж±мсасањ ќорлыќќа.
Ордалы ... елім ... ... тулаѓан.
Мал кіндігі жерім бар,
Соны ќорѓап баѓыњдар,
Жауѓа ќарсы барыњдар‭!
Кеткен жерді ќайырып,
Ежен ханнан алыњдар‭!
Даѓыра дабыл‭ ‬±рыњдар,
Ќамданыњдар т±рыњдар‭!
Бет к‰йдірген айбатпен,
Тас‭ ‬‰гіткен ќайратпен,
Жау єскерін ... ... не ... отты ... ... к‰йдірер айбат,‭ ‬тас‭ ‬‰гітер ќайрат сендерде‭! ‬Ж±мыла тізе ќосып к‰ш ж±мсасањдар,‭ ‬сендер алмайтын ќамал жоќ.‭ ‬Отан ... ... іс,‭ ... ... ... болады,‭ ‬-‭ ‬деп‭ ‬ ќарт жырау жауынгерлерге‭ ‬‰міт отын жаѓып,‭ ‬рухын жігерлендіреді.‭ ‬Кµпке ќарата айтылѓан шешендік сµздіњ ... де ... ... ... дені ... ... ... ‬Батагµй жырау халќына ќиын кезде аќыл-кењес беріп,‭ ‬µмірлік аќиќаттарѓа халыќтыњ кµзін жеткізеді.‭ ... ... ... не ... ... ... ‬“Ежелгі дос жау болмас‭”‬,‭ ‬“Жар басына ќонбањыз‭”‬,‭ ‬“Жыл ... ... ... ... деген ар болмас‭”‬,‭ ‬“Он екі айда жаз келер‭”‬ тєрізді толѓаулары ќалын кµпшілікке батадай,‭ ‬±рандай,‭ ‬аталыќ кењестей сезіліп,‭ ‬аќыл-ой,‭ ‬адамгершілік,‭ ‬имандыќ‭ ... ... ... ‬Ел ... ... тµнген ќиын-ќыстау кезењде аќын даусы асќаќ,‭ ‬мінезі µр,‭ ‬рухы жоѓары.‭ ‬Б‰гінгі к‰німізде жетісе бермейтін осы бір ... ‬‰н ... ... ... ... ... ‬‰гітілуден саќтаѓан.‭ ‬“Жасыќ сµз,‭ ‬артыќ буын,‭ ‬амалсыз ќайталаулар Б±хар толѓауларына жат ќ±былыстар‭”‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... авторлары.‭ ‬Шынында да,‭ ‬Б±хар толѓауларыныњ µзіндік ерекшелігі жыраулыѓы мен шешендігі астарласып,‭ ‬мынауы‭ ‬-‭ ‬µлењ,‭ ‬мынауы‭ ‬– шешендік‭ ‬ деп ... ... ... ... ... ‬– ... ‬ заманында ханныњ‭ ‬бірінші жыршы-шешені,‭ ‬акылшысы болѓан‭”‬ деуі де осыдан шыѓар.
Б±хар тілініњ ерекшелігін сµз еткен ... ... ... ... ... µзіне дейінгі ќазаќ поэзиясы тілін т‰гелімен пайдаланып,‭ ‬оны єрі ќарай жалѓастырушы ... ... ол‭ ... ... ... екі-‰ш ж‰з жылдыќтар бойы жасап келген єдеби тілдік дєст‰рді т‰йіндеуші‭»‬,‭ ‬-‭ ... ‬ єділ баѓа ... ... ... ... ‬Толѓау т‰ріндегі дидактикалыќ поэзияныњ µзіне тєн айрыќпта бір ... ... ... µмірін,‭ ‬жан-жануарлар ќылыѓына адамдардыњ іс-єрекетін,‭ ‬мінез-ќ±лќын шендестіре отырып,‭ ‬параллельді ќ±рылым т‰зіп,‭ ‬т‰йін жасайды.‭ ‬Мысалы,‭ ‬“Ай,‭ ‬заман-ай,‭ ‬заман-ай‭”‬ дейтін толѓауында ... жалы ... ... ... ... малы ... ... малыменен тењелер.‭
Немесе:
Ай не болар к‰ннен соњ,
К‰н не болар айдан соњ,
Ќ±лпырып т±рѓан бєйшешек
Ќурай болар солѓан соњ.
Хандар‭ ‬киген ... ... ... тозѓан соњ,‭ ‬-‭
деп адамдарѓа таныс ќ±былысты ќатар ... ... ой ... де,‭ ... ... ... т‰йін жасайды.‭ ‬Жоѓарыдаѓы толѓауларда да µзіне дейінгі жыраулар поэзиясындаѓы сияќты,‭ ‬бір сµздіњ ... ... ... ... ... келуі орын алѓан.‭ ‬М±ндай ќайталауларсыз толѓаулардыњ стильдік б‰тіндігі б±зылѓан болар еді.‭ ‬Осы сияќты б‰кіл жыраулар ќолданѓан дєст‰рлі ... ... ... да ... толѓау µзіндік кµркемдік белгілерін єлсіретін,‭ ‬халыќтыќ сипатын жоѓалтќан болар еді.‭ ‬Міне,‭ ‬Б±хар ... ... ... ... ‬арман-тілегіне ортаќ.
Шешен аќындарѓа ќойылатын талаптардыњ бєріне сай ... ... ... Тєтіѓара,‭ ‬Кµтеш,‭ ‬Шал,‭ ‬Махамбеттерді жатќызуѓа болады.‭ ‬Шешен аќындарѓа ќойылар талаптар ќайсы дегенде,‭ ‬мыналарды атап кµрсетер едік:‭ ‬ќоѓамдыќ‭ ‬‰лкен ... ... ... ой,‭ ‬халыќ µмірі мен єдет-ѓ±рып,‭ ‬салт-сана дєст‰рлеріне мейлінше жетік болу,‭ ‬адамзат баласыныњ даналыќ мєйектерін мењгеру,‭ ‬сµздіњ ќуатын ... ... ... ... айтатын уытты тіл,‭ ‬ќиял мен сезімді баурайтын єуезді тіл.‭ ‬А.Байт±рсыновша айтќанда,‭ ... ... ... болу ... ... аќын тілі ... ‬Тєтіѓара,‭ ‬Кµтеш,‭ ‬Шал,‭ ‬Махамбеттердіњ жай аќындардан жоѓары т±ру себебі-олар єлеуметтік биік сатыдан кµріне ... ... жай ... ... ... ‬µз ... мен ќоршаѓан табиѓатты ѓана жырлап ќойѓан жоќ,‭ ‬ќоѓамдыќ мєні бар жайттарды толѓады,‭ ‬адамдарѓа ой салды,‭ ... ... ... ... ... да ... ... ‬толѓаныс,‭ ‬т‰йін,‭ ‬мораль.‭ “‬Шешенде диалектиктіњ тапќырлыѓы,‭ ‬философтыњ ойы,‭ ‬аќынныњ тілі,‭ ‬трагиктіњ даусы...‭ ‬болуѓа ... ... ... сµзін еске алсаќ,‭ ‬м±ндай ќасиеттерге ие шешен аќындар халќымызда кµп болды.‭ ‬Осылардыњ ішінде ќазаќ ќоѓамы‭ ‬‰шін орны бµлек,‭ ‬ењбегі ерен,‭ ... мен ... ... ... ... ... жауынгер аќын-Махамбет.‭ ‬М.Маѓауин сµзімен айтќанда,‭ ‬Махамбеттіњ жауынгерлік ќабілеті де,‭ ‬аќындыќ таланты да кµтеріліс ќызметіне ж±мсалды.‭ ‬Махамбет єдебиет ... ... ... ... деген атпен танылды,‭ ‬сонда да ол жыраулыќ мектептен ќол‭ ‬‰зген жоќ.‭ ‬Жыраулар тіліндегі єсері к‰шті амал-тєсілдерді молынан пайдаланды.‭ ... ... де жоќ емес ... ... ... ... аќын айтылар сµзді санаѓа саќ еткізіп,‭ ‬ж‰рекке жеткізер,‭ ‬ж±рттыњ делебесін ќоздырып,‭ ‬ќанын ... ... мен ... ... ... ... толѓаудыњ‭ ‬ќуатын жаќсы т‰сінді.
Ереуіл атќа ер салмай
Егеулі найза ... ... жер ... ... ... алмай,
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей...‭ ‬–
деп‭ ‬‰зілмей,‭ ‬±заќ тынысќа негізделген толѓаныстыњ кімді де болса бей-жай ... ... ... ... тек ... µлшемімен ѓана келіп ќойѓан жоќ,‭ ‬ойдыњ берілу тєсілдері‭ ‬– психологиялыќ параллелизмдер,‭ ‬синтаксистік жарыспалы ќ±рылымдар,‭ ‬ойды ... ... ... ќайталама сµздер,‭ ‬басќы,‭ ‬соњѓы жєне ішкі‭ ‬±йќастар,‭ ‬дыбыстыќ‭ ‬‰ндестіктер аќын толѓауларында орын алды.
Желп-желп еткен ала ... алар к‰н ... ... ... ... аттанар к‰н ќайда‭?!
Елбењ-елбењ ж‰гірген,
Ебелек отќа семірген,
Арѓымаќтан туѓан асылды
Баптап мінер к‰ті ... ... ... ... татып,
Т‰лкідейін т‰н ќатып,
Бµрідейін жол тартып,
Жаурынына м±з ќатып,
Жалаулы найза ќолѓа алып,
Жау тоќтатар к‰н ... ... ... ... ‬µлшемі,‭ ‬баяндау сарыны жаѓынан шешендік толѓау.
Махамбетті ќазаќ поэзпясыныњ жања‭ ‬баѓытын бастаѓан аќын ретінде таныѓан Р.Сыздыќова:‭ ... ... ... наќтылы таќырыпты жырлау‭ ‬‰стінде б±рынѓы Шалкиіз,‭ ‬Ќазтуѓан,‭ ‬Доспамбеттерде кездесетін образдар ќайталанады,‭ ‬-‭ ‬деп,‭ ‬Исатайдыњ портретін беретін ... ... ... ... ... ... ... туѓан ќазмойын
К‰ніне кµз кµрім жер шалѓысыз.
Айырдан туѓан ... ... ... ... ... мая ... ... десе нанѓысыз...
Б±л образдар халыќќа соншалыќты т‰сінікті,‭ ‬жанына жаќсы,‭ ‬±ѓымына лайыќ,‭ ‬ойѓа сыйымды.‭ ‬М±ндай образдарсыз ... ... ... алѓан орны халыќќа жетпеген болар‭ ‬еді.‭ ‬Єр кезењніњ тілдік ерекшелігін саќтап,‭ ‬ойлау ж‰йесіне лайыќтап сµйлеу дегеніміз осы болар.‭ ‬¤з ... ... ... ‬– ... ... ... тілдіњ тірегі еткен Махамбет µз кезіндегі‭ ‬±рыс-соѓысты эпикалыќ жырдаѓыдай кµтеріњкі рухта суреттеп баяндайды.‭ ‬Батырлар ... ... ... атаулары т±раќты эпитеттермен µзгеріссіз ќолданылады:‭ ‬егеулі найза,‭ ‬толѓамалы найза,‭ ‬алты ќ±лаш аќ ... ... ... ... ... оќ,‭ ‬балдаѓы алтын ќ±рыш болат,‭ ‬аќ семсер т.б.‭ ‬Б±л жерде єсірелеу жоќ.‭ ‬Б±лар-сандаѓан ѓасырлар бойы ... ... ... ... ... ері ... ... ‬Ќай кезде болмасын рухты жанып,‭ ‬намысты оятќан лексиканыњ т‰рі‭ ‬– жаугершілік‭ ‬тіркестер:‭ ‬білтеліге дµп салу,‭ ‬беркініп садаќ асыну,‭ ... ќол ... ‬аќ ... ... ... оќ жаудыру,‭ ‬ќанын судай тµгу,‭ ‬ќанды кµбік ж±тќызу,‭ ‬ќамалды б±зу,‭ ‬т.б.‭ ‬Махамбеттіњ ќолданѓан эпитет,‭ ... ... да ... ‬к‰рескерлік идеясына ќатысты болып келеді.‭ ‬Мысалы:‭ ‬таудан м±нартып‭ ‬±шќан тарлан,‭ ‬керіскендей шандоз,‭ ‬ќас бєйтерек,‭ ‬шарѓа‭ ‬±стаѓан ќара балта,‭ ... ... ... ... ... ќ±ба ... ‬ќайыспас ќара нар,‭ ‬еркек ќойдай бµлініп,‭ ‬адырнаны ала µгіздей мµњіреткен,‭ ‬ќ±лжадай ... ... ... ... ... боз ... ... халыќ ќамын ойлаѓан ердіњ µр мінезді асќаќтыѓы,‭ ‬ќайтпас ќайсарлыѓы,‭ ‬табандылыѓы,‭ ‬даралыѓы сияќты ќасиеттер жатыр.‭ ‬Б±лар‭ ‬-‭ ‬єдеби‭ ‬ тілдіњ ... тыњ ... ... да,‭ ... ... ‬-‭ ... ... эпитет немесе эпитеттен келетін метафоралар Махамбет поэзиясына дейін де ... ... ... ‬Ал образдар мазм±нындаѓы жањалыќ Махамбеттіњ µмірді терењ,‭ ‬жан-жаќты білуімен ќоса,‭ ‬кµне т‰ркі тілдерін жетік мењгерген ... ... ... ... ... ‬ањ-ќ±стыњ ерекше ќасиеттерін жаќсы білген аќын.‭ ‬Ќызѓыш,‭ ‬ќ±май,‭ ‬тарлан,‭ ‬марал,‭ ‬ќалыќпан ... ... ... ... атауларѓа негіздеп жања образдар жасаса,‭ ‬кµне т‰ркі тілдерінде сондай-аќ ... кµне ... ... ... ... кµне‭ ‬‰рмелі аспап маѓынасын‭ ‬жєне садаќтыњ оќ салып тартатын‭ ‬кермесін білдірген адырна ... ... ... ... да ... ... тілдерінде‭ ‬“ќол,‭ ‬єскер‭”‬ маѓынасы саќталып ќалѓан ескі сµз‭ ... ... ... маѓынада ж±мсалѓан ескі сµз‭ ‬“шар‭”‬ сµзініњ ертеректе‭ ‬“соѓыс,‭ ‬±рыс,‭ ‬б‰ліншілік‭”‬ сµздеріне ќатысты‭ ‬“нала‭”‬ сµзініњ‭ ... ... ... ... ... ... алынды‭) ‬поэтикалыќ образ т‰рінде Махамбетте кездесуі‭ ‬– ойланарлыќ‭ ‬жайт.‭ ‬Махамбет‭ ‬– ... ... ... ‬єлеумет ж‰гін кµтерген шешен аќын.‭ ‬Ќашанда халыќ ќасынан табылып,‭ ... ... ... ... ... ... ‬жыраулар сияќты Махамбет те‭ ‬±шќыр ой,‭ ‬шешен тілдіњ,‭ ‬халќын с‰йген‭ ‬±лы ж‰ректіњ арќасында ... ... ... ... с±р жебе
Жауына ќардай борай ма‭?
Ел шетіне жау келсе,
Азамат ердіњ баласы
Намысына шыдай ... ... ... ... жалсыз,
Ер малсыз,
Алланыњ не берері болжаусыз,
Жолдастарым,‭ ‬м±њайма‭!‬” – ... ... ... ... болѓан.
Шешендік µнердіњ тарихында‭ “‬µткірдіњ ж‰зі,‭ ‬кестеніњ бізі µрнегін ондай сала алмаѓан‭”‬ ... орны ... ... ... ... ... т±рѓан ќарањѓылыќ ішінен келер танныњ шолпаны болып елестеп,‭ ‬т±нып т±рѓан тымырсыќта келер ... ... ... ... адам.‭ ‬Б±л‭ ‬-‭ ‬µз‭ ‬ортасыныњ Дантесі сияќты.‭ ‬Біраќ Данте‭ ‬– ескініњ‭ ‬соњы,‭ ‬жањаныњ алды еді.‭ ‬Орта ... мен ояну ... ... ... ... ‬Ал,‭ ‬Абайдыњ алды жоќќа жуыќ та,‭ ‬арты ѓана бар еді‭; ... ‬– ... ... ... ‬жањалыќ желісініњ шет б±ршаѓы сияќты.‭ ‬¤йткені оныњ тµњірегі Эгей ... ... ... шµлі де,‭ ... классик Рим емес,‭ ‬‰дере кµшкен ќайшылыќ µмір ѓой‭”‬ деген.
Ќ.Ж±банов ... еске ... ... алды ... ... ... µнерініњ аяќ асты болып,‭ ‬басылып,‭ ‬жаншылѓан,‭ ‬халыќ жиналыстарында суырылып сµйлеп тіл безеген ... ... ... ... ... тµбе ... ескіргенін,‭ ‬сондыќтан Абай соны жолдыњ басы болѓандыѓын білуге ... ... ... ... ... ... шењберден шыѓарѓан,‭ ‬кµркем сµз енерін‭ “‬маќалдап сµз ќосарлап айтатын ескі билер‭”‬ тілінен жоѓары кµркемдік дењгейге ... Абай ... ... Абай‭ ‬‰шін µзіне дейінгі кµркем сµз‭ ‬‰лгі болмаса да,‭ ‬рухани азыќ ... ... ... ... ... ... ‬‰лкен ой т‰сірді.‭ ‬Єсіресе,‭ ‬терењ логика мен поэтикалыќ кµркемдікке ќ±рылѓан шешендік сµздерден Абай‭ ‬‰йренді.‭ ‬Абайдыњ ќара айтылѓан маќалдыњ µмір ... ... ‬ел ... ... тµбе ... орны ерекше болатынын растайды.‭ ‬Ал‭ “‬Отыз тоѓызыншы‭”‬ ќара ... Абай ... тєн екі ... ‬соныњ ішінде намысќорлыќ жайлы былай дейді:‭ “‬Ат аталып,‭ ‬аруаќ шаќырылѓан жерде аѓайынѓа,‭ ‬µкпе,‭ ‬араздыќќа ќарамайды екен,‭ ‬жанын салысады екен.‭ ... ‬ар ... ... зар ... ... “‬Аз араздыќты ќуѓан кµп пайдасын кетірер‭”‬ деп,‭ “‬Аѓайынныњ азары болса да,‭ ‬безері болмайды‭”‬ деп,‭ “‬Алтау ала болса,‭ ‬ауыздаѓы кетеді,‭ ... ... ... ‬тµбедегі келеді‭”‬ десіп,‭ “‬Жол ќуѓан ќазынаѓа жолыѓар,‭ ‬дау ќуѓан бєлеге жолыѓар‭”‬ десіп.‭ ... ... осы екі ... ... ... да арлылыќ,‭ ‬намыстылыќ,‭ ‬табандылыќтан келеді.‭ ‬Б±лардан айрылдыќ.‭ ‬Ендігілердіњ достыѓы‭ ‬– ... ... ... ‬д±шпандыѓы‭ ‬– кейіс‭ ‬емес,‭ ‬не к‰ндестік,‭ ‬не тыныш отыра алмаѓандыќ‭”‬ [29,‭ ‬156‭]‬.‭ ‬Осы бір абзацта бес ... ... ... ... ... ойын халыќтыњ ел бірлігі туралы айтќан даналыќ сµздерімен ... ... ... ... ... ... ... ж±мылдырады,‭ ‬б±рынѓы ќазаќтардыњ солай істегеніне иландырады.
Абайдыњ µзінен б±рынѓы шешендерден таѓы бір ... ... ... ... ... ... мазм±н‭ ‬‰степ,‭ ‬µзінше ќ±рып шешендік-афоризмдерге айналдырды.‭ ‬Мысалы:‭ “‬Бір тойѓан‭ ‬– шала‭ ‬байлыќ‭”‬ деген ќазаќ,‭ “‬Ет кµрінсе ќайтеді к‰йсей бермей‭”‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... бір ... ... деген маќалы еске т‰ссе,‭ “‬Ењбек етсењ ерінбей,‭ ‬Тояды ќарныњ тіленбей‭”‬,‭ ‬-‭ ‬дегенде халыќтыњ‭ “‬Ењбек етсењ,‭ ‬емерсіњ‭”‬ ... ... ойѓа ... ... бір ... кµњілімніњ ж±мбаѓын,‭
Єлде,‭ ‬бєрі‭ ‬-‭ ‬алданыс.‭
Жас ж‰рек жайып саусаѓын
Талпынѓан шыѓар айѓа алыс‭?”‬ –
деп ... ... ... ... мерт ... ... ме‭? ... аузын к‰зетсењ к‰н кµрмейсіњ,‭ ‬¤зіњді-µзіњ к‰зет,‭ ‬кел шыраѓым‭”‬ дегенінен ќазаќтыњ‭ “‬Кµптіњ аузына ќаќпаќ бола алмайсыњ‭”‬ деген маќалы келіп шыѓады емес ... кеме ... ... ... ... Абай ... “‬Екі кеме ќ±йрыѓын‭ ‬±стаѓан суѓа кетер‭”‬ маќалын айтып отыр.‭
“Кісіде бар ... ... ... ол ... ...
Ж‰рер,‭ ‬єрќайдан ізденер,
Алар µз с‰йгенін ќалап,‭ ‬-‭
деп Абай ќазаќтыњ‭ “‬Талапты ерге н±р ... ... ... ... ... ... жеткізген нєтижесіне дейін кµрсетіп берген.‭ ‬Осылайша Абай ... ... ... ... ... ... мазм±нѓа орап аќын тілімен жеткізді.‭ ‬Абай µзіне ... сµз ... ... ... жєне оны ... ... ... сµз шебері.
Абайтанумен айналысќан кейбір зерттеушілер,‭ ‬мысалы,‭ ‬Б.Кенжебаев‭ “‬Ќара сµзді‭”‬ сюжетсіз жазылѓан кµркем єњгіме десе,‭ ... оны жай ... ... ... ... ... біразы,‭ ‬соныњ ішінде бірінші болып М.Єуезов аќынныњ ќара сµздеріне мєн беріп,‭ ‬оныњ прозадан‭ ‬µзгеше жанр екенін айтќан ... ... ... ... негізге ала‭ ‬отырып,‭ ‬єдеби тілдіњ таѓы бір функционалдыќ стилі пайда болѓанын атап ... ... ... “‬Ќара сµзді‭”‬ Абай шыѓармаларын басќа тілдерге аударѓан аудармашылар‭ “‬мудрость‭”‬ деген маѓынада алып,‭ ‬дана сµздер,‭ ‬µсиет сµздер деп ... ... ... “‬Абайдыњ сµз µрнегі‭”‬ кітабында Абай м±расын сан рет кешіріп,‭ ‬саќтап бізге ... ... ... ... ... ... б±л ... д‰ниені‭ “‬Ибраћим Ќ±нанбай±лыныњ ел мінездерін аќыл айтып жазѓан насихат сµздері‭”‬ деп атайтындыѓын айтады.‭ ‬Шынында да,‭ ... ... ден ... ... адам оныњ ... ... ... ‬маќсаты-кµпшілікке ой салу,‭ ‬сынап-міней отырып,‭ ‬имандылыќќа‭ ‬‰ндеу,‭ ‬µсиет беру екенін ањѓара алады.‭ ‬Б±рынѓы шешендік сµздердіњ де мазм±ны‭ ‬– философиялыќ‭ ‬ой ... ... ‬– ... ... ... ... ... зерттеушілердіњ шешендік деп айтуѓа аузы бармаѓан себебі‭ ‬– ќара‭ ‬сµздіњ ... ... ... жанрлыќ µзгешелігі,‭ ‬сµз саптау ерекшелігі еді.‭ ‬Абайдыњ ќара сµздері‭ ‬– стиль,‭ ‬мазм±н,‭ ‬сµз саптау жаѓынан єлдеќайда байыѓан,‭ ‬жетілген,‭ ‬жоѓары ... ... ... ... ‬Абай µмірден кµріп-т‰йгенін,‭ ‬толѓантќан ой-пікірін,‭ ‬діттеген м±ратын Аристотель,‭ ‬Єл-Фараби,‭ ‬Ж.Баласаѓ±ни т.б.‭ ‬данышпан,‭ ‬ѓ±лама ойшылдарша тебіреніп,‭ ‬толѓанысќа ... ... ... ... ... ... ниет етті.‭ ‬Абай даналыѓы‭ “‬µзін танымаќтыќ‭”‬ рінмесе‭ “‬жан ќуаты‭”‬ туралы ойлардыњ тµњірегінде µрбіді.‭ ‬М.Мырзахметов Єл-Фараби мен Абай ... ... ... ... ... ... “‬жан ќуаты‭”‬ немесе‭ “‬µзін танымаќтыќ‭”‬ жайлы к‰рделі ой сарабына ќазаќ топыраѓында арѓы заманда Єл-Фараби,‭ ‬соњѓы дєуірде Абай ѓана терењ ... ... ... ... ... осы ... сµздерінен алды.‭ ‬Сµйлем ќ±рылысы µлењ мен ќара сµздіњ аралыѓында‭ ... ... ... ... де ... ... тєн ... ‏±йќас,‎ ‏соњѓы‭ ‬±йќас,‭ ‬ішкі‭ ‬±йќастар ќазаќ шешендік сµздерін µлењге жаќындастырса,‭ ‬сезімнен гµрі келелі пікірге,‭ ‬т‰йінді ойѓа,‭ ‬терењ ... ... оны ќара ... ... ... ќара ... де осы белгілер т±тасымен бар.‭ ‬Ќазаќтыњ билері меп жыраулары ќолданѓан риторикалыќ с±раќпен сµйлеу тєсілі Абайдыњ ќара ... ой мен ... ... ... тєсілі екендігі белгілі.‭ ‬Єсіресе адамныњ жаќсы-жаман мінез-ќ±лыќтары ... ... ... ... тебіреніп,‭ ‬к‰йініп отырып ќойѓан жаппай риторикалыќ с±раќтардан т±рады.‭ ‬Мысалы:‭ “‬Біреулер ќ±дайдан бала тілейді.‭ ‬Ол ... не ... ... орнымды бассын дейді,‭ ‬артымнан ќ±ран оќысын дейді,‭ ‬ќартайѓан к‰німде асырасын дейді.‭ ‬Осыдан басќасы бар ма‭? ‬Балам орнымды ... ... не ... ... ... д‰ние иесіз ќалар дейсіњ бе‭? ‬Ќалѓан д‰ниеніњ ќамын сен жемек пе едіњ‭? ‬¤ліп бара жатќанда µзгеден ќызѓанып ... ба‭? ... ... ... не ... ... ... бар еді‭? ‬Баланыњ жаќсысы‭ ‬– ќызыќ,‭ ‬жаманы‭ ‬– ... ‬не ... ... ... ... (10-ќара сµзі‭)‬.‭ ‬Немесе‭ ‬“Осы мен µзім‭ ‬– ќазаќпын.‭ ‬Ќазаќты жаќсы кµрем бе,‭ ... ... ... ... ... ‬Болмаса‭ ‬“Ел баѓу‭? ‬Мал баѓу‭? ‬Балаларды баѓу‭? ‬Ѓылым баѓу‭?‬” (1-ќара сµзі‭) ‬деген с±раќтарды ќойып алып,‭ ‬шешен философиялыќ толѓаныстарѓа т‰седі.
‎“‏Ќара сµздердегі‭”‬ ... ... ... орта ѓасыр т‰ркі жазбалары дєст‰рімен байланыстырѓан Ќ.¤мірєлиевтіњ:‭ ... ... ... ... ... сипатында солай болмаќќа тиіс...‭ ‬Маѓл±м болды:‭ ‬ќазаќ тыныштыќ‭ ‬‰шін,‭ ‬ѓылым‭ ‬‰шін,‭ ‬білім‭ ‬‰шін,‭ ‬єділет‭ ‬‰шін ќам ... ... ‬– ... ... ќос ... ... ... кім дєнекері т‰сіріліп жасалѓан дейді‭”‬ деген пікірін келтіре отырып Р.Сыздыќова:‭ ‬“Біздіњ ойымызша,‭ ‬Абайда кездесетін,‭ ... ... ... ќос ... ... ќ±рмалас сµйлемдердіњ‭ ‬б±лайша ќ±рылу себебін таѓы да ауызша сµйлеудіњ,‭ ‬ауызша шешендіктіњ тєртібінен іздеу керек тєрізді...‭”‬,‭ ‬-‭ ‬дейді.‭ ‬Ѓалымныњ д±рыс ... ‬ой ... ... ... ... ... айтып алу немесе сµйлем м‰шелерініњ инверсиялану ќ±былысы тек ауызша сµйлеу тєртібін ѓана білдірмейді,‭ ‬ќайта лек-легімен келген ой ... ... ... ... ... ... ж±мсалѓан,‭ ‬ойдыњ аяќталмай ќалѓандыѓын,‭ ‬одан єрі де айтпаѓы бар екенін білдіретін ауызша ж‰зеге ... ... ... ... саналады.‭ ‬Мысалы:‭ ‬“Адамшылыќтыњ алды‭ ‬– махаббат,‭ ‬ѓаделет сезім.‭ ‬Б±лардыњ керек емес жері жоќ,‭ ‬кіріспейт±ѓын да жері ... ... ‬– ...... ... ... биеге ие болмаќта да махаббат сезім бар.‭ ‬Б±л ѓаделет,‭ ‬махаббат сезім кімде кµбірек‭ ... ‬ол ... ‬– ... ‬сол‭ ‬– ѓаќил.‭ ‬Біз жанымыздан ѓылым шыѓара алмаймыз,‭ ‬жаралып,‭ ‬жасалып ... ... ... ... ... ‬аќылмен біліп‭”‬ (45-сµз.‭)‬:
Зерттеушілердіњ бєрі атап кµрсеткен Абайдыњ ерекшелігі‭ ‬– айтайын‭ ‬деген ойына ... ... ... ‬не ... буын ... ... ... ќолданылатын артыќ сµз не сµйлемніњ Абай µлењдерінде кездеспеуі:‭ ‬Абайша жалпы адамзаттыќ‭ ... сµз ... ... ... мен сезімге ќ±ру,‭ ‬мазм±н аныќтыѓы мен сµз дєлдігін берік‭ ‬±стау‭ ‬– шешендіктану‭ ‬ѓылымында ... ... ... ... ... ... ... сµзде болсын,‭ ‬басы артыќ бір сµз т±рмай,‭ ‬“айналасы теп-тегіс ж±мыр келу‭”‬ шартын ќатањ саќтау арќылы ќазаќ шешендігін б±рын-соњды болып кµрмеген ... ... ... ... ... сµз ... ... сынаса да,‭ ‬µзі де осы даналыќ‭ ‬сµздерді пайдаланбай ќалѓан ... ... ... ... ... ... ... амалы екендігін т‰сінген.‭ ‬Абай µлењдері мен ќара сµздерінде ќазаќтыњ елу‭ ‬‰ш маќал,‭ ‬мєтелін пайдаланды.‭ ‬Єсіресе,‭ ‬Абайдыњ ќара сµздерінде‭ ‬“Би екеу ... ... ... ... ... ... дау баќпас‭”‬,‭ ‬“Бас басыња би болсањ,‭ ‬Манартауѓа сыймассыњ,‭ ‬бас алќањыз бар болса,‭ ‬жанѓан отќа к‰ймессіњ‭”‬,‭ ‬“¤зін ар ... ... зар ... ‬“Аѓайынныњ азары болса да,‭ ‬безері болмайды‭”‬ тєрізді маќалдар ... ‬µз ... ... ... єр ... б±рынѓыныњ шешендері сияќты айтайын деген пікіріне дєлел ретінде ќолданѓан.‭ ‬Мысалы,‭ ‬“‡шінші‭”‬ ќара сµзінде:‭ ‬“Б±рынѓы ... ... ... ... адамдар айтыпты:‭ ‬“Би екеу болса,‭ ‬дау тµртеу болады‭”‬ деп.‭ ... ... таќ ... ... ... ... ‬дау кµбейте береді дегенмен айтылѓан сµз.
Абай ќазаќ ... ... ... империясыныњ‭ ‬±станѓан саясатыныњ ќ±рбанына айналѓан ќиын кезењде µмір с‰рді.‭ ... ... ... ... осы ... ... жол ояну,‭ ‬сананыњ жањѓыруы,‭ ‬рухани тазару деп‭ ‬±ќты.‭ ‬Осындай жаѓдайда орта ѓасыр ойшылдары,‭ ‬кейінгі жырау би шешендер‭ ‬‰лгісімен аќыл ... ... ... ... ‬елдік пен бірлікті насихаттады,‭ ‬µнеге‭ ‬‰йретті.‭ ‬“Абай ... ... туыс ... ... ... ќарасµзге кµшті‭”‬ [30,‭ ‬35‭]‬.‭ ‬Абай зор аќын болѓандыќтан µлењдеріндегі аќыл жадаѓай,‭ ‬жалањ‭ ‬‰гіт ... ... ... тіл ... µріліп берілді.
Ќ.¤мірєлиев Абай афоризмдерін бір-екі µлењ жолдарымен я бір-екі сµйлем аясында т±жырымдалып отыратын маќал сипаттас кµркем сµздер деп ... ... ... ... сµз ... болсын кез.‭ ‬Бір ѓылымнан басќаныњ кеселі кµп асќанѓа.‭ ‬Ѓылым болмай немесе балалыќты ... ... ... ... ... ... ... ‬Д‰ние де µзі,‭ ‬мал да µзі,‭ ‬Ѓылымѓа кµњіл бµлсењіз.‭ ‬Жатќан надан не білер,‭ ‬Кµњілге сєуле ќонбаса.‭ ‬Оќыѓан білер єр сµзді,‭ ... ... аќ ... ... тірі ... да,‭ ... µлі ... ‬аќыл табуѓа сµз‭ ‬±ѓа алмайсыњ.‭ ‬Пайда ойлама,‭ ‬ар ойла,‭ ‬Талап ќыл артыќ білуге.‭ ‬Адамшылыќтыњ алды‭ ‬– махаббат,‭ ... ... ... ... ... ... ... кµбірек болса,‭ ‬ол кісі‭ ‬– ѓалым.‭ ‬Єкесі‭ ‬±рысса балаѓа о да‭ ‬– ... ... ... ... ... ма‭? ‬Біреу сеніњ ќамыњды жесе,‭ ‬сеніњ оѓан ќарыздар ... де‭ ... ... пе‭? ... баласын бауырым деу‭ ‬– ж‰рек ісі.‭ ‬Адам баласы адам ... ... ... ... ... ... ... озады.‭ ‬Кім‭ ‬шын с‰йсе,‭ ‬оны с‰ймектік ќарыз.‭ ‬Ќастыќ ќылмаќ,‭ ‬ќор т±тпаќ,‭ ‬кемітпек‭ ‬– олар‭ ‬ д±шпандыќ шаќырады.‭ ‬Махаббатсыз‭ ‬– д‰ние‭ ... ... оны ... ‬¤зіњ‭ ‬‰шін ењбек ќылсањ,‭ ‬µзі‭ ‬‰шін оттаѓан хайуанныњ бірі боласыњ‭; ‬адамшылыќтыњ ќарызы‭ ‬‰шін ењбек ќылсањ,‭ ‬алланыњ с‰йген ќ±лыныњ бірі ... ... ... ‬– ... ... ... ‬адамгершілікке т.б.‭ ‬ќасиеттерге‭ ‬‰ндеген адамдыќ,‭ ‬аѓартушылыќ идеяларыныњ жемісі.‭ ‬Абай наќылдарын М.Єуезов шешен,‭ ‬шебер,‭ ‬тапќыр етіп т‰йген ... деп атап ... ... ... Абай ... мен ... µте ... ‬Абайдыњ µсиет сµздері ж±ртшылыќќа кењ тарап кеткені сондай‭ ‬– кейде‭ ‬ оларды халыќ атынан айтќызып ќояды.‭ ‬“Ол µз халќыныњ ... ... ... ... ... ‬айтса,‭ ‬“меніњ сµзім‭”‬ деп айтатын,‭ ‬тыњдаса,‭ ‬“маѓан арнап т±р‭”‬ дейтін,‭ ‬естісе тілегін дєл ... ... ... ... ... зергері,‭ ‬аќындыќ тілдіњ‭ ‬±стасы,‭ ‬шешендік мектептіњ‭ ‬±стазы.
Ќазаќ шешендік µнерініњ дамуында айтыс аќындарыныњ ролі жоѓары.‭ ‬Єл-Фараби‭ ‬пікіріне с‰йенсек,‭ ‬айтыс ... ... ... ... ... ... ... ‬аѓыл-тегіл дарындарѓа жатады Олар‭ ‬– табан‭ ‬ астында суырып салма,‭ ‬импровизаторлыќ µнерге ие жандар.‭ ‬Айтыс аќындарыныњ тілі тµгіле ... ... ... ... ... ... шыѓарылѓан д‰ниелерді суреттемейді тек шындыќты ѓана сµз етеді.‭ ‬Аќындар айтысыныњ шешендік ... ... да осы ... ... ... орын алѓан кемшіліктерді айтып к‰реседі,‭ ‬жаќсылыќтарды мадаќтап,‭ ‬‰лгі,‭ ‬µнеге етеді,‭ ... да ... ... ‬‰н ... ... сµзге тєн белгілердіњ бірі‭ ‬– кµпшілік‭ ‬алдында орындалуы болса,‭ ‬аќындар айтысы да тыњдаушы,‭ ‬сыншы ж±рттыњ алдында сµз жарысы ... ... ... µзі ... ... ... ... шеберлікті,‭ ‬алѓырлыќты,‭ ‬тапќырлыќты талап етеді.
Айтыс ежелден келе жатќан сµз µнері болса да,‭ “‬мезгілінде ... ... ... ... ... ... аќындар айтысын білмейміз,‭ ‬деректер жоќ.‭ ‬Біраќ сол ѓасырларда да айтыстыњ мол болуы даусыз‭”‬ деген М.Єуезов ... еске ... ... ... ‬– айтыс‭ ‬µнерін дєуір-дєуірге бµліп ќарастыру емес,‭ ‬айтыс аќындарыныњ шешендер болѓандыѓын дєлелдеу,‭ ‬аќындар айтысыныњ шешендік µнердегі орнын айќындау.
Ќазаќ жері ... ... ... ... ... жер.‭ ‬Т‰ркі тектес халыќтардыњ тарихына арналѓан зерттеулерінде Шоќан Уєлиханов импровизаторлыќ µнердіњ кµшпелі елдерде ерекше дамыѓанын жєне ... ... ... ... туѓан жырларды µзгеріссіз‭ ‬±рпаќтап-±рпаќќа жеткізген дарынды аќындар екенін айтќан еді:‭ “‬Кµшпелі елдердіњ ... ... ... ... ‬– олар поэзияѓа бейім,‭ ‬табан астында ќиыстырып айтќыш,‭ ‬µлењ,‭ ‬жырѓа бай,‭ ‬шебер ... ‬-‭ ... ‬єр ... µмір с‰рген импровизаторлардыњ µз кезењіндегі оќиѓаларын єсем‭ ‬тілмен бейнелеуде ролі жоѓары болѓандыѓын талдап т‰сіндіреді.‭ ‬Ѓалымныњ ... ... ... ... ‬7,‭ ... ... ... ‬43-ќарасµздеріне тірек болѓан сµздер‭ ‬-‭ ‬Є.Фараби ќолданѓан термин сµздер.‭ ‬Єл-Фараби‭ “‬Ізгі ќала т±рѓындарынын кезќарастары туралы трактат‭”‬ деген‭ ... мен ... ќара ... адам ... ... ішкі жєне ... сезім м‰шелеріне талдау бергенде,‭ ‬ж‰рекке шешуші маѓына береді жєне оны б‰кіл ізгілік,‭ ‬раќым,‭ ‬шафаѓат атаулыныњ шыѓар кµзі деп таниды.‭ ‬Є.Фараби:‭ ... ‬– ... ... ‬м±ны тєнніњ ешќандай басќа м‰шесі‭ ‬демейді.‭ ‬Б±дан кейін ми ... ... да ... ... ... м±ныњ‭ ‬‰стемдігі бірінші емес‭”‬ десе,‭ ‬Абай‭ “‬Он жетінші‭”‬ ќара сµзінде:‭ ... ... ... ... ‬– ... ... ... сонда билеуші,‭ ‬ємірші ж‰рек болса жарайды.‭ ‬Аќыл,‭ ‬сеніњ ќырыњ кµп,‭ ‬ж‰рек сеніњ ол ќырыња ... ... ... жаны-діні ќ±мар болады.‭ ‬Кµнбек т‰гіл ќуанады.‭ ‬Жаманшылыќ айтќаныња ермейді.‭ ‬Ермек т‰гіл жиреніп,‭ ‬‰йден ќуып шыѓарады.‭ ‬Ќайрат,‭ ... ... ... ... мол,‭ ‬сеніњ де еркіње жібермейді,‭ ‬орынды іске к‰шінді‭ ‬аятпайды.‭ ‬Орынсыз жерге ќолыњды босатпайды.‭ ‬Осы‭ ‬‰шеуіњ басыњды ќос,‭ ‬бєрін ж‰рекке билет‭”‬,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... оќыѓандыѓы жайлы деректіњ жоќ екендігін айта отырып:‭ “‬Абайда мол айтылып,‭ ‬жиі сµз болатын‭ “‬толыќ адам‭”‬,‭ “‬жарым адам‭”‬,‭ ... ... ... ... ... кємелєттыѓы‭”‬,‭ “‬толыќ инсаният‭”‬,‭ “‬адамшылыќ‭”‬,‭ “‬адамныњ адамдыѓы‭”‬,‭ “‬адам болу‭”‬ т.б.‭ ‬толып жатќан осы іспеттес терминдік мєні бар ... ... ‬ол ... ... ... кµзі,‭ ‬т‰п-тµркіні Єл-Фараби ењбектеріндегі ойлар желісіне ќарай сілтейді‭”‬,‭ ‬-‭ ‬деп т±жырым жасайды.‭ ‬Екі ойшылдыњ да танып білгені‭ ‬– шындыќ‭ ... ... ... кµзі ... шындыќќа Абайдыњ да аќыл ойы жетуі‭ ‬-‭ ‬єбден‭ ‬зањдылыќ.‭ ... ... ... ой негіздерін‭ ‬Єл-Фарабиден алды деу де‭ ‬±шќары пікір.‭ ‬Екі ѓ±ламаныњ аќыл-ой µрісі,‭ ‬таным ќуаты тењ т‰сіп жатуы м‰мкін ѓой.‭ ‬Абай ... ... ... ќай ... сµз ... да,‭ ... сµзбен жеткізсе де,‭ ‬µлењмен толѓаса да кµрінеді.‭ ‬Єлем таныѓан шешендердіњ‭ ‬адамзаттыќ аќыл-ойын баураѓан ќ±діреттілігі ... ... ... данышпандыќ ойларын екі формада‭ ‬-‭ ‬µлењ‭ ‬жєне ќара ... ... ... ... ... ... ... µлењдерді шешендік деп танып ж‰р.‭ ‬Б±л‭ ‬– форма‭ ‬ќуалаушылыќ.‭ ‬¤лењ ... ... ... ... сµз деп ... ... ... соќтырады.‭
Шешендік сµздіњ маќсатынан келіп туындайтын белгілер бар.‭ ‬Біз ... ... ... ... ... ... еттік.‭ ‬Шешендік сµзге тєн белгілерге жауап берген µлењ не ќара сµз шешендік деп ... ... ... жєне ... ... ... ... Абайдыњ шыѓыстыќ µлењ µрнегінен шыѓып ќазаќы соны т‰рге ... ... ... ... ... ... ... мысалѓа келтіреді:‭ ‬Тіпті,‭ ‬ішкі мазм±ны жаѓынан Шыѓыс классиктеріндегі махаббат лирикасына жататын‭ “‬Ќор болды жаным‭”‬ µлењініњ µзі µлењ µрнегі жаѓынан ќазіргі ... ... сµз деп атап ... аралас буынды µлењмен кµмкерілген ќазаќы т‰рге бµленген‭”‬.‭ ‬Біраќ б±л µлењ шешендік сµзге жатпайды.‭ ‬Мысалы:
Ќор болды жаным,
Сенсіз де ... ... ... ... ... ... етсе ... кµрмейді пенде‭?
Саѓындым сені,
Кµрмедім деп кµп заман‭;
Адам деп мені,
Салмадыњ сен хат маѓан‭;
Жай таба алмай ж‰рек,
Жасыѓан соњ ... ... ... ... µлењніњ мазм±нында сезімге ќозѓау салып,‭ ‬оќыѓан адамѓа ой ... ... ... ... да б±л µлењ ... ... бір іске ж±мылдыра алмайды.‭ ‬¤лењдегі пікір ќ±р баяндау т‰рінде ѓана ... ... б±л ... Абайдыњ балањ кезінде шыѓыс классиктеріне еліктеуден туѓан ... деп ... ... ... буыннан іздемеуіміз керек,‭ ‬халыќтыњ єлеуметтік,‭ ‬ќоѓамдыќ жаѓдайларына байланысты туѓан философиялыќ,‭ ‬дидактикалыќ ой-пікірлерінен,‭ ‬тілдік-стильдік ... ... ... ... ... ... ... афоризмдері‭”‬ деген атпен жарыќ ќµрді.‭ ‬Ќ.¤мірєлиев‭ ‬±лы ... ... ... ... сол ... ... µміріне тєн ќоѓамдыќ жаѓдайлар екенін М.Єуезовтіњ мына сµзімен дєлелдейді:‭ “‬Мєдениет,‭ ‬µнер-білімге кенжелеп,‭ ‬артта ќалѓан ел-ж±рт бар.‭ ... ... ... ... ... ел ... ... шайќап,‭ ‬барымта жасап,‭ ‬баќталастан туѓан µлењ лањ єкеліп,‭ ‬соны ќалыњ ел ортасына пєле ѓып ж‰рген,‭ ... ... ... ... ... ... ...
Шоќан берген баѓадан ќазаќ халќыныњ сµз µнеріне жетік болѓандыѓын,‭ ‬тілініњ мµлдір б±лаќтай таза,‭ ... ... ... ... білеміз.‭ ‬Шоќан ќазаќ µлењдерін шешендігі,‭ ‬±шќырлыѓы,‭ ‬ойлылыѓы ... ... ... ... ењ биік єрі тамашасы,‭ ‬ќазаќ тілін поэтикалыќ ќасиеті мол тіл деп баѓалады.
Ќазаќ ... кµп ... ... ауыз ... ... ... жинаѓан,‭ ‬сµз жарысына т‰скен аќындарды тыњдап тањдай ќаќќан академик В.В.Радлов былай деп жазды:‭ “‬Сµз с±лулыѓына соншалыќты ... ... ... ... ... сµзге ењ биік µнер ретінде ќарайтыны µзінен µзі т‰сінікті.‭ ‬Сондыќтан да ќазаќтарда ... ... ... ењ ... ... ... ‬Ќазаќ-ќырѓыз шешен келеді:‭ ‬олар маќалдап сµйлейді,‭ ‬жай сµзініњ µзі µлењ болып ќ±йылып жатады‭”‬,‭ ‬-‭ ‬деп,‭ ‬ќазаќтардыњ тілініњ ... ... ... ... пен ... ... ... тањќалдырарлыќтай оралымды сµйлейтіндігіне риза болды.‭ ‬Профессор П.М.Мелиоранский:‭ “‬...Ќазаќтар‭ ‬– шешен єрі єдемі сµйлеудіњ‭ ‬‰лкен шебері.‭ ‬Сµз µнерініњ ќ±діретті иелері‭ ‬– ... ... мен ... олар ... ... ‬ерекше ќ±рметтейді‭”‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазды.
Орыстыњ‭ ‬XIX‭ ‬ѓасырдаѓы алдыњѓы ќатарлы гуманист-фольклористері де ќазаќтардыњ‭ ‬±лы импровизаторлардыњ Отаны,‭ ‬риторика мектебініњ бесігі ... ... ... ... ... ... айтыс µнеріне де ќатысы бар.‭ ‬Радловтыњ‭ ‬ќазаќтарда ... ... ... ењ ... ... ... деген пікірін айтыс µнеріне ќатысты айтылѓан деп‭ ‬±ѓынуѓа болар еді.‭ ‬Себебі айтыс ... ... ... ... ... дайындыќты керек етеді.‭ ‬Жан-жаќты білім болѓанда ѓана айтыста тауып сµйлеу м‰мкіндігі ... ... ... сµз ... ... ... ... аќындарыныњ ойлау терењдігі,‭ ‬±шќырлыѓы,‭ ‬кµмескіні кµргіш,‭ ‬б±лдырды сезгіш сезімталдыѓы ќарсы ойды ќас-ќаѓымда іліп ... ... ... ... ... ... ... ‬сµйлеу,‭ ‬ќара д‰рсін,‭ ‬дµрекі сµздерден ќашып,‭ ‬єсерлеп,‭ ... ... ... ... талап етіледі.‭ ‬Оныњ‭ ‬‰стіне с±раќ-жауаптыњ µлењ формасында,‭ ‬єнменен не єр аќынныњ арнаулы сарынымен ќобызѓа,‭ ‬домбыраѓа,‭ ... ... ... таѓы ... ... ‬болса айтыс пікірталастыњ ењ жоѓарѓы т‰рі.‭ ‬Айтыста пікірталастыњ ойбµліс,‭ ‬ойалмасу,‭ ‬сµзталас,‭ ‬пікірсайыс сияќты т‰рлері алмасып ж‰зеге ... ... ой ... ... ... кµрікті ойды кµркемдеп ќаѓазѓа т‰сіріп жазып шыѓудыњ ќиындыѓын еске алсаќ,‭ ‬табан астында сынаушы ж±рттыњ алдында терењ ... мен ... ... ... ... кµкейіне ќона кететіндей дєл де ќысќа,‭ ‬лезде µзіне баурап алатындай кµркем де єсерлі сµйлей алу ќиынныњ ќиыны.‭ ‬Осы себепті ... ... ењ ... даму сатысына жеткізген айтыс аќындарын‭ ‬±тќыр шешендер деп мойындамауѓа лаж жоќ.
Ќазаќ елі осындай жорѓа шешендерден кенде болѓан ... ... ... ... т‰ркі ж±ртыныњ ішінде ќазаќ жерінде µркендеп,‭ ‬шарыќтауы дєлел бола алады.‭ ... µнер ... ... ... ... деген.‭ ‬Жыр‭ ‬алыбы‭ ‬Жамбылдыњ да‭ ‬±стазы болѓан.‭ ‬Жамбылдыњ‭ ‬±стазы ќазаќ-ќырѓызѓа бірдей‭ ‬±лы аќын ... ... ... ... ... ... “‬Асыл арналар‭”‬ кітабында Ќабан жырау делінеді.‭ ‬Ќабаннан ќалѓан жыр жолдары бізге жетпесе де,‭ ‬ел арасындаѓы єњгімеде ... ... ... ... ... ... ‬Ќабан бас ќосќан отырыста Райымбек:‭ ‬-‭ ‬¤теген,‭ ‬ел аралаѓан-сыншы деген,‭ ‬жер д‰ниені аралап келдіњ,‭ ‬жасымыз болса келді,‭ ‬батырсыњ єрі ... ... ... к‰нде жайымыз не болады,‭ ‬ќайсысымыз ќайда ќаламыз,‭ ‬соны айтшы,‭ ‬-‭ ‬депті.‭ ‬¤теген:
‎“‏-Аѓа ... ... ... ... ... ... жарыѓын б±рын кµрген алдымызда аѓамыз Ќабан айтсын,‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... єке-шешеме болсын,‭ ‬атым Ќабан болѓандыќтан,‭ ‬бір бастаудыњ ... ... ... ... боламын,‭ ‡‬ш к‰н денем жерде жатады,‭ ‬‰ш к‰ннен соњ ... ... ... ‬сеніњ жайлы,‭ ‬жылы мінезіњ бар еді,‭ ‬жылжып аќќан судыњ жаѓасында ќаласыњ,‭ ‬біраќ т‰бінде жылжисыњ.‭ ‬Райымбек,‭ ‬сен кµпшіл ењ,‭ ‬ќиямет ... ... ... ... ... ‬‰лкен жолдыњ жаѓасында ќаласыњ,‭ ‬-‭ ‬депті-міс.‭ ‬Ќабан кµріпкелдіњ айтќаны келгенге‭ ‬±ќсайды.
Ал С‰йінбай желдей ескен ... ... ... єдебиет тарихында мєњгілікке ќалды.‭ ‬М.Жолдасбеков сµзімен айтќанда,‭ “‬С‰йінбай‭ ‬– ќынаптаѓы‭ ‬ќылыш,‭ ‬аспаннан т‰скен ... ... ... ... ... ... жел,‭ ‬ж‰йріктей жалын тараѓан,‭ ‬к‰ніне шауып жараѓан,‭ ‬айтысќанды шањына кµмген ж‰йрік,‭ ‬айтысќанныњ басынан µлењ жаудырып,‭ ‬миын шайќатќан ... ... ... с±њќар‭”‬ [31,‭ ‬155‭]‬.‭ ‬Осындай‭ ‬±стаздан бата алып,‭ ‬35‭ ... жыр ... ... тєлім-тєрбиесін кµрген Жамбыл осал болушы ма еді.‭ ‬Жамбыл С‰йінбайдыњ кµп айтыстарын тыњдап,‭ ... ... ... ... дєст‰рін‭ ‬‰йренді.‭ ‬С‰йінбай он екі жастаѓы алѓашќы айтысында-аќ д‰ниетанымы,‭ ‬µмірден т‰йгені мол жас екенін танытты.‭ ‬Ќоѓамда орын алѓан єлеуметтік мєселелер‭ ‬– ... ... ... ... ... жоќтыѓы т.б.‭ ‬С‰йінбайдыњ балалыќ шаѓын‭ ‬– Ќарѓа аузынан баяндатќан осы ... ... ... ... ќозы ... кім ... жазѓан хаќтыњ.
Шыбын талап,‭ ‬маса жеп,‭ ‬байѓ±с бала,
Тєніњді жапыраќпен ... ... ... ... біз ќас ... ... ‬ќаќпан ќ±рып,‭ ‬талай ќаќтым.
Мен-даѓы сен сияќты сорлы жанмын,
Баяны,‭ ‬т±раѓы жоќ ж‰рген ањмын.
С‰йкімсіз т‰рімізге ісіміз сай,
Ісіне ... мен де ... ... ... ... ... ... бар ма халім.
Кµп екен ел ішінде ќ±зѓын-ќ±май,
Ќан сорѓыш,‭ ... ... ... ... ... ‬12‭ ‬жасында µмір шындыѓын тап басып,‭ ‬батыл да бейнелі ... айта ... ... ... да ... шаѓында ол отты,‭ ‬µткір,‭ ‬кµреген,‭ ‬аќпа аќын ... ... ... ... ... ... ‬аќпалыќ ќасиеттер‭ ‬– д‰лд‰л‭ ‬шешенге тєн ќасиеттер.
С‰йінбайдыњ ... ... аќын ... ... ... ... сµз оныњ ... айтќыш,‭ ‬сайыста айтысќыш шеберлігіне негізделуі ќажет.‭ ‬Жоѓарыда айтып µткеніміздей,‭ ... ... ‬– ... ‬аќындыќ µнердіњ,‭ ‬шешендік µнердіњ µзгеше бір биік сатысы.‭ ‬Айтыс аќыны деген атќа ие болу‭ ... сан ... ... ... ‬сан рет жењіске жету керек немесе алдына жан салмаѓан сµз шеберін сайыста с‰ріндіруі ... ... ... ... ‬аяќтыѓа жол бермеген Ќ±лманбеттей ж‰йрікті с‰ріндіріп,‭ ‬айтыс аќыны ретінде баѓы ... ... ... айтыстан кейін Жамбылдыњ жолын ашќан Ќ±лманбет Жамбылѓа ќ±рметті аѓа,‭ ‬айнымас дос ... ... ... те ірі ... ... ... Оны ... ‬ќырѓыз халыќтары тегіс білген.‭ ‬Ќ±лманбет Т‰бек,‭ ‬Жанаќ,‭ ... ... ... ірі аќындармен айтысќа т‰скен.‭ ‬Оныњ‭ ‬‰стіне Ќ±лманбет‭ “‬Мыњ бір т‰нді‭”‬ отыз бір к‰н ... ... ... ... эпик аќын ... ‬Ол ... ... эпостарын,‭ ‬шыѓыс дастандарын кµп білген.
Ќ±лманбет пен Жамбыл айтысында Ќ±лманбеттіњ жењіліп,‭ ‬Жамбылдыњ ... ... ‬– ... ... мєселесі болатын.‭ ‬Ел бірлігі мен ерлікті мадаќтаѓан Жамбыл жењіске‭ ‬жетті де,‭ ‬даттаѓан Ќ±лманбет масќара боп ... ... ... ... ... ... ... жиып ж‰рсіњ шайлыѓыњды.‭
Албан,‭ ‬Дулат жиылып бата берді,‭
Б±збайды жандаралдар жарлыѓымды...‭ ... ... ... ... ... айт,‭
Ел бірлігін саќтаѓан татулыќты айт‭!
Ќарынбайдай сарањдар толып ... ... ... ‬єуре болмай,‭ ‬жµніње ќайт...‭”‬
Ќ±лманбет:
‎“‏...Ашасыњ,‎ ‏Шапырашты,‭ ‬ерлігіњді,‭
Шыр айнала соќтырдым белдігімді.‭
С±раншы сарттан µлген ... ... ... ... ... ќан ... соњ ... кетіп,‭
Ерлік пен батырлыќта нењ бар жазѓан‭!
Быт-шыт ќып,‭ ‬денелерін жерге кµмген...‭”‬
Жамбыл:
‎“‏...Елімніњ ерлігімен маќтанамын,‎
Сырт д±шпан бізді ... ... ... рас,‭ ‬таз Ќ±лманбет,‭ ‬-‭
Халыќ‭ ‬‰шін шєйіт болып жанын берген.‭
Елді ќорѓап µлгенніњ арманы не,‭
Ќалыњ ... ... ... ... ... елін ... отаншыл Жамбылдыњ таќырыбы‭ ‬– елдік,‭ ‬ерлік болды.‭ ‬Аќынныњ с‰йенгені де,‭ ‬с‰йсінгені де байлыќ емес,‭ ‬адамдыќ,‭ ‬арлылыќ,‭ ... ‬ел ... ‬Ал ... ... ‬– ... ‬ерлік емес.‭ ‬Екі аќынныњ пікірталасындаѓы ќайшылыќ осыдан µрбіді.‭ ‬¤лењмен µрілген пікірталасында Жамбыл жас та болса ой мен ... ... ... ... ... жаѓымды,‭ ‬тыњдаушыларына ќажетті сµздерді тапќырлыќпен тауып айта білді.‭ ‬Ел ќорѓаѓан ерлерді даттаѓаны‭ ‬‰шін Ќ±лманбетке ызаланѓан аќын:
‎“‏А,‭ ‬Ќ±лманбет,‭ ‬Ќ±лманбет,
Аѓып жатќан сумен ... ... ел ... ... ... ... да кесіріњ тиеді,
Ќызарып батќан к‰нмен кет‭!
К‰н де ќайтып шыѓады,
Оттан шыќќан к‰лмен ... ауру ... ... ... ... де ... келеді,
Асќаралы таумен кет‭!
Тауды да халыќ мекендер,
Кесіріњ ж±ѓар,‭ ‬Ќ±лманбет,
Ќу пєлекет арман кет‭!‬” -‭ ‬дейді.
Данышпан ... ... µн ... жєне ... ... ... ‬– халыќ,‭ ‬халыќтыњ м±рат,‭ ‬м‰ддесі.‭ ‬Аќынныњ шешен тілі ардаќтысын аспандата,‭ ‬шалќыта жырлауѓа жетті.‭ ‬Жамбылдыњ єр ... ‬єр ... ... ‬– ... ‬ ауызѓа т‰се бермейтін,‭ ‬баѓалы сµздер.‭ ‬Аќынныњ аќпа-тµкпе кµрікті жырлары оны кµзі тірісінде ... ... ... ... жеке ж‰ріп жеткен жоќ,‭ ‬Жамбылдыњ алдындаѓы аќындар,‭ ‬т±стас аќындар‭ ‬-‭ ... ... ... ‬Сарбас,‭ ‬Сауытбек,‭ ‬Ораќбай,‭ ‬Сарыбас,‭ ‬Ќалабай,‭ ‬Ќожантай,‭ ‬Досмаѓанбет,‭ ‬Ємір ... ... ... ... ... ... ... µзі‭ ‬Жамбыл µскен ортаныњ айтысы мол болѓанын ањѓартады.‭ ‬Б±лардыњ бєрі халыќтыњ µнер дєст‰рін‭ ‬‰лгі т±тќан,‭ ‬бір-бірінен айтыса ж‰ріп‭ ‬‰йренген.‭ ‬С.Бегалин атап ... ... ... ... ... айтыс аќыны болумен ќатар,‭ ‬ірі дастаншы,‭ ‬тµкпе аќындар болѓанын да айтады.‭ ‬Дастаншы жыраулыќ µнер айтыс аќындарыныњ халыќтыњ тіл деп ... ... ... мейлінше еркін мењгеруіне,‭ ‬сµз маѓынасын мейлінше жетік білуіне,‭ ‬сµз саптау шеберлігін шыњдауына кµмектескені аныќ.‭ ... да‭ ... ... ... да ... ... ... иеленген халыќшылдыќ ќасиет,‭ ‬отаншылдыќ рух‭ ¦‬лы Отан соѓысы жылдарындаѓы ... да ... ... ... ... ... ... аѓымына неѓ±рлым белсенді араласќан айтыс µнері‭ ¦‬лы Отан соѓысы жылдарында кемшіліктіњ бетіп ашып,‭ ‬сын мен µзара сынды к‰шейтуде ... ... ... ... ... ... ... сараптаушысы болѓан ѓ±лама ѓалым М.Єуезов былай деп жазды:‭ ... ... ... µз бастарыныњ жайына бірде-бір рет соќќан жоќ...‭ ‬Жєне барлыќ айтыс маќсаты‭ ‬мен мазм±ны негізінде бір ѓана зор ... ... ... Отан ... ... ... жатќан кµмегі туралы еді‭”‬.‭ ‬Айтыстыњ нысанасы‭ ‬– аќынныњ‭ ‬жеке‭ ‬басы ... ... ... ... ... ‬облысы.‭ ‬Халыќтан оныњ сµзі ќоѓамдыќ сипат алады.‭ ‬Республикалыќ аќындар айтысында аќындарѓа арналѓан Ж.Жабаевтыњ:‭
“...Сµз бастањдар келелі‎
Жырѓа ... еліњ ... ... ... еріњ ... ... т‰лікке
¦лан-байтаќ жеріњ бар,
Айдыњ‭ ‬шалқар кµліњ бар.
Сабасы мол кµп‭ ‬µзен,
¤лке толѓан егін бар.
Тау мен дала ... ... кені ... ... ‬ќорѓасын,
М±най мен мыс,‭ ‬кµмір бар,
Осы дєулет т±рѓанда
Немеден кеміњ бар‭?!
Осыларды толѓайтын
Аќындарым,‭ ‬жµніњ бар‭!‬ –
деген арнауына лайыќ Маясар мен ... ... мен ... ... пен ... ... мен ... ‬Жаќсыбай‭ ‬мен Есдєулет,‭ ‬Сєттіѓ±л мен Ќ±мар,‭ ‬Ќ±мар мен С±раубай,‭ ‬Орынбай мен Єлібек,‭ ... пен ... ... мен Єбдіѓали айтыстарында мемлекеттік,‭ ‬ќоѓамдыќ,‭ ‬єлеуметтік мањызды мєселелерді таќырып етті.‭ ... ... ... ... жыр ... ‬осыларды‭ ‬‰гіттеді,‭ ‬жалќаулыќты,‭ ‬жауапсыздыќты,‭ ‬жауыздыќты,‭ ‬ездікті т‰йреп,‭ ‬содан жирендірді.‭ ‬Мысалы:
‎“‏...Шендескен шењберлі Алтай ... аты шулы ... ... ... ... ... ... бар,
Тауларым ќойынынан алтын тµккен.
...Суы бал,‎ ‏шµбі ш‰йгін,‭ ‬жері ќ±тты,‭
Шыњѓысќа Сарыњрќада ќай тау жеткен‭?
...Шыњѓысќа ќ±лаш жайѓан ќара Ќалба,‎ ... ... мен ... ... б±л секілді сєулетіњ жоќ,‭
Тырбиѓан мєз боласыњ ќараѓайѓа‭”‬
деген Н±рлыбек сµзіне Маясар:
...Маќтандыњ кемем ж‰р деп баржы таѓып,‎
Суымда кµп-аќ ... ... ... ... бар ... ... бір сапарда-аќ тиеп алып.‭
Балќаштан басталатын темір жолым,‭
Оралѓа Аќмоладан µтеді аѓып.
...Бір с±раќ алтын кеніњ ќанша болды,‎
Т‰ндігін жауып ... ... ... ... суынан пайдаланбай,‭
Орнаѓан µндіріс жоќ ќастарыњда,
...Айтарлыќ Семейіњде ењ бір ќымбат,
Ол рас бар екені ет комбинат.
Ќос ... ... ... да ... ... жарасарлыќ сыр мен сымбат‭!
Терісін сойѓан малдыњ ќарѓа ш±ќып,
Жатќаны кµз алдыњда емес пе‭ ...... ... ... ... ... ... екі аќынныњ арасындаѓы сµз сайысы ойбµліске‭ ‬±ласады.‭ ‬Ортаќ кемшіліктерді ашып,‭ ‬ќарсы ... ... ... ... ... ... ... айтып,‭ ‬кµњілін кµтеріп,‭ ‬ќайратын тасытады.‭ ‬Пікірталас мєдениетін саќтаѓан айтыс ... жеке ... ... ... ... ... ... тимей,‭ ‬мінін іздеп м±ќатпай,‭ ‬жалпы халыќтыќ м‰ддені алѓа тартады.‭ ‬Шешенге ќойылатын ... ењ ... да ... ‬Тыњдаѓан ж±рттыњ айызын ќандырып,‭ ‬лєззатќа бµлейді.‭ ‬Ќоѓам м‰шелеріне ой салып,‭ ‬ќажетті іске ж±мылдырады,‭ ‬санаѓа т‰рткі болады.‭ ... ... ... ... міндеті:‭ ‬ояту,‭ ‬білім беру,‭ ‬кµњілін кµтеру,‭ ‬ортаќ іске ... ... ... алѓанда,‭ ‬шешендік µнердіњ тарихында айтыс аќындарыныњ ролі аса жоѓары болды.
Т‰йіндей ... ... ... ... шешендігі аќын-жыраулар шешендігіне жол ашќан,‭ ‬билер шешендігініњ ќалыптасуына зор ыќпал еткен ерекше ќ±былыс болды деп айта ... µнер ... ... ... ... ... ... µнердіњ дамуыныњ алѓашќы шарты болып есептеледі.‭ ‬Оѓан дєлел ретінде ежелгі грек ... ... ... ... ... ... ‬жылы Афины басќарушысы єрі аќыны Солонныњ ќ±лдыќ ќ±рылыс пен сот істерін демократиялауѓа баѓытталѓан зањыныњ себеп болѓандыѓын шешендіктану ... ... ... ‬Б±л зањ бойынша Афиныныњ єрбір азаматы µз м‰ддесін µзі ќорѓауѓа тиіс болды.‭ ‬Сотта µзін-µзі ќорѓау‭ ‬‰шін ќызыл тілге ... ... ... ‬Осыѓан байланысты сот алдында айтылатын‭ ‬сµзді алдын-ала ... сµз ... ... ... ... болѓан.‭ ‬Демосфен шешен алѓашында осындай логограф болѓан.
Солон зањына‭ ‬±ќсас зањ‭ "‬Жеті жарѓы‭" ‬ќазаќ елінде де болды.‭ "‬Жеті жарѓыныњ атаќты жеті ... ... ... ... хан Тєуке‭ ‬еді.‭ "‬Жеті жарѓы‭" ‬бойынша да єркім µз жоѓын µзі жоќтауѓа,‭ ‬µзініњ єлі келмесе,‭ ... ... ... ќалса руластары ќорѓауѓа тиіс болѓан.‭ ‬М±ныњ µзі шешендік µнерді‭ ‬‰йренуге,‭ ‬сµз бостандыѓыныњ жандануына жол ашты.‭ ‬Ежелгі шешендіктіњ ... ... ... да римдіктер ќан майданда Отанын ќарумен ќалай ќорѓаса халыќ мєжілістері мен сенатта ... ... ... басты парызы болѓан.‭ ‬Ресейде шешендік µнердіњ кенжелеп дамыѓандыѓын айтып,‭ ... ... ... ... ... аз болу‭ ‬себебі шындыѓында шешендік дарын кµрінетіндей жаѓдайдыњ жоќтыѓынан.‭ ‬Шешендік абырой-атаќќа айќара есік ... жєне ... ... ... ... ... жоќ‭" ‬деген сµзін келтірген Б.Адамбаев:‭ "‬Шешендік µнер ќай жерде сµзге бостандыќ,‭ ‬еркіндік болса,‭ ‬ж‰йелі сµзге ж±ртшылыќ,‭ ‬ќоѓам ... ... ... ... ... ... елде ѓана ... ‬Керісінше,‭ ‬аќыл-ойѓа,‭ ‬сµзге-тілге ќысым жасалып,‭ ‬шек ќойылѓан жерде аќыл-ойдыњ адамдары,‭ ‬ењ алдымен аќындар мен шешендер ... ... ... ... µнері‭ ‬тоќырайдыњ‭" ‬[3,‭ ‬148‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деген болатын.‭ ‬Жалпы шешендік µнердіњ шыѓуы белгілі бір ќоѓамдыќ жаѓдайлармен жєне халыќтыњ бас ќосу ... ... ... ... ... ... тарихы да растайды.‭ ‬Єсіресе халыќ жиналатын астыњ мєні‭ ‬‰лкен болѓан.‭ ‬Є.Бµкейхан±лыныњ сµзімен айтсаќ,‭ ... ... ас ... бір пайдалы жері асќа жиналѓан халыќтар іс тексеріп,‭ ‬дау бітіреді екен,‭ ‬б±рынѓы жиналыстарда бітпей ќалѓан дауларды ... ... ... жиналатын жерлердіњ бірі‭ ‬– аќындар‭ ‬айтысы.‭ ‬Аќындар айтысы да,‭ ‬ас пен той сияќты,‭ ‬шынайы ... сµз ... ... жєне ... ... болѓан.‭ ‬Ердіњ,‭ ‬елдіњ таѓдыры сµз болатын,‭ ‬соѓыс,‭ ‬бітім ... ... ... ... ... хан ... ‬ќазіргі парламент сарайлары,‭ ‬сот залдары‭ ‬– сањлаќ шешендер мен саяси ќайраткерлерді ќалыптастыратын орындар.‭ ‬Д‰ние ж‰зіне есімдері ... ... ... ... ... ‬зањ ќызметкерлерінен,‭ ‬парламент м‰шелерінен шыѓатыны да осыдан.‭ ‬Мысалы,‭ ‬ежелгі Афина шешені Демосфен,‭ ‬Рим ... ... ... басшылары болса,‭ ‬орыс шешендері П.А.Александров,‭ ‬Ф.Н.Плевако,‭ ‬А.Ф.Кони зањ ќызметкерлері еді.‭ ... ... ... ... ... ... ‬Махм±т Ќашќари,‭ ‬Ќожа Ахмет Йассауи сияќты сµз шеберлерініњ де сондай т±лѓалар болѓандыѓы дау туѓызбайды.
Ќазаќ‭ ‬±лты‭ ‬– ыќылым заманнан шешен ... ... ... ... ... ... ќызѓылыќты да к‰рделі.‭ ‬Т‰птеп келгенде,‭ ‬ќазаќ шаруасыныњ,‭ ‬т±рмыс-салтыныњ,‭ ‬кµшпелі µмірініњ єсері аќындыќ,‭ ‬шешендік,‭ ‬єншілік,‭ ‬к‰йшілік µнердіњ ... ... ... ... ... ... ... елдіњ алуан шаруашылыќ кєсібімен байланысты ќазаќќа тєн‭ ‬±лттыќ ерекшеліктердіњ барлыѓы сайып келгенде,‭ ‬халыќ санасына,‭ ‬сезім ... ізгі єсер ... ... ... ... ‬тіл-‰н µнерініњ дамуына,‭ ‬жетілуіне себеп болѓан.‭ ‬Табиѓат халќымызды сезімнен де,‭ ‬аќылдан да кенде ќалдырмаѓаны рас.
Жалпы ... µнер µзге де µнер ... ... ... мен сана-сезімніњ шабыттанѓан,‭ ‬шамырќанѓан кезінде туары даусыз.‭ ‬Демек,‭ ‬адамныњ ойын ќозѓап,‭ ‬сезімін ... ... ... шаќтарда,‭ ‬мєселен,‭ ‬туѓан елге ќатер тµнген,‭ ‬ердіњ ар-намысына тиген ... аќын мен ... тез ... ... ... ... ‬‰н ќатады.‭ ‬Зерттеу ењбектерге с‰йене келе,‭ ‬дала табиѓатыныњ тамашалыѓымен ... ... ... т±рмыс-салт ерекшеліктерініњ µзі аќындыќ,‭ ‬шешендік µнердіњ µсіп-µркендеуіне ќолайлы болѓандыѓын баса айтамыз.‭ ... ... тєн ... ... ... ... ... сияќты халыќтыњ н±рлы ќасиеттері туралы саяхатшылардыњ,‭ ‬этаограф ѓылымдардыњ жазбаѓандары кемде-кем.‭ ‬¤кініштісі,‭ ‬сонау скиф-саќтар ... ... ... бай ... ... ... бар дархан халыќтыњ єдеби-мєдени ќазынасынан бізге жеткендері ішінара хатќа т‰скен ауыз ... ... мен ... ѓана болып келеді.
Ќазаќ даласында болѓан еуропа зерттеушілері халќымыздыњ наѓыз аќынжанды,‭ ... ... ... дархан дарындылыѓымен жєне кµркем µнерініњ алуан т‰рлілігі,‭ ‬мазм±ндылыѓымен дараланатындыѓын айтып,‭ ‬ќазаќтардыњ ауызекі сµзде де ... ... ... ... ... ... білетіндігін жазѓан.‭ ‬Демек,‭ ‬ќазаќ шешендік µнерініњ тарихын таразылѓанда,‭ ‬орта ѓасырлардаѓы кµрнекті сµз ќайраткерлерініњ тапќыр да‭ ‬±тќыр,‭ ‬кестелі,‭ ‬кµркем сµздерін‭ ‬±лттыќ ... µнер ... ... ... ретінде ќарастырѓанымыз орынды.
‎ ‏Пайдаланылѓан‭ ‬ әдебиеттер тізімі
Байт±рсын±лы А.‭ ‬Аќ жол.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Жалын,‭ ‬1991.‭ ‬-360‭ ‬б.
Уєлиханов Ш.‭ ‬Тањдамалы.‭ ... ... ... ‬ -540‭ ... Б.‭ ... даналыѓы.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Мектеп,‭ ‬1976.‭ ‬ -310‭ ‬б.
Нысаналин А.‭ ‬Єбу Нєсір єл-Фараби.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1974.‭ ‬-260‭ ... ... ... ... ‬/Ќ±раст:‭ ‬Ќыраубаева А.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Ана тілі,‭ ‬1991.‭ ‬-284‭ ... X.‭ ... ... ... ... ... ... ‬-904‭ ‬б.
Салѓара±лы Ќ.‭ ‬Ќазаќтыњ ќилы тарихы.‭ ‬–Алматы:‭ ... ... ... ... Ж.‭ ... ... ... ‬Егеубаев А.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1986.‭ ‬-457‭ ‬б.
Цицерон.‭ ‬Речи.‭ ‬М.:Л.‭ ‬Издательство АН СССР,‭ ‬1962.‭ ‬-460‭ ‬б.
Егеубаев А.‭ ... ... ... ... ... ... ‬-181‭ ‬б.
Ќоњыратбаев Є,‭ ‬Ќоњыратбаев Т.‭ ‬Кµне мєдениет жазбалары.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Ќазаќ университеті,‭ ‬1991.‭ ‬-364‭ ... Є.‭ ... ... ... ... ... ‬-276‭ ‬б.
Ќашќари М.‭ ‬Т‰рік сµздігі.‭ ‬Т.2.‭ ‬–Алматы:‭ ‬ХАНТ,‭ ‬1997.‭ ‬-578‭ ‬б.
Ќашќари М.‭ ... ... ... ‬–Алматы:‭ ‬ХАНТ,‭ ‬1997.‭ ‬-680‭ ‬б.
Дєуіт±лы С.‭ ‬Ѓ±лама.‭ ‬Ќазаќ єдебиеті.‭ ‬1993,‭ ‬9.ІV.‭
Дербісєлиев Є.‭ ‬Ќазаќ даласыныњ ж±лдыздары.‭ ‬–Алматы:‭ ... ... ... ... А.‭ ... ... ‬–Алматы:‭ ‬М±раттас,‭ ‬1993.‭ ‬-382‭ ‬б.
И‰гінеки А.‭ ‬Аќиќат сыйы.‭ (‬Баспаѓа дайындаѓандар:‭ ‬Ќ±рышжанов Є.,‭ ... ... ... ... ... ... ‬б.
Акмуканова Б.‭ ‬История казахской литературы.‭ ‬–Алма-Ата:‭ ‬Наука,‭ ‬Т.‭ ‬1.‭ ... ... ... ... ... ‬А.Ќыраубаева.‭ ‬–Алматы,‭ ‬Жалын‭; ‬1985.‭ ‬-96‭ ‬б.
Ќ±рышжанов Є.‭ ‬Ескі т‰ркі ... ... ... ‬Ќайнар,‭ ‬2001.‭ ‬-460‭ ‬б.
Моњѓолдыњ ќ±пия шежіресі‭ (‬ХІІ-ХІІІ ѓасырлардаѓы кµшпелілер шежіресі‭) ‬/Монѓолшадан аударѓан:‭ ‬С±лтания±лы М.‭ ‬–Алматы:‭ ‬¤нер,‭ ‬1998.‭ ‬ -186‭ ... С.‭ ... ... ... ‬Ана тілі,‭ ‬1997.‭ ‬-250‭ ‬б.
Д‰йсенєлиев Д.‭ ‬Ќазаќ халќыныњ Ресей отаршылдыѓына ќарсы Кенесары Ќасым±лы‭ ‬бастаѓан‭ ‬1837-1847‭ ‬жылдардаѓы‭ ... ... ... ... ... ... ‬Жалын,‭ ‬1997.‭ ‬-480‭ ‬б.
Лувсанданзан.‭ ‬Алтын шежіре‭ (‬Шыњѓыс хан ќаѓанатыныњ,‭ ‬кµне т‰ркі-монѓол тайпаларыныњ тарихы‭) ‬/Монѓол ... ... ... ‬–Алматы:‭ ‬¤нер,‭ ‬1998‭ ‬–224‭ ‬б.
XV-XVIII ѓасырлардаѓы ќазаќ поэзиясы.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Ѓылым,‭ ‬1982.‭ ‬-430‭ ‬б.
Ќазаќ єдеби тілініњ тарихыныњ проблемалары.‭ ... ... ... ‬ -360‭ ... Е.‭ ... ... кµркем тілі.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Ѓылым,‭ ‬1996.‭ ‬-372‭ ‬б.
Абай.‭ ‬Шыѓармалар жинаѓы.‭ ‬2-том.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1986.‭ ‬ -263‭ ‬б.
Өмірєлиев Ќ.‭ ‬Абай ... ... ... ... ‬ -86‭ ... М.‭ ‬Асыл арналар.‭ ‬–Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1990.‭ ‬-284‭ ‬б.
67

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы41 бет
Сыпатай Әлібекұлының өмірбаяны мен күрескерлік ќызметі8 бет
Сүйінбай аронұлы өмірі1 бет
Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкеев9 бет
Қазақ билері4 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Қазыбек би22 бет
Қамар сұлу27 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь