Тарихи трагедия табиғаты

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
Қазақ әдебиетіндегі драма жанры және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... . 10
Қазақ ұлттық драматургиясының қалыптасуы туралы зерттеулер ... ... . 10
Қазақ әдебиетіндегі алғашқы драмалық шығармалар ... ... ... ... ... ... ... .. 26
Қазақ тарихи трагедияларының туып, қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
Алғашқы қазақ тарихи трагедиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Тарихи трагедиядағы дәстүр сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 47
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 59
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. ХХ ғасырдың басында жанр есебінде дүниеге келіп, басқа халықтардың драма жанры тарихымен салыстыра қарағанда, аз ғана уақыттың ішінде әлемдік деңгейде дамып үлгерген қазақ драматургиясының қалыптасу жолы күрделі.
Қазақ ұлттық драматургиясы – бүгінгі күні жан-жақты даму үстіндегі жанр. Арнайы зерттеу нысанасына алынып және жекелеген белгілі қаламгерлеріміздің шығармашылықтарын қарастыруда да бірнеше құнды еңбектер жазылған. Қазақ драматургиясы өзінің даму жолын, сатысын – әлем, батыс драматургиясының озық шығармаларынан үлгі алып, сабақтастырады.
Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – сахнаға арналған оқиғаны, оған қатысушы кейіпкерлердің іс-әрекетін, көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын әдеби шығармалар. Драмаға оқиғаны қызу тартысқа құрып, мейлінше шиеленістіріп, шарықтау шегіне әбден жеткізіп барып тану – айрықша тән қасиет 1, 130.
Драматизм сондай-ақ, әрі негізгі ұғым. Қаһармандары өмір сүріп отырған қоғамның тынысы, заманның ағысы, кейіпкерлері атқарған әрекет – барлығы жағдайға байланысты дамиды.
Тартыс пен характер – драма жанрының ең негізгі көркемдік категориясы болып саналады. Егер драмалық шығармаларда тартыс пен характер қызметі солғын болса, онда шығарма көркемдігінің төмен болатыны туралы зерттеушілердің еңбектерінде айтылады.
Әйгілі драматург, әдебиет зерттеушісі М.Әуезов: “Драматургиядағы кофликт мәселесі – пьесаның жанрлық белгісін көрсететін шешуші элементтердің бірі… драматургияның негізгі компоненті. Драматургиялық шығарманы нықтап, проза, поэзиядан бөлектеп тұратын шартты белгі жалғыз осы конфликт” 2, 361, - деп атап көрсеткен. Сондай-ақ, драмалық шығармалардағы тартыс пен характер жайында С.Ордалиевтің, Ә.Тәжібаевтің, Р.Нұрғалидың еңбектерінде де кеңінен қозғалады.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның талабына сәйкес сомдағандар XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында алаштың ардақты ұлдары Иманғали Меңдіханов, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Бейімбет Майлин, Жұмат Шанин, Сәкен Сейфуллиндер болды.
Драматургия – қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың басында әлеуметтік-қоғамдық факторлардың ықпалымен, ұлттық өнердің тарихи дамуының заңды жемісі ретінде туған таза жаңа жанрлық түр. Қазақ драматургиясының тез өсіп, жедел жетілуіне әсер еткен негізгі факторлардың бірі – халықтың ғасырлар бойы жинақталған, сұрыпталған, екшеленген бай фольклоры болды. Алғашқы драматургтер эпостық материалдарды арқау ете отырып, жаңа жанрдың үлгілерін жасады. Мәселен, Ж.Шаниннің “Арқалық батыр”, М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек”, “Қарақыпшақ Қобыланды”, Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қыз Жібек” пьесалары – эпостық дәстүрлер мен әлемдік драматургия сабақтарын шебер ұштастырудан туған кесек шығармалар, әдеби дамуға ықпал еткен ұлттық классика.
Қазақ драматургтарының жаңа тақырыптарды меңгеру жолындағы ізденістері Қазан төңкерісімен, төңкеріс тудырған әлеуметтік өзгерістерді, халық санасындағы айрықша құбылыстарды бейнелеу мақсатымен терең ұштасып отыр. Бұл жаңалық С.Сейфуллинің “Қызыл сұңқарлар” драмасынан басталып, қазақ әдебиетіндегі берекелі, жемісті мақсатқа айналды.
Қазақ ұлтының өміріндегі елеулі кезеңдердің бәріне де драматургтер үн қосып отырды. Ұлы Отан соғысы жылдарында да драматургтер қаламынан бірқатар айтулы пьесалардың туғандығы белгілі. М.Әуезовтің “Сын сағатта” пьесасынан бастап драматургияда майдан тақырыбы соғыс біткенше жалғасты.
Уақыт озып, әдебиет жанрлары уақыттың, қоғамның талабына сай жаңарып, жаңғыруына байланысты әдебиеттегі драма жанры да осы жалпы даму процесін басынан өткізген.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі // Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. Алматы, Анма тілі, 1996, 361 б.
2. М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. Алматы, ҚМКӘБ, 1962, 458 б.
3. Шапауов Ә. Драматургия мәселелері. Оқу құралы. Павлодар, 2002. 127 б.
4. Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. Алматы, Жазушы, 1964, 211 б.
5. Сейфуллин С. “Манап” драмасы туралы // Айқап, 1915, 23 мамыр.
6. Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы. 4 том, Алматы, Жазушы, 1988, 345 б.
7. Дулатов М. “Надандық құрбаны” // Қазақ газеті, 1916, 31 наурыз.
8. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының дамуы мен қалыптасуы. Алматы, Жазушы,1971, 418 б.
9. Айтыс. 2 том. Алматы, жазушы, 1964, 612 б.
10. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы, Дайк пресс, 2001, 412 б.
11. Байтұрсынов А. Ақ жол. (құрастырған Р.Нұрғали). Алматы, Ана тілі, 1991, 376 б.
12. Рүстембекова Р. Қазақ совет комедиясы. Алматы, Жазушы, 1978, 181 б.
13. Рүстембекова Р. Бейімбет Майлиннің драматургиясы. Алматы, Жазушы, 1969, 151 б.
14. Махамбет Өтемісұлы. Өлеңдер. Алматы, Жазушы, 1974, 191 б.
15. Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. 5 том. Алматы, Жазушы, 1988, 321 б.
16. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 9 том. Алматы, Жазушы, 1981, 289 б.
17. Хан Кене. Алматы, Жалын, 1993, 448 б.
18. Ысқақұлы Д. Талант тарих талқысында // Егемен Қазақстан, 1998, 23 қазан.
19. Дәуітова С. “Хан Кене” трагедиясындағы авторлық концепция // Жұлдыз, 1998, №12, -Б.176-181.
20. Р.Нұрғалиев. Алаш ұранды әдебиеттегі Мұхтар Әуезов көтерген азаттық идеясы // Заман Қазақстан, 1997, 22 тамыз.
21. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы, Санат, 2001, 480 б.
22. Әбілқақов М. І.Жансүгіровтің драмалық шығармаларындағы тартыс пен қаһарман. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2003. 24 б.
23. Жансүгіров І. Бес томдық шығармалар жинағы. Т. 2. Пьесалар. Алматы, Жазушы, 1988, 385 б.
24. Бердібай Р. Ел боламыз десек. Алматы, Қазақстан, 2000, 284 б.
25. Қабдол З. Әуезов. Алматы, Санат, 1997, 352 б.
26. Жұртбаев Т. Талқы. Алматы, Қазақстан, 1997, 368 б.
27. Нургали Р. Вершины возвращенной казахской литературы. Алматы, Қазақ университеті, 1998, 308 с.
28. Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. Алматы, Қазақ ССР Ғылым Академиясының баспасы, 1964, 276 б.
29. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, Қазақ университеті, 1992, 368 б.
30. Тәнекеев С. Ереуіл төбе әсерлері. Алматы: Атамұра, 1994. 173 б.
        
        |    |Мазмұны                                                           |   |
| | | |
| ... 6|
| ... | |
|1 ... ... ... жанры және оның |10 |
| ... | ... ... ... ... ... |10 |
| ... | ... ... ... ... |26 |
| ... | |
|2 ... ... ... ... |33 |
| ... | ... ... тарихи |33 |
| ... |
| |... | ... ... дәстүр |47 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... | |
| ... |
| |.... | ... ... ХХ ... ... жанр ... ... келіп,
басқа халықтардың драма жанры тарихымен салыстыра қарағанда, аз ... ... ... деңгейде дамып үлгерген қазақ ... жолы ... ... ...... күні жан-жақты даму үстіндегі жанр.
Арнайы зерттеу нысанасына алынып және жекелеген белгілі қаламгерлеріміздің
шығармашылықтарын қарастыруда да бірнеше ... ... ... ... ... даму ... ... – әлем, батыс драматургиясының
озық шығармаларынан үлгі алып, сабақтастырады.
Драма (грекше drama – қимыл-әрекет) – ... ... ... ... ... ... көңіл-күйін көрсету арқылы баяндайтын
әдеби шығармалар. Драмаға оқиғаны қызу ... ... ... ... ... ... жеткізіп барып тану – ... ... (1, ... ... әрі негізгі ұғым. Қаһармандары өмір сүріп отырған
қоғамның ... ... ... ... атқарған әрекет – барлығы
жағдайға байланысты дамиды.
Тартыс пен характер – ... ... ең ... көркемдік категориясы
болып саналады. Егер ... ... ... пен характер қызметі
солғын болса, онда шығарма көркемдігінің ... ... ... ... ... ... ... зерттеушісі М.Әуезов: “Драматургиядағы кофликт
мәселесі – пьесаның жанрлық ... ... ... элементтердің бірі…
драматургияның негізгі компоненті. Драматургиялық шығарманы нықтап, проза,
поэзиядан бөлектеп тұратын шартты белгі жалғыз осы конфликт” (2, 361(, ... атап ... ... ... ... тартыс пен характер
жайында С.Ордалиевтің, Ә.Тәжібаевтің, Р.Нұрғалидың еңбектерінде де кеңінен
қозғалады.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның талабына сәйкес ... ... соңы мен ХХ ... басында алаштың ардақты ұлдары Иманғали
Меңдіханов, Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар ... ... ... ... ... Сейфуллиндер болды.
Драматургия – қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... дамуының заңды жемісі ретінде
туған таза жаңа жанрлық түр. Қазақ драматургиясының тез ... ... әсер ... ... факторлардың бірі – халықтың ... ... ... ... бай ... болды. Алғашқы
драматургтер эпостық материалдарды арқау ете отырып, жаңа жанрдың үлгілерін
жасады. Мәселен, Ж.Шаниннің “Арқалық ... ... ...... ... ... “Қозы Көрпеш – Баян ... ... ...... дәстүрлер мен әлемдік драматургия сабақтарын
шебер ұштастырудан туған кесек шығармалар, әдеби дамуға ықпал ... ... ... жаңа тақырыптарды меңгеру жолындағы ізденістері
Қазан төңкерісімен, төңкеріс тудырған әлеуметтік өзгерістерді, ... ... ... ... ... ... ұштасып отыр.
Бұл жаңалық С.Сейфуллинің “Қызыл сұңқарлар” ... ... ... берекелі, жемісті мақсатқа айналды.
Қазақ ұлтының өміріндегі елеулі кезеңдердің бәріне де ... ... ... Ұлы Отан ... ... да ... қаламынан бірқатар
айтулы пьесалардың туғандығы белгілі. М.Әуезовтің “Сын сағатта” ... ... ... ... соғыс біткенше жалғасты.
Уақыт озып, әдебиет жанрлары уақыттың, қоғамның талабына сай ... ... ... ... ... да осы ... даму ... өткізген.
Драматургия кез-келген қалам иесіне жалына сипатар жанр емес екені
баршамызға белгілі. ... ... ... ... ... тақырып, образдар, тартыс, характер, драма монологы мен
диалогын, кейіпкер ... ... ... ... ... ... танытуда [3, 64]. Себебі, қазір халыққа бүгінгі күннің
тақырыбын қозғайтын асығыс жазылған шығарма емес, оның ... ... ... ... ... ... орын ... асқан
шеберлікпен жазылған құнды пьесалар керек.
Бұл тұрғыда ... ... ... ... келген жас
жазушыларымыздың дайындықтары мол, драманың теориясына да ... ... жүр. Бұл, ... Қ.Мұқаметжанов, Қ.Шаңғытбаев,
С.Жүнісов творчестволарында көзге түседі” [4, 241] – дейді.
Жалпы ... ... өмір ... ... ... ең көп ... ... Кім де болсын, қандай сыншы болсын шығарма туралы пікір
түйгенде, оған баға бергенде, әрине, жазушының суреткерлік ... ... ... ... ... ... тағы ... жайларды
сөз еткенде де шығарманың өмірге жанасымы қандай ... ... ... және сол ... ... өзін ... ... дәл өлшеп бергендей
айтып жатады. Ал, осылай баға беріп, шығармашылық мынандай дегенде қандай
шарттар, өлшемдер, критерийлер ... ... ... негізге алынатынын
айқындап алуға тіпті мән бермейді.
Тарихи шындық өткен дәуірде, ... ... сол ... ... ... екені анық. Шығармадағы өмір шындығын, дәлірек айтсақ, өмір
шындығының көрінісін көркемдік шындық дейміз, ... ... ... ... ... оқиғалар, адамдардың іс-әрекеті, автордың ой-сезімі,
пайымдаулары суреткерлік ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Жазушы болғанды ғана емес, болатынды да, ... ... да ... ... ... Бұл ... теориялық мәні бар
қағида. Оны ешкім жоққа шығара алмайды.
Ал, тарихи жанрдағы шығармаларда осы қағида негізінен сақталады. Бірақ,
тарихи шығарма ... соң, онда ... бәрі де сол ... өмірде
болуы шарт, әйтпесе, тарихи шындықтан алшақ ... ... ... ... ... ... қиын ... Әсіресе, кейіпкерлер өмірде прототипі, яғни
түп тұлғасы бар бейнелер болса, ол адам өмірде анандай еді, шығармада неге
мынандай болып ... ... ... жиі ... ел өз ... ... асылдарын ардақ тұтып, мақтаныш етеді,
өнер тілінің кейіпкерлеріне айналдырады. Осының бәрі бір ... бір ... ... бір ... әр ұрпаққа ауысып отыратын ... ... ... ... ... Дәстүрдің дамып ілгерілеуі, толысып
жаңа сапаға ауысуы жаңашылдық саналады.
Тақырыптың теориялық-әдіснамалық негіздері. Біздің қазақ драматургиясы
тарихи ... бай. ... ... ... кезеңдерді түсіндіру, келешек
ұрпаққа халық асылдарын ... ... ... тарихқа, белгілі
қайраткерлер өміріне ерекше назар аударған. Қазіргі ... ... ... кең өріс ... ... ... халқының
қалыптасуы, ХІХ ғасырдың 30-40 жылдарындағы аласапыран, ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерін бейнелейтін тарихи
пьесалар көрініс тапты.
Оның жыр дастандардан ... түрі де, ... түрі де бар. ... ... ... түрі – ... батыр”, “Айман – Шолпан”,
“Еңлік – Кебек”, “Бекет”, өмірнамалық драмалар – ... ... “Әл ... ... ... ... “Махамбет”, “Біржан –Сара”, “Ақан
сері”, “Жаяу ... ... ... ... ... “Сәкен
Сейфуллин”, “Исатай – Махамбет”, “Төтенше комиссар”, “Ант”, “Ұлан асу” т.б.
Әдебиетіміздің әр ... ... ... шығып, үлгі беріп отырған –
Мұхтар Әуезов қазақ ... ... ... ... авторы болып
қана қойған жоқ, ол тарихи тақырыптағы драманы ... ... ... салды. Қазақ әдебиетіндегі ең алғашқы ... ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Осындай тарихи ... ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетінің
көрнекті қаламгерлері және зерттеушілері А.Нұрқатов, З.Ахметов, З.Қабдолов,
Т.Кәкішев, С.Қирабаев, Ш.Елеукенов, М.Мырзахметов, Ш.Айтматов, Р.Бердібай,
Р.Нұрғали, Д.Ысқақұлы, ... ... ... Ж.Дәдебаев,
З.Бисенғали, Д.Қамзабекұлы, К.Сыздықов, К.Әуезхан сондай-ақ белгілі ... ... ... ... әр ... ... ... монографиялар, пікірлер жазды.
Тарихи тақырыпта бұрын қазақ драматургтері, негізінен ғұмырнамалық-
биографиялық материалдарды арқау етумен келсе, ... өте ... ... ... ... ... ... деректерінің, ескі фактілердің жарыққа шығуы, ғалымдардың арнайы
зерттеулері, қазақ тарихи романдарының табыстары көзін таба ... ... ... ... ... ... ... реалистік позициядан қарап қалам
тербейтін драматург үшін ұлттық тарихымызда сан алуан, ... ... ... ... мол ... ... ... жұмыстағы қолданылған әдіс-тәсілдер. Жұмыс жазу барысында
тарихи-генетикалық, салыстырмалы, талдау әдіс-тәсілдері қолданылады.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ...... ... трагедияның озық үлгілерін талдап, саралау.
Диплом жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... драма жанры және оның түрлері
1.1 Қазақ ұлттық драматургиясының қалыптасуы туралы зерттеулер
Әдебиет – ақиқат өмірдің ... ... ... ... ... ... ... ақиқат ұранын алтын арқау еткен қазақ әдебиеті – ... ... ... адам ... ... ... қор ... жаңа
сапалы құбылыс.
Қазақ әдебиеті аз ғана уақыт ішінде аса шапшаң даму ... ... ... тән ... ... ... ... жетілді, өрлеу
бағытында реализмнің кең, даңғыл айдынына шықты. ... ... мен ... ... салаларының туып, қалыптасып, дамуына ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев,
М.Қаратаев сияқты ұлы ... ... ... жаңа арналардың негізін
салды.
Қазақ әдебиеттану ғылымында ... ... ... ... ... келе жатыр. Ал драматургия туралы арнаулы ... ... ... ... (1964), ... ... ... (1975), М.Дүйсеновтың “Қазақ драматургиясының жанр,
стиль мәселесі” (1977), Е.Жақыповтың ... ... ... ...... (1982), ... ... өнері” (2001) зерттеулерін бөліп атау қажет.
Театр сыншылары Ғ.Тоғжанов, І.Жансүгіров, Қ.Қуандықов, Б.Құндақбаев,
О.Қайдалова, У.Садықова, ... ... ... ... ... ... тұжырымдар бар.
ХХ ғасырдың басында жанр есебінде дүниеге келіп, басқа халықтардың драма
жанры тарихымен салыстыра қарағанда, аз ғана ... ... ... ... ... қазақ ұлттық драматургиясының қалыптасу жолы
күрделі. Егер әлем ... сан ... ... ... ... ... ... тарихы әлі ғасырға да жеткен жоқ. ... ... ... ... ... ... мыңдаған жылдық
дәстүрі бар фольклоры, кәделі өнері, бай әдебиеті жаһан ... ... ... қазақтың жаңа сапалы өнерін – драматургия мен
театрды өмірге әкелді.
Қазақтың алғашқы пьесаларын заманның ... ... ... ... соңы мен ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... Тілепбергенов, Жүсіпбек Аймауытұлы, Смағұл
Сәдуақасұлы, ... ... ... Майлин, Қошке Кемеңгерұлы, Жұмат
Шанин, Сәкен Сейфуллиндер болды.
Қазақ драматургиясы шын мәнінде ... ... ... ... ... 1950 жылдардан басталғанын көруге болады. Осы ... ... ... ... еңбектер жарыққа шыға бастады. 1951
жылы А.Маловичко ... ... ... ... ... ... жылы ... “Соғыстан кейінгі қазақ совет драматургиясы”, ... ... ... ... 1965 жылы ... драматургиясы”, 1967 жылы Р.Нұрғали ... 1975 жылы ... ... драматургиясындағы батырлық
эпостың түрлері”, 1986 жылы Т.Есембеков “Ә.Әбішевтің ... ... ... ... ... исторической личности в драматургии
М.Әуезова”, 1992 жылы ... ... ... в ... 1993 жылы ... ... драматургиясы”, 1994 жылы
Ж.Таубайұлы “Қазіргі ... ... ... 1995 жылы ... ... ... 2001 ... “С.Жүнісов драматургиясы”, 2002 жылы Н.Нәсиева “С.Мұқановтың
драмалық шығармаларындағы мінез бен ... 2004 жылы ... ... ... ... ... атты кандидаттық, 1970
жылы Ә.Тәжібаев ... ... тууы мен ... 1983 ... ... ... ... жанр жүйесі”, 2001 жылы ... ... ... мен ... ... атты ... қорғап, ғылымға үлкен серпіліс әкелді. Сонымен қатар
монографиялық еңбектердің өзі ... ... ... ... ... ... шолу ... отырып байқайтынымыз, олардың басым көпшілігі
қазақтың драма жанры Қазан төңкерісімен бір ... ... ... ... елеулі кемшіліктері барлығына ... ... ... ... ... баспасөз жүзін көргендігін нақты ашып
айта аламыз. Олар: “Надандық құрбаны” мен “Манап” атты ... жылы ... ... бірнеше нөмірінде Алматы уезінің бастығы
А.И.Лиханов деген орыстың қазақ өмірінен алып ... ... ... шыққан. С.Сейфуллиннің “Манап” туралы сыны да осы кезде жарияланған
[5, ... ... ... ... ... ... зұлымдық әрекеттің
салдарынан болған трагедиялық оқиғалар суреттеледі. Ауылдағы қараңғылық пен
надандықты пайдаланған жуандардың ... ... ... ... бас бостандығының жоқтығы суреттелген.
Осы “Манап” драмасына алғаш пікір айтқан – М.Дулатов. Ол ... ... ... “Қазақ” газетінде сын мақала жариялады.
“Бір жұрттың жайынан мұндай нәрсе жазу үшін жазушы әуелі сол жұрттың өз
баласы, иә ... ... ... ол жұрттың жайын білуде зәредей
кемшілігі жоқ болуы шарт. ... ... ... әм ... ... көз ... елестегендей суреттеп жаза білерлік туа ... ... ... ... Осы айтылған екі қасиет бір кісінің бойында түгел
болмаса, ол кісі ... ... ... ... ... ... бола алмайды”
(5, 7( дейді. Автор шығарманың осы екі үлкен талап өресінен ... ... ... хабарсыздығын драманың мазмұнын баяндай отырып
ашады.
М.Дулатов осы мақаласында “Манаптай” шығармаларды кітап етіп ... ... ... ... өткізіп, көркемдігіне көңіл толған
жағдайда ғана ... ... ... ... ... атты ... қазақ әдебиетінің көкейкесті мәселесін көтерген. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... жариялау-
жарияламау туралы өз пікірін ашық білдіруі әдебиеттің көрікті де ... да ... болу ... ... ... айдан-анық.
“Манап” драмасының сюжетін де, аудармасын да ұнатпағандардың бірі –
Сәкен Сейфуллин. Жас дарынның ... ... ... үні көп ... ... ... жатады. Сәкен шығарманың мән-мағынасына
түсініп, эстетикалық талап-талғаммен қарауға және өз ойын ... ... ... ... ... ... көреміз. Қазақ
тұрмысынан жазылған бұл драмада қазақтың әдет-ғұрыптары бұрмаланғанын,
сюжеттік желісіне өзек болған ... ... ... жоқтығын атап
өткен. Ал драмаға қатысушылардың диалогтары қимыл-әрекетті ... құр ... ... ... және ... ұғымынан тумайтын,
көңіліне қонбайтын сөздер көп айтылғаны ... ... ... ... осы ... ... отырып, үш мәселеге айрықша назар
аударған. “Бірінші, “Манаптың” оқиғасы рас, ... осы күні тірі ... ... ... ... мүлдем келмейді. Қаһармандарының
сөйлеген сөздері, істеген істері қазақ болғалы сөйлемеген сөз, ... деп ... да, ... ... ... ... оң жақта отырған
қызға оның сыйлық әкелуі, өз қызынан “әмеңгерің келе жатыр” деп қыз ... ... ... ... ... ... тұрмысын автордың не
білмегендіктен, не мазақ қылғысы келгендіктен деп тапты.
Екінші, бірден көзге түсер осындай бадырайған ... ғана ... ... ... ... ... да ... назар аудара білген.
“Гүлбаһрамның бір қызбен сөйлескен ... ... ... ... ... ... Бірақ Ұзақ секілді надан адамдар қыздарын ... ... ... ... менен жолдас қыздарының миларына ондай
сөздер, ондай ... ... ... ... ... ... Яғни ... әрбір кейіпкердің аузынан шығатын сөз, іс-әрекет оның
бойына сіңімді де қонымды болуға тиіс екендігін ескертіп, ... ... ... ой жүгіртеді.
С.Сейфуллиннің мақаласындағы үшінші мәнді мәселе – ... ... ... ... ... жайындағы талаптан туған, “Манаптың” тағы бір
зор кемшілігі, оны қазақшаға аударғанда сөзбе-сөз аударыпты. ... ... ... ... ... болып шықпаған” [6, 198] деп, ... ... ... шалғай жататын, қазақ құлағына түрпідей
тиетін оралымдарды көрсетуі ілтипатқа алынар жайлар. Аударма ... ... ... ... ... ... тек ... тұрғыдан ғана
емес, практикалық тұрғыдан да мәні бар еді.
Бұл саладағы үлкен де ... ой ... ... ... құрбаны”
пьесасы жайында айтылады. Ол мақаланың авторы ... ... ... атап
айтудың бір мәні бар.
“Жазушы да – ... ... ... ... ... ... ... сала
білсе, жақсы жазушы адамның ішкі сырын, мінезін, әдетін ... ... ... көріп тұрғандай болады. “Надандық құрбанында” мұның бір
нұсқасы жоқ, байлаусыз-матаусыз құр сөз, біріне-бірі ... ... деп ... ... ... ... алады. “Бірнеше кісіні сөйлестірумен
біреуді үйден шығарып, біреуді үйге ... ... ... ... ... ... (7, 5( деп драманың мазмұнын баяндайды. М.Дулатов
талаптарының бәрі де драмалық шығарма үшін ... ... ... ... ... ... жеті түрлі кемшілікке тоқтағанда, осылар
шындыққа жанаса ма деген ойларды айтқанда, ... ... ... ... көбіне қазақ аңқаулығына тән құбылыстарды
атап көрсетеді. Олар пәлендей ауыр қорытынды ... ... да ... ... ... ... өлі туды. Мұны әдебиет кештеріне қоюға
жарайды деп айтуға ауыз ... Ұзын ... ...... ... орнына өзі драманың батыры (геройы) болып кірсе, көркемірек болар
еді” дейді.
Алайда, “Манап” драмасы мен “Надандық құрбаны” пьесасы көркемдік ... өмір ... ... ... ... жағынан да шын
мәніндегі драмалық шығарма дәрежесіне жете ... да, ... ... ... жазу ... ... деп ... әбден болады. Сол
себепті, қазақ драматургиясының алғашқы бастауы болған бұл ... ... ... орны ... тиіс.
1920 жылдары драмалық шығарма, театрдың қазіргі өміріміздегі орны мен
болашағы жайында алғаш рет сындарлы ой айтқан – ... ... ... ... драматург, жекелеген пьесалар, спектакльдер, театр
тарихы, режиссерлер,актерлер туралы түбегейлі ... ... ... ... ... мен монографиялық зерттеулер бертін келе жарық
көре бастады.
М.Әуезов 20-30 жылдары сахнаға арнап ... ... ғана ... жоқ,
драматургия туралы теориялық мақалалар да жазды, ... ... ... аянбай еңбек етті. М.Әуезов өзінің “Жалпы театр ... мен ... атты ... ... грек ... ... ... бастап орта
ғасыр, Еуропа театрларына шолу жасайды. Қаламгер драматургия теориясын
дамытудағы сол бір игілікті ... әрі ... ... 1934 жылы ...... ... белгісі” атты көлемді мақаласын жазады.
М.Әуезов жоғарыда аталған “Жалпы театр өнері мен қазақ ... ... ... ... ... көп ... ... халықтың
әуелгі салтынан, әуелгі ұғымынан туатынына және қалай ... ... ... ... өз ... ... ... шыққан кішкене
театрлар аяқ кезде салт театрына айналған уақытқа шейін бір мезгіл ... ... Бұл ... ... ... ... театры болудан айныған жоқ.
Ел өмірі, ел қалпымен қол ... ... ... ... салт ... жазылған пьесалар бұл сөзге дәлел” [8, 27] – ... ... бұл ... ... ... ... келіп: “Қазақ
елінде ертеде “драма”, “театр” деген сөздер болған жоқ. ... ... ... оның ... ... үшін репертуарға айналған
ғажайып үлгілері, көшпелі жұрттың өзінің ұлттық салтына, өмір өзгешелігіне
лайық дәстүрлі театры болғандығын дәлелдейді” [9, 36] – ... ... ... ... ас пен тойда, ұлы ... ... ... ... ... ақындар өз заманында театр жасамай не жасады?
Солар жасаған сауық елдің құр ... құр ... ... ... ... сай сүйегін босатып, аруағын шақыртып, барынша ... ... па еді? Одан соң ... ... ... еркек пен әйел қақ жарылып
алып айтысатын “Жар-жар” салт ойыны туғызған ... өзі емес пе? ... мен ... ... ... заманның сахнасына қою үшін ешбір қосымшаны
керек ... ... ... ... жатқан айтыс өлеңдерінен қай-қайсысы
болса да, қалай болса да ... ... Бұл ... тағы бір ... да ... ... айтылатын; сондықтан жалғыз ғана драмалық театр
емес, әнмен ойналатын операға ... ...... көп ... ... ... қулардың айналасында жиналады.
Мәселен, Семей аймағындағы атақты күлдіргілер Шаншардың қулары, онан ... ... аты ... Жиренше, Алдар көсе бар. Бұлардың барлық
өмірі толып жатқан комедия.
Ел сауығына ақыл, өсиет сияқты ой-санаға желі беретін ... ... ... ... ... шерін айтып зарнаған Асан қайғы, толғау айтқан
Бұхар сияқты жырауларды тірілту керек. ... ... ... ... сұлу ... бар. ... ... ғана мәдениет иісін сіңірсе, әрі
ел өнері тіріліп, әрі ... ... ... ... ... – Баян ... ел ... “Бекет батыр” сияқты тарихи ... ... ... ... оп-оңай сыйып кетеді” [8, 29].
М.Әуезов осы аталған мақаласын қазақ драма театрының ашылар қарсаңында
жазғандықтан, көбінесе “театр” ... ... баса ... ... ... ... репертуары, яғни драматургия мәселесі туралы болып отыр.
Жазушы халқымыздың барлық ... ... ... ... ... және ... ... туралы материалдардың мол екендігін
баяндайды және сол материалдар ... ... өз ... ... ... қазақ драматургиясын аудармамен байыту, жақсы классикалық
үлгілерді қазақшалаумен – ... ... ... ... ... ... ... да қолға алған. Сондықтан да ол Шекспирдің кең ... бірі ... және ... ... тамаша аударып шықты.
Қорыта келгенде, М.Әуезов – қазақ драматургиясының өз топырағында қалай
туатынын,халық әдебиетінен қалай нәр алатынын ... ... ... ... жұрттардың драмалық үлгілерінен үйренуге ғылыми нұсқау көрсеткен ғалым-
жазушы. Ол драмамызға теориялық ... ... бола ... өзі ... ... ... ... қалай жазудың тәжәрибесін де көрсетті.
Сондықтан біз М.Әуезов қазақ драматургиясының негізін ... және ... ... ... ғалымы десек артық айтпаймыз.
Қазақ драматургиясының зерттелуіне елеулі үлес қосқан ғалым-жазушылардың
бірі – Ә.Тәжібаев. Ғалым “Қазақ ... ... мен ... ... ... ... қорғаған. Осы докторлық диссертация
1971 жылы “Жазушы” баспасынан кітап ... ... ... ... бұл ... ... драма жанры туралы көптеген соны
пікірлер оқимыз.
Ғалым қазақ әдебиетіндегі проза және ... ... ... бір ... айтады. Дегенмен де, ғалым қазақ драматургиясын
тереңдей қарауға, оның ұлттық халықтық ... ... ... ... яғни
халықтың бай поэзиясының өзінен, халық өмірінің ұлан-асыр бай ... және ... ... ... ... екендігімізді ескерткен [9, 7-8].
Бұл ретте біз М.Әуезов пен ... ... бір ... ... та қазақ драматургиясының бастауын халық поэзиясымен тығыз
байланыста қарастырады. Қазақ ... ... ... ... толғауларының, ақындар айтысының, шешендік өнердің, салт-дәстүрлік
жырлардың, ... ... ... ... Осы ... ... ... дейді: “Негізінен алғанда – драма сөз өнерінің әбден ... ... және ... байлығы молайып, әрі тереңдеп, әрі ... ... ... Көне ... ... ... ... дастандар
мен лирикалық сезімге бай өлең әндері жетікпей тұрып драмасы ... ... еді. Сол ... ... ... ... испан, неміс, орыс
драматургиясы да халықтың бай поэзиясының ... ... ... ... де ең алдымен сол ауыз әдебиетінің ұлт ... ... әрі ... әрі ... ... да ... болу керек. Демек,
біздің де қазақ драматургиясының түпкі ... ... ... поэзиясынан
іздеуіміз ағат емес.
Зерттеуші ғалым Ә.Тәжібаев: “Егер драмадағы тіл, әсіресе, диалог тек
алма кезек сөйлеу емес, ойлардың ... ... ... бомбаша жарылуы, от
пен оттың жалын шарпысуы, мінез бен мінездің ... идея мен ... ... ... ... ... деп түсінсек, қазақтың
халық поэзиясындағы айтыс ... дәл осы ... ... еске ... ... - деп ... да ... ауыз әдебиетіндегі ақындар айтыстары мен шешендік
сөздердің бай ... ... ... ... ... ... ... сөз жарыстарының алуан түрін көреміз. Сөз жарысына
түскен, озбай қоймауды мұрат ... ... ... асып ... бар
өнерін салып тырысатыны белгілі. Әр ақын өзі арқылы адамның қандай болуы,
өзін және өзгені қалай қадірлеуі керек ... ... ... ... ... ... көрінетін ақындардың астам сөздері бірін-бірі шарпу ғана
емес, ірі ... ... ... да еркін жұмсалады. Сонда біз айтыс
ақындарының алма кезек сайысқан сөздерінен ... жас ... ... ... ... ... ... кемшіліктерін
жасқанбай сынауға және көңілдің ... адал ... ... Мінекей, айтыстағы кезек пьеса диалогтарындай ішкі ... ... ... бай ... ... жұрт ... ... өзі де нағыз театрлық түрде өтеді.
Ірі әдебиетшіміз М.Әуезов айтыстың жарысқа, күреске, сайысқа ... ... ... ... ... ... ... ақындар
айтысын тыңдаушы көпшілік әр кезде театрлық, драмалық аса қызу ... ... ... ... [10, 10] – ... ... да солай. Айтыс –
өзінің жанрлық табиғатымен түгелдей дерлік дала ... аса зор ... ... ... ... ... көрінісі. Сондықтан
да таза жанрлық көзбен қарағанда айтыс арқылы біз болашақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ драматургиясының жарық жұлдызы саналатын
М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек”, “Қаракөз” ... ... ... ... М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек” пьесасы туралы: “Қазақ
халқының ауыз әдебиетіндегі барлық асылды, барлық ... ... ... ... сыйғызған, бүкіл Европа әдебиетін, әсіресе драматургия
мәдениетін еркін меңгерген, оның шеберлік өнеріне жастай ... ... ... жас ... ... ... жұлдыз боп туды. Бұл
жұлдыз дүние жүзі классиктері жаққан ең ірі жұлдыздардың бірінен саналмақ,
ұзақ ... бойы ... ... (9, 36( – ... ... түбегейлі зерттеп, соны пікірлерін айтқан ғалым
– академик Р.Нұрғали. Ғалымның зерттеу еңбектерінде М.Әуезов тарегдиялары
терең ... Ол ... ... ... ... да (“Еңлік –
Кебек”, “Бәйбіше – тоқал”, “Қаракөз”, “Түнгі ... ... ...
Кебек”пен “Қаракөздің” өзгерген, сол өзгеріс үстінде жаңарған бірсыпыра
нұсқаларын ... ... ... біз ... рет ... ... жөнделген жаңғырған “Еңлік – Кебектің” идеялық және көркемдік жағынан
қайта түлегендей жаңарғанын, жаңа жапырақтар жапқанын ... ... ... ... ... ... адам ... мен тіл,
образдарының қаншалықты сомдалғаны, сұлу сымбат тапқаны жақсы ашылған [11,
46].
Бұл ретте Р.Нұрғалидың ... ... ... ... ... ... шығармаға өскен, үлкен жазушылық мәдениетке ие болған
Мұхтар Әуезов ... ... ... 1943 ... 1956 жылы ... рет ... пьесаға мол өзгерістер енгізді, қайтадан
өңдеп шықты” [11, 39], - дегеніне ... ... ... трагедия жанрының табиғатын түсінуде “Трагедия-
драматургияның ... ... мен ... ... - ... ... кайшылықтарын терең образдар арқылы ашып, зор айқастар, үлкен
күрестерді бастан ... ... жету ... опат ... ... ... ... эмоциялық-эстетикалық ғаламат әсермен
оқырманға (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны ... ... ... ... қопара бейнелейтін іргелі жанры… Трагедиялық
тартыстар мен адасулар табиғатын, эстетикалық-эмоциялық әсер ... ... мен ... ... ... ... ... ескере отырып, қазақ трагедиясын мынадай салаларға ... а) ... ... ә) ... ... б) ... [11, 10-11], - ... академик Р.Нұрғали М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек” пьесасын өзінің
“Драма өнері” деп ... ... ... эпикалық трагедияға жатқызады.
Ал адамгершілік-тұрмыстық трагедияға “Бәйбіше – ... мен ... ... ... талдау жасаған.
Ел алғашқы қазақ тарихи трагедиясы – Мұхтар Әуезовтің “Хан Кенесі” [11,
129]. ... ... ... ... “Исатай – Махамбет”,
М.Әуезовтің “Абай”, С.Мұқановтың ... ... ... ... ... ... ретінде зерттелген.
Ұлттық материалға сүйене отырып, екінші жағынан әлемдік әдеби дәстүрлер
сабағын ескеріп, ... ... ... спецификалық ерекшеліктерін
анықтап айтар едік:
- күні өтіп бара жатқан ... ... туа ... ... ... ... мен құштарлықтар арасынан туатын трагедиялық тартыс;
- асыл ... биік ... ... ... үстінде қалыпты өмірдің
тас қорғанына соғылып мерт болатын дара тұлғаның трагедиялық ... ... өлім мен ... ... адам ... шегінде жететін
тұстарында өтетін аса тартысты сюжетпен әбден ширатылған композицияны
шығарманың ... ... ... ... ... ... ... ересен психологиялық, адамгершілік-эмоциялық әсер күшінің ... ... ... ... ... ... ... сырларын
ұқтырып, жаңғыртып, өзгерткендей ықпал етуі;
- таудан аққан селдей ғажайып шешендік, найзағай жарқылындай отты айтыс,
орасан бай, ерекше өрнекті ... ... ... ... тіл ... ... ... зерттеу еңбегінде комедияның жанрлық
ерекшеліктеріне, түрлеріне терең ... ...... жанрдың бір түрі, өмірдегі келеңсіз, жағымсыз
құбылыстарды, адам ... ... ... ... етіп
бейнелейтін сахналық шығарма.
Академик Р.Нұрғали: “Әдебиеттің басқа жанрлары секілді комедия да өмір
құбылыстарын көшіре ... ... ... ... ... ... ... жалпылық сипаты бар көркем образ жасайды. Шынында, өмірдегі ... ... ... ... сан алуан эстетикалық шыңдаудан өтіп,
қайта қорытылып, балқып шығады.
Драматургияның басқа жанрларына қарағанда, ... ... ... ... ... жамандық жеңіліп, жақсылық үстем болған
баянды күймен аяқталады. Бұл тартыс ... ... ... қақтығысының табиғатынан шығып жатады. ... ... ... ... жағымсыз кейіпкерлер түптің түбінде бармақ
шайнап, қателігін мойындайды, ... тізе ... ... адал ниет, ақ
тілек, әділ іс салтанат құрады” [11, 197], - деп ... ... ... ... ... ... ... Лирикалық комедия.
Ғалым жазушы-драматург Б.Майлиннің “Шаншар молда”, “Ауыл мектебі”, “Қос
қақпан”, “Неке қияр”, ... мен ... ... ... ... ... ... құлып” пьесаларын сатиралық комедияның
қатарына жатқызады.
Академик еңбектерінде қазақ комедиясының сатиралық үлгісін ... ... ... ... деп атап ... ... ... Мұхаметжановтың пьесаларымен байланыстырады.
Драматургтың “Бөлтірік бөрік астында”, “Құдағи келіпті”, ... ... ішкі ... ... ... ... ... тұрғысынан алғаш рет А.Байтұрсынұлы
сараласа, Ә.Тәжібаев ... ... ... ... ... ауыз ... байланысын атап өтсе, Р.Нұрғали комедия
жанрына арнайы тоқталып, ... ... ... ... ... ... Трагедия – мерт, яки жекті тартыс.
2. Драма – сергелдең, яки ... ... ...... яки ... Тартыс күйге ән-күйі қосылса,
тартыс ... деп ... ... сөз қу ... ... ... деп аталады;
қисыны қызық болса, күлдіргі тартыс болады; сиқыр мазмұнды тартыс сиқырлы
деп аталады” [12, ... - деп ... ... жанрының түрлеріне
алғашқылардың бірі болып түсініктеме беріп, тұжырым жасайды.
Комедия жанрының шарттарына жауап бере ... ... ... Б.Майлин, Ж.Шаниндер ертеректе ел арасына тараған әзілге,
қу күлкіге бөленген ... ... ... ... ... ... туындылар тудыра білді.
Қазақ драматургиясында күлкілі комедияның алғаш ... ... ... ... Бұл ... ... келе жатыр. Ал драматургия ... ... ... (1964), ... (1976), ... Р.Нұрғали, Т.Қожакеев (1996) еңбектерінен біле аламыз.
С.Ордалиев “Қазақ драматургиясының очеркі” деп ... ... ... ... ... трагедия жанрының тууы көрнекті
драматургіміз Мұхтар Әуезовтің творчествосымен байланысты болған ... ... ... ... ... жазушы Бейімбет Май линнің
творчествосымен тікелей қатысты болды” [4, 50], - деп жазған.
Бейімбет ... ... ... ... жанрының негізін
қалаушылардың бірі. Әдеби зерттеулерге, жазушы жөніндегі арнаулы ... ... ... ... ... жеңісінен кейін көп
кешікпей-ақ ел арасындағы сауық кештерде Бейімбет Майлиннің сықақ-әзілге
құрылған ... ... ... туралы білуге болады.
1920 жылы Бейімбет Майлиннің “Қаламқас” атты үш актылы комедиясы
Қостанай ... ... ... ... қала ... ... комедиясынан кейін драматург ... ... ... ... Ол да 1920 жылдың аяғында ... ... рет ... ... соң бұл ... ... “Бетім-ау, құдағи
ғой” деп өзгерткен.
Жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиетінде, соның ішінде ... ... ... ... молдаларды, соларға аладанып жем болған надандарды
сынау негізгі тақырыптардың бірі болған. Б.Майлин шығармашылығынан да ... ... ... Ол ... дүмше молдалардың теріс қылықтарын
сынауға арнап “Шаншар молда” (1926), “Неке қияр” (1927) атты бір-екі ... ... ... ... ... “Торсықбайы” (1928), Сайфи
Байғожаевтың “Педияшыл молдалары” (1928) т.б. ... ... ... ... ... ... ... қазақ еңбекшілерінің бұрынғы өткен
күйікті күндері мен жаңалық кернеген жарқын өмірі шындық шеңберінде шырайлы
сөз, тартымды оқиғалар арқылы ... Ел ... ... ... ... ... жазушы еңбекші бұқараның санасынан орын тепкен жаңалықты жедел
сезініп, сүйсіне жазды да, өскелең өмірге кесірін ... ескі ... ... ... ... ... өткір сатираны нысанасы етті.
Б.Майлин ... ... ... ... өмірі, оның өткен күндердегі
ауыр халі мен Қазан төңкерісін ... ... ... тап ... ... орнатудағы белсенді күресі.
“Бейімбет Майлиннің жиырмасыншы жылдары жазған драмалық ... ... ... ... толы ... бере алмағанымен, сол
жанрдың жаңа туып келе жатқандығын сездіретін ... ... ... Олардың барлығын түгелдей дерлік комедияның ұсақ жанры водевиль
деп айтқан жөн. ... ... де ... бір ... Өмірдің
күлкілі көріністерін көбінесе бір актылы пьесада кішігірім оқиғаны суреттеу
үстінде көрсететін шығармалар әдетте “водевиль” ... ... ... ... “шаруа даусы” деген мағынаны береді. Мұнда да ... ... ... ... ... ... алынады, бірақ
суреттеу әдісі өзгешерек болады, өзгешелігі оқиға тартысы ... ... ... ... ... ... күлкілі моменттер
арқылы баяндалады” [4, 56].
Қазақ драматургиясы дамуының алғашқы кезеңінде ... ... ... да ... ... ... ... Жұмат Шанин, Сыдық
Абланов, Ержан Ерданаев, Ишанғали Меңдіханов т.б.
Қазақ драматургиясының ... ... ... ... ... бірі ... ... Ж.Шанин драматургиясының тақырыбы сан алуан. Ол Бейімбет
ізімен ескі ... ... ... мен ... ескі ... ... ... мақсатымен “Торсықбай”, “Айдарбек қу” атты
күлдіргі пьесаларын арнаса, ... ... ... батыр” атты
трагедияларын халық аузындағы аңыз-ертегілердің негізінде жазды. ... ... ... де ... ... құрылған, ащы әзіл, өткір сықақтың
негізінде жазылған көркем шығармалар, екеуінде де комедиялық элементтер ... ... ... деу ... Өйткені комедия да драманың бір
түрі. Олай болса, ... ... ... бой ... ... негізгі
идеясы өмір шындығынан алынуы қажет. Бұл екі ... ... де ... ... кейіпкердің өрескел қылықтары арқылы күлкі шақырмақ
болады. ... ... киім кию ... ... ... оқиға тартысын
шиеленістіруі – комедияларда мұндай ... ... ... ... ... [4, ... “Үш бажа” атты сатиралық пьесасы жеке кітап болып 1932 жылы
баспадан шыққан. Үш перделі ... бұл ... ... ... ... түскен бұзақы адамдардың жексұрын бейнесін суреттеген. ... ... ... ... ... ... ... жұғымсыз,
теріс мінездерін бетіне басып түзеуге ... ... ... ... жан жоқ. ... қандай бір сатиралық шығарма болса да ... ... ... ... ... қойылады. Өмірдің заңы
да осыны талап етеді. Драматург Ж.Шанин Шәкімнің де, оған ... ... ... ауруға шалдыққан Адам, Ахмет, Сабырбай деген үш жігіттің де
қатесін бетіне ... ... бір адам таба ... ... ... Пьесаның идеялық үлкен қателігі де осында”, - деген С.Ордалиев ... ... ... ... ... ... ... та
“Қазақ драматургиясының қалыптасуы мен дамуы” деп аталатын ... ... Біз ... осы ... тұжырымдармен сараламақпыз. Автор
комедияның трагедиямен жарыса туғандығын айтады. ... ... ... ең алдымен халық ... ... ... ... ... жырларымыздан, аңыз ертегілерімізден трагедиялық
тақырыптар тауып жазған шеберлер қазақтың белгілі қулар ... ... және ... Көсе мен комедиялық халық поэмаларын ... ... ... комедиялық негізін салды. Ә.Тәжібаев ... ... ... жас ... ... комедия жазып
берген жазушыларымыздың бірі – Жұмат Шанин дей келіп жоғарыда ... ... ... ... ... ... өз ... саралайды:
Біздіңше бұл баға әділ емес және дәлелді де емес.
Ұлы драматург – өздерін ... ... ... ... ... ... ойнатып қана қоймай, тіл жететін асыл ойларды мол
қамтуға, түгел ойнатуға тырысады. Соған прием ... ... ... ... ... ... ... дегенге қосылуға болмайды. Аяқ астында
алабұртпаса, күтпеген жерден күлерлік тапқырлық ... ... ... ... жығып жатпаса комедия туар ма?” [8, 615-622].
Қазақ драматургиясының трагедиялық-драмалық туындыларын бірінші бастауда
М.Әуезов, С.Сейфуллиндердің рөлдері ... ірі ... ... ... Б.Майлиннің рөлі де сондай ірі екендігіне тоқтала ... ... ... ... пьесаларының бір перделі, асса ... ... ... көлемде жазылғандарына тоқталады. Одан бұл пьесалардың
маңызы ұсақ, түрі жеңіл екен деген ... ... ... Кейде
кішкене көлемнің ішінде де күрделі мазмұндар, асыл ойлар, отты жырлар
жатады. “Біз ... ... ... ... ... ... ... (“Талтаңбайдың тәртібі”, “Майдан”, “Көзілдірік”) оның “Шаншар
молдасын”, “Неке қиярын” оқымай түсінбеуіміз де ... ... ... ірі жазушылардың қай шығармасы болса да ... ... ... ... ол – ойлы ... өмір ... көп баққан,
терең таныған құбылыстарының сәулесі, ол – жазушының ... ... ... дамып, ұласып отырған концепциясы, ол – ... ... ... ... тенденциясы. Бейімбетке
ерекше сый көрсетуіміз де сондықтан болу керек” [8, 623].
Сонымен, қазақ драматургиясы дамуының алғашқы кезеңінде ... ... ... ... жазушылар ат салысса да олардың шығармалары
Б.Майлиннің ... ... ұсақ ... ... ... ... Бейімбет комедияларының шоқтығы биік тұрды, ... онда ... ... дәл ... жазушының идеясы да айқын болды.
Қазақ комедиясының ... даму ... ... стильдік
ерекшеліктері Р.Рүстембекованың 1978 жылы ... ... ... атты ... ... жылдардағы әдебиет тарихына назар аударсақ, жаңа қуанышты ... ... ... ... ... ... ... де аңғарамыз.
Бұл салада С.Дөнентаев, ... ... ... ... ат ... ... ... жанры күнделікті өмірге қоян-
қолтық араласты. Ол фельетондар тақырып ... сан ... тап ... тұяқ серпісі, олардың басты қызметтерге өтіп алудағы әрекеттері,
молдалардың ... ... әйел ... аяққа басып, қыз сатушы,
қалыңмал ... жайы ... ... ... ... ... фельетондары, Б.Майлиннің “Жырым жегендер”, “Пртокол істей
салып ... ... ... ... ... түрт” т.б. көптеген
фельетондарын атап айтуға болады.
Р.Рүстембекова ... ... ... ... ... тоқталады. Ғалым: “комедия жанрында басқа драматургтер бір төбе
де, ... бір ... Оған ... саны ғана емес, көремдік-идеялық
сапасы да дәлел” [12, 10] – ... ... ... ... қадамы “Шаншар молдадан”
бастап “Неке қияр”, “Ел ... ... ... ... тәртібі” пьесаларындағы кейіпкерлер жүйесін, комедияларының
жанрлық, стильдік ерекшеліктерін тереңінен зерттейді.
Б.Майлиннің пьесалары туралы, олардың ерекшеліктері ... ... ... ... ... “Ең алдымен адам образы, характерлер оқиға
тартысының нәтижесінде туады. Әр кейіпкер өзіндік мінездерімен дараланады.
Мұның сыры ... ... ... ... пьесаларына арқау болған
тақырыптардың бәрі уақыт талабына жауап беретін, маңызды мәселелер ... ... ... ... әйелдер образдары әр қырынан көрінеді.
Осы аталған жақсы белгілер ... ауыл ... ... ... шейін реалистік тұрғыдан жеткізе білгендігінің айғағы. Ол әйелдер
әр пьесада бірін-бірі қайталамайтын дербес тұлғалар. Прозалық шығармаларын
есептемегенде, ... ... ірі ... ... әйелдер
образының галереясын осы шағын комедияларынан бастаған ... [13, ... ... келісе отырып Б.Майлин пьесаларында ұзақ, сылбыр
баяндауларының орнына әрекет, ширақ диалогтер сахналық көркем шешімін тауып
отыратын өзіндік қасиеті, ... ...... ғана тән ... екендігін атап өтпекпіз. Бейімбет диалготерінің осы ерекшеліктері
адам психологиясын жеткізуде де ... ... ... жеңіспен аяқталуы қазақ өнеріне кең жол ашып, драма
жанрын тез қанаттандыруымен бірге, өзі де сол жас жанрдың ... ... ... Мұхтар “Еңлік – Кебекті” жазған жылы “Бақыт жолына”
және “Қызыл сұңқарлар” атты ... ... ... сұңқарлар” Сәкеннің
өзі қатысқан, төңкеріс туралы, сол төңкеріс жолында өзі ... ... ... еді.
Ә.Тәжібаев белгілі монографиясында қазан төңкерісінің тақырыбына арналып
жазылған орыс тіліндегі бірсыпыра белгілі пьесалардың “Қызыл ... ... ... айтады.
С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар”, “Бақыт жолына” пьесалары ... ... мен ... ... С.Ордалиевтің, Ә.Тәжібаевтың,
Р.Нұрғалидың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... “Бақыт жолына” атты пьесасының негізгі тақырыбы – өмірі қорлық
пен күңдікте өткен ... ... ... төңкеріс жеңісі нәтижесінде
теңдікке, бостандыққа ие болуы, ... ... ... ... ... шағын да ықшамды, бірақ драмалық тартысқа толы. 1916 жылғы
майданның қара жұмысына ... алу ... ... ... ... деген шал өзінің кіші баласы Телжанды қалайда аман алып қалу
мақсатымен жас қызы Мүслиманы елудегі ... ... ... ... ... орысша оқыған үлкен баласы Ермек әке ниетіне қарсы ... ... ... ... ... әпереді, оның сүйген жігіті
Біржанға қосылуына мүмкіндік жасайды.
Міне, пьесада суреттелінетін тақырыптың қысқаша мазмұны осы. Бірақ ... үй ... ... осы бір ... ... ... ... тартыс
дәрежесіне жеткізіп, мәселеге саяси мән беріп суреттейді. ... ... өз ... былайша тұжырымдайды: “біздіңше қазақтың ... ең ... ... ... қарамастан оны “драма” деп
толық атауға болады. Өйткені драма үшін ең ... ... ... ... ... ... Адамды әрекет үстінде көрсету – драманың
негізгі талабы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... заңды талап. Драманың спецификалық ерекшелігі
болып табылатын “әрекет” те, драмалық мазмұнды ашу, бейнелеу тәсілі болып
есептелінетін ... де ... ... жазушыдан адамның ой-арманы мен іс-
әрекетін жай сырттай баяндамай, олардың тікелей әрекеті ... ... ... [4, ... ... жолына” пьесасынан кейін 1920 жылы “Қызыл сұңқарлар”
атты атақты ... ... ... ... айтуынша пьеса 1919 жылы
нұсқаланады. 1922 жылы ... ... ... көреді, 1926 жылы көп ... ... рет ... ... ... ... әр түрлі баға
береді. Әркімнің өз базарының нарқымен бағалауы – тіршіліктің заңы. Біреуге
қызыл сұңқар ... ... ақ ... ... ... қызылға
шамданады, біреулер аққа шамданады.
“Қызыл сұңқарлар” да ... ... ... Сәкеннің шығармашылығында
ғана емес, бүкіл қазақ драматургиясындағы ... ... ... ... Егер ... ... атты ... автор қазан
төңкерісінің өзін емес, оның болашағын суреттесе, “Қызыл сұңқарларда” ... ... жан ... ... ... ... бір ... пайымдауынша “Қызыл сұңқарлар” ерте жазылған пьеса және
әдебиетте үгіт (агитация) күшті кезде жазылған ... ... ... ... ... жағынан алғанда көп кемшіліктері бар болатын.
Көрермендер “Қызыл сұңқарлардың” ... ... ... ... ... сәйкестелуін көптеп тілейді. Сәкен жолдастан үгіт
жүйесімен ... ... ... орнына азамат соғысының айқын және
толық түрде бейнесін беретін заманымыздың мәдени ... ... ... ... [4, ... ... ... де айтылған әр түрлі пікірлерді саралап
жинақтасақ артық та, кем де айтылып ... ... ... ... ... болмайды. Ол шындық – С.Мұқановтың, Е.Ысмайыловтың,
М.Қаратаевтың сол кездері жарияланған мақалаларында дұрыс айтылған. Шындық
деп ... ... ... ... ... жеке дара
тұлғасымен оқшауланып суреттелмеуінен туған кемшілік. Пьесада түрмедегі
ауыр халдер ... ... оның өзі де ... ... ... кейде натуралистік түрде баяндалады. Түрмедегі адамдардың бірде
жасып жуасуы, кейде ... ... бір ғана ... ... ... ... ... түрмеде болады. “Пьесадағы әркекттің аздығы,
образдардың типтілік дәрежеге көтеріле алмауы” [4, 24-25] ... ... ... ... мақалаларында орынды айтылған.
Ә.Тәжібаев жоғарыда аталған монографиясында: “Біз Сәкен пьесасы ерте
жазылғандықтан барлық жақсылардан жоғары бағаланады демек ... ... ... шақ ... ... өз бойына мін боп тағылар
кемшіліктері де ... - ... адам ... ... ... ... “Қызыл сұңқарларда”
атымен жоқ. Бұл пьесада адамды, оның тағдырлас қауымын ... ... ... ... ... ... күш қайда айдаса сонда ыға беретін қара
тобыр емес, стихиялықтан босанған, ұсақ буржуазиялық ... ... күш. ... ... қара тобырға айналған жұрт, тобыр атанған
халық – енді ... ... ... сұңқарларда” Сәкен өзге достарымен бірге өз басынан кешірген
оқиғаларды әрлемей, әдемілемей ... ... ... ... ... аузына
шешен сөздер салмайды. Әркім өз күйін, өз сезімін өз сөзімен ... осы ... сын ... ... ... келіспейтіндігін
айтқан. С.Ордалиев: “Пьесадағы әркекттің аздығы, образдардың типтілік
дәрежеге көтеріле алмауы”, [4, 24-25] – ... ... ... деген сөздің мағынасын біржақтылау ұғынғандықтан туған сын. ... ... ... мен ... жер шайқалтқандай дүрілдеп
жатқанда, адамның жанына, сезіміне ... ішкі ... ... ... ... сыртқы – боран әрекеттің тереңдігі қуатындай қабылданады. Ал
кейде сыртқы әрекет-қимылдардың қызығына қарамай-ақ, біз пьеса ... ... ... ... ... Сыртқа лапылдаған, бетімізді
шарпыған ештеңе жоқ, қимыл, қозғалыстар да жоқтың қасы. Бірақ ... ... – неше ... ... ... тілдері мен түрлері де
бөлек жандар тағдырын айрылмастай бірлестіреді де, олардың ... ... бір ... ... ... Біз ... ... халді де барынша
сергек, шытынап қабылдаймыз. Мына сөз ... ... ... ... де ... - ... ... Сәкен Сейфуллин әдебиетіміздің драматургия саласында
“Бақыт жолына” және “Қызыл ... ... ... сан қилы
сырын толық меңгерген талантты драматург екендігін танытты.
Қорыта айтқанда, алғашқы қазақ ... мен ... ... ... ... ... сүбелі туындылар.
1.2 Қазақ әдебиетіндегі алғашқы драмалық шығармалар
Қазақ ... ... ... жанр ... трагедия, комедиямен
бір мезгілде дүниеге келді. Жалпы ерекшеліктері жөнінде қазақ драмасы
жанрдың ... жүзі ... ... қалыбынан көп ауытқымайды.
Күнделікті тұрмыстың әр түрлі құбылыстары драмада жан-жақты ... ... ... ... ... ауыр ... ... оның рухани-
адамгершілігік қуатын сынап көреді, алға қойған мақсат, белгілі нысана ... ... ... мінезінің неше түрлі қырлары ашылады. Уақыт, заман
талаптары, әлеуметтік шарттар қалыптастырған ... ... ... ... өту секілді қаһармандар әрекеті ... ... ... ... тудырады.
Тұрмыстың, отбасының, жеке бастың сан қилы қақтығыстарын сюжет ... ... ... ... ... көркемдік құралдарды сараң
қолданады, оның есесіне дәуір, ... ... ... ... бұл ... реалистікпен бейнелеуіне көбірек мүмкіндік береді.
Драма кейіпкері көптеген көген көздің бірі, ол ауыр ... ... ... ... қиын бір кезеңін басынан өткереді; сол тар жол,
тайғақ кешуде не күйреп, рухани ... ... ... ... не ... аяқ
жар кешіп, маңдайына тас тиіп, сонда да мойымай, басқа түскен ... ... ... арып-ашып жүріп белге көтеріледі, салқын
сабыр иесі болып марқаяды. ... ... бір жайт – ... ... ... ... ... пенденің, көпшіліктің өзіне ұқсас қоңыр төбел
жанның басынан өтетін ... ... ... ... ... ... туады. Кейіпкерлер басына бұлт үйіріліп, ... ... ... шақ туады; дос кім, дұшпан кім – ... ... кеше оң мен ... ақ пен ... дәл ажыратпай жүрген
адам енді аяғын байқап-байқап басатын болады, өзгені де өзін де ... ... ... ... ... бір ... ... Мұның бәрі
сахналық шығармада әрекет, қимыл, күрес арқылы ... ... ... ... ... ... ол басын қанша тауға, тасқа
соққанмен, аспандағы айды ... ... ... деңгейіне шыға
алмайды; күтпеген күйге түсіп, керемет ... ... ... ... ... де емес, ұмтылып құлап, қайта ... ... ... ... ... бәрібір қалыбынан аспайды, көктемде
бұлқан-талқан бұзылып, бір ... ... ... өзен ... ... ... жылап аға бастайды, бұрынғы мимырт тірлігіне қайта көшеді.
Сондықтан да мінезі, іс-қылығы, дүниетанымы, сөзі, жүріс-тұрысы – ... ... бұл ... ең жиі ... ... көрерменнің ұзіне
ұқсас, өзіне етене, өзімен туыстас кейіпкер.
Академик, драма жанрын зерттеуші ғалым Р.Нұрғали ... ... ... ... ... драма;
2) Саяси-әлеуметтік драма;
3) Тарихи-ғұмырнамалық драма.
Ғалымның қаһармандық драма қатарында қарайтыны С.Сейфуллиннің ... ... ... де шап”, “Мектеп”, “Райхан”, “Колхоз
таңы”, ... ... ... ... ... ... С.Мұқановтың
“Алтын астық”, “Гвардия, алға” либреттолары, “Күрес күндерінде” пьесалары.
Саяси-әлеуметтік драмаға С.Сейфуллиннің “Бақыт жолына”, ... ...... ... ... ...... Ж.Шаниннің “Шахта”, І.Жансүгіровтің “Түрксіб”,
М.Әуезовтің “Тастүлек”, “Шекарада”, “Асыл нәсілдер”, ... ... ... ... ...... драматургиясының классикасы
“Абай”, “Ақан сері – Ақтоқты”, Ә.Тәжібаевтың ... ... ... С.Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу”, Ш.Хұсайыновтың “Біздің
Ғани” пьесалары.
І.Жансүгіровтің 1930 ... ... ... ... бірі – “Кек”
драмасы. Бұл пьеса туралы С.Ордалиевтің еңбегінде талдаулар берілген.
“Пьесаның композициялық құрылысында кемшілік те жоқ ... ... ... негізгі арқау етіп он жылғы өмірдің көрінісін алғандықтан да ... ... таба ... ... ... ... түсу ... босыңсып
кетеді де, оқиға сылбыр баяндалады, сюжет желісі шұбалаңқы ... ... қажы ... ... бейнесі көрінсе, екінші жерде кедейлердің
байға қарсы топтасып күресу үшін ... ... ... ... ... мен екінші оқиғаның байланысы болмай, жібі үзіліп оқиға бірлігі
ыдырайды. Дегенмен, бұл пьеса ... ... ... ... ... ... дұрыс баяндайтын күрделі пьесалардың бірі” [4, 75].
І.Жансүгіров 1936 жылы тарихи тақырыпқа ... ...... жазды. Отызыншы ... орта ... ... ... ... ... объективті пікірлерді анық
тұжырымдап бітпеген кезде, ... әлі ... ... ... ... бармай тұрған шақта Жансүгіровтің Исатай -
Махамбет өмірінен пьеса жазуы шығармашылық үлкен батылдық, әдебиетіміз үшін
маңызды ... ... ... кейіпкерлерінің тілін даралауға айрықша көңіл бөлген
драматургтің, негізінен, олардың бәрін де шешен, шебер, айшықты, сөз иесі
етіп ... ... ... әсіресе, бұл қасиет ... ... ... ... атап ... Пьесаның кемшілігі
ретінде «тарихи драматургиядағы алғашқы барлау, ізденістің ... ... ... ... ... ... ... толық тапқан деп
айтуға болмайтындығына» назар аударады. Махамбет монологтарының бірқыдыруы
ақын поэзиясының сарынына, идеясына, поэтикасына ... ... ... ... ... ... азды-көпті өзгерістермен
алынған, кейбір монолог Махамбеттің өзгеріссіз өз өлеңі; Махамбеттің кейбір
өлеңі басқа адамдардың аузымен ... ... ... ... ... ... келтіреді:
Жалғыздық
Бұл дүниенің жүзінде
Айдан көркем нәрсе жоқ, -
Түнде бар да күндіз жоқ,
Күннен көркем нәрсе жоқ,
Күндіз бар да түнде ... ... ... бар да ... ... ... кімде жоқ?
Бірде бар да, бірде жоқ,
Азамат ерлер ... ... күні ... ... менің тар болды, -
Тура әділдік биде жоқ.
Бәрін айт та, бірін айт
Қаумалаған қарындас
Қазақта бар да менде жоқ [14, 83].
Трагедиядағы Махамбет ... әлем ... ... нәрсе жоқ, -
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күллі әлемнің өзінде
Күннен көркем нәрсе жоқ, -
Күндіз бар да, түнде жоқ,
Қарындастық кімде ... бар да, ... ... ... ... жоқ,
Бірде бар да, бірде жоқ,
Азамат ерлер кімде жоқ?
Айқай шықса, бірі де жоқ.
Заманым менің тар ... ... биде ... айт та, ... ... ... бар да, ... жоқ[15, 267].
Драматург өлең мағынасын аша түсу үшін: «Бұл дүниенің» – ... ...... ... күні ... жоқ» ... ... де жоқ», «тура әділдік» – «тура билік», - деп өзгертіп алған; «күллі
әлемнің өзінде» деген жаңа тармақ ... ... сөз ... Махамбет
шығармаларында жарияланған мәтінмен сәйкес келеді.
Р.Нұрғали Ілияс Жансүгіровтің «Исатай-Махамбет» трагедиясы “өмірлік
фактілерінің ... ... ... ... ... құрылысы, идеялық-эстетикалық нысанасы – жалпы маңызы
жөнінен осы ... ... ... ... М.Ақынжановтың «Исатай
– Махамбет», Ғ.Слановтың «Махамбет», Б.Аманшиннің ... ... биік ... ... бұл – ұлы ... ... ... бас ию емес,
шығарманы ... ... ... ... ... ... ... дамудың
шындығы” [10, 104], - деген баға береді.
XX ғасырдың басында дүниеге келген қазақ драматургиясы әр уақытта замана
тынысынан ... ... ... ... ... ... жоқ, ... мәселелері, кезеңнің толғақты сырлары сан алуан пьесалар
тудырған.
Қалың қауым ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен трагедияларымен, драмаларымен ертеден
жақсы қанық, біліс еді, енді ұлы суреткердің көп томдық ... ... жаңа ... ... ... замандас тұлғасын сомдап шығару
жолындағы ізденістерімен жете таныса бастады.
Тіпті, ... ... ... «Тас түлек», «Шекарада» секілді
отызыншы жылдар сахнасында қойылған пьесалар өз ... ... ... ... бейнелейтін «Алуа», «Асыл нәсілдер» драмаларында көп ... ... мол ... бар. Үңіле, зерттей қараған адам, бұл
дүниелерден талай үлгі, өнеге алмақ.
Үлкен әлеуметгік ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу жолында Мұхтар Әуезов, әсіресе
драматургияда, сан алуан творчестволық ... ... ... поэтика
тұрғысынан қарағанда ерсі көрінетін шығармалар да жазды. Осы ретте «Тас
түлек» ... ... ... ... ... ... пьеса ең алдымен
өзінің архитектоникасымен қызық. Әрбір көріністе драматург жаңа ... ... ... ... ... ... бойында пайда
болған рухани, психологиялық жаңғыруларды көреміз. Бас-аяғы тұйықталған, аз
уақыт ішінде бұрқ ете ... ... ... ... ... ... ... күресті аңғарамыз.
Бір ескеретін нәрсе, «Тас түлек» драмасындағы кейіпкерлер өзара туыс,
ерлі-зайыпты, ... ... ... ... жаңа семьялық моральдің тууын көрсету талабын құптай отырып,
артық кеткен, жасанды, ситуацияға ұрынған кездерін айтуымыз ...... ... Р.Нұрғали.
Мінездік ерекшелігі айқын, от-жалыны мол ... ... ... ... ... Бөлкебаймен кете баруын тоқты-торымдай да көрмеуі,
мүлде селқос қарауы сендірмейтін, псиохологиялық жағынан ... ... ... ... жер ... ... Арпабай мен Есбикенің
үнемі қатысып отыруына драматург ерекше мән берген. Өз ... ... бұл ... де тез әсер ... ... көзқараста жаңа өзгеріс, соны
сипаттар туғызады. Р.Нұрғали қаламгердің адам санасына ... ... ... ... ... ... ... кемшілігін де атап
өтеді.
Араға бес жыл салып, қайта кездескенімізде, кешегі ауыл ... ... Бұл ... ... мен ... ... диалог
қызықты. Кеше ғана от қасы, ошақ басынан өзге де шаруасы аз, байдың ... ... ... су ... ... енді ... кісі санатына енген.
Қазақ театрының алғашқы спектакльдері көрермен үшін үлкен бір қуаньш, ... ... ... ... ... айтылатын Бейімбет Майлиннің
«Майдан» драмасындағы қаһармандар жайлы баға Мұхтар Әуезовтің ... ... ... ... ... жаңа сипаттарды олардың республика
көлемінде өтіп ... ... ... көзқарасынан аңғаруға болады. Бірақ
диалогтардың мінез ашу қызметінің орнына социологиялық, үгіттік жағы дендеп
кеткен.
Тұтас ... бұл ... ... ... оқуға аттанған жастардың
қайтып оралып, совхозда іске кіріскен кезінен бастап арна ... ... ... шығармаға берілген аттың символикалық ... ... ... ашып ... ... ... ... рас. Қазір барлық Қазақстанның, ... өсуі де ... ... ... ғой. Сен ... бір ұшқыны, бір
шоғырысың. Көңілің осе, қайратың ... ... аса ... ... аты - тас
түлек. Тас түлек болсын бұл түлек (16, 446(.
Осы алуандас ... ... ... оралымдар, мақал-мәтелдерді
пьесаның өн бойынан ұшыратамыз. «Құт шайқалды, ен дүние шашылды», «Байының
күлмейтін қатынын ... ... ... ... ... ... көрі
тоқтатпасын», «Жылқысы қашаған ауылдың адамы даурықпа, қау-көрік ... ... ит ... ... «Көп ауыз ... бір ауыз ... - бұл ... халық тіліндегі туылып жатқан байлықтарды еркін
пайдалану жалпы Мұхтар Әуезов ... ... ... «Тас түлек» драмасында
бір пьеса көлемінде қамту өте қиын, ... мол, әр ... өмір ... “Бас-аяғы жұп-жұмыр, тұтас шығарма жасау үшін қашан да әрекет
бірлігі, тартыс ... ... ... ерекшеліктерімен ашылмайтын Омар,
Сергеев, Митя, Нұғыман секілді ... ... ... өзара ұқсас
персонаждар әр эпизодта бір төбе көрсетіп, үзіліп қалып қояды” [10, 121].
Жаңа адамның әлеуметтік күрес үстінде ... ... ескі ... жаңа ... ... бейнелеген, таптық шайқастар майданында
әке мен бала, аға мен қарындас, күйеу мен әйел арасында ... ... «Тас ... ... ... ... ... қызықты
шығарма.
С.Ордалиев “Тас түлек” пьесасының ... ... ... көп ... ... үгіт ... негізге алады. Ал,
автордың пайымдауынша, пьесаның кемшілігі мынада: ... ... онда ... ... ... еді. ... көзі ашылып,
білім алуы, тап ... ... ... пьесада негізгі мәселе болып
есептелінгенімен, оқиға тартысында драмалық ... ... ... ... ... әр жерде әр түрлі оқиға баяндалады. Местің
бейнесі де өз ... ... Ол өзі ... ... жек ... бірі болып санала тұра, солар жағына тез шығып, солардың
сойылын ... ... ... ... ... [4, 111].
Аса үлкен әлеуметтік-тарихи маңызы бар 1916 ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан халықтар әдебиеттерінде
көптеген прозалық, поэзиялық, драмалық шығармалар ... ... ... ... ... ... жуан ортасынан орын алады.
Шығарманың тууына себепші өмірлік материал, ... ... ... жоспарлары, күнделік дәптерлері, көңілдес жақын-жуық жандарға
жолдаған хаттары, ... ... ... ... ... ... ... Мұндай өрістегі ізденістер жазушы шығармашылық
зертханасына бойлап еніп талант рухын тереңдеп ұғынуға зор қызмет атқарады.
М.Әуезовтің отызыншы ... ... ... ... ... (1934) ... ... таланты мен шығармашылық мол мүмкіндігін
айқын танытты. “Түнгі сарын” пьесасы 1916 жылғы қазақ даласында болған ұлт-
азаттық қозғалыстың таптық ... ... ... ... қоғамының төңкеріске
дейінгі шындығын титік жағдайда суреттейтін құнды шығарма.
“Түнгі сарын” ... тек ... ... ғана ... ... де қазақ драматургиясы тарихынды ерекше орны бар шығарма.
Пьеса оқиғасы әлеуметтік мәні зор ... ... ... сол
конфликтінің шиеленісіп өрбуі үстінде қаһармандардың характерлері де шынай
суреттелініп, жекелік, даралық қасиеттерімен шебер айқындалған.
Пьеса туралы ... ... ... ... ... биікке
жетіп, қатер сағаты соққанда қаһармандар арасындағы қарым-қатынас бұынғыдан
бетер айқындалып, домбыра ішегіндей тартылған хал. Енді ... ... жоқ, ... ... я ... я ... ... Тәнекелер тобынан жырылып қалуы оның ... ... ... интеллигенттік болмысына лайық қадам. Бұл орайды Әуезов
суреткерлік жітілікпен көре білген. Жүністің Жантасқа оқ атып, жалт ... ... ... ... ... соңғы көріністеріндегі драмалық әрекет өте күшті.
Драматург соғыс сценаларын қысқа, дәлді ... көз ... ... ... ... ... психологиялық шиеленіс атмосферасын,
конфликтінің бетке ... ... ... отын ... түседі” [10, 207] -
дейді.
Көтеріліс жеңілді! Жантас оққа ұшты; Маржан қаза тапты; Майқан да ... Бір сәт бел ... ... Нұрқан, Жүзтайлақ тобының ертеңгі өрісі
шолақ, алды тар ... Сапа ... ... ... ... ... монологінен белгі береді. Бұл жалғыз мұғалім сөзі ... ... ... ... ұранындай естіледі.
Драманың жанрлық табиғатынан туатын айрықша белгінің бірі – ... ең ... зор ...... ... ... аяқталуы.
“Түнгі сарын” да осылай тамамдалады. ... ... ... ... ... ... жеріне жетпегендігі, түптің түбінде, анау Тәнеке,
Бөрібасарлар бойындағы қайрат халық ... ... ... ... ... ... көкке ұшыратынын іштей сезіп отырасың.
М.Әуезов пен Л.Соболевтің 1939 жылы бірігіп жазған “Абай” ... ... ... драматургтің қаламынан туа алатын үлкен еңбектің бірі, ... шын ... ... ... ... қазақ академиялық драма театры
сахнасында 1940 жылы қойылған. Шығарма орыс тілінде 1941, 1944, 1948, ... 1950, 1960 ... ... ... пен Л.Соболевтің бұл
шығармасының “трагедия деп аталыну себебі, біріншіден, пьесаның ... ... мен ... ... байланысты болса, екіншіден, Абай
басында ... ... ... ... Шығарманың басты
кейіпкері – Абай оқиға дамуы үстінде бір қазадан екінші ... ... ... ... ... аянышты халде қайтыс болады” [4,
134].
М.Әуезовтің драмалық туындылары туралы ... ... ... келе, қаламгердің әдебиетіміздің драматургия саласында,
көбінесе трагедия жанрын ... ... мол ... сіңіргендігінің, ұлы
тұлғаның үлкен суреткерлігі, көркем сөз шеберлігі оның драматургиясында да
ерекше көрініс ... ... ... ... ... ... қазақ драматургиясы 1920 жылдары көптеген
шығармашылық қиындықтарды басынан кешіріп, соның ... ... ... бет ... ... ... ... айтқанда, ең алдымен, көңіл бөлетін жай
– ескі өмір мен жаңа үміт ... жаңа ... оның ... деген
қызыға қараушылық. Драматургтер жаңа ой, жаңа толғаныс әкелген заманның жай-
жапсарын, хал-қадірін, бағытын түрлі суреткерлік тәсілдермен ... ... ... ... Қазақ тарихи трагедияларының туып, қалыптасуы
2.1 Алғашқы қазақ ... ... ... тарихи трагедия дәстүрінің негізін қалаушы – ... Ең ... ... ... трагедиясы 1928 жылы жазылған Әуезовтің
“Хан Кенесі”.
“Әдеби шығармада еркіндік болуы ... - ... ... ... ... ... ... өзінен-өзі әдеби бейне болып шыға келмейді. Оның ... ... ... ... ғана ол шын ... ... дәрежесіне
көтеріледі. Ал, бұл – нағыз суреткердің ғана қолынан келетін іс. ... ... иек арта ... ... ... ... ... сомдайды. Тарихи тақырыпқа қалам тартқан жазушы өткеннің елеулісін
екшеп іріктегенде шығарма идеясына шырай беретінін ... ... ... ... ... ... жартылай тарихи, жартылай
публицистикалық мақалаларда кездеспеген ... ... ... ... ... тордың әлденеше қабат екенін, ол Жетісуға
келместен көп ... қолы ұзын ... ... оған ... ... қазақ-
қырғыз байлары мен манаптарын ширықтырып, қарсы ... ... ... Олай ету ... ... ... келіспес те еді. Сол үшін
қаламгер тартыс пен мінез ақиқатын ашуды ғана көздеп отырады” (17, 85(.
“Хан ... ... ... ... ... ... ... тізіп
суреттеу арқылы ашылмайды, тарихи тұрғыдан сипатталған характерлер жасау
жолымен айтылады. Трагедиядағы көркем бейнелер тарихта аты ... ... ... да қайталанбас мінез иелері болып сипатталады.
Дәуірдің негізгі ... ... ... образдар шындықпен
тамырласады, заманның әлеуметтік, экономикалық-идеологиялық жағдайларымен
байланыстырылады.
Драматургтың ... ... ... ... – әр ... ұстай білетіндігі, өз әрекетінің қалай ... оңға ... ... ... ... көрегендігі. Адамның қандай осалдығы болатынын
дәл тани ... ол ... ... ... ... Хан ... ... сараң, алған бетінен қайтпайды, өзінің артықшылығын сезеді,
өз қайратына сенеді. Өз ісіне ... ... демі ... осы жолдан
таймай күресуге бел байлауы, ... ... ... ... ... ... оның образын ерекше әсерге бөлейді.
Суреткер ең алдымен ... ... ... ... хан ... арқылы
далалық демократияның күйін де, үнін де ... ... ... ... ... ... аңсаған сұлтан Кенесарының “алты арыстың
баласын бір ... ... ... жолы” халық тілегі екенін танытады, оның
ұлттық сипатын білдіреді. Қазақ қауымының бірыңғай ... ... ... топқа патша үкіметінің сүйеніп отырғандығынан хабар
береді.
Үш шағын көріністен тұратын ... ... Кене хан ... ... ... қазақ мемлекетінің ханы екендігін жариялайды. Оның соңына
ерген “қазақ ұранды халыққа ... ... ... балуаннан балуан
қалмағандығын” баяндау арқылы қозғалыстың екпінді күшін көрсетеді; “ел
еруге ... да” ... ... ... ... ... ... толық соңына
еруге күмән барын аңдатып ... Бір ... ... автордың хандық
жүйеге деген тарихи принципін көреміз.
Салыстырмалы әдіс арқылы хан Кененің ... ... ... теңейді.
Үш жігіттің, үш шалдың ... ... ... ... ... деген
табанды, ғылыми концепциясы өрбиді.
Міне, ұлылық деген осы емес пе? Әрбір айтқан сөздері тарихи ... ... қана ... ... ... жол ... аз сөзбен
көрерменге көп тарихи мәлімет береді.
М.Әуезов сомдаған Кенесары образының концепциясының түп қазығы драманың
объективті түйінінде жатыр. ... ... ... ... саналатын
объектілік шарты – өмірде болған ... пен ... ... ... жігін білдірмей үндестіріп тұр. Шын болған ақиқат пен автордың
өз ... ... ... ... ... бейнеленген оқиғалардың,
мінездер мен қимыл-әрекеттердің расында да өмірде дәл сондай болғандығына
шүбәсіз сендіреді.
Кененің жеңілуі оның ... және ... де хан ... ... көксегенінің салдарынан болды деу дұрыс па? ... ... ... ... бәсін төмендетіп, идеясын әлсіретіп жіберер еді.
Өйткені, М.Әуезов Кене ... жеке ... ... ғана ... ... ... ... түрлі тенденциялардың шарпысуын таниды.
Пьесадағы трагедиялық хал қаһармандардың іс-әрекетінің ірілігі мен ... ... ... ... ... концепциясында Кенесары
елдің егемендігін тілеген тенденцияларды білдіруші тұлға ... ... Кене – шын ... ... елінің тәуелсіздігін көксеген ер тұлға. Соңғы
уақытта жарияланған тарихи мағлұматтар бұған айғақ.
Қасым хан ... ... ... ... ... ... ең жарқын өкілдері болды. Осы қасиетімен олар қоғамдық мақсаттан
өз басының мүддесін жоғары қойған өзге ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеев былай деп жазады: “Қасым Абылайұлы әулетінен
басқаның бәрі де өз қарақан басының ғана ... ... өзге ... де
ойламады” (18, 177(.
Кенесары бастаған қозғалыстың ең үлкен мәселесінің бірі – ... ... ... бұл ... мәселені бүкіл шығарманың
арқауы еткен. Хан Кене бұл ... бір ... ... ... ... Ол – егемендік жолы, қазақ елінің мемлекеттігі, ... ... ... ... ... сақтау. Кейіпкер Жоламанның сөзімен
жазушы ... хан ... ... былай деп қорытады ... ... ... не Алатау сияқты бір жерге ірге теуіп, қалың қазақтың ... ... ... ... ... ... Сыр, ... түгел қосып, патшаға
келістіріп майдан беріп… қазақтың іргелес елдігін ... ... ... ... ... ... ... жеген кезде бірліктің, елдіктің
тоза бастағандығын бірінші перденің өзінде-ақ әсерлі ... ... ... ... ... ... ... Жұрттың арты сахнадан әрі
созылып тұр. Ту артынан шынжырлы балуандар ... ... ... ... ... сыбызғылы ақындар, әнші, күйшілер шығады.
Солардың артынан өте сәнді киінген Кене шығады. Екі жақ ... ... ... Бір ... топ ... Шотай, Жантөре, Балғожалар шығады” (17,
151-152(.
М.Әуезов ... ... ... ... ... ... қарсы азаттық күресті өршітуді қалаған Кене ханды қолдайды, ... ... теп ... бірақ қырғыз манаптарына қарсы күресті ... ... ... ... екі ... ... өшпенділікке
ұластыруына келісе алмайды.
Пьесада қырғыздарға жіберілген елшілікке хан ... ... ... ...... Ірге ... ... осы. Бұл таудың іші-тысын
жайлаған ел менімен дос болып бауырыма кіреді, не болмаса, ... ... ... ... ... соны айт!” (17, 167( - дейді.
Алайда қырғыз манаптары Орман, Жантай тобы империяның айдауымен ... ... ... ... ... Осы ... хан Кене ... қан төгіп, қырғыздарға зорлық жасады, екі туыс ... ... ... Кәрібоз: “Жазықты болсам ат тартып ... ... бар мен ... ... ... ... Үйде ... кемпір-
шалым, қатыным саған не жазды? Бізді аямасаң да жолыңда жатқан бесікті
аясаң болмай ма?… ... сен бір ... ... ... ... ... – ол
бір бөлек. Ол түбі бірге ... ... ... мұны ... ... бүлдірдің сен бізді…” (17, 175(, - деп ашына сөйлейді.
Ұлы ... ... – оның ... ... Ол ... ... деп
жалған намысты жыртпайды, екі туыс ... ... ... қарайды. Автордың рухани жаны ... ... ... ... ... ... туралы концепциясы тарихи
шындықпен үндеседі; жасанды патриотизмнің ... ... екі ... ойлап, тарихи әділдіктің бет пердесін осылай ашады.
Ұзақ ... ... ... келе ... ... бірі – ... ... дулат көсемдері Рүстем төре мен Сыпатай батырдың
позициясы. Жазушы майдан даласынан келген хабар ... ... ... ... ... – деп ... Сыпатай: “не айтатыны бар, қырғыз жеңгізетін
емес”, - деп ... ... ... ... Сыпатайдың “тарысы піскеннің
тауығы” екендігін бір танытады. Рүстем төре: “Осылар жолы болып, хан ... ... ру ... ел ... деп еске алып, есепке тұтпайды… Мен
соны білемін. Осы хан қасында көптің бірі – ... ... ... ... осынша? Менің тілімді алыңдар, енді дулаттың бетін бұрып жіберу керек.
Ал өзіміз қырғыздың ... ...... ... ... ... күні біз ... орнымыздан да айрыламыз… қырғыздың манабы, дулаттың
датқасы мен төресі ежелден бір бас, бір тас емес пе еді? ... ... деп, өз ... неге ... ... (17, 179-180( - деп ... ... автор сатқындық көзін ашады.
Кенесары бастаған қозғалыс – азаттық жолындағы бітіспес ұзақ күрестің
маңызды кезеңі. Кенесары 45 жыл өмір ... Сол ... 25 ... ... ... ... ... арнап, өлімге басын тігіп, ерлік
шайқаспен өткізді. Тарих пен өмір ақиқаты тұрғысынан қарағанда, Кенесарының
мерт болуы ... ... ... ... ... ... мақсаты
айқын: көздеген мұратқа не жету, не өлу – екі мақсаттың бірі. Кененің басқа
таңдағаны жоқ. “Менің ... ... ... ... ел ... ма ... көші ... қалды? Қайда қалдық, қайран елім, не боп ... ... ... мен жұбанар үміт қалған жоқ… Бұдан арғыны көргенше, алланың
ақ бұйрықты ажалы ... ... ... ... жоқ” (17, 195(, - дейді
трагедия қаһарманы өлімді тілеп. Өлімді тілегені – рухани ... ... ... ... идеясынан бас тартып, құл боп өмір ... ... ... ... оның ... жете алмағандығында ғана
емес, сонымен қатар оны көп әлеуметтің ... және сырт ... деп ... ... өз ... өзімен терезесі тең
адамдарға да, сондай-ақ өзінен төмен тұрған, халықтан шыққан көп адамдарға
да түсініксіз болды. Олар ... тек хан ... ... үшін ... ... ... ... ол өлгеннен соң да кейінгі ұрпағы түсінбеді. Бүгінгі
кезге ... ... ... ... ... тудырып келеді. Кенесары –
хандық өкіметтің қаны тамған жақтаушысы ... ... ... болды. Кененің
негізгі мақсаты - өз халқының тәуелсіздігін алып, жер-суды халыққа қайтару
екені пьесада көркем тілмен берілген.
Пьесада сатқындық ... ... ... ... әр ... ... отырады. Кенесары хан сайланған тұста ақ тілеу тілеп, жолына көк
қасқа ... ... ... кешегі доспын деп қойнына кірген Мұсаның бүгін
жау боп патша тыңшысына айналғанына күйінеді: “Жау ісін ... ... ... да ... ... ... ... бақ іздейсің.
Мен ол жолда серік бола алмаймын саған. Мен бақ пен шен іздесем, ... ... ... ұлығына мен де барып жағынар едім… Бірақ мен оны ойлап жүрмін
бе? Қалың қазақ баласының қамалған көшіне ... тиер ме деп ... ... бара ... ... ... жоқтап жүргем жоқпың ба? Бүлінгені
бүтінділер деп, бас ... ... ... жоқ па, сол ел ... ... ... ... Сен өлтіруге де тұрмайсың. Бар, кете бер… ... ... ... (17, ... үзінділерден-ақ Кене образының ерекше сипаты ашыла ... Ол ... ... ... ... ... ... жолын таңдау.
Драматург кезең шындығынан ауытқымауды нысана етеді. Расында, ... ... ... Батыс Сібір генерал—губернаторы
Горчаковпен байланысы ашық ... ... ... ... Орынбор
генерал-губернаторы В.А.Перовскиймен, Орынбор шекаралық ... ... ... уақыт өзара түсіністік жағдайда болғаны мәлім.
Бұл бейбіт келісім жүргізудегі Кенесарының мақсаты ... ... ... тұсындағы қатынасты келтіруге үміт арту еді. Саяси ... ... ... ... жолмен жетуге ұмтылысы болатын.
Кенесары халықтық мүддеден алыстап, өзінің жеке басының тыныштығын,
дәрежесін ойласа ... ... ... ... ... ... мол. Бірақ арзан атақ, қарабастың тыныштығы оны қызықтырмады.
Пьесадағы образ да осы ... ... ... ... тұлғаны жан-жақты суреттеуі, оның қатысы, онымен өзге
жіктердің байланысы, арадағы жақтастық пен ... ... ... ... ... бойлайды. Сондықтан да пьесада уақыттың
өзіне тән белгісі, ... ... ... ... ... ... ... шартты түрде алынған бірінші, екінші, ... ... ... ... шал, ... ...... психологиясын,
оның толқуын, тілектестігін танытса, келесі көріністе-ақ осыған қарсы ағым
– ел ... ... ... ... айқын қылаң береді.
Тартыстың бір жағында – Кенесары, екінші жағында – оған ... ... тұр. Олар – ... хан ... ... ... тас атуға
ыңғайланған Шотай, Жантөре, ... ... ... ...
Наурызбай төңірегінде жиналғандықтан, кейбір кейіпкерлер бір көріністе
көрініп, одан соң сахнаға шықпайды. Шотай, ... ...... ... ... олардың сөзін, мінезін даралауға ерекше мән
береді.
Тыңшы опасыздардың ішіндегі сұңғыласы, ... ...... ... жерден Шотай ұрпағының пайдасына бұрылып бара жатқанына абыржыған
Жантөре би ... ... ... ... есін ... да, әліптің артын
бағады. Арамдығын ішіне бүгіп, ... хан ... ... Жантөре
қазақ халқының бірлігіне, елдігіне сенбейді, жұртты ішкен-жегеніне мәз
тобыр, жайдақ су санайды. Сондай ел ... ... ... да ... деп біледі. Қайта патшадан шен алып, әскер жиып ... өзі ... ... етеді. Қасындағы екі би көбіне мұның шылауында, ... ... ... Жантөре – үш түрлі адамдар болғанмен, ... бір ... ... ... хан етіп ... ... ортасында
жүріп, үн-түнсіз осы істі құлатудың ... ... ... олар – ... ... қатарында, ал ертең бет перделерін сыпырып тастап, хан
тағына таласып немесе патша үкіметі тарапынан үлкен шен, кең ... ... ... ... сіңіріп, төре тұқымының үстемдігі үшін қанды күреске
шыға келетіндігі хақ. Бұлар ... ... ... көп орын ... ... ... ... күшінің бірі болып, белгілі бір топтарды
танытып тұр. Олардың іс-әрекеттері пьесаның ұзына ... ... ... (19, ... ... жауыққан күштер бет пердесін ашып тастап, сахнаның
сыртында белсенді ... ... ... ... ... мен ... нәтижесі сахнада өтіп жатқан оқиғаларға ... ... ... ... ... ат ... оны ақ киізге өз қолымен көтеріп
апарып отырғызып, сөйтіп Кенені хан ... ... ... Мұса сол ... ... Мұса сияқты опасыздар аз ... ... ... Жағдайдың өзгеруіне қарап жалт беріп, қысылтаяң ... ... ... ... ... ... мен ... іс-әрекеттерінен
екіжүзді опасыздардың шын кескіндері көрінеді.
Бұл үшеуі де үш түрлі мінездің адамдары. Әуелі хан Кене ... боп ... ... нағыз тар кезеңде шын сырлары ашылады.
Рүстем төре хан Кене мен ... бар ... өз ... ... бәрін
өздері шешкендерінен іш тартса, Сыпатай өз ... ... ... ... ішінде Кенесарының қазақ-қырғыздың басын қосып, тұтас ... ... ... ойы ... ұнағанмен, жол айрығына келіп, мойынға
шылбыр түсердей сәтте, ол да сырт айнала береді.
Пьесадағы ... ... ... ... ... ... өмір ... сай келеді. Мұса, Жантөре, Рүстем, Сыпатай және
басқалары ... ... ор ... ... қоғам басында отырған
екіжүзді азғындардың жиынтық образы тумас еді, ... ... ... ... аярлықтың, опасыздықтың отын көсеу түсініксіз боп ... ... ... ... ... характерінің бірі – Наурызбай.
Жас батырдың фольклордағы, ... ... ... ... ... ... өз шығармасында ұластыра, ұлғайта келіп, ... ... ... ... Бұл ... ... сезім-түйсігі, ой байламы бір-
ақ арманға, бір-ақ жолға – қазақ елінің еркіндігі үшін күреске арналған ... (20, ... ... тән ... ... пен ... қызу қандылық, шапшаң
әрекет пьесада Наурызбайдың әрбір қадамынан ... ... ... ... ... ... ерен қимыл, қанды
шайқасы дамытыла суреттеліп, ұзақ желі боп айтылмайды. Оның әрекеті ... орай ... ... жағдайларда тереңнен ойлау, сабырлылық
жетіспей жатқанымен, ол азаттық үшін ... ... ... ... ... ... ... – ақылынан гөрі қайратымен көрінген, ойға жүгінудің орнына эмоция,
көңілге берілген, ... ... ... жан ... хан Кене ... ... ... иесі боп бейнеленген. Жазушы оның ... мен ... ... ... жылатқанын, істің байбына бармай келте, шапшаң қимыл
жасап хан беделін түсіргенін жасырмайды. Ол ... үшін ... ... ... жалын-жігерін арнауымен дараланады. Әрі ... ... ... Уай, ... ... ... бастаған игілікке етек жеңінді
түрініп, қатын, бала, ел-жұртыңды тастап еріп шығып ең. Осы игілік жолында
өлсем, ... жоқ деп ... ең… ... ... асу деп тұр ... ... ... алып, нұсқап тұрып) Неге содан аспай тұрмыз әлі күнге…
Екіленіп ұмтылсақ, аспайтұғын несі бар? Аса ... сол ... ... ... мына мен я ... я ... Өлсем - өкінбей өлемін… Мынау
ақбоз атқа қызыл қаным жарассын. Кенекем бастаған ақ ... ... ... өлемін… Ол – ер ұраны, елдік жолы!” (17, 185(.
Осындай өткір сөз, ... сын ... ... ... кейіннен осы
нұсқауының өтеуіндей жанкешті ұрыс салу – Науан образының сипаты. Бірақ,
драматургтың ... ... тым ... ... жақтарына қосылуға
болмайды.
М.Әуезов пьеса тартысын күшейте түсу үшін және образдардың жан дүниесін,
ішкі ... ашу үшін ...... үшін ... ... ... қатар,
қосымша желіні де сабақтастыра дамытады. Бұл – ...... ... ... Бопай – Бұғыбай арасындағы драма. Шығармадағы
әйел кейіпкер де осы екеуі ғана: бірі Кененің ... ... ... қызы ... ... ... ... – Бопай.
Азаттық қозғалысына алты баласымен алғашқы сәттен қатысқан, алты жүз
адамдық ... ... ... ... ... аты ... ...
тарихта аты аңызға айналған тұлға. Ол ... ... ... ... ... ... ... ірі шайқастарына қатысты және өзі де
жау тылына партизандық жорық ... ... ... Кенесарының ақыл-
кеңестері өтпейтін” (17, 300(, - деп жазылған.
Пьесада Бопай тарихи мәліметте айтылғандай әскери іс ... ... ... оның жорық, шайқас оқиғалары барысында Кенесарыға ықпалы
айрықша. Науан – Бопай арасындағы ішкі қайшылықта ... ... ... санасында сұлбасы белгілі жанның мінез ... ... ... арнадан көп ауытқымағанын көреміз. Күйеуі өліп, жесір қалған басы
бос әйел Бопайдың уақыт өткен соң, қаралы желекті ... қақы бар. ... ... ... ... ... тыйым салынған” (20, 60(.
Бірақ ерлігі мен өрлігі басым Бопай ескі заңмен жүрмей, қарадан шыққан
қолбасы ... ... ... өзі ... ... ... ... Науанмен де
Бұғыбай үшін қайта-қайта ұстасып қалады. Кейін оңай олжаға ... ... ... жалт ... ... да ... ... алып қашпақ болады. Осы
көрініс – пьесадағы шебер жасалған, ғажап ... тұс. ... ... халдегі Бопайдың ақыр соңында табалап, кекетіп бара жатқан сатқын
Бұғыбайды өз қолымен атып тастауы – намысты ... ... ... ... мен ... арасындағы бұл жасырын сүйіспеншіліктің, әрине,
қаншалықты шын екендігі бізге беймәлім. Дегенмен, драматург бұл ... ... ... ... ... үшін ... және ... өрістеткен.
Бопайдың тарихтан мәлім ірі мінезін, жаугерлігін, қайсар ... ... ... ашады.
Қырғыз батыры Кәрібоз айрықша батылдығымен, елдік намысқа өртенген ашу-
ызасымен көрінеді. Кене ... ... ... бас ... ... ол жасқанбай
сөйлейді. Шексіз қаталдықты ашына айтады.
Кәрібоздың: “Ең әуелі – ... ... ... ... Қалша қайда?
Ол неге қайтпады? Үйіңе келген елшіні тұтқын қылғаның қай қайрат, ... Ең ... ... ... ... ... (17, 174(, - деген
сөздерінен оның бірбеткейлігі көрінеді. Пьесадағы ... ... ...... ... Сол ... ... Нысанбай да өз жырында көріп
білген осы ақиқатты айтып өткен.
Пьесадағы барлық кейіпкердің ... ... бас ... ... ... бір ... ... табиғатына орай трагедиялық тұлға боп көрінетін Кенесары
пьесада ... ... ... Бас ... ... ... Бұл
сұрақтарға жауап беру үшін шығарма мен кейбір тарихи деректерді салыстырып
өтейік. Кенесарының сайын даланы отаршылдықтан тек ... ... ... жолдармен де сақтауға ұмтылғанын, тынымсыз ой кешкенін тарихи
зерттеулерде келтірілген оның хаттарынан байқауға ... ... ... ... бірі – ... ... ... жан-жағынан қысып, құнарлы жер шаруашылығына, шұрайлы мал
шаруашылығына тиімді аймақтарға орыс-қазақ шаруаларының ауыз ... ... ... ... 1838 ... 26 қазанында өзіне сенімді бес елшісімен
І Николай патшаға мынадай хат жазады: «Барлық ... ... ... үшін және ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін Сізден,
ұлы патша, біздің өмірімізге қол сұқпауыңызды, сегіз ... және ... ... ... ... сізден өтінуді бақытым деп санаймын. Құрметпен
мөрін ... ... ... 29(.
Ал, 1838 жылдың көктемінде Кенесары ... ... және ... ... бес ... Батыс Сібір генерал-губернаторы Горчаковқа
“Патша өкіметінің саясатына қарсы наразы хатпен” ... Бұл ... ... “Менің қалауым екі иеліктегі халықтың тыныш өмір кешуі екендігін
сізге хабарлауды құрмет деп есептеймін, бірақ қазір сіз мені ... ... ... ... ... ... деп күдіктенесіз, менің айтарым,
қайта, сіз біздің атамыз ... ... ... ... ... ... ... аласыз, ал біз бұған наразымыз және салық төлеп,
сіздің басқа руыңызда өмір сүру ... ... ... ... Ресейді басқа
бір ел басқарса, қалай болар еді?” (17, 35(.
Міне, бұл жазбалар оның не үшін ... ... ... ғана ... бір ... өтсе де ... ... өр талабын, қайсар мінезін,
жаугер келбетін ұрпаққа танытатын жанды дерек.
Кене ханның арзан атақтың адамы емес, ... елді ... ... шақырған күрескер екендігін Н.Середаның ... жеке ... мына ... ... болады: “Кенесары өз жасағының
ықыласына лайық билеуші бола білді. Оның ... ... ... ... ... ... ... қызғана қарайтындай еді.
Шабуылдары кезінде сондай жылдам, бейне бір ... ... ... дауылы сияқты, Кенесары алдында қандай кедергі болса да ... ... осы ... қырлары пьесада сан алуан ... ... ... дұшпандармен арпалыста, бейбіт күнде, майданда, хан ... ... ... ... барып, кеңінен ашылады. Ол бірде арғы-
бергіні шолып, түптеп ... ... ... кеселді түйінді асқындырмай
қолма-қол шауып тастайтын оташы, бірде дұшпанын ... ... үшін ... ... ... ... ... айлакер, бірде түпкі мақсатына
жету үшін жауласқанның басын ... ... ... ... ... келгенде жақын-жуық, алыс-ағайын деп бөлмейтін, қара ... ... ... Бұл ... хан ... ... ... патша ұлығына арыз
жазған Мұса опасыздығын кешіргенде, шабуылдан түскен олжаны дулат ... ... ... ... ... ... жібергенде, немере
қарындасы Қарашашпен жақындығын сезген соң, інісін жазалауда, қоршаудан
қашып шығу мүмкіндігін ... ... – осы ... сан алуан
жағдайда, алмағайып ситуацияларда көрініс береді. ... ... ... бір басында қырық кісінің айласы бар елбасының сан ... ... ... ... шығады. “Кенесары қашан да ықшам,
шебер, қысқа сөйлейді. Өзінің елі үшін күресіп, елі үшін ... ... ... ... ұрпаққа айтатын аманаты іспеттес әйгілі сырлы,
мұңлы монологының өзі дөп-дөңгелек” (20, ... ... ... ...... ауыз бірлігінің
жоқтығы еді. Кене ханды қиындыққа ұшыратқан да осы ... ел ... ... Қазақ шонжарларының көпшілігі атақ-мансапқа сатылып, Ресей
патшалығының қол ... ... Осы ... сан ... ... жанр ... орай пьесаның өн бойында ... ... ... Шотай, Балғожа, Мұса, Рүстем, Сыпатай опасыздықтары).
Пьеса сюжетінің көп тармақтылығы мен композициясының еркін өрілісі
драматургтың ... ... ... ... ... ... ... ағысы жеке адамдардың еркіне емес, күрделі әлеуметтік
күштердің ырқына бағынатынын ... ... ... ... ... образдары әр қилы әлеуметтік күштерді танытады. Қойылған
атынан-ақ көтерер ... ... ... ... бұл ... ... мәселелер алға тартылады.
Кенесары өмірі жеке адамның тағдыры болудан жоғары тұр. Оның тағдырынан
ғасырдың маңызды белгілері мен қайшылықтары көрінеді. Хан Кене ... ... ... ... пьесаның сценасында әсіресе айрықша көрінеді.
Кенесарының ... ... ел ... әр ... ... ... айттық. М.Әуезов өз кейіпкерінің қалай қаза болғанын білгені анық.
Бірақ драматург трагедиялық жанрдың ... ... ... ... ... ... сақтамаған. Бұдан суреткердің өз қаһарманына
қалай қарағаны ... ... ... ... ... ауыр ... ... Пьеса қырғыздардың Кенені тұтқынға алуымен аяқталады.
Шайқаста өзінің ұтылғанын түсінген хан, осы соңғы көріністе де өзінің ... ... ... ... ... ... Кенесары
сұлтанның өмірінің ақыры тарихи тұрғыдан қарағанда шындыққа сай. Қасым төре
әулеті жарты ғасырға жуық ... бойы ... ... ... өкіметінің отарлау
саясатына қарсы қарулы күресін бастап келді, туған ... ... ... ... ... бес ұлы, ханның өзі де осы шайқаста қаза
тапты. Кенесары бастаған қозғалыс – азаттық жолындағы бітпес ұзақ ... ... ... ... ... ... ер қалыппен қарсы алады. Соңғы
монологында өзінің жеңілу себебіне қинала ой ... ... ... ... ... алған жоқ. Кескілесіп қарсыласқан иісі жауым да емес… Сырттың
күші жығатын болса, әлдеқашан жықпас па еді? Бәрі де ала ... жоқ. ... дерт ... ... Менің жауым… мұршам жетпеген жалғыз жауым… Өңшең
азғын арам бездер! ... ала ... ... ... елді де… ... ... ... да солардан… Бірақ мені жыққан сол жауыздар жұртты қоса жыққанын
ұға ма екен? Мен сүйінер өмір, мен ... үміт ... ... Бұдан арғыны
көргенше, алланың ақ бұйрықты ажалы келсін. Содан басқа тілегім ... ... ... ... трагедиясы. Хан Кене сөзінен автор үні айқын
естіліп тұр. “Кенесары ірі, жарқын ... ... ... қажетті һәм
қоғамдық мақсат қойып, үлкен мұратты көздегенмен, оның жеңіліске ұшырап,
күйреуі хақ еді. ... оның ... ... аяқталуын тарихтың
объективті заңдары күні бұрын шешіп қойған. Хан ... ... ... (22, ... ... ... негізі – бас ... ... ... бір ... ... ... ... үндескен мақсат-
мүддесінің, ұлы арманының дегеніне жетпей, орта жолдан үзілуі. ... ... ... ... ... ... түйін. Шығарманы
жазудағы авторлық идея осыдан көрінеді. Ол – өткен ғасырдағы ... ... ... ... кезең шындығын ашу.
Алдына биік мақсат қойып, қиын ... ... ... ... ... Кенесары да адам. Адам баласының бәрі де ... ... ол да ... Драматург Кенесарының трагедиялық тағдырының
шерлі күйін, оның жан ... сол ... ... үндестіріп бере
алған.
“Суреткер шығармашылығына қандай материалдар сүйек, ... ... дәл ... анық ... ... ... ... ешбір
ғалым, зерттеуші мойнына алмайтын шығар деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... ... әсер етпек”(23, 133(.
М.Әуезовтің “Хан Кене” пьесасы көркемдік бітімі, шыншылдық қуаты жағынан
ең таңдаулы шығармалардың ... ... ... ... аталған туындыда
трагедиялық белгілер басым. Кенесарының тәуелсіз қазақ хандығын орнатамын
деп күресуі, бірақ сол биік ... ... ... ... сәйкес келмеуі трагедиялық халдер туғызатын ... ... ... ... ... ... ... өткен ақырғы
кезеңін, бұл тұстағы қасіретті шындықтарды көркемдік жинақтау ... ... ... ... ... ... емес, көп қырлы.
Шығарманың өмірін ұзақ ететін, ... да бір ... ... ... ... ... ... тартымды сипаты да осы тұста анық
байқалады. Пьесаның прологындағы аттары ... ... ... ... ... ... қозғалысқа көзқарасы әр түрлі екені
айқын сезіледі. Кенесарының қайыспайтын ержүректілігі, ... ... ... ... ... ... де ... табылады. Оның қазақ
даласында тәуелсіздік ұранын көтеріп, өзін қауіп-қатерге байлауы халық
жүрегінің ... орын ... Ол ... ... ... мол сый-сияпатқа,
лауазымға бөленуден саналы түрде бас тартады, ... пен ... ... ... ... өзінің қарсыласы ретінде Кенесарының қайсарлығын
мойындап та отырған.
Ол туралы Кенесары хан туралы алғашқылардың бірі боп ... ... ... өткен ғасырдағы әскери тарихшысы Н.Середа: “Кенесары өз
әскеріне лайық, тамаша әмірші болды. Олардың ерекше ... ... ... ... ... ... қалар еді. Кенесары жеке басының аса
бір қасиеті бар ... егер ... ... ... ... ... ... (24, 80( сенімі молдығын қайран қала
суреттесе, Е.Т.Смирнов: “1844 жыл Кенесарының күш-қуаты артып, ... ... жыл ... Шабандоз партизан есебінде ол таңғажайып әрекеттер
жасап, қырғыз даласының ... ... ... ... ... Бір сөзбен айтқанда Кенесары өз сарбаздарының әбден лайықты әміршісі
бола білді” (25, 259( деп зор сүйсініспен ... ... ... – Тянь-Шанский хан Кенені біздің дәуірімізге дейінгі екінші
ғасырда РИМ империясына қарсы күрескен Понт ... ... ІІ ... ХІХ ... ... ... Потто, Красовский, поляк
А.Янушкевич, ағылшын Т.Аткинсон ардақты ... ... жылы ... ... тарихшысы Марта Олкот қазақтар туралы көлемді тарихи-
зерттеу еңбегінде Кенесарыға тоқталып, оған арнайы бір ... ... ұлы ... ... ... ... үстінде мерт болуы
қаһармандық деуге лайық ... ... ... осал жау еместігін
қолбасшы жақсы сезінді. Сөйте тұра азатшыл жүрек, ... өр ... ел ... ... үшін атқа ... ... игілігің кеткен заманда, етек жеңін түрініп,
екіленіп шыққан ерді көксейсің. Қиялай қиқу ... ... ... басшыға құштарсың. Жоқ па сондай тәуекел қып тас жұтып жүрген
қазақтың ... ... ... ... ... ... ... жезқанат
балапаны мінекей. Алыстан тоят тіленіп, қасқарып ұшқан қырандарың осылар.
Ел боламын, сілкінемін десеңдер екі тізгін, бір шылбырды ... ... ... (26, 152(, - деп бірде ел тілегін, ... ... ... Шеген
қарияның үндеу сөзімен берілсе, тағы бірде ел аманатын мойнына жүктеген хан
Кененің атымен: “…кеудемде шыбын жаным тұрғанда ақ ... ... міне ... міне ... (17, 155( - деп ... ... поэзиялық
желпініс, күшті серпін әкелетін Нысанбай ақын жырының арқауы да осы ... ... ... ... ... желбірете жеткізу. Трагедия
шиелініске құралып, оқиға өрісі көріністен-көрініске ... ... ... бірде-бір персонаж жоқ. Тіпті аты-жөні түстелмеген
кейіпкерлердің аузымен авторлық идея, халық ... ... Өтіп ... тың көзбен баға беріледі. Мұны уақыт кесімі, мезгіл үні десе де
болғандай. Ұлы ......... ... ... Нысанбай
жырау бір қаһарман ретінде берілген. Кененің хан сайлауы ... ... бір ... енді ... ... ... ... бұзатын,
Ақ алмастай жебеге.
Түкіріп кет, қарама,
Жауы болған төреге,
Ұлықсыған немеге!
Жалыны бар кәрі, жас,
Ойнақтатып енді шық,
Елдік бетін көрсетер
Кене ... ... (17, 154(, – деп ... ... ... ... бүкіл оқиғасының өзегі секілді.
Кенені хан көтерген Шеген бидің сөзі халық даналығының ... ... ... ... ... батырлар ерлігі көз алдыңда
қалып ... ... ... ... күштерді танытады. Пьесаға
қатысушы кейіпкерлерді үш үлкен топқа бөлуге болады:
1. Хан Кене және оны ... ... ... ... ... жүйесінде әр кейіпкердің өз орны бар, әрқайсысы өз мінезіне
және трагедияның негізгі идеясына сай әрекет ... ... ... ... пролог шығарманың жалпы идеясын түсіндіріп
бергендей. Халық арасынан шыққан адамдардың ... көк ... ... хан көтерілгенін естиміз. Асқа жиылған кісілердің көптігі соншалық,
“үш жүздің баласының ру-руынан келмей қалған жан ... ... ... ... қазақ халқын орыс отаршылдығынан құтқаратын Абылайдың ... хан ... ... арасынан “…осы өзі мына патсаға қарсы ғой,
ә? Өзге төрелер патсадан бақ, даража алып жатқанда, бұ ... ... ... ... ... ... де ... аңсаған қазақ халқы осы жолға
бастайтын қолбасшының артынан еруге әрдайым ... ... ... ... ... эпизодтарда көрінсе де олардың іс-әрекеттері
пьесаның ұзына ... ... ... желісіне сабақталған. Мұхтар Әуезов
халық бейнесін түрлі жолдармен береді. Халық бірде жеке ... ... ... ... ... ... ... белгілі кейіпкерлер
ғана әрекет жасап жатқандай көрінгенмен, халық ... ... ... рөлін атқарады. Бірінші актіде Жоламан, Шеген, Мұса
ғана көзге түссе де ... ... сөзі ... қарап айтылады.
Пьесадағы кейіпкерлердің көбі тарихта белгілі адамдар және Кенесарының
туыстары. Драматург пьесада олардың аттарын өзгеріссіз алған (Науан, ... ... ... тартыста құрылған. Кенесары – Наурызбай бастаған қаһармандық
күрес жолы пьесаның негізгі арқауы ... ... ... кейіпкерлер
мінезін, сезім-сырларын ашуда қосымша желі шебер ... ... ... де, бұл ... ... пьесаның басты оқиғасымен тығыз
бірлікте. Бірін-бірі толықтырып, образдар тағдырының жан-жақты көрінуіне
мүмкіндік жасайды. ... ... ... ішкі ... күйлерін
үстейді, психологизмді дарытады.
Шығарма композициялық жағынан да шебер түзілген. Негізгі желі ... ...... ... ... өрістеледі. Автор
әрбір көріністің сахнаға орай жинақылығын, ... ... ... ... қуатын барынша ескерген. Сахнаны әрлендіре түсу үшін
қажетті ыңғайда Нысанбай ақын дауылдата өлең ... ... мен ... ... ... ән ... ... тобы кезектесіп жамбы
атады.Пьесада байқалатын ерекшелік – негізгі оқиғаның Кенесары – Наурызбай
төңірегіне ... ... ... ... рет ... бас
кейіпкерлерге қатыстылық, образдық міндетін атқарып болған соң ... енді ... ... ... ... тобының болуы. Шеген
қария да сахнада бір-ақ көрінуімен ойында ... ... ... ... Оның ... да ... толғауы Әуезовтік драматургияның
ерекшелігі – шешендік сөз қолданыс, аллитерация, ассонанс, ішкі ... ... ... кең ... ойды ... ... айту тән.
Пьеса тілі шұрайлы. Шеген қария толғауына байланысты айтылған шешендік
тіл, ойды жалындата, драматизмін ... ... ... орнында қысқа
қайыру, қадай айту, ішкі ... ... ... ... ... ... ... әрбір кейіпкер сөзінен көптеп келтіруге болады.
Драматургияның шартын жақсы білетін кейіпкер тілі ... оның ... ... ... ... ... ... трагедиясы қазақтың тарихи драматургиясы қатарын
байытқан сүбелі шығарма.
2.2 ... ... ... ... ... ... те ... Әуезовтен үлгі-өнеге ала отырып,
тарихи трагедия жазуға бел буады.
Ілияс Жансүгіровтің лирикалық өлеңдерінің ... ақын ... әр ... ... ... ... ... романына ең алдымен
автордың туған, өскен, ержеткен ортасының ... ... ... ... ... көпке мәлім тартыстары жатқанын аңғару ... Өзі ... өзі ... ... ... ... шығармаға өзек
ету шығармашылық сапардың ... ... ... ... кемелденген
тұста жазушы әдейі мақсатты зерттеу, іздеу, тексеру ... ... ... бастайды.
Ұлттық өміріміздегі ерекше мәнді оқиғаларға терең назар ... ұлы ... ... ... ... биік ... өр
нысана ету – Ілияс Жансүгіров талантының асыл нәрі, алтын өзегі; тарихи зор
әрекеттерді ойшыл, зерттеуші көзімен дәл танып, нәзік ... ... ... ... ... ... Қазақстанның өткеніне
байланысты ғылыми пікірлерді анық тұжырымдап бітпеген кезде, ... ... ... ... ... ... тұрған
шақта Жансүгіровтің Исатай, Махамбет ... ... ... ... ... әдебиетіміз үшін маңызды қадам болды.
Драматург ең әуелі – Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің
әлеуметтік мәнін, қозғаушы ... ... ... ... ... ... ... Өмірде болған көтеріліске қатысқан адамдардың ... дәл ... Жер, ру, кісі ... өз ... ... Осындай
деректі, документті негізі бар шығарма сахналық өнердің биік, ... ... ... ... көркем, шебер.
“Шығарма өлеңмен, ішінара қарасөзбен жазылған. Ремаркада “үш перделі,
алты суретті трагедия” деп анық көрсетілген. ... хор, дуэт деп ... ... ... қарап, туындыны жеңіл құрастырылған жадағай опера
либреттосы қатарына жатқызуға келмейді. Біздің ойымызша Жансүгіровтің бұл
шығармасы ... ... ... жазылған, басты назар, негізгі салмақ
музыкалық әуен, опералық саз, арияларда емес, ... ішкі ... ... ... Бұл - ... тарихынан сыбағалы,
мәртебелі орын алуға лайық тамаша трагедия. Күні бүгінге ... ... ... келсе, өз салғырттығымыз, әдебиеттанудағы олқылық,
асылдың ... ... (27, ... ... ... адамдар туралы ремарканы оқығанда еріксіз
ойланып қаласың. Өйткені, персонаж саны тіпті көп – ... ... өзі ... шақты. Мұның үстіне ... ... ... ... және бар. Рас он ... батырлар деп,
жеті адамды сұлтан, билер деп екі ... ... ... түбегейлі
танысып шыққаннан кейін кейіпкер көптігі жөніндегі күдік сейіледі. Әрекет-
тартысқа бел ... ... ... ... ... ... сом құйылған қаһармандар ғана ойда қалады. Көптеген персонаж бір
жерде, екі жерде бір сөз, екі сөз ... ғана ... ... драматург
әлеуметтік орта, дәуір тынысын сездіруге, көпшілік сценаларын ... ... ... ... ... дуэт және хор арқылы халық басына
түскен көп зорлық, хан қорлығын ащы тіл, өткір сөзбен ... ... ... ... шығарады. Қарт батыр Қалдыбай зар төгіп,
запыран жұтқанда әлеумет ... ... ... ... Таңатардан айрылған осы қайғы өзегін өртейді.
Алғашқы көріністен бастап Махамбет сөздері сұрақ не ... ... ... ... ... ... от-жалыны бетті шарпитын тебіреністі
толғау – монолог сипатында келеді. ... жеке ... ... ... ... бар, ішкі ... зор ... көрінісі –
аяқталған асау жыр деп қарауға ... ... ... ... ... қарсылығы бір тартыстың шетін шығарса, екінші ... ... қыз бен ... ... ... Қыз аты – ... Махамбеттің
жиені. Жігіт аты – Құрманғазы. Күйші Құрманғазы.
Намыстан күйіп, кектен өртеніп келген Махамбеттің сүйеніші – ... ... ... екі ... ... ... ... жігіттер жасырып
қояды.
Әрекетке Қарауылдың өзі, оның қолшоқпарлары араласқан соң ... ... Бір жағы ... ... ... ... екінші жағы
көнбейді. Қарсыласады, дауыс көтереді.
Исатай ... орта ... ел ... сыйлы кісі болып старшина
сайланғандығы, көтеріліске дейін патша әкімдерімен де, ... де ... ... әсіресе соңғы кезде жазылған тарихи зерттеу
еңбектерде ... ... ... Пьесада Исатай бейнесі диалектикалық
бірлікте, қайшылық-қасиеті сом тұтастықта алынған.
Алғаш кездескенімізде жанында екі солдат, ұлы Жақия, дау иесі ... ... ... қашып кеткен қыз бен жігітті қуып келіп тұр. Әрбір
сөзді тура ... ... ... ... ... ... ...
Исатай мен Махамбет халқымыздың тарихында есімі қатар айтылатын егіз тарлан
екі есім. ... атты ... қос ... көзі ... ... ... ... болсын, қайғы болсын –
баршасын жан жүрегімен ... ақын ... ... ... ... ... күн ... ел-жұрт жылап жатқан кезде, ақын сөзімен, ісімен
найза ұшында. ... ... дәл ... күй бар. Үстем тап өкілдері
салғырт-салық деп, зекет-шығыр деп ... зар ... ... ... ақын қорған іздейді. Тығырықтан шығар жол шыңдалған ... ... ... ... ... шабу деп ... ... бер деген Исатай сөзіне айтылатын жауап тіпті қатқыл.
Екі мінезде екі түрлі ... бар. Аты алты ... ... арғы тегі ... өз ... ... ... старшина Исатай өзі тұрғылас Қарауыл мен
Балқыны ... ... деп ... ... ... ... ... халық қамқоры есептейді. Алып-ұшып, ... ... басу ... ... ... ... сабыр қылғанды жөн санайды.
Драматург негізгі екі қаһарманын бір-біріне ... етіп ... ... ... үшін ... ... достық, тұтастық
сезімдерімен қоса, ұғыспаған кезді, мінез өзгешелігін әдейі бейнелейді.
Трагедияда өмір құбылыстарының кең шеңбері қамтылған. Қаһармандар ішінде
сол ... ... ... ... ... ... ... түгел бар.
Оқиға әр түрлі жерде, әр түрлі әлеуметтік шаңырақ астында ... ... ... суретінде алғаш рет хан ордасымен танысамыз. Әуелі сахнаға
ханның екі ...... ... ... ... қара ... кезде біріге қалады. Одан басқа уақытта қос ханымның бет тырнап,
көсеу ала жүгіретін, бір-бірін өлердей жек ... көп ... ... ... ... ... шөп салып жүрген қос арам бет жыртардай
болып, тап-тап беріседі. Бірі ... ... дес ... паңдықпен
аяғын шекіп басып, бірі Шығыс бикештерінің дәстүрімен үлде мен ... ... тоты ... ... тұрғанымен, екеуінің ішкі дүниелерінде
айырма жоқ.
Кейіпкерлердің мінезін ашуда, білім ... ... ... ... ... ... ... көркемдік мәні ерекше.
Бұл саладағы Жансүгіров ізденісінің салмақты табысы деп Жәңгір ханның
сөздерін айту ... ... ... ... ... өздерін асыл тұқым, ақсүйек
санаған төрелер қара қазақтан бөлектенуден жүріс-тұрыс, ... ... ... көп тәсілін тапқан. Күнделікті құлаққа үйреншікті,
әркім білетін сөздер жұртшылыққа әсер етпейді деп ... хан, бір ... ... болу ... ... жағы ... дана ... ниетімен
әдейі тілін шұбарлап, араб, парсы, татар, түрік ... ... ... ... келтіреді. Кейде қысқа, кейде келте қайыратын, оп-
оңай, түсінікті жайдың өзін қасақана созып, ... ... ... ... ... ... тұста тақ-тұқ еткізіп, бір сөзбен кесіп тастап
отырады.
Мұндай жасандылық шекара ... ... ... жоқ. Өйткені, ол
тәуелсіздігінен айрылған ... ... ... тізе ... ... елде
кісі қаймығар қайрат, адам сыйлайтын қасиет бар деп есептемейді. Генс
қимылында түлкі ... ... ... ... ... Бұрынғы кеңшілік
кеңшілік пе, енді мүлде еркіндік беріп тастағандай болады. Хан ... ... ... ... ... ... аталатын алқа құралады екен. Үкім шығару,
билік айту, салық жинау бәрі ... ... ... ... парыз
түгел ұмыт болып, молданың ең мықтысы Ахун патша құрметіне дұға оқып, өзге
билер құран сүйіп, адал ... ... деп ант ... ... екі ... осындай жаңа қылмысты ұйымы жасалардың алдында ғана ханға деген
үлкен қарсылықтың ызғары сезіледі.
Махамбетпен ... ... ... ... ... ... суық
жүзбен кеткен Исатайдың хан алдындағы мінезі басқа. Әр түрлі сырдың ұшығы
аңғарылады. Екіжүзді, арамдығы қабат-қабат бүктетеліп ішінде ... ... ... тұр. ... ... ... ... айтылған он жарлықтың
елге отыз болып баратынын, ... ... ... ... ... ... судың басынан лайланғанын сұлтан, ... ... ... ... ... ... биліктен кетіру
керектігін жай тілек өтініш емес, тең, бастас ... ... ... ... ашу, кек, ыза екпіні айқын сезіледі. Старшина сөзінің ешқайсысын
орындау хан ... жоқ, ... ... ... ... Махамбетті неге
ұстап бермейсің деп бас салады.
“Жәңгір – Исатай арасындағы ... ... осы ... жарқ ете ... енді ... ... ғой деп медеу тұтқан билік иесінің барлық ... ... ... Екі ... ... екі ... мінез, екі арыстан. Бұлар
енді бір-біріне қарсы шапқан, ... ... жау ... ... ... қос ... Тартыс қолға түскен Құрманғазы мен Қарлығаны ордаға алып
келген соң күшейе түседі. Бұл ... ... ... ... ... ... жоқ. ... Қарлыға монологында драматург ұлттық ... ... ... ... ... сөздің үлгісін шебер қолданған. Осы тұста
қақпанға түспей жүрген Махамбеттің өзі тура ... ... ... бір уыстап от шашқандай, кесіп, тіліп түсетін халық қаһарының
екпініндей сөз ... (27, ... ашуы ... ... ... келе ... кезде кекпен, намыспен
өртеніп, Исатай кеткенде хан ортасындағы салтанаттың жалғандығы ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі ұшқыны ретінде Бекжан, Жанзақ тұлғаларын көрсетеді.
Бірі әрі би, әрі күлдіргі, екіншісі ... Хан ... ... ... алтынның буына дүниені малғандай етіп отырған жұрттың көзін қызылды-
жасылды бояумен арбап, төгіліп-төгіліп кететін сарай ... ... ... ... ... ... ... қаһарлы кескінінен кереғар
алшақ жатыр. Ілияс ... ... ... трагедиясында
сахналық әрекеттің ырғағына ерекше мән берген. ... ... ... ... ... тұрады. “Пьесаның басынан
аяғына дейін үзілмей ... ... ... бірі ... ... Бұл ... ... Кейін қазақ әдебиетінде типтік ... ... ... ... ... образдардың алғашқы үлгісі. Өздерінің
сөздік сипаттамалары да бір-біріне ұқсас. “Абай жолы” эпопеясындағы Қодар
содыр жуандарды итке, көп итсе ... ...... ... ... ... ... мұнша құн кестірдің, егер де ... ... ... анау ... сықылды бұралқыңды өлтірсем,
Қалдыбайға қанша құн кестірер едің?” - дейді. Ит, күшік, ... ... ... халық эстетикасында қас дұшпанға, жек ... ... ... сөздер” (28, 139(.
Пьесадағы әсер-әуен, ырғақ-екпіннің анық, саңқылдап ... ... ... перде. Бесінші суретте теңіз ... ... ... келіп, асығыс құйып кететін асау өзендер секілді көтеріліс өтетін
жерге ... ... ... атаның батырларын көреміз: Жүсіп, Ырсалы,
Қожахмет, Үбі, Шекшекей, Науша, Бабат – ... ... ... сөз ... ... тәрізді. Көтерілсшілердің бас қосқан тұсын панорамалық,
көпшілік сценасы сипатында берген ... ...... ...
Борық, Құрманғазы – Қарлыға арасындағы сүйіспеншілікті, қиын қыстау кездегі
адал махаббатты бірер көрініспен бейнелейді.
Мәре-сәре, у-ду ... ... ... ... ... ... еруілшілер
ортасына хан елшілері жетті. Бұлардың ішіндегі ... сөз ... ... Исатай мен Махамбетке ат, шапан әкеліпті. Қалдыбай батырдың басы ... ... ... ... ғана Исатайға билерге кестіріп салған айыпты да
ұмытқан секілді, нысана бітім, ... ... ... ... ... объективті түрде,
тарихи тұрғыдан шындық ... ... ... ... екі ... характерге сабақтастыра бейнелейді.
Анталаған жау, қалың әскерге шапқанмен, түбі жеңіске жету ... ... өзі ... ... ... кезде қара қазан, сары баланың
қамы үшін бітімге тоқтағанды ... ... ... ... ... өрт ... ... шабуыл жасау керек деп біледі.
Жырынды би Бекжан ру арасындағы ырың-жырыңды пайдаланып, оп-оңай іріткі
салады. Көтерісшілер ... ... ... ... бес ... бойында,
батырлар күші жанында болғанда ордаға шаппай тартынып ... ... ... ... тағы бір ... жетістігі деп Махамбет пен Қуан жыраудың
Исатай алдында кезектесіп айтқан философиялық толғауларын айтар едік. Қуан
жырау ... ... ... ... ұрығын сепкендей болса, Махамбет жыры
батырға рух беріп, намысын жани ... (22, ... ... қос ... Қуан мен ... қатар салыстыра
алуында да мән бар. Бұл жерде жыраулар қол ... ... ... ... беруші. Қуан жырауды тыңдаса драмалық тартыс аяқталып,
тасыған ... ... ... ... болар еді. Бірақ Махамбеттің
жалынды жыры Исатайдың жүрегіндегі кек ... ... ... ... өртке
айналдырып әкетті.
Қарт ақын Қуан алыстан орағыта келіп, қарлы борандатып, жауын-
шашындатып, ... түбі ... ... ... ... дәл осы ... ... аттың құйрығынан үзіп алған қылды таққан,
аршадан шапқан қызыл күрең қобыздың алпыс екі ... ... бір ... ... ... ... беріледі.
І.Жансүгіров трагедияны жазу үстінде халық тілінің шұрайлы қазынасын
жүйрік аттай жосылтады: Махамбет ... ... ... ... ... ырғақ, ұйқас, тармақ, шумақ жасауда ұлы ... ... ... ... қайта жаңғыртқан; ассонанс, аллитерация, анафора,
эпифора, градация, ... ... ...... сан ... ... тұрған соны өрнектерін көруге болады. ... ... ... ... фольклордағы толғау, арнау өлең
формаларын дамыта, жаңғырта кәдеге асырған. Халық ... ... ... тұрақты, мәнді, айшықты оралымдарды жиі қолданған.
“– А, занталақ!
Сені, сені дегенге,
Семіріпсің, занталақ!
Сен біл, сен біл ... ... ... ... ... занталақ!
Ұлыңды сенің Ұрымға,
Қызыңды сенің Қырымға,
Жібермесем кәпір етейін, занталақ!
- Аптықпа, ханым, ... ... ... ... болса, қылып қал,
Қапыда менен қалмағын, ханым!
Қашаннан сенің қорлығың,
Қазақтан, сірә, қалмаған, ханым!
Атаң Әбілқайыр, Нұралы,
Айшуақ, Есім, Ералы,
Қазақты ... ... ... ... ... ... басым кетсе де,
Хан деп құрттай қаймығып,
Қарулы сөзден қала алман, ханым!” (29, 293(.
Бұл ... ... ... тілдің синтаксистік, ... ... ... ... ... үлгі бола алады. ... ... де ... зор ... бар: ... ... ... жігіттердің жеті қараңғы түнде жортуылда
жүріп, дұшпанының аямай сілтеген қара шоқпарлары секілді.
Трагедия ... ... ... ... ... ... негізінен, олардың бәрін де шешен, шебер сөз иесі ... ... бұл ... Махамбет монологтарынан ерекше көзге түседі.
Махамбет монологтарының кейбіреуі ақын поэзиясының сарынына, ... ... ... ... ... айрықша терең айтылған көтерілісшілер сырының соңғы
түйінін жасайтын – ... Ақын ... ... ... ... ... көп, ... монологында ой, тұжырым, байлам басым. Исатай –
Махамбет көтерілісін бір ... бір ... ... ... иісі ... ... ... тиген шақпақ от етіп бейнелеу – өткен өмірге
тарихи объективті ... ... ... ... ... ... талғап, саралаған аршынды суреткер позициясына тиянақты дәлел.
“Ел-елге батырларды қайта жіберіп, күш жинап, жауға қайта шабамын деп
аласұрған Исатай ... ... ... сахнада сәтімен ойнай қалса,
жайнап, ... ... мол ... ... бар. Ал, ... ... ... ыңғайдағы өнерпаздың қолына түссе, сөйлеп кетейін деп
тұр. Трагедия финалы зор ... ... ... ... ... ... Бұл ... драматургиясында көркемдігі, философиялық
тереңдігі жөнінен алғанда Әуезовтің ... ... ... Еңлік пен Кебектің тіршілікпен қоштасу, ... ... ... ... сценасымен деңгейлес тұрған тамаша көрініс” (27,
144(.
Бір сәтке үміт оты қайта жанып, көтерілісшілер күш жинау үшін ... бел ... ... ... ... қараған шытырман шақта қимастық
сезімі, әсіресе, екі алыпты – Исатай мен Махамбетті қинайды.
Махамбет сөзіндегі түйткіл кеселді түйін жеке ... ... ... ... ... ... Жәңгірдің шаңырағын неге ойрандамадық ... ішін удай ... Әлі де ... ... ... ... ... мен Жәңгір ханды жарып тастау – көкейін тескен арманы секілді.
Бұндай жалғыз шапқан жеке дара қимылға Исатай әлі қарсы. Осындай ... ... ... ... ... тұрған екі батырдың ... ... жау сау ете ... ... оғы ... ... нұры сөніп бара жатыр. Тіршілік тартысынан әбден қажып, жеңіліп,
дүниедегі қызықтың бәрінен түңіліп, ажалдың өзін тыныштық мекені ... өмір ... ... ... бірде жығылып жүріп әлі де кезегім қалды
дейтін, көргенінен көрмегені мол, арманын орындай алмай ... да ... ... ... ... ... сөзін, қоштасуды айтпай қалмақ емес.
Осындай соңғы сәт Исатай басына да келді:
“Жолдасым, жөнел, айналма, мен қалдым… Сен тірі кет… ... тірі ... ... ... сен ... Ел ... Сен елге сәлем айт!.. Ханның
басын алам деген ... ... ... ... ... ... Ел ... күнәсін кешсін!.. Қапыда істеген қатеме қара қазақ баласы қарғамасын
мені!.. Елге ... айт. Елге ... ... ... сен! Тез ... (23, 333(.
Көтеріліс басшысы өлім ұстарасы алқымға тақалғанда да жігерлі. Мұрат,
нысананы әлі естен шығармаған. ... ... ... ... сөз: ... ел.
Қару асынып, жігіттерді бастап, қалың жауға неге шаптым деген ... ... ... ... ... ... ... санайды. “Халық” сөзі
бір рет, “ел” сөзі бес рет айтылып тұр. Пьесаның ұзына бойында Исатай ... ... ... сөзі ... ... ... Бұлардың
символдық, жинақтаушылық мәні бар. Тағы да “Еңлік – Кебек” трагедиясының
соңғы нұсқасындағы Нысан абыз ... ... ... ... еске ... артықшылығы жоқ.
Драматург Исатайдың өлім сценасын ... ... ... ... өте ... ... Ұлы ... қоштасу
монологында ет жүрегі елжіреген әке махаббаты, екі көзден аққан ... ... ... ... мерт ... бара ... Байеке (Баймағамбет)
секілді жендеттер ер-азаматты өлтіргендері үшін қандай шен ... ... ... ... ... күпті, тірідей қолға ... ... ... ... ... жоқ, ... деген зор сенім,
өршіл оптимизм басым.
“Ілияс Жансүгіровтің “Исатай – Махамбет” трагедиясы өмірлік ... ... ... кейіпкерлерді даралауы, драматургиялық құрылысы,
идеялық-эстетикалық нысанасы – жалпы маңызы жөнінен осы тақырыпқа арналып
бұрын-соңды жазылған, ... ...... ... Б.Аманшиннің “Жақия” пьесаларынан шоқтығы биік туынды десек,
бұл – ұлы ақынның ... ... бас ию ... ... ... анализ
жасаудан туған дәлелді тұжырым, әдеби дамудың ... (21, ... ... болмасын талантын қалыптастыратын оның өскен ортасы, алған
тәрбиесі, білімі, өмірі жолдары. Әсіресе, жас күнгі ... ... ... ... ... ... із ... Ауызекі айтылған бір сөз,
әлдеқандай көрініс, ұсақ деталь, кей ... ... ... ... дәл сол ... көрген сәтте елеусіздеу болғанмен ... ... соң ... жаңғырып, өзгеше қырымен көрініп, ... ... ... табиғат ұлы Абай туған жерге тағы бір ұлы талант беріп, соның
ұғымтал ... ... ... ... ... тастай салған. Зор
мағыналы, үлкен тірлік кешкен Абай ... ... ... ... ізі әлі ... ... дәлелді, шын қалпында жас суреткер
зердесіне құйылды. М.Әуезов жиырмасыншы-отызыншы жылдарда Абайдың ғылыми
өмірбаянын ... ... орыс ... үшін ... қызмет атқарса, Абай да
қазақ әдебиеті үшін сондай тарихи іс тындырғанын орнықты дәлелдеп ... ел ... ... өлеңдерін, қара сөздерін жинап, әуелі журналдарда
бастырды да, 1933 жылы тұңғыш толық жинағын шығарды.
Шығыс, Батыс әдебиеттерін ... ... ... ... ... Әуезов пен мәдениетті орыс отбасынан шыққан, бұрынғы ... ... ... ... пікірлес адамдардың арасындағы мағыналы
аяулы достық боп бекіді.
Екі әдебиеттің екі үлкен жазушысы бірігіп, ... ... ... ... ... ... мен фольклоры” деген ... ... ... ... Л.Соболев Мәскеуде ... ... ... Абай ... ... мен ... жинағын
редакциялады.
М.Әуезов пен Л.Соболев арасындағы шығармашылық достықтың ... ... 1939 жылы ... ... ... трагедиясы. Пьеса қазақ академиялық
драма театры сахнасында 1940 жылы қойылды. Шығарма орыс тілінде 1941, ... ... ... 1950, 1960 жылдары жарияланды.
М.Әуезов пен Л.Соболевтің алдында ауыр шығармашылық жүк тұрды. ... ... ... ... парақтарының өзі бізге әрең
жетті.
“Абай” ... ... ... ... ... ... аты дәл ... алынады. Рас, тарихи шығармаға қойылар басты талап
бұл емес, суреттеліп отырған дәуір ... дәл ... ... арқауы – Абай өмірінің кешқұрымы, тірліктің ұзақ жолындағы ... Бұл шын ... ... ... ... ... ... күресінің сан қилы арпалысында қажыр-қайратын, барлық ... ... алып ... ақын ... ... көз жұмғанша тұғырдан түспей,
надандықпен, зұлымдықпен ... ... ... ... Абай – жеке ... күйттеп, көлеңкеде бұйығы мұң шертуші емес, шығармашылығы өз ортасына
белсенді ықпал жасаған күрескер ақын. Бірақ ... ... ... ... ... ... келгенде, Абайды да құлатқан, жеңген.
Абай өмірінің трагизмін, әрине, оның отабасындағы бақытсыздықтардан
жырып алып ... ... ... ең ... ... ұлы адамның
идеалдарының, асыл армандарының жүзеге аспауында, дәуір мен ... ... ... ... ... ... Абай өсе, ... ағартушылық-демократтық ойларды тереңдетіп, поэтикалық мәдениеттің
заңғар биігіне көтеріле түскен сайын, өзін қоршаған ортадан ... ... ... ... ... топ ... де осал ... ықыласты бірден тартып алатын оқшау, қысталаң оқиғадан басталады.
Шымылдық ... ... ... ... ... ... ... характерін бетке шығарады.
Баяғы салт-дәстүр атаулыны аттап өтіп еркіндікке ұмтылған екі жас –
Айдар мен ... ... ... ... тас ...... аузындағы сөздердің ... ... ... психологиялық атмосферасына лайық, дәл, нанымды күйде келіп,
характерлердің шындық болмысын реалистікпен ... ... ... ... ... ... ... жолында жанын
пида етер шешімділігі көрінеді” (30, 156(.
Келіспес, бітіспес топ – ... тобы ... ... отын ... өлтіріп тыным таппақ. Мағауия, Әйгерімдердің араша тілеп, басу
айта ... ... ... ... көңіл, бауыр ниетін аңғартады. Бірақ
бұлар Оразбай, Жиреншелерге пара-пар келе ... ... ... ... бара ... ... күш ... туған ағасы Тәкежанға да өз
шоқпарларын соқтырады. ... ... ... ... жоқ. ... ... пір тұтар қасиетті дүниесі секілді ескілік моралі сонау Оразбайлар
қорғаштайтын ата-ана дәстүрі – мұның да табынар асылы.
Ескілік өкілдері мен жаңа ... жаңа ... ... ... жарқ ... береді. Әсіресе, Айдар, Мағауия сөздерінде дүлей надандықты басқа
соғып, көзге түрткендей ащы сықақ, улы ... бар. ... ... мен ... ... ... рас ... Оразбай, Жиренше, Нарымбет
көңілдерінде бұлар – шідер үзген, дәстүр бұзғандар. Оның жазасы - ... ... ... болып найзағай енді ... ете ... ... Абай ... мен Ажардың жалғыз үміті, тіреніші – Абай. Кешегі ата ... ... ... табынар аруағы Кеңгірбай жасаған ... ... ... ... кінәлайды. Көз алдында жасалғалы отырған зорлыққа,
істегелі отырған зұлымдыққа Абай жан-тәнімен қарсы тұрады, күреседі.
Жиренше мен Оразбай сөздерінде зіл, күш, ызғар ... Абай ... ... елдің зарын ұққан азаматтың тереңнен толқып шыққан даналық
ойлары бар. Абай қазақ ... ... ... ... ... Айдар мен Ажар басының билігін жүгініске беруге Оразбайларды
көндіруі оның көп ... ... ... ... ... көп сырдың беті ашылады: Айдар мен Ажар өлім мен
өмір аралығында тұр; Абай үшін бұларды ...... ... ... күресу; Оразбайлар үшін Айдар мен Ажарды өлімге
бұйыру – ата-баба дәстүрі бойынша іс ... ... ... ... ... ... тентекті жазалау. Екі жақтың да өз мақсатына жетуге
аянбас күресі шығармадағы конфликтіні шиеленістіре түседі.
Екінші суретте ... ... ... ... ... ... ... райда көрініс береді. Ажар, Әйгерім, ... ... ... ... ... ... Әсіресе, Қаныкей
мен Әйгерім характерлерінің алшақтығы Ажарды оңаша алып сөйлескен кезде
жақсы ... ... ...... ... эпостық
элементті ендірудің орынды үлгісі. Олар пьесаның сюжетімен біте қайнасып
кеткен, өз алдына бөлектеніп, ... ... жоқ. ... ертегі, аңыз
айту дәстүрінің стилінде берілетін Баймағамбет сөздері айрықша ерекшеленіп,
көркемдік қуатымен еліктіріп ... ... ... ... ... кезектесіп отыруы,
оқиғалардың өзгеруі, сюжеттің бірде шұғыл өрістеп, бірде баяулауы сахналық
әрекетті молайтады. ... ... ... ... әрекет аса мол.
Абайға Сырттан ақсақалдың келуі негізгі ... ... ... ... аз ... көп жайтты аңғартар, талай жерге қарауыл қойып, қақпан
тастап сөйлейтін ескі би, әккі шешен. Абайға кесе ... ... ... да ... дәлелді етіп көрсетеді. Бірақ соның бәрі де айналып
келгенде: “Өз басыңды қорға, ... ... - ... келіп тіреледі. Абай
ұзақ сөйлемейді. Қысқа сұрауларының өзі жауап секілді. Тайынбас, шегінбес
қалпынан ... ... ... да күрестің қиын боларын сезгендей. Керімге
деген күдік алғаш төбе көрсетеді. Зейнеп келген соң бұл ... ... ... ... ... байланысын осы сцена өте ... ... ... саны көп ... әр ... орта ... ... Қазақ қырының көптеген типтерімен
қоса, ... ... ... екі ... бар. Олар – Долгов пен Әзімхан.
Долгов – Абайдың досы, ...... ... көтеруші. Екеуі
бетпе-бет келіп қалғанда әрқайсысы өз характерлерінің бірталай сырларын
ашады.
Трагедиядан күрескер Абайдың әділетшіл жүрегі, ... ... ... Абай ... емес , ... ... дос-жаран, тума-
туыстары бар. Олар: жақсы әкеден туған есті ұл Мағауия, ... ... ақ ... адал ... халықтың өлең-жырын арқалаған аяулы
Зейнеп, адал жар, ... дос ... ... сертіне берік Мағыш,
айдауда жүрсе де жасымаған Долгов, ... ... ... ... ... ... ... берілген қаһармандар.
Абай монологтарының мазмұны терең, астары қалың. Ұлы ақын халық ... ... ... ... ... шабытпен бұрқанған ақынның жауларына
шүйліккен кездегі психологиялық күйі оның ... ... ... анық ... ... мен ... ... пен
Кебекті талап өлтірген жауыздарға, солардың бүгінгі бөлтіріктеріне лағынет
айтады.
Айдар мен Ажар басын арашалап қалу – ... ... ... ... Бұл тек ұлы ... ... емес – ... жеңісі.
Оразбайлардың жеңілуімен күрес әлі ... жоқ. ... ... ... Жиренше арасындағы ызғарлы диалогтар олардың алдағы жоспарларын
танытады. Оразбай ... у ... ... ... табады. Жиренше Керімнің
Абайға шәкірт емес екендігін қателеспей, аңғарады.
Долговтың кету қарбаласында ... ... ... ... ... оған
у береді. Айдардың аяқ астынан ауру төсегіне құлауы Абайға үлкен ... ... ... ... ұғар ... ... ... ұшырауы жүректен
қан, көзден жас ағызып, жанын қинайды.
Халық алдындағы билікте, рухани күресте жеңіліс тапқан Оразбайлар ... ... ... жол қалмағандай болады. Абайдың туған ағасы ... ... ... ... Керім де оларды қолдайды.
Керім – бұлардың ішінде характерлік кесектігімен ерекше дараланған тип.
Оразбай, Жиренше, Нарымбет, Тәкежан – сахараның ... ... ... басқа елдің жағдайынан, ғылым атаулыдан хабары жоқ жандар. ... ...... ... сөзге жүйрік, тілге шешен.
Озбыр, надан Нарымбетті әділет үшін күрескен Абай болыстыққа ... ... ... ... ... ызаланып, шегіне жеткен жерлері
осы. Қатыгез, жауыздар ... ... ... жығады.
Бұл – шынында да Абай өмірінде болған тарихи факт. Сол ... ... ... ... ... ... көрсете білді.
Соңғы пердеде Абай мен ... ... ... ... шырқау биікке
жетеді. Қажы болып келген Керім Абайға дін ... ... ... ... ... сыры ашыла бастағандай болғаннан сезіктенген ... ... ... ... ... ең ауыр ... – Айдар өлімінің сырының ашылуы.
Керімнің өз бауырын ... ... ... ... күтпеген соққы еді. Осы
сценада Мағауия да мерт ... Бұл ... Абай ... ... Абай ... шек ... Қоса еңірер, қоса жылатар, өзекті
өртер ащы ... мол ... ұзақ ... екі ... ... ... - Әбіш ... қазасы, олардан кем көрмеген асыл шәкірті Айдардың мерт ... ... ... ...... ... – осы ... тұтасып келіп Абай өміріне балта шабады.
Ұлы ақынның ... ... ... ... ... сену,
келешек ұрпақпен тілдесіп, соларға мұң айту, сәлем жолдау ... ... ... көтереді. Абай мен тарихтың, Абай мен халықтың
бауырластығы Баймағамбет пен Зйнеп ауыздарымен айтылған ... ... ... Асқар Тоқпанов “Абай” трагедиясын 1940 ... ... ... рет ... ... ... ... сахнасына шығарған.
“Социалистік Қазақстан” және “Казахстанская правда” газеттері ... ... ... оның ... ... ... ... оқиға
болғандығын қуанышпен жазды.
“М.Ақынжанов “Абай” трагедиясының терең ... өте ... ... ... шығарманың тіл, стиль ерекшеліктеріне көңіл аударды, ұлы
Абайдың өзіндік дара сөз ... ... ... ... ... Абай ... ... Қуанышбаевтың ғаламат шабыты айрықша
аталды” (21, 169(.
1962 жылы 29 мамырда Қазақтың Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... ... рет ... (режиссері - Әзірбайжан
Мәмбетов).
Жазушы Ғ.Мүсірепов, сыншылар И.Серман, З.Кедрина, М.Ритман-Фетисов
“Абай” ... өте ... ... ... ... ... жырлары” атты
көркемсуретті фильм сценарийінің негізіне алынды.
Қорытынды
Драматургия – қазақ әдебиетінде ХХ ғасырдың басында қалыптасқан ... ... ... ... қарастырып өткен зерттеу
еңбектерінен шығатын қорытынды осы. Қазақ драматургиясының тез ... ... әсер ... ... ... бірі – ... бай ауыз ... туралы да жоғарыда айтылды. Бұл туралы, әсіресе, М.Әуезов,
Ә.Тәжібаев, Е.Жақыпов т.б. ... ... ... айтқан.
Фольклор материалдарына сүйеніп жасалған М.Әуезов, Ж.Шанин, Ғ.Мүсірепов
шығармалары жанрға деген жаңа көзқарастың, ... ... ... ... 470(.
Халық даналығына үлкен суреткерлер өз тараптарынан көп ой ... ... ... ... ... жасады.
М.Әуезов эпостық дәстүрлермен шебер ұштастырып жазған “Еңлік – Кебек”
пьесасы арқылы қазақ ... ... рет ... ... Бұл ... ... Ә.Тәжібаев: “Қазақ халқының ауыз
әдебиетіндегі барлық ақындық дәстүрді бір басына түгел сыйғызған, бүкіл
Европа ... ... ... ... ... ... ... өнеріне жастай жетіккен М.Әуезов бірінші ... ... ... ... ... болып туды” (8, 440(, - дейді.
Қазақ драматургиясында комедия жанрының тууына да ... ... ... ... күлкілі әңгімелер, болған оқиғалар себеп болғаны ... ... ... ... ... ... ... секілді
комедияларының сюжеті ел аузынан алынған қалпынан көп ... ... ... ... саналатын Б.Майлиннің ... ... ... өмір ... комедияға лайық
жағдайларды екшеп ала білуден аңғарылады. Б.Майлиннің комедиялары ... ... мәні бар, ... ... ... ... ортасының
моралінен, идеалынан жақсы хабар береді. Б.Майлиннің реалистік комедиялары
қазақ драматургиясының кейінгі дамуына ... әсер ... ... қазақ
әдебиетінде драма жанрын туғызған бірінші негіз қазақтың ауыз ... ... ... да, комедия жанрының да осы ауыз әдебиетінен ... көз ... ... ... ... тұрмыс-күйін өзгертумен бірге мәдени
өміріне де ... ... ... Осы ... ... ... жаңа
тақырыпта қалам тарта бастады.
С.Сейфуллиннің “Қызыл сұңқарлар”, “Бақыт ... ... ... ... ... жазылған ең алғашқы шығармалар болып
есептеледі. Кейіннен осы тақырып Ж.Шанин, М.Әуезов, І.Жансүгіров, Б.Майлин
пьесаларында ... ... ... ... ...... жағынан қалыптасып дамудың
бағытын іздеген өсу, өрлеу жолындағы ... еді. ... да ... ... ... ... ... жағынан
дамуына, реалистік жанрлық сипатта қалыптасуына жол ашты.
Халық ... ... ... ... қалам иесі жинақтап, өмірге деген
көзқарасын, дүниетанымын көркем бейнелер арқылы өрнектеп ... Өмір ... өз ... ... ... өз көзқарас тұрғысынан
шешім айтады. Осылайша әр дәуірде өмір шындығының уақыт көшін ... ... ... ... ... ... ... тарихтың ғана
ұлылығы емес, қаламгердің де ... ... ... ... сол
құдыреттілікті талант талғамымен, парасат-пайымымен, ғажайып зерделілігімен
танытқан ұлы суреткерлердің тарихи драмаларына ... ... ... ... ... ... ... барған жазушының суреткерлік концепциясы жоқ
жерде хронологияға, фактілер жетегінде кетіп қалуы қиын емес. Зады тарихи
белгілі есімнің өзгеше ... ... ... ... бір ... ... ... керек. Әйтпесе, жіпек тізгендей етіп аты мәшһүр адамның
өмір фактілерін сыдырта баяндай беру көркемдік ... ... ... ... тұман құшағына сүңгітіп жіберуі оңай” (27, 394(.
Қаһармандық драма қажырлы кейіпкердің қиындықтарды жеңген, арман-мақсат
жолында, азаттық үшін арпалысқан батырлық ... ... ... ... ... жыл ... өтіп кеткен ескілік пен жаңаның
арасындағы тартысты суреттейді. Нәтижесінде ... өмір үшін ... қаза ... да, ... ... ... ... түптің-
түбінде орындалады. Тарихи трагедияға тән бірнеше ерекшеліктерді атап өтуге
болады:
1. Шығармаға арқау болатын тақырыптың тарихилығы, яғни шығарманың тарихи
деректер негізінде ... ... ... ... ... ... ... жүрегінен
ерекше орын алатын қаһарман болса, ал ... өзек ... ... ... ие ... ... Бас қаһарман жеке басының бақыты үшін емес, халық бақыты үшін
күреседі.
Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... трагедия – Мұхтар Әуезовтің “Хан Кене” трагедиясы. ... үшін ... ұлы ... ғана ... емес, азап шеккен, оң жол
іздеген, үмітке сенім артқан адамның ірі тұлғасын жасаған.
Тарихи драмаға ... ... ... ... ... ... өмірі арқау болмақ. Эстетикалық шындықпен ... ... ... күрес жолы идеялық нысанасы, әсіресе жас ұрпақ, кейінгі
толқынға үлгі, өнеге. Бұл жанрлық ... ... ... ... ... ... ... көптеген сапалы шығармалар жарық көрді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әдебиеттану ... ... // ... ... ... Анма ... 1996, 361 ... М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. Алматы, ҚМКӘБ, 1962, 458 ... ... Ә. ... ... Оқу ... ... 2002. ... Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. Алматы, Жазушы, ... ... ... С. ... драмасы туралы // Айқап, 1915, 23 мамыр.
6. ... С. Бес ... ... ... 4 том, ... ... 345 ... Дулатов М. “Надандық құрбаны” // Қазақ газеті, 1916, 31 наурыз.
8. Тәжібаев Ә. Қазақ ... ... мен ... ... 418 ... ... 2 том. Алматы, жазушы, 1964, 612 б.
10. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы, Дайк пресс, 2001, 412 б.
11. Байтұрсынов А. Ақ жол. ... ... ... Ана тілі,
1991, 376 б.
12. Рүстембекова Р. Қазақ ... ... ... ... 1978, ... ... Р. ... Майлиннің драматургиясы. Алматы, Жазушы,
1969, 151 б.
14. Махамбет Өтемісұлы. Өлеңдер. Алматы, Жазушы, 1974, 191 б.
15. Жансүгіров І. Шығармалар жинағы. 5 том. ... ... 1988, ... ... М. ... ... ... жинағы. 9 том. Алматы, Жазушы,
1981, 289 б.
17. Хан Кене. Алматы, Жалын, 1993, 448 б.
18. Ысқақұлы Д. ... ... ... // ... Қазақстан, 1998, 23
қазан.
19. Дәуітова С. “Хан ... ... ... концепция //
Жұлдыз, 1998, №12, -Б.176-181.
20. Р.Нұрғалиев. Алаш ұранды әдебиеттегі Мұхтар Әуезов ... ... // ... ... 1997, 22 тамыз.
21. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы, Санат, 2001, 480 ... ... М. ... ... ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 2003. 24 б.
23. Жансүгіров І. Бес ... ... ... Т. 2. ... Жазушы, 1988, 385 б.
24. Бердібай Р. Ел боламыз десек. ... ... 2000, 284 ... ... З. ... ... Санат, 1997, 352 б.
26. Жұртбаев Т. Талқы. Алматы, Қазақстан, 1997, 368 б.
27. Нургали Р. Вершины возвращенной ... ... ... ... 1998, 308 ... ... С. ... драматургиясының очеркі. Алматы, Қазақ ССР Ғылым
Академиясының баспасы, 1964, 276 б.
29. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, Қазақ университеті, 1992, 368 ... ... С. ... төбе ... ... ... 1994. 173 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қ.Жұмаділовтің романдарының тарихилығы7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Қаһар» романы25 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Ақпараттық қоғам: теориялық модель4 бет
Біржан мен Сара операсы жайлы3 бет
Батыр Баян10 бет
В.И.Вернадскийдің ноосфера жайлы ілімі және оның бүгінгі таңдағы рөлі30 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь