І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Ілияс Жансүгіров . қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін жинаушы ... ... ... ... ..10
1.1 Ақын поэмаларында қазақ фольклор дәстүрінің қолданылуы ... ... ... ... .10
1.2 Жансүгіров шығармашылығындағы ауыз әдебиеті үлгілері ... ... ... ... ..21
2 Алғашқы поэмаларындағы тақырыптық ізденістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
2.1 Ақын поэмаларындағы драматизм табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
2.2 «Құлагер» поэмасындағы драматизм көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..67
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..69
Кіріспе

Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиетінің негізін салушы халқымыздың аяулы ұлдарының бірі, сүйікті ақыны – Ілияс Жансүгіров. Ол да С.Торайғыров, С.Дөнентаев, Б.Майлин сияқты Абайдан үйренді. Абайдың үлгісімен өлең жазды, туған жердің топырағында қалыптасқан ел әдебиетін ерінбей жинады, жалықпай жаттады. Әсеттің, Бақтыбайдың, Біржан мен Сараның, Сүйінбайдың, Орынбайдың, Шөженің үздік өнерін үлгі тұтты, өнеге санады. Таланты толысқан шағында «Дала», «Күй», «Күйші», «Құлагер» поэмаларын жазып, поэзияның құдіретін танытты да ақын ретінде Абайдан кейігі биіктікке көтерілді.
Алуан тақырыпқа қалам тартқан Ілияс әділетсіз заманда өмір сүрген жастардың ауыр тұрмысын, жабырқаулы көңіл-күйін, тұйыққа тірелген ойын танытатын «Арманнан» бастап: «мазмұны мен түрі қиысқан, төрт тақтасы түгел жатық, тыңнан ойғандай тұтас, қорытып құйғандай сом, идеясы терең, екпіні мен әуені ... табиғи сезімнен туған, нағыз толқыған ақын жанынан жарып шыққан «Гималайға» дейінгі дәрежеге көтерілді» [1, 274].
Журналистика саласында «Еңбекші қазақ» газетінің ақыны, фельетонист-очеркисі ретінде танылып, «қазақ әдебиеті мен баспасөзіндегі фельетонның негізін салды» [2, 185]. Жазушының әңгімелері мен драмалық шығармалары өз алдына бір төбе. Ал, «Жолдастар» романы қазақ әдебиетіндегі көп томды роман жанрының қалыптасу кезеңін көрсетуге тұратын кесек туынды.
Сондықтан қазақ әдебиетінің тарихында Ілиястың алатын орны ерекше. Өйткені, ол өзінің бар өмірін ұлттық әдебиетімізді құруға, есейтуге арнады. Осы жолда аянбай еңбек етті. Оның қаз тұрып ұлы дүбірге ұялмай үлес қосуына септігін тигізді. Ерте жазып, көпшілікке кенжелеп танылған Ілиястың әдеби мұрасын қадірмен халқы да құшақ жайып қарсы алды. Оны қалың оқушысына таныту жолында бірсыпыра жұмыстар жүргізілді: Ілияс туралы деректі фильм түсірілді, пьеса жазылды, республикалық журналдар мен газеттерде ғылыми мақалалар, естеліктер, ірілі-ұсақты зерттеулер жарияланды. Ақынның жеке кітаптарына, жинақтарына, таңдамалы шығармаларына, шығармаларының алты томдығына алғы сөздер берілді. Диссертациялық еңбектер мен докторлық монографиялар жазылды. «Қазақ ССР-інің тарихында», «Қазақ әдебиетінің тарихында», Жоғарғы оқу орындарына, мектептерге арналған оқулықтарда ақынның еңбегіне лайықты бағалар берілді.
Сөйтіп, Ілияс Жансүгіровтың Абайды, оған дейінгі халық ақындарын, ауыз әдебиетін білуі, оны өз шығармашылығына пайдалану тәсілі жан-жақты зерттеле бастады. Осының бәрі – ұзақ жылдар бойы қалың оқушысынан қағажу қалған ардагер азаматымыздың лирикалық сырлы µлењдерін, психологиялық әңгімелерін, тарихи тақырыпқа арналған драмалық және трагедиялық пьесаларын, публистикалық очерктерін, уытты фельетондарын, реалистік повестері мен романын, эпикалық үлгідегі поэмаларын, еркін және дәл аудармаларын кеңінен насихаттауға, жазушының іздену, үйрену, оқу, қалыптасу, кемелдену кездерін көрсетуге дарындылық қабілетін халқына кеңінен танытуға мүмкіндік берілді. Оның еңбектері дүние жүзі әдебиетінің алтын қазынасына елеулі үлес болып қосылғандығы дәлелденіп, Ілияс нағыз сөз зергері ретінде танылды. Ал, «Осының сыры неде?» деген сұрақтың жауабына келгенде, оған ғалымдарымыз: «бастан аяқ қазақтың халық әдебиеті мен халық тілінен нәр алуында» [1, 297], «ана тілін жетік білетіндігінде және оны ұршықша үйіріп, ...қынаптан суырлаған қылыштай жарқылдатып, дегеніне көндіріп, қалауынша пайдалана алатындығында» [3, 144], - деп жауап береді.
Мұның да себебі бар. Дүние жүзі әдебиеті классиктерінің ауыз әдебиетін оқымағаны, одан үйренбегені кемде-кем. Бұл үшін орыс әдебиетінің тамаша өкілдері – А.С.Пушкиннің, Н.Некрасовтың, М.Горькийдің, М.В.Исаковскийдің, А.Твордовскийдің, қазақтың ұлы ақын-жазушылары А.Құнанбаевтың, Ж.Жабаевтың, М.Әуезовтың, С.Мұқановтың, Ғ.Мүсіреповтың есімдерін атасақ та жеткілікті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

4 Қаратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар. –Алматы: ҚМКӘБ, 1962.
5 Қожакеев Т. Қым-қуыт іздер. –Алматы: Санат, 1999.
6 Әбдірахманова Т. Ақын сыры. –Алматы: Жазушы, 1965.
7 Жансүгіров I. Қысқаша өмірбаяным // Жұлдыз, 1965, №5, - 44 б.
8 Жансүгіров I. Таңдамалы шығармалар. 2 т., -Алматы: Жазушы, 1986.
9 Жансүгіров I. Қысқаша өмірбаяным / Кітапта: Сөзстан. –Алматы: Жалын, 1986.
10 Жансүгірұлы I. Өтірік (Ел әдебиетінен жинақ). Төте жазудан аударып баспаға әзірлеген Т.Әлібек, С.Шахина. Түсіндірмесін жазып, жалпы редакциясын бпсқарған Б.С.Рақымов. –Қрағанды: ҚарМУ баспасы, 2001.
11 Жансүгірұлы I. Өтірік. –Мәскеу: Кеңестер Одағандағы елдердің Күншығыс баспасы, 1927.
12 Орманов Ғ. Ілияс туралы сөз. // Жұлдыз, 1965, №5, 96 б.
13 Темірбекова А. Жетісу әндері. // Жұлдыз, 1965, №2, 116 б.
14 Затаевич А.В. 500 песен и кюйев адаевских, букеевских, семипалатинск инструментальных пьес и напевов. –Москва: Наука, 1934, 7-6.
15 Жансүгіров I. Шығармалар жинағы. 5 т. –Алматы: Жазушы, 1988.
16 Естаев Е. Ілияс Жансүгіров және фольклор. -Алматы, 1979.
17 Жансүгіров I. Шығармалар жинағы. 1 т. –Алматы: Жазушы, 1986.
18 Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. –Алматы: Мектеп, 1965.
19 Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. –Алматы: Жазушы, 1960.
20 Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. –Алматы: Жазушы, 1970
21 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. –Алматы: Қазақ университеті, 2001.
22 Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. -Алматы, 1960.
23 Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. -Алматы, 1969.
24 Базарбаев М. Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы. -Алматы, 1973.
25 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. -Алматы, 1969.
26 Жақыпов Е. Дастаннан драмаға. -Алматы, 1979, 176 б.
27 Ахметов З. Поэзия – даналық шыңы. -Астана, 2001.
28 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. -Алматы, 1984.
29 Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаулар. -Алматы, 1996.
30 Қирабаев С. Таланатқа құрмет. Алматы, 1988.
31 Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен әдеби даму: Монография. -Алматы, 1986.
32 Дәдебаев Д. Өмір шындығы мен көркемдік шешім. -Алматы, 1991. -208 б.
33 Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. -Астана, 2001.
34 Кәрібаева Б. Қара өлең және лирика. -Алматы, 2001.
35 Тілешев Е. Романтикалық поэма табиғаты. -Астана, 2002.
36 Әбілқақов М. І.Жансүгіровтің драмалық шығармаларындағы тартыс пен қаһарман. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. -Алматы, 2003. - 26 б.
37 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Алматы, 2002.
38 Жансүгіров І. Поэмалары. Алматы, 1972.
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................................................................6
1 Ілияс Жансүгіров - қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін ... Ақын ... ... ... ... ... Жансүгіров шығармашылығындағы ауыз әдебиеті үлгілері..................21
* Алғашқы поэмаларындағы тақырыптық ізденістер.....................................43
2.1 Ақын поэмаларындағы драматизм ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі қазақ әдебиетінің негізін салушы халқымыздың аяулы ұлдарының бірі, сүйікті ақыны - Ілияс Жансүгіров. Ол да С.Торайғыров, С.Дөнентаев, ... ... ... ... ... ... өлең жазды, туған жердің топырағында қалыптасқан ел әдебиетін ерінбей жинады, жалықпай жаттады. Әсеттің, Бақтыбайдың, ... мен ... ... ... ... үздік өнерін үлгі тұтты, өнеге санады. Таланты толысқан шағында , , , поэмаларын жазып, поэзияның ... ... да ақын ... Абайдан кейігі биіктікке көтерілді.
Алуан тақырыпқа қалам тартқан Ілияс әділетсіз заманда өмір ... ... ауыр ... ... ... тұйыққа тірелген ойын танытатын бастап: [1, 274].
Журналистика саласында газетінің ақыны, фельетонист-очеркисі ретінде танылып, [2, 185]. ... ... мен ... ... өз алдына бір төбе. Ал, романы қазақ ... көп ... ... ... ... ... көрсетуге тұратын кесек туынды.
Сондықтан қазақ әдебиетінің тарихында Ілиястың алатын орны ерекше. Өйткені, ол өзінің бар өмірін ... ... ... ... ... Осы ... аянбай еңбек етті. Оның қаз тұрып ұлы дүбірге ұялмай үлес ... ... ... Ерте ... ... ... танылған Ілиястың әдеби мұрасын қадірмен халқы да құшақ жайып қарсы алды. Оны қалың оқушысына ... ... ... ... ... ... ... деректі фильм түсірілді, пьеса жазылды, республикалық журналдар мен газеттерде ғылыми мақалалар, естеліктер, ірілі-ұсақты ... ... ... жеке кітаптарына, жинақтарына, таңдамалы шығармаларына, шығармаларының алты томдығына алғы сөздер берілді. Диссертациялық еңбектер мен ... ... ... , , ... оқу ... мектептерге арналған оқулықтарда ақынның еңбегіне лайықты бағалар берілді.
Сөйтіп, Ілияс Жансүгіровтың Абайды, оған дейінгі халық ақындарын, ауыз әдебиетін білуі, оны өз ... ... ... ... ... ... ... бәрі - ұзақ жылдар бойы қалың оқушысынан қағажу қалған ардагер ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа арналған драмалық және трагедиялық пьесаларын, публистикалық очерктерін, уытты фельетондарын, реалистік повестері мен романын, эпикалық үлгідегі поэмаларын, еркін және дәл ... ... ... жазушының іздену, үйрену, оқу, қалыптасу, кемелдену кездерін көрсетуге дарындылық қабілетін халқына кеңінен танытуға ... ... Оның ... ... жүзі ... ... қазынасына елеулі үлес болып қосылғандығы дәлелденіп, Ілияс нағыз сөз зергері ретінде танылды. Ал, деген сұрақтың жауабына келгенде, оған ғалымдарымыз: [1, 297], [3, 144], - деп ... ... да ... бар. Дүние жүзі әдебиеті классиктерінің ауыз әдебиетін оқымағаны, одан үйренбегені кемде-кем. Бұл үшін орыс ... ... ... - ... ... М.Горькийдің, М.В.Исаковскийдің, А.Твордовскийдің, қазақтың ұлы ақын-жазушылары А.Құнанбаевтың, Ж.Жабаевтың, М.Әуезовтың, ... ... ... ... та ... бәрі де өз ... қайнар көзі - халықтың даналығында екендігін жете түсінгендер. Халық айтса қате болмайтындығын басқалардың санасына сіңіру жолында аянбай еңбек ... ... ... М.Горький деп ұран тастағанда оған Сәкен де, Ілияс да, Мұхтар да, Сәбит пен ... те ... ... ... Оны ... ... ... қажеттілігі жөнінде арнаулы мақалалар жазды. Жаңа әдебиет жаршысының нұсқауын сөйлеген сөздерінде, жасаған баяндамаларында қайталай айтып, қалың ... ... ... Халықтың тіл байлығын, сөзді қолдану, образдарды жасау тәсілін, сюжет құру әдісін өздері де ұқыптылықпен үйреніп, күнделікті еңбектерінде шеберлікпен пайдаланды. Солардың ... ... ... ... ... үлес қосқан ардагер ақынымыз Ілияс та жүрді. Басқалар сияқты ол да ... ... ... ... ... алды. Білгені мен көңіліне ұялағанын ой-елегінен өткізіп, халқына қайтадан ұсынды.
Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... иелерінің бәріне тән ортақ асыл қасиет - көп ... Бұл ... ... ... ... ... ... шығармашылығынан да көруге болады. Халық өмірін реалистікпен бейнелеген дарынды қалам иесінің әр жанрдағы туындыларының ішінде ерекше жарқырап ... оның ... ... әдебиеттің классикалық байлығының қатарына жатады. Қазақ публицистикасының қалыптасуына зор үлес ... ... ... ... ... ... ... белсене қатысқан әлеуметтік қызметтер қаламгердің азаматтық келбетін көрсетеді. Ақынның терең идеялық, көркем ... ... ... ... мәні зор, олар ... ... ойына ой, сезіміне сезім қосады, қиялына қанат бітіреді, эстетикалық ләззат беріп, гуманистік-адамгершілік идеяларды толғайды.
Жас ... ... ... ... ... ... ... өлең мәдениетін игеруіне реалистік Абай поэзиясының ықпал жасауы - оның әдебиет ... ... айта ... ... ... ... жалғастығын көрсететін жәйт. Ел қазынасы, халық фольклоры өкілдері тәжірбиелерінің сабақтары мен ... ... ... ақын ... жаңа ... тауып, өзіндік арна іздей бастайды.
Алғашқы өлеңдерден-ақ болашақ іргелі ақын Ілиястың стиль өрнегі, қаламгерлік дара тұлғасы айқындалады. Құйылған сөз тасқыны, ... ... ... айқындау, ауыстыру, кішірейту, ұлғайту, түйдектеу, басқы, ішкі, соңғы ұйқас (А.Байтұрсынов терминдері) байлығы оның поэзиясының негізгі қасиетіне айналады. Лирикалық - ... ... ұзақ ... ... ... ... ... 1917 жылы 22 тамызда басылған Ілияс , , ... , ... жиі ... 1927 жылы атты үгіт ... 1928 жылы ... ... кітабы басылды.
Халықтың қалың ортасынан қайнап шыққан қажырлы ... мол ... ... ... жемістеріне таң қаласың. 1927-1937 жылдар арасында поэзия, проза, драматургия, сын, ... ... ... ... ... ... ... аса бай әдеби мұра қалдырды. Оның лирикалық шығармалары, , , , ... ... , , ... - ... ... ... қорына қосылған өлмес туындылар.
Тиянақты білімсіз ешнәрсе өндіре алмасына әбден көзі ... ... 1925 жылы ... ... журналистика институтына түсуі өмірдің үлкен бір кезеңіне шыққандай қуанышты сәті еді. Арнаулы пәндерді, лекцияларды былай қойғанда, тарихтан, философиядан, әдебиеттен, ... ... да ... ... ... алу үшін өз бетімен дамылсыз іздену, талмай еңбектену ... тез ... ... ... ... ... ... оқу, тексере үйрену тәжірибесі ақын талантының жарқырап ашылуына ... ... Қала ... ... ... ... ... жүрекке орасан зор ықпал етеді.
1928 жылы журналистика ... ... елге ... Ілияс Жансүгіров газеті редакциясына қызмет істеп, қазақ ... ... көп үлес ... ... қаламгер, үлкен мәдениет қайраткері Ілияс Жансүгіров 1934-1935 жылдарды Қазақстан ... ... ... ұйымдастыру комитетінің төрағасы болады, 1935-1937 жылдарды көркем әдебиет баспасында поэзия бөлімін басқарады, КСРО Жазушыларының І ... сөз ... ... ... өміріне белсене араласады. Жазушының М.Горькиймен шығармашылық байланысы, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезовпен достығы оның қаламгерлік жолында терең із ... ... ... ... өрен ... ... ... атанған Ілияс Жансүгіров 1938 жылы жазықсыз жазаға ұшырады.
Диплом жұмысының мақсаты - Ілияс ... ... ... ... ерекшелігі жағынан саралап, талдай отырып, ақындық әлемін ... ... ашу. Ақын ... ... ... ... мақсатты анықтауда мынадай басты мәселелерді назарда ұстау міндеттеледі.
- Ақын ... ... ... ашу.
- Поэзиясының көркемдік ерекшелігін саралау, тіл шеберлігін ... ... ... Поэмаларындағы трагизм құбылысының берілу жолдарын көрсету.
* Ақындық ерекшелігін айқындау.
Жұмыс кіріспеден, екі негізгі ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Ілияс Жансүгіров - қазақ ауыз әдебиеті ... ... Ақын ... қазақ фольклор дәстүрінің қолданылуы
Ілияс - 1894 жылы ... ... ... ... уезінің Ақсу болысына қарайтын 4-ауылда (қазіргі Талдықорған облысы, Ақсу ауданында) дукиеге келді. Жөңкенің /Жоңғар/ топырағында түлеп, арыны қатты Ақөзек пен Ақсу ... ... ... денесін шынықтырды. . Айлы кеште, ұзақ түнде, салқын самалда отырып қонақ айтатын әңгімені, балалар айтысатын жұмбақты, ... ... ... қыз бен ... ... қара ... ... хабарларын құйып алды. Әкесі нақышына келтіріп єњгімелейтін ертекті, мысалды, ақындар айтысын құлай ... ... ... Ауыл арасында, ел ортасында болып жататын жиын-тойларды жағалап, әзіл-оспақтың, ұшқыр ойдың суырып салма шеберлері тудырған тапқыр ... ... үнді Әсет ... ... әндерін тамылжыта орындауға талпынды. Қос ішекке тіл бітірген күйші мен ат ... ... ... ... ... Өзі де ... елтіп жастайынап домбыра үйренді, қоңырлатып єн салды, ... ... ... ... ... ... қолаңшашты қара кuздеріне өлеңдетіп хат жазды.
Қасен молдадан қара танып, Қарағаштағы қазақ-татар ... ... ... ... соң ... ... - Алпамысты, Қобыландыны, Ер Тuстікті, Ер Тарғынды, Ер Сайынды, Шораны, Құламергенді; махаббат дастандарын - Қыз ... Баян сұлу мен Қозы ... ... ... - ... пен Зарлықты, Мың бір түннің үзінділерін, Тотының тоқсан тарауын; ақындардың ... ... ... ... мси Шөженің, Сүйінбай мен Тезектің, Жамбыл мен Құлмамбеттіњ, ... мен ... ... пен Түбектің, Әсет пен Ырысжанныњ айтыстарын, Абай мен Єріптің өлеңдерін, Құлдың қағытпаларын ... ... ... ... екен. Сондай-ақ Алдар Көсе мен Жиреншенің, Сара мен Қосай шешеннің сын-сықақтарын, Төле би мен ... ... ... ... соқты:
(4,44), - дейді. Ілиястың өзі жастық, бозбалалық күндері туралы. Сондай-ақ поэмасында:
- Ежелден ескеруші ем ... ... ... ... ... ма деп ашпаған сыр, айтпаған жыр
Құлақты қырға тігіп жүрген кезім (5,255), -
деп халықтан қол үзбегенін тағы да ... ... Ал ... ... ... ... (4,44), - ... І.Жансүгірұлы.
Ілияс жастайынан-ақ ауыз әдебиетінің асыл үлгілерін тыңдаумен, білумен, жаттаумен, айтумен шектелген емес. Білімі ... ... ... мұрасын құрметтеуге, оның мазмұны мен мақсатын терең түсінуге ден қояды. Орайы келгенде ... ... ... ... ықпалымен өзі де қолына қалам алады. , , , деген тырнақ алды туындыларын жазады. Алғашқы ... және ... ... ... екі ... ... көшіреді .
Бұл туралы: дейді. Яғни, ақын-фольклорист халық қазынасының ғылыми құжатын хабарлап отыруды ұмытпайды.
Ілиястың осы ұқыптылығы ел ... ... ... ... ... ... - да ... анық байқалады. 1930 жылы Қызылорда қаласында жарияланған жинағына 67 ... ... ... - үй ... ... ... ... тақырыбына топтастырады.
Алғашқысында - үйдегі мүліктер, екіншісінде - ... ... ... - адамның өмір сүруіне қажетті еңбек құралдары жұмбаққа айналдырылған. Мысалы:
Дүниеде күйме көрдім төрт ... екі басы Ай ... ... мәткесі бар, уығы жоқ,
Үзік жоқ, туырлық жоқ, түндігі жоқ,
Құс төсек, мамық жастық біреу жатыр
Көңілі уайымсыз жай сияқты.
(Бесік)
Мұрынсыз шымшық мұз ... ... ... жалғаса береді. Бірақ, өлеңге арқау болатын заттардың бәрі үйдеғі мүліктерден басталып, өзін қоршаған ... ... ... ... ... сәбидің ойлауына жеңіл, шешуін табуына оңай, дүниетанымын кеңейтуге қолайлы, ойын ұштауға әсерлі. Яғни, тілді ұстартып, ойды өсіретін, ... ... ... ... мол ... ... затты, төрт түлікті, мамандықты, жануарлар мен хайуанаттар дүниесін, географиялық ... ... ... ... пен ... тапқырлық пен талантты танытатын ұлттық әдебиетіміздің мөлдір бұлағы - жұмбақтарды жинауда Ілияс ... да ... ... сіңіреді. Соңынан ерген сәбилерімізге ата сөзін сыйға қалдырады. Олай болса ағаның мұрасын аялау, халқымыздың сөз байлығын жинаудағы оның алатын ... ... ... ... ... - әрбір әдебиетшінің, мәдениетті ұрпақтың азаматтық парызы, ғалымдық борышы болуға тиісті.
Ел әдебиетін жинау мәселесі күн тәртібіне қойылғанда 1925 жылы ... ... ... 1925 ... 19 ... ... Мұхтар Әуезовтың арналған нұсқау-мақаласы жарияланды. Онда халқымыздың әдебиеті мен тарихына байланысты жазылып ... ... ... ... ... Соны ... ... Ілияс ел әдебиетін жинауға бұрынғыдан да белсене араласты. Қолына түскен материалдарды салыстыра сұрыптап, таңдаулыларын сала-салаға бөлді де, ... ... ... ... көп күші мен жігерін жұмсады.
(4,69).
Осыған қарағанда халқымыздың әдеби мұрасын жинауы, жариялай бастауы бастан-ақ арнаулы жоспармен, жүйемен жүргізілгендігі ... ... ... ... ... онан соң ... жариялаған Ілияс енді мен және ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің ұйѓарымы бойынша Қызылордада шығатын журналының 1927 ... 5 ... ... ... ... Қазақ жаңа әліппе , газетінің кітапханасы ретінде көпшілікке ұсынылған. Ал, басқаларына қарағанда соңғы кітаптардың ерекшелігі - ... ауыз ... ... жазылған қазақ ақындарының, орыс және батыс әдебиеті өкілдерінің алуан түрлі күлдіргі-сықақтары, әңгімелері, фальетондары, ... ... ... жыры мен ... ... аңыз әңгімелер мен ертегілерді, мақал-мәтелдерді жинауға және жүйелеуге де мықтап көңіл бөледі. Атап ... ... ... ... ... оларға өзінің пікірін жазды. Орыс ақыны Г.И.Твертиннің 1935 жылы жарияланған поэмасына алғысөз әзірлеп, оның әлеуметтік мәнін ... ... ауыз ... ... ... анықтады, ғашықтық жырдың тамаша үлгісі екендігін дәлелдеді.
Ілияс Сүйінбай мен Құлдың, Абай мен Әсеттің халық арасына көп ... ... ... ... және жариялауға қыруар еңбек сіңірді. Нәтижесінде Сүйінбай мен Құлдың өлеңдер жинағын жариялады. Мұхтар Әуезов 1933 жылы құрастырған, Абайдың толық жинағына ... ... ... ... ... ... ... ғылымының негізін салуға өзінің елеулі үлесін қосты.
Ілиястың , , , , , поэмасын, , ... ... ... мен ... ... ... әні мен күйін, өнегелі, өмірлі сөздерін, шешендік дауларын, тұрмысымыз бен салтымызға байланысты айтылатын ... ... ... көп білгеніне қайран қаласыз. Осының себебін іздегенде 1922 жылдың күзінде ақынмен сапарлас ... Ғали ... ... ... ... ... ол ел ... өсті, халқымыздың өмірін, тұрмысын, салтын жетік білді. ... ... ... оған ... ... өмір бойы ... азығына, ақындық шабытының кайнар көзіне айналдырды. Ақындық таланты мен ... ... ... ... ... ... көтерілді.
Жастайынан-ақ Әсеттің , , , , , , , , , сияқты ... ... ... ... талантты ақын домбыраның үнін де тамаша ұқты. Оның екпінінен - батырлық қуатты, қоңыр сазынан - кең ... ... ... - әсемдікті, зарынан - халықтың мұњын, ойнақылығынан - көптің қуанышты ... ... ... - ән мен күйді халқымыз басынан өткізген - ... ... ... ... ... кезеңдерімен, яғни еліміздің тарихи тағдырымен ұштастыра, байланыстыра қарап, оның астарындағы шындықты саралап ашты, ақындық шабытпен тамаша ... ... ... поэзияға айналдырды, үнді өлең жолына түсірді.
Екіншіден, Ілиястың музыкалық қабілетін тәрбиелеуге, оны тиянақты зерттеп, құдіреті мен ... ... ... ... ... ... ... сияқты тамаша, білімдар ұстазы, ақылшы ағасы болды.
Осы жерде қазақ музыкасының тарихын зерттеуші, өнер ... ... Алма ... мына ... келтірген де орынды: , - дейді (10,116).
Ғалымның ... ... ... әндердің лирикалық, айтыс, жоқтау, жарапазан, күлкі-сықақ түрлері бар. Тәуке батырдың Сібірге айдалып бара жатқанда шығарған әнінің єлеуметтік мәні зор, ... ... ... ... Ал І.Жансүгіров туралы А.В.Затаевич өзінің деген кітабында былай деп жазды: (11,6-7).
Композитор орынды айтады. ... ... ... оқып ... ... жиі кездесіп, оған елдегі жаңалықты, жаңадан табылған орындаушының ... ... ... ... ... Өзі де ... әнді орындап нотаға түсірген. Затаевичтің деген еңбегі 1927 жылы көлемді кітап болып жарияланғанда ... ... ... жазды. Онда ѓалымның еңбегі арқылы жоғалып бара жатқан ел әндері мен күйлерін қолға түсіріп отырғанымызға ... ... ... ... - деп қуана жазды. Осымен қатар, газеттің оқушыларын игі істер қолдауға, жалғастыруға шақырды.
Қамқоршы азамат бұл пікірді жай ғана айта ... жоқ. Игі іске ... де ... ... қосты. деген белгілі мақаласынан кейін газетіне , ... ... , , , ... көлемді-көлемді мақалалар жазды да бәрінің басын қосып 1933 жылы деген тақырыппен жеке ... етіп ... Оның ... ... түгелдей қазақ әндері мен күйлерінің шығуына, оларды тудырған ішкі және сыртқы жағдайға арнады. Олардың мазмұны - дәуір, заман талабына сай ... ... ... мұњы мен ... ... ... ... сипаттап берген.
Ақын ел әдебиетінің тамаша үлгілерімен бірге қазақ музыкасының тарихына да көп ... ... Ол ... ... ... , , , , халық әндері , , , , , , , мен шығу ... жете ... ... және ... ... ... ғылыми еңбектері Ілиястың ән мен күйдің шығу тарихын зерттеуіне елеулі әсерін тигізді.
Нәтижесінде ел аузындағы аңыз-әңгімелердің негізінде , , және ... , ,
, ... ... ... ... Сөйтіп, мен басталған ән мен күй тақырыбы балладасы арқылы поэмамыздың ең сүбелі, ең мықты белі, ...қазақ ... ... ... ... ... ... - ... дейін көтерілді.
Сонымен, музыка - Ілияс шығармашылығына өмірлік өзек болды, шабытына рухани нәр берді, ... ... ... ... ... болып төгілді. Сөйтіп, домбыраның сайраған тілі, күйдің сазы тарих қойнауында қалған халық тұрмысындағы шындықты білуімізге ... ... ... ... ән мен күйін жинаумен, оларды өзінің шығармашылығына ұқыпты ... ғана ... ... жоқ. Сөйлеген сөзінде, жасаған баяндамаларында халқымыздың ауыз әдебиетін, әні мен ... ... ... ... ... ... ... ескертіп отырған. Дәлірек айтқанда, Қазақстан жазушыларының 1934 жылғы 12-13 ... ... ... ... жасаған деген баяндамасында былай деді:
(12,330).
Халық қазынасы туралы Ілиястың сыры да, шыны да осы. Өзі де осы ... ... ... ... ... ... мен талантын танытуға барлық күші мен жігерін жұмсады. Кейінгі ұрпағына ... мұра ... ... де ол ... ... ... Одан ... оған үйрете білді. Асыл сөзді сұрыптауды, іріктеуді орынды қолданып, қажетіне пайдаланудың тамаша тәжірибесін қалыптастырды, озат үлгісін көрсетті.
Бұл ... жай ... ... ... сақталған материалдар да тиянақтай түскен. Қазақ Ғылым академиясына Фатима ... әр ... ... ел ... үлгілерін қарастырғанда, солардың көбін Ілиястың жинағына жүйелегеніне, бірсыпырасын баспаға дайындағанына көз жеткен.
Солардың ... ... ... ... ... ... туралы әр түрлі материалдар.
* Батырлар туралы материалдар.
* Бәдік жырларының жинағы.
* 1916 жыл туралы.
* Жұмбақтар.
* Қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... жаңылтпаштары.
* Қазақтың әдет-ғұрып, салт-санасы жөнінде айтылған өлеңдер мен әңгімелер.
* Қазақтың өткен ақындары ... ... ... ... ... Қарасөздер.
* Қоштасулар.
* Қулар туралы материалдар.
* Құдалық және құдандалық туралы ырымдар.
* Мақал-мәтелдер.
* Махамбеттің термелері.
* Мамай батыр туралы поэмалар және материалдар.
* Өткен ... ... ... Тақпақ, мақалдар жинағы.
* Халық ауызынан жазылып алынған қазақ билерінің шешендік, тақпақ, ... ... Шал ... ... жинағы.
* Шортанбай ақынның өлеңдер жинағы.
Бұлардан басқа көптеген ақын жыраулардың толғаулары, арнаулары, өлеңдері бар. Сондай ақ, ақындар айтысы мен қақтығыстары ... ... ... мен ... ... мен ... Аю мен доғашының, Әкесі мен баласының, Бұзау мен сауыншының, Қарға мен балапанның, Аю мен ... ... ... да ... ... ... мен ... батырлар жыры мен дастандар, сәби сөздері өз алдына бір төбе. Осыларға қарағанда ақынның ел әдебиетін сүйгені, оларды , ... ... сөз ... жете тексеріп, өзінің ойын көпшілікке жеткізгісі келгені - ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... пікірі екендігі айқындала түседі.
Сонда: деген орынды сұрау туады. Мұның жауабын Ілиястың өзі ... Ол: ... ... ... ... Ауыз ... үлгілерін ұзақ жылдар бойы жүйелі жинаған;
2) Өлеңді, ертегіні, мысалды, толғауды, жырды, шешендік сөздерді, мақалды, мәтелді, ... ... ... тағы ... кімнің жібергенін, қайдан, қашан алғанын мүмкіндігінше жазып, көрсетіп отырған;
3) Іріктеуге, саралауға үлгермеген ел әдебиетінің бай үлгілерін қалдырған.
Ілиястың ... ауыз ... ... ... ... ... ғалым ретіндегі әдебиетіміздің тарихындағы алатын орны ерекше дей келе, жалықпай жүргізген еңбегінің жемісін ... ... соны білу ... ... деп ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілері
Ілияс ел әдебиетінің озық үлгілерін күнделікті жазған шығармаларында шебер пайдаланған. ... - ... ... ән мен ... тарихын, белгілі оқиғаға байланысты әңгімені, жеке адамның өміріне қатысты материалды, ... ... ... ... ... тойбастарды, қоштасуды, жоқтауды, арнауды, толғауды, айтысты, жұмбақты, ... ... ... ... ... ... ... теңеудің түрлерін, кейіптеуді, қайталауды, әсірелеуді, метафораны, кешірейтуді, шендестіруді, ... ... және тағы ... ... ... ... қатар: ертегінің сюжеті, композициясы, құрылысы, батырдың, сүйген жардың, жағымсыз ... ... ... ... ... ерекшеліктер, тұрмыс-салт жырларының толып жатқан түрлері, шешендік uнердің әсерімен құрылған ... ... ... мен ... ... мен ... де ... еңбектерінде жиі кездеседі.
Ілиястың бүл әдістері оның еңбектерін халық ауыз әдебиетінің үлгілерімен салыстыра ... ... ... ... ... көркем шығарма жазудың да өзіне тән тәсілі, ерекшелігі бары ... Осы ... ... ол дәуір шындығын ел ауызында сақталған аңызбен, ... ... ... ... әдісін жиі қолданды. Халықтың өзі көтерген өткендегі ауыртпалықты айта отырып, көпшілікті әділ күреске шақырды.
(13, 22).
Ілиястың алғашқы жылдары ... ... ... ... ... Ілиястың шығармашылығын жалпы алғанда, мұндай кемшіліктер теңізге тамған тамшыдай әсер қалдырады.
Оның есесіне ел әдебиетінің асыл үлгілерін молынан пайдаланғаны ... ... ... ойды ... ... Бөл, бөл бөбек, бөл бөбек,
Бөлейін бөпем, кел бөбек,
Бедерлі бесік, төрт есік,
Төгілте ... тар ... ... - ... кір бөбек (14, 149).
Сәбиді еркелеткенде, уатқанда айтатын бөл бөбектің, мен ... ... және ... ... ішкі ... ... өлеңді айтуға жеңіл, естуге әсерлі, құлаққа жағымды, үнді, әуезді етіп тұр. Ал толғау үлгісіндегі:
- Қимылда тіл, қимылда,
Қимылдайтын күн ... ... ... ... ... тіл, ...
Қимылдайтын күн бүгін
Қазақстан он жылда! -
деген шумағы тойды басқарушының қуанышты күйін, көтеріңкі көңілін, екпінді үнін, шабытты сезімін ... ... ... ел ... ... қалай пайдаланды?
2. Жазып алған, жаттаған, естіген өлең ... ... ... ... ... сөздерді және тағы да басқаларын сол қалпында көпшілікке ұсынды. Мысалы, ... ... ... ... ел ... Ел әдебиетінің үлгілерін дайындағанда бір әңгіменің немесе өлеңнің бірнеше түпнұсқасын салытыра отырып, таңдамалы түрін дайындады.
* 1930 жылы ... ... ... ... ... жинағын құрастырушы Ілияс халық арасына кең тараған жұмбақтармен қатар өзінің жазғандарын да ұсынды. ... ... ... ... ... ... өнер сайысына түсті.
Мысалы:
1) Қара сиырым қарап тұр,
Қызыл сиырым жалап тұр.
Ілияс:
Мінсе егер түсе алмайды есегінен
Жүрегі қимылдайды кеселінен.
Қол бер десе ... ... қиын екен ...
(Шешуі:қазан мен от)
2) Жансызда жалғыз ағаш боз арғымақ
Арқаны арқасында шумак шумақ.
Арқаға ашамайын тарттылып ап,
Кетеді қамшы басса зулап-зулап.
Ілияс:
Үш қазық, екі ... ... ... ... адам ... (14, 124).
(Шешуі: домбыра)
Осы шумақтарда кім ұтты? Айтушы ма, ақын ма? ... ақын ... ... ... ... Себебі бала күнімізде құлағымызға сіңген жұмбақтың жауабы - от пен ... ... ал ... ... мен суы жүр, ... үшін ... ... бірінші мен төртінші тармақ бәрін бірі қайталап тұр. Екіншісінде ... ... ... ішегі, тиегі дәл суреттелген, халық өмірінің тілсіз шежіресі екендігі ... ... Аз ... көп ... ... ... де ел әдебиетінің үлгілерін өзгертпей пайдаланды.
Беташардан:
Айт, айт келін, айт келін,
Аттың басын тарт келін,
Сауысқаннан сақ ... ... ақ ... (14, ... ... өткір қайраған,
Жанына торсық байлаған,
Өтептің ұлы Үбі бар,
Оның ханда кегі бар (14, 329).
Айтыстан:
Қыз:
Менің де бұл ... ... ... ... түн бір ... бердім ойды.
Болама қыз байѓұстың басында ерік,
Біреуге әке шешең беріп қойды.
Жігіт:
У болды ішкен бұл дегенде,
Қоя ма байға бермей тұр ... ... ... ... алып қаштым,
Салдым да тәуекел мен ер көңілге (14, 333). ... мен ... Би ... ... ... ...
Жасаған жалғыз-ау,
Бере көртолғақ!...
Жебей көр әруақ,
-Әруақ қолдай көр,
А, құдай, оңдай көр! (14, ... ... тай ... деп ... ... ... Ай еді, ... деп барады!...(14, 12).
Ілияс Жансүгіров 1927 жылы деген өлең жазды. Бұл өлеңінің ... ... ... ... ана ... ... бала сөзі айтылған. Ілияс - әрі ақын, әрі үгітші. Сондықтан оның балаларға жазған өлеңдері жас өспірімдерге тәрбие беру ... ... ... ... элементтері болып табылатын дағдылар мен әдеттерді үйретуге бағытталған. Мұны біз мектепте ... ... жаңа ... араласқан баланың зор қуанышынан көріп, өз аузынан естиміз. Ілияс ... ... бала ... ... оның жаңа ... ... бастауын соның өз сөзімен, соның өз қуанышымен жеткізеді.
Қорғаным анам, қамқорым,
Қолыңа тисе осы хат. ... ... ... ... да ... қыл ... ... баланың анаға деген мейірімін зор ықыласын, суреттеуден бастайды. Мектепте оқып жатқан бала өзінің осындай зор ... ... қолы ... енді ғана ... соны ... зор ... жеткізуге асығады.
Сонымен мұндай өлеңдер балалардың өз ... ... ... өсіру үшін олардың тапқырлығына, ақыл-ой жұмысына бағыт сілтеп отырады. ... ... ... күресті таба білуге үйретеді. Ілияс өлеңдерінің тәрбиелік күшімен білім берерлік маңызы бізге осыны байқатады.
Балалардың дүниетану қабілеттілігін жетілдіре беру мақсатымен Ілияс ... өз ... ... ауыз ... үлгілерінен 1930 жылы деген суретті кітапша мен деген жинақ бастырып шығарды. ... ... ... , , ... үш ... құралып, ондағы жұмбақпен айтылған заттардың шешімдерін суретпен көрсетіп қойған. Бұл балалар ... ... ... зор үлес ... ...
Келтірілген дәлелдерден Ілияс ел әдебиетінің озық үлгілерін көшіріліп қолданушы екен деген ағат пікір туу орынсыз. ... ол ... ... С.Мұқанов, И.Байзақов сияқты ертедегі тұрмыс-салт өлеңдерді, аңыз әңгімені, ән мен ... ... ... ... ... ... Бұл саладағы алғаш жазған мен өлеңдерді мен кейіннен , , , ... ... және ... ... ... роль атқарды.
- Ілияс шығармашылығының төл басы. ... ... ... ... ... тән ... ... стильдік ерекшелігін, жалындап келе жатқан жас талантын танытатын көркем туындысы. Олай болса, оқушының тамырын салқылдатып, ойын қозғаған, жүрегін ... ... ... ... ... алаңға шығардағы алтын баспалдағы (16, 80).
мен бұдан басқаша Автордың ... да, ... ... мақсаты да уақыттың талабынан туған. Өйткені бүл кезең - кері кеткен ... ... ... ... ... жүзі жүзі ... ... қырындаудан қалған, тілі - шаян, құйрығы - жылан ... суу түбі - ... ... ... Жаңа ... жастары төңкерістің тұсында бағы ашылған, жылауынан жұбанып, қабағына күлкі, жүзіне қуаныш кірген келелі істің, ... ... ... мен ... Сондықтан бақытты босағаның табалдырығын аттаған жас келінге айтылар тілек, қояр талап бұрынғыдан мәнді, мазмұнды болды.
Олай болса, жас жұбайлар ... ... ... ... ... сәнін түзеп, тазалығын сақтап тәлім мен тәрбие ордасына айналдыруға тиіс. Ескілікті жеңудің жолы - оқу ... ... ... пен ... ... ... қажет. Әр азаматтың ойы терең, көзі ашық болса ғана әлеуметтік іске ... ... ... ... ... екі ... ... болуы шарт.
Автор өткен мен жаңаны салыстыра суреттегендіктен сәлемді кімге беру керектігін де ойластырады. Ол келінді бұрынғыдай атаға, енеге, ... ... ... ... байыңды,
Тұр, тұрлама келіншек.
Қаптың аузы бос тұр деп,
Құрт ұрлама, келіншек>> (14, 28), -
деп келетін кемсітуді, кері ... ... ... ... не ... ойламаған ескі күнге сәлем бергізеді. Желегі - ... ... - от, ... ... тоқ ... ... жамыраған, жасарған жастарға қосылып, жиналушыға ақынның өзі сәлем жолдайды.
Кезінде ел ішіне кеңінен таралған, насихаттық және үгіттік зор мањызы ... - ... жеке ... ... өлең ... ... ... табысы.
Басқа лирикаларымен салыстырғанда де ойы терең, өрнегі өзгеше сәбиін құндақтап, құс жастығына салып, бесігін тербетіп ... ... ана жыры ... ... күнін көз алдына келтіреді.
Саусақайы салбыраған сәбиінің тыныштығына анасы да разы. Өйткені, ол жаңа ... ... ... ... Балаусасының балашағынан бақытты тұрмысты көргендей сезінетін саналы ана.
Оның тілеуі де, тілегі де ... Ол: ... ... ... бөгелмей білім алып, ерінбей еңбек етуін, ең бастысы - еліне есті ер ... ... ... ... ... керектігін ұрпағының құлағына құяды. Кекшіл емес, көпшіл болуын армандайды.
мен тән тағы да ... ... бар. ... ... шумақтарында ел арасында көп айталатын сөздердің сол қалпында сақталатындығы, белгілі өлшеммен жазылатындығы, қоғамның мүддесімен, тілек-талабымен ұштасып, астарласып жататындығы, ... ... ... ... жылы ... ... ... жүруге лайықтылығы, үйреншікті өлеңмен ізгі мақсатты, үлкен ойды жеткізе білгендігі.
ананың сәбиіне ... ... ... ... жүрегін, шексіз махаббатын білдіретін тармағының қайталануы да тамаша. Қайым ... ... ... , те аса ... Бесікті жұмбақтағанда айтылатын пен негізгі тіркесінен бөлініп алған пен ... де ... ... ... бармақ,
Балалы үйрек,
Ортан терек,
Шылдыр шүмек,
Кішкене бөбек, -
деп айтылатын санамақ та құлпырып кеткен. Сондықтан:
- Бөл, бөл бөбек, бөл ... ... ... ... бас бармақ,
Кішкене бөбек, бес бөлек,
Саусақайғы салбырап,
Бuлење қойсын қос білек, -
дегенде жүрегіміз жылып, аңсарымыз ауып сала ... ... ... ... ... ала ... ... екен (14, 149) -
деген жолдарды оқығанда әкемізден естіген:
Біздің көке қайда екен,
Қыздармен тойда екен. ... ... жүр ... ... теріп жүр екен.
Алмасынан кәнеки,
Жаңа теріп жүр екен, -
деген шумақтар еріксіз тілге оралады. , , деген тақырыптағы көзді - ... ... - жаңа сөз ... ... ... сөзбен жеткізуі ақынның сезімталдығын табиғи талантын, барды талғап, таңдап, он ойланып, жүз толғанып пайдаланудағы білімпаздығын танытады.
:
|ршығым - ... нар ... ... - ... - ... ... ... жырындағы айшылық шөлге арымайтын жүйрік нарды - желмаяны елестетеді.
Желмаям желші - нар ... ... ... ... ... ... тойтаңдап,
Тақымдап қоям қайта айдап (14, 172), -
деп құйылып келетін құдіретті жолдар бота-тайлаққа қызығып өскен қыр баласына ауылын, өскен ... ... ... ... ... ... бұл ... классикалық мұра ретінде қабылдаған ақын-ғалым Ә. Тәжібаев:
(16,80), - деп ... ... ... Бұлбұлдың үніне, даланың тынысына құлағын төсеп үйренген Ілияс желдің уілін, құстың қиқуымен ... ... ... пен ... сыбдырын, судың сылдырын, тіршіліктің тыныс-әрекетін тамылжыта жырлайды, құйқылжыта, құбылта әнге қосады. Жүрегінен қанымен, тамсана суреттейді.
Сайрадың құйқылжытып, ... ... суын ... толықсытып, қылдың ынтақ.
Қиқуға қызықтырдың, қылдың ынтық.
Ерікті алып, ес шығарып, екілентіп,
Көңілді көлбектетіп, ойды ұмтылып,
Қанды ... ... ... ... ... ... ... (14, 43), - дейді ақын.
Ал балғын қыз, уыз жігіттер өз халқының атақты ақыны, ардагер әншісі болуға талпынады. Өлең оптимизмге лық ... ... ... ... ... (14, 18).
Жылдар жылжып, уақыт озған сайын ақынның осы ерекшелігі айқын-дала, анықтала түсті. Жастық, өндіріс, теңдік, халықаралық тақырыптарға жазған ... ... ... ... мен ... толғауларында, өткір мысқылдарында, шабытты шымшымаларында ел әдебиетінің барлық үлгілері халық дәстүрінің алуан түрлі ... ... ... Қыр қазағының Мәскеуге барып, шойын заводынан көргендері ақынның шығармашылығында жаңа ... ... Жәй ... халқының ұѓымындағы бейнелеу тәсілдерінің негізінде дүниеге әкелді. Жалын шашқан болаттар, ... ... ... ... оқ ... ... ... темірді жұмысшының қысқашы қырандай қысатынын көрсетті. Өйткені, мұндағы азаматтар - ... деп ... ... шегесін сатып, қабырғасын қалайтын жұмысшылар екендігіне көпшіліктің ... ... ... ... ... ... де ... Тау мен тасына электрмен шашу шашқан қорғасын құюшылармен кездесті. Сақырлап қайнаған, қазандай тасыған машиналарды, техниканы жақсы атындай баптап ұстаған ... ... ... ... ... ... майдай шыжғырып жүрген ерлерімен танысты, солардың ісіне сүйсінді. Ал, лирикалық ... ... ... ... ... ... сәтті сағатында ашыған құлдың құдайға ұлы оқ ататын қайсарын көрді. Өйткені, Гималай - ... мұз, ... қар, ... ... ... үй ... ... да... көкті тіреген құдіретін көрсетті. Аспанның төсін арда емген ел бейнесіндегі алып тау ақындық шабыт пен ... ... ... ... үшін алысқан ел бейнесі ретінде әзірге жүрегі жаралы, көзі ... ... ... ... ... ... ... келіп, ол толғанса, ол қозғалса дүниенің астаң-кестеңін шығаратынын сезінді. Өйткені:
Гималайда қуат бар,
Гималайда ұлы от бар...
Таянып тұр, тұтауға,
Гималайда ұлы оқ бар,
Құл ... ... (14, ... лирикасының асқар шыңы болып саналатын шумақтары халқымыздың сол кездегі ұѓымына оңай, түсінуіне жеңіл, санасына сіңімді асыл ... ... ... Жемісінің мәуелеуі, терегінің тәуелеуі, тағысының таста ойнауы, қыранының әуелеуі, көбелектің гүл шешегін ... ... туып ... ... ... ... көп ... қазақтарға таныс суреттер. Тау бөктерінің қарағаймен құндақталуы да, бауыры - бақ, басы - қар ... ... ... ... ... ... да ... Туырлығының - мұз, қарының - үзік ... ... де тау ... елге ... жайлар.
Қысқасы, еліміздің құлағына сіңісті теңеулер арқылы дүниеге келген бұл өлең: (1, 202). Азия, Африка, Латын Америкасы халықтарының азаттық жолындағы ... ... алып ... ... ел әдебиетінің озық үлгілерімен тығыз байланысты болуы бұлармен ... ... ауыз ... ақын ... асыл ... үнемі оралып отырады. Лирикалары мен поэмаларында, пьесалары мен фельетондарында, музыкалық ... ... ... ... әзіл, мақалмен мәтелдегі дәлдік, шешендік сөздеріндегі тапқырлық, толғаудағы толассыз төгілетін сылдыраған сырлы, сиқырлы тіркестер, жыр мен дастанның үлгілері ... ... ... ... ... - толғау үлгісіндегі жаңа түрін дамытты. Оған ... мән ... ... жағынан жан-жақты жетілдіре түсті. Ақындық өнерге тән ... ... ... ... ... ... ... мұраға қалдырған ел әдебиетінің тамаша үлгілері Ілиястың поэмаларында, ... ... ... ... мен ... ... ... Мысалы, романында: Абуғалисина деген адам тау ішінде жүріп, бір үңгірге түсіп кетіпті. Онда кітап көп ... Осы ... ... шам ... бір шал ... оқып отыр ... Абуғалисинаны шал өз қасына алып, қырық жыл сабақ берген екен. Қырық жылдан кейін оны шал: , - деп қоя ... ... Осы ... ... ... сол ... ... екен деуші еді>> (14, 46), - деген жолдар - Мәмбеттің оқып отырғанын көргенде Тұздыбайдың ... деп ... ... ... Осы ... ... ... сауаттылыққа ұмтылуын, ой-өрістерінің ояна бастағанын көрсетеді. Ал, Қажем таздың көзінен жасын ағызатын Жұмалының деген қалжың әнінің:
Мен өзім шалда болса ... ... ... ... ... бала ішің күйсе, тұз жалаңдар,
Қойнына талай қыздың жатқан шалмын.
Аспан шарлар боз торғай,
Сол бір өткен заман-ай!
Ей, қыздар-ай,
Қош, есен бол-ай, -
деген ... да, ... ... ... ... ... ... ашық үнді арқаның атақты да, қызбен айтысатын Тәуке батырдың да арбаға таңып, жер ... ... әнін де осы ... ... ... ... бейбақтың өмірін өксітпе!
Шайқалған елге тиянақ бер!
Елді бейбіт, жұртты тыныш ет!
Пәлені біз таспен аттық!
Таспен бірге аспен аттық!
Алларһ әкпар! (14, 18), - ... ... ауыз ... батаның үлгісін де ұсынады. Ал фельетонындағы өлім мен өмір ... ... ... батпа, пірім-ау,
Не болар күнім-ау...
Жасаған, жалғыз-ау...
Бере гөр оң толғақ!
Жебей көр, әруақ...
Әруақ қолдай көр!
А, құдай, оңдай көр! (14, 18) - ... ... ... ... ... ... Он ... бір гүлі ашылмаған асыл жас деп надандықтың құрбаны болады...
Кейде, тапқыр ақын дарымшының бүйінің уын қайтару кезінде айтатын қарғысын да ... ... ... - ... ... ... ... тиіпсің,
Кеше келген жөніңмен шық!
Тақ сүлеймен пайғамбардың
Дәмімен шық! (14, 53).
деген фельетонындағы автордың өз сөзімен берілетін осы кіріспе ... ... зиян ... ... ... іс-әрекеттерін көрсетудегі тамаша теңеу ретінде алынады да өзара салыстырылады. Ілиястың өз сөзімен айтқанда: . Қандай тамаша! Қандай ... Осы ... ... ... ... көркем туынды! Фельетонның:
Бюрократ-бұйтан,
Қайдан келдің сайтан!
Аңдаусызда келіпсің,
Абайсызда тиіпсің,
Еңбекшінің тезімен шық!
Сүфу, сүфу! (1, 353), -
болып аяқталуы - ... ... ... ... жауыздықты аластаудың, төрешілдіктің барлык түрін тезге салудың тамаша тәсілі.
Қала ішінде, ауыл арасында жүрген алыпсатарларды көргенде ... ... дәл ... 4 сом, ... 8 сом деп ... ... қоятын сұрауы ақынның әндеуімен:
-Менің көргенім жәрмеңке,
Сенің көргенің жәрмеңке,
Шошып кеттім шайдан.
Шайды сатқан ... басы ... ... жоқ ... ... қойдан? (4, 53), -
болып көпшіліктің қажетіне жарайды, талайдың ... ... ... ... фельетонында пәлеқор Бұқарбайдың қомағайлығын көрсету үшін тоғайда той жасаған аю жайындағы ертегіні мысалға алады.
Ұлын сүндетке ... ... ... ... ... ... көмегімен көпшіліктен он жеті сегіз, он бес қой жинайды да шалқып ішіп, шаттанып тарасады...
Ілиястың фельетондарында жоқтау да, ел ... жиі ... ... ... де жиі кездеседі. Мысалы:
Ақ ордамды қуартып,
Нағылдым кұдай, аруаққа.
Ақ бүйірімді суалтып,
Ағайын келдің бе алмаққа?
|ялы терек мал ... ба ... ... хан ... қай ... (14, ... ... фельетондағы бай қызының осы жоқтауы өткеннің үзілер сәтіндегі соңғы үніндей естіледі. Ал, шынжар балық, шұбар төске бүйрегі ... ... жат ... ... ісі (14, 78), - ... ... жолдармен әшкереленеді. Ал, Қожанасырдың: деген сөзі Досай байдың ойына дөп ... ... ... тән ... әдебиетінің үлгілері, эпостық серпін, ой мен сезім тұтастығы поэма жанры арқылы да кең арна алады. Әсіресе, ақын ... ел ... ... ... күрделі тұлѓалар тағдыры, басқа да әлеуметтік-қоѓамдық жәйттер кең жоспарлы, мол арналы, ... ... та ... өріс ... ... маңызды тақырып, сюжетті желіге құрылған бірсыпыра поэмалары ("Мақпал", "Көбік шашқан", "Исатай") ... ... ... қырғыны", "Байқал") ақын бас-аяғын жұп-жұмыр қалпында жариялап үлгермеген Мұндайда әрине, сырттан тон пішу қиын Оның ... ... ... шеберханасына тән құбылыс екені анық.
(17, 229). Бұл ерекшелікті қаламгер ақын Ілияс ... жаңа ... сапа ... жетілдіргенін көреміз. поэмасының бастамасында мынадай өлең жолдары бар:
Әңгіме жансар, жарым, жұлма ... ... қара ... ... үн, ... ... әй ... ағын, сонда таудан аңқылдайды.
Шебер сөз шешен айтса сылдырлайды,
Сәулесі көкейді алып бұлдырлайды.
Ежелден ел бұлбұлы ақын ... ... ... ... жыр жырлайды.
Поэманың бағдарламасы іспетті осы жолдардан Ілияс ақынның принципі - эпос пен ... ... мен ... сөз бен ... ... сөз бен ... ... өрімін, астасқан синтезін аңғарамыз. Мұнда әңгіменің (композициялық құрылысының бүтін, тұтас шығуы) көзделеді, сондай-ақ , ... ... ... ... көзделеді.
Ілиястың табиғи талантын, ақындық тынысын, эпикалық құлашының ұшқынын ... ... - , ... ... ән мен ... ... жемісті, жеңісті еңбегінің қайнар көзіне айналды. Келе-келе, лирика мен ... ... ... ... ... лириканың қоры етіп алуда тамаша табысқа жеткен талантты Ілиястың ерекшелігі ретінде қазақ поэзиясының тарихынан лайықты орнын алды. Сөзін - ... ... - ... ... ... аяулы азаматтың кеудесін күйге толтырып, халқының атақты ақыны, дауысы қарлықпайтын әншісі болуға талпындырды. Әнді ... ... ... ... мол ... көрсетті. Себебі, - Ілияс поэзиясында кейін үлкен арнаға айналатын құдіретті сарының бастамасы ретінде бара-бара , поэмасына ұласып, тасқынды тау ... ... ... ... ... ... айналды.
Ілияс өлеңдеріндегі осы ерекшеліктерді дәл таныған академик М.Қаратаев ақынның бойындағы үш қасиетті - әнді түсініп, жүрегімен сүйгенін, халық ұѓымындағы ... жете ... оның ... ... ... ... ақын ... және осыларды Ілиястың шебер ұштастырғанын айрықша атап көрсетт.
Себебі > (5, 46), - деп толғайды. Мұны тарих та ... ... ... ... ... өйткені, ақынның жерлесі Шәкен Күмісбаевтың жазғандарына қарағанда Молықбай мешін жылы (1857) Садақты төбенің ... ... ... ... ... ... Одан әрі - Бұѓыбай, Жетібай,Тоқпанбет, Тұңғат, Сақай, Кенже болып, үлкен атасы Матайға қосылады. Маймақтың Жүнісі ... ... ... ... той жасағанда қобызшыны көрген совхозының тұрѓыны ... ... оның , , , , , , , ... ... ... Сақай ауылының Ілиястың аталарымен Аман жайлауына бірге шығатынын есіне ... ... ... ... аты ... Соны бір ... күйшіге жала жауып, жер аудартады да, күйшінің қара қобызы атасының көзін көрген Адасқан есімді келінінің қолында қалады...
Ал, Алқа ... ,- ... ... ... ... "Жер ... сида, арсақай шұбар шал" Молықбайдың қазақ халқының даму тарихындағы дауылы мен ... зары мен ... мол ... ... "Ақ ... ... "Боз ... күңірентіп, "Көк көбек", "Қарамжан" секілді күйлер арқылы қобыз тілінде сөйлетеді.
Молықбайдың ... ... ... ... ... ... естіледі. "Қырда қызғыш, көлде қаз-қу" қиқылдаса, талда бұлбұл сайрайды. Алатаудан арқырап өзен, Балхаштың ұйқы-тұйқы толқыны, жау ... ... ... сәт күй арқылы:
Кейде күй талмаураған, толықсыған,
Кейде өжет, кейде долы албытсынған
Кейде таң, кейде дархан, кейде сергек,
Шаршы өрге кейде шапшып ... ... ... Күй ... ... берілген:
...Бой балқып, ой өрістеп, жаның жусап,
Күзетте қалған жалғыз ... ... ... және бір қыры - ... ертегі сипатында тартуы еді. "Бағылан байдың тіршілігінен Амударияны қыстап, құмды қоныс, Сырдың суын мал ... ... ... ... ... асқар жайлап, құм күзеген" іргелі бай екені де кеңінен көрінеді. Көп малдың ішінен бозтайлақ "су ішсе, ... ... ... ... ... ... ... Бозтайлақ жасы келсе де қайымаған соң балгерге бал аштырып, бақсы ойнатып, құмалақ салдыртады. Жиналған жұртшылық арасынан ... ... сөз алып ... боталайтындығын айтады. Бірақ, боталаған бозінген қолды болады. Ол туралы:
Бір ұры бұл ботаны ұрлап апты,
Байдағы, бақташыда білмей қапты.
Ботаны ел аулаққа буып ... ... әкеп ... ... ... тілі ... осы ... бозінген зарына, наз-наласы мол ел үніне ұласып кең даланы күңірентіп жібереді. Көңілді ... ... ... ... салған мұңды да шерлі күйдің пердесін ақын революция шындығымен ашып - қырда желбіреген қызыл ту ... ... ... ... ... күй ... арқылы өмірді өрнектеп, дала мен тауды асқақтатып, адам әлемін әспеттеуге болатынын кеңінен ... Ол ... ... ... бұзатұғын,
Орнына өз өрнегін сызатұғын.
Талқандап тас кереңді үн оятып,
Дүкені дүниенін қызатұғын.
Күй күшті, істі, еңбекті ... ... тас ... ... ... ... күйі, жүрек күйі,
Өмірді білдіретін, күлдіретін.
Демек "Күй"- жаңа өмір мен ... ... бай ... ... ... ... ойлар арқылы ("Бозінген" күйінің шығу тарихы арқылы беріледі) ... ... ... ... ... (1934) - өнер ... арқылы адам тағдырын, өмір сырын, махаббат пен зұлымдық иірімдерін ашатын кең тынысты туынды. "Күй" поэмасынан белгілі қобыз сарыны енді ... үні ... ... ... жорға", "Бозінген", "Қаромсақтай", "Сары өзен" болып естіледі. Арқадан ... ... ... алған хан Кене ордасы, қалың көпшілік көңілі - көл, ... - жаз. ... ... ... ... ... ... шындығы, адам өмірінің алуан сәттері сыр болып шертіледі. Күй әуеніне ... ... да, хан да, қыз да, ... да, Бәрі бір ... ... Күйші көшкен елдің ой-аңсарын домбыра арқылы тербеп те, тебіреніп те жеткізеді. Енді бірде:
Шаңқылдап бірде аспанда тау қыраны,
Күрпілдеп бірде бие ... ... ... ... соғып,
Бұрқ-сарқ бірде нөсер жаудырады, -
деп те сан алуан ... ... ... ... ... ... ... құдіретіне тәнті болған хан Кененің қарындасы "әйелдің ақ сұңқары, ақыл дариясы" - ... ... ... ... ... енді ... ... Қарашаш ханзаданың басты тапсырмасы - күй тарту ... ... ... пен ... арасы - психологиялық иірімдерге толы. Күйші алтын мен жібекке, зер кестелі ... кез ... Ақ ... асыл ... ... түскиіз т.т. Күйшінің көңілін өсіріп, сезім селін туғызады. Күй сарыны енді жаңаша түрленіп, өзгеше әуенмен ... ... ... ... ... қас, ... ... керқұба қыз,
Қара шаш, алма, сағақ, кұралай көз.
Сырықтай ордадағы сымдай бойы,
Тал шыбық, ... ... өзі ... тау ... ... меруерт маржан себілгендей,
"Алғандай жерден пішіп" - деген сұлу,
Көркіне көз тойынып семіргендей,
- деп елес-сағымға айналып алма ағаштай егіледі, кер ... ... екі ерні ... бүлдіргендей болып, лебізі сусын қандырып, бой мен ойды ішпей-жемей мас етеді. Күй-әуеннен жанына - ... ... - нәр ... Қарашаш "Күйшімен көңіл қоссам ба?" деген ойға да ... ... ... ... таптық өзгешелік екеуінің арасында мәңгілік қорған болып тұрады. Оның үстіне серілігі мен кербездігі тең түскен Әлімқұлдың ұлы Сапақтың ... ояту сәті ... ... ... ... ... ... Сапақтың әрекеті күллі елді дүрліктіргенімен Қарашаштың: "Қайтейін қылышымды қандап соған. Көбіңе қидым" деп шешеді.
Күйші бұл көріністерді көзімен ... ... ... ... сан ... күй ... ... Көзі мұнартып, сана-сезімі өзгеше күй кешеді. Күй ... ... ... ... қыраннан қашқан құсты қорғатты, айнала -әлем бірде мұң, бірде жалынға айналды. "Ақ ... ... ... ... ... ... енді ... естілді. Күйші көңілін сенім, сезімге бөлеген Қарашаш бірде мегежін, енді бірде кесірткеге ... ... өмір ... ... адам орны, іс-әрекеттері күй құдіреті негізінде биік деңгейге көтерілді. Автор өнер адамын, оның ... күй ... ... заман кедергілерінен, уақыт сынынан жоғары қояды.
Қысқасы, Күйші өнері, одан естілген сан арналы сөз-сарындар ... пен ... ... өлім мен өмір ... әр ... бедер, бейнелермен жеткізеді. Ақиқат - жалғанды жеңіп, зорлық-зобалаңға әділдік ... ... ... шындығы осы.
"Құлагер" поэмасы (1936) - ақын шығармашылығының биік шыңы, өлең-өнердің ... ... ... ... ... мен көркемдігінен өзге ел суреттері, өткен өмір оқиғалары мен жеке ... ... кең де ... ... байқалады.
"Толғану" атты алғашқы тарауда ақынның әлеуметтік-қоғамдық көзқарасы, елі-жері жөніндегі ой-иірімдері, неше алуан сөз ... - ... ... ... ... ... баяндалады.
"Толғануда" өлеңнің өзені, шат елдің шешені болған "Туған жер" атты ... елін ... ... елеңдеген көңіл-күйін көркем оймен кестелейді. Тауда туып, таста өскен ... ... едім ... ... ... Жөнке, Алтай, Алай.
Ордасы ой, көңілімнің ала асқарлар,
Жырлатпай жүрегімнен жатсын қалай, -
деуінде ... ... ... ... ... ақынның өздігінше көріп-сезіп, сомдауы айқын аңғарылады. Ақын Көкше келбетін:
Көкшетау жер жаннаты жеке біткен,
Бұл сұлу кең далада ... ... тау ... ... тау, ... тау ... ... дерттен
Көкшетау көп жердін бір көркем жері,
Қыз орман, ... ... ... ... асыл құндыз,
Түрленген тоты құстай тау көркемі, -
десе, Арқаның алқасы ретінде Сырымбет, Зеренді, Иман, Айыртауларды айтады. Бұлақтың тәттісі мен тазасы, көлдің ... мен ... ... де ... нәр ... ... көз қызығып, көңіл өсетін осы өңірде дүние-әлемнен ... ... ... ... ... ... - Ақан отыр. Ерге тұсау, зорға - думан болған заманда Ақан өнері үлгі, мұрат етіліп, Ақмарқа ... қолы ... қара күш, ... ... ... аулақ салған ащы тіл, асау мінезінен "азғын, пері" атанады.
Табиғатқа тәңірідей ... ... - ... айдын шалқар - Бурабайды паналағаны да осы кез.
Автор ақынның өткен өмірін еліне, ортасына қадірін өнері арқылы асқақтата түседі. Ол ... емес Ақан ... ... ... ... ауыл ... ел шулатқан.
Молда емес, мешіт салып, зекет алып,
Нәжісін дүниенің бойға жаққан...
Жүйрік ат, ... ... ... ... жан өз ... ащы емес ... да,
Қызықтап жігіт ойын, қыз күлкімен,-
деп тау мен тасты қорған етіп, қолына құс, жүйрік ат ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйін "Шомылып мөлдір көлге, орманда ұйықтап", ән-азан, әдемі сөз - ... ... ... ері ... ... өз ерлерін ескермесе,
Ел тегі алсын қайдан кемеңгерді,-
деп Ел мен Ер орнына халықтық сипат береді.
"Ас" ... ... ескі ... ... дүниеден өткен аруақты еске алу жәйі баяндалады. Сайын даланы, Ереймендіні мекен ... ... ... асы ... Ақын 94 жас ... ... ... жәйін білмесе де "малы мол, малайы көп" байлардың бірі болғанын кемел ой, көркем сөз жүйелерімен келісті жырлайды. Қазақ, ... ... мен ... ... ақын бұл ... ... ... бірге ел суреттерін, этнографиялық көріністерді реалистік үлгіде береді.
Асқа жиналған жұртта есеп жоқ. Ол ... ... ас ... сон осы ... ... алуан жүйрік қосылғалы.
Қаптасты құмырсқадай қырға қазақ,
Ас емес, шегірткенің жосылғаны.
Қараөткел келіп ... ... ... ... ... - бәрі.
Жетісу осында кеп құйып жатыр,
Арқаға аунап шөкті Қаратауы.
... Қазақты асқа келген Арқа ... ... ... бал ... ... ... ... жерде Сағынайдың асына сойылған мал, тартылған табақ, салқын қымыз бен ... ... ... үні ... байқалып жатса, енді бір үйлерде ішкен-жегенін айтып, байлық-мансаптарын тұтқа көрген бай-манаптардың өрескел әрекеттері сөз етіледі. "Ет ... ... ... ... ... - кедейлермен бірге, "қымыз құсқан" билер, "тер сасып, қарнын қасып, битін сыққан" - ... тап ... ... ... орындарына сай сомдалады. Автор адам портреттері мен ... ... ... де, ... ... де өткір, нақты бейнелейді. Сондай-ақ, құс мақтаған - ... мата ... - ... атты ... атан ... - молда, т.т. кекесін үлгіде суреттеледі. Бәйбіше - бауырсақ, келіншек - ... қыз - ... ... ... Тек қана Ас етін ... малшылар ғана келмеген. Ереймендіде екі ай бойы етке бөгіп, қымызға тойып, ... топ ... ... ... Ақын ... ... ... бұқа, бура бейнесінде көрсетсе, малшы Жақып - көк ... ... ... ... Ал, ат ... ақын көркем сурет, кең тыныспен жырлайды. Құлагерді алғаш көрген көпшілік: "Жүйрігі жануардың қай жағында?" деп таңданыс білдіріп, ... ... ... ... ақын халық әдебиетінің мол қайнарын, қазақ өмірінің сан ғасырлық тарихы мен тәжірибесін кеңінен толғайды (18,290). ... бабы мен ... ... тап ... ... жүйрігі екен жылқы малдың
Жері ұзақ, күші алдында ерен ... өзі ... тұр ... ...
Тәует бас, қамыс құлақ, қуарған жақ,
Құлан жал, бұлан мойын, қой ... жон, ... жая ... ... ... қос ... ... Екпіні үй соққандай пысқырғанда,
Шалдырмас көктен құсқа, жерден аңға.
Жықпаса жалғыз қазық ... ... әзір ... тұр ... малға.
Бұл тұлпар келіп тұрған әбден бабы,
Салбырап тұрғанына деме "жабы".
Маңдайы жарқырап тұр жануардың,
Ашылып тұр осы аста мұның ... ... ... ... жүйрік - тұлпарларға да сипаттама беріледі. Олар:
Жылқы малдың жүйрігі - ... ... ... ... шулатқан - Ақсұр,
Сырды сілтідей тыйған - Қызқара,
1. Ұлытаудың - Құбайы,
2. Қаратаудың - Құмайы,
Қыпшақтың - ... - ... - ... - ... - Қасқабұласы,
Аралдың - Алаүйрегі,
Балхаштың - ... - ... ... күліктің
Асқан-асқан жүйріктің,
Қосылып тұр отыз боз,
Жиырма жирен, қырық қара,
Кердің өзі екі жүз...
Тоқсан торы, жетпіс көк. ... құла саны жоқ ... ... да ... ... ... жер ... аузынан төмендегіше естіледі:
"Көмбе қайда ?" - десеңіз,
Көзді салып көрсеңіз:
Өркеш-өркеш көрінген,
Орғылап су төгілген,
Балдырғаны білектей,
Балаусасы ... ... ... ... ... ... қасында,
Жыландының басында,
Көк жайдақтың шенінде,
Боз ойнақтың белінде,
Қайыңдының дөңінде,
Қарақұсақ көлінде...
Ақын Сағынайдың асындағы әртүрлі әлеуметтік топты (құлқынның құлы - бай-мансаптар, адал ... "көк ... - ... т.т.), ... ... тән - әдет-ғұрып, дәстүр-өнегелер мен көп мөлшерлі ет-қымыздан өзге Ақан сері өнерін ("Үш ... ... ... ... "Кер ... "Ой ерке" т.т.) орындайды, Батырашпен арадағы көзқарас сырын, жетім бала ... мен ... ... т.т. ... өзіндік бояу, бедермен беріледі. Әсіресе, Батыраштың астыртын ... ... мерт ... - ... жанына батады. Құлагердің басын құшақтап, мұңын, сырын ашады. Трагедиялық туынды - Ән өмірге келеді.
Негізінен алғанда, әлеуметтік ... ... - ... ... ... ... - феодалдық көзқарас пен рулық ... ... "жер ... ... ... ... замана сырлары поэманың негізгі ерекшелігін де, көркемдік түйінін де құрайды.
Жалпы, "Құлагер" - ақынның эпикалық ... биік ... әрі ... ... ... Ақан трагедиясы мен Құлагер сырын типтік дәрежеге жеткізген көркемдік-рухани олжаларымыздың бірі.
"Құлагер" - ... ... ... ... биік ... Ақын өз поэмасында халық шығармашылығын барынша жымдастырып пайдаланған, сол арқылы өз туындыларын ... ... ... ... ... қолтаңбасын танытқан.
Сөз жоқ, Ілиястың көркем шығармада халқық шығармашылығын қолдану тәсілдері, әдіс-амалдары кейнгі жазушыларға үлгі ... игі ... ... ... ... ... ... тақырыптық ізденістер
2.1 Ақын поэмаларындағы драматизм табиғаты
Әдебиет әлемінде жарқырай көрінген Ілияс Жансүгіров шығармашылығы бүгінгі күнде ... ... ... ... ... ... және ... Ә.Тәжібаев 19, М.Қаратаев 20, М.Базарбаев 21, Қ.Жұмалиев 22, Е.Жақыпов 23, З.Ахметов 24, Р.Бердібай 25, З.Қабдолов 26, ... 27, ... 28, ... 29, ... 30, 13, ... 31, ... 32 тағы басқа ғалымдар әр түрлі деңгейдегі монографиялар, зерттеулер, мақалалар, пікірлер, кандидаттық диссертациялар ... ... ... ... ... ... ағаштан түйін түйгендей бес саусағынан өнері тамған халық ұсталарының зергерлігін еске ... ел ... мың ... бойы ... әр ... ... сөзбен құйып шығарғандай сипатын беретін өлеңдер шоғыры поэзиямыздың төрінде оқшау, дара тұр.
Қазақ әдебиеті тарихында кең ... ... ... ... ... ... ... ақындар қатарында Ілияс Жансүгіров есімі ерекше аталады. Бұл салада ақын көптеген әдеби барлау, көркемдік тәжірибе жасай ... ... ... тақырыптарға арналған бірнеше салмақты туынды берді. Ақын поэмаларынан ел өмірінің өткен тарихы, ... ... ... ... да ... ... кең ... мол арналы, сюжеті қызық та ширақ өріс алады. Алайда, маңызды тақырып, сюжетті желіге құрылған бірсыпыра ... (, , ) ... ... (, ) ақын ... үлгермеген.
поэмасының тақырып ауқымы мен оқиға өрімінен көлемді туындының табиғаты танылады. Поэма мазмұны әдебиет тарихында ... ... ... Ұзақ пен ... ... құда болуы, Мақпал мен Шабденбектің дос болып жүріп, байланыстары сүйіспеншілікке ұласуы, қазақ тұрмысының ауыр сәттері, әйел теңсіздігі т.б. мәселелерден ... ... адам мен ... арасындағы қатынас едәуір көрінеді.
Кей тұстары халық ... ... ... мен ... ... ... ... мұралар (, , ) мен Шығыс хикаяларының желісіне құрылған қазақ дастандарының (, , ) ... де ... [33, 282].
- ... ... ... ... ... - қалмаққа қарсы күресті, феодалдық дәуірдің кертертпа ... ... ... ... пен ... ... қақтығыстар азаттық, тәуелсіздік жолындағы күрес болса, рулық кезеңдегі адамға, малға байланысты күрес, тартыстар ескілік көзқарасты, ... ... ... ... ... мен ... рулары арасындағы қақтығыс, адам тағдыры, ел намысы т.б. сын тезіне түседі. Рүстем төре үмітінен үрейі басым аз ... ... ... ... ... адам ... жол беріледі. Үйсіннің төресі Рүстем қарсы рудың үлкен-кішісін, бала-шағасын еркінен тыс азапқа салып, аяусыз ... ...
[34, 63], - ... ... төре ... іс-әрекетін аңғартады.
Автор халық басындағы трагедиялық жағдайды суреттей отырып, Рүстем қаталдығы мен озбырлығын кезеңнің шындығы, рулық дәуірдің элементі ретінде көрсетеді. ... ... ... саяси-әлеуметтік науқан - ірі байлардың мал-мүлкін кәмпескелеп, өздерін жер аудару ... 1928 жылы ... Бұл ... ... ... әдебиетінде көптеген үгіттік-насихаттық мәні бар өлеңдер, очерктер, деректі әңгімелер, ... ... ... ... ... ... Ілияс Жансүгіровтің (1928) поэмасы дараланып тұр. Бұл шағын туындыда автор Мұқан байдың кәмпескеленген сәттегі көңіл-күйін, трагедиялық хал-ахуалын, ... ... ... Комиссия келіп, малы алынып, дүние-мүлкі ортаға түсіп, төрт құлақты бейітке апарып көмген жерінен жамбы, тай тұяқ алтындарынан айырылған, ақ ордасының ... ... ... ... ... шек жоқ. ... ауыз ... жоқтау өлеңнің формасын сәтімен пайдаланады. Мұқанның бәйбішесі Ұлжан ... ... ... су ... боз жорғасын кедейлер мініп, шарасы шайқалып, сабасы тілініп, бәйтерегі құлаған соң зар ... ... ... Соры ... ... ... Содан кейін көкайыл бәйбіше аруаққа, ата қонысқа, туған топыраққа лағынет айтады.
Ақын уақыты өткен, заманы ... ... өз ... ... ... Мұқан мен Ұлжан жападан-жалғыз жер ауып, поезд ішінде есеңгіреп кетіп бара жатыр. Поездың өзі бұларға адам ... ... ... ... ... ... тақырыбына арналған екінші бір шығармасы (1929) деп аталады.
Туынды лирикалық кейіпкердің алыста қалада жүріп, қырды сағынып, далаға шығуынан басталады. Қуаң ... гүл ... ... бұлықсыған, Түрксіб орнаған, еңбек дабылы кернеген дала суреті көз алдына ... ... он үш жыл ... өз ... ... ақын көп ... ... Бұдан кейінгі әңгіме еңбекте шынығып өскен ел азаматы Қалабай аузымен айтылады. Тағдыры тас, тар заманда жүдеп-жадап, тозып, тентіреген ... ... ... жолы ... ... елге қайта қосылып, ес жинай бастайды.
Бір ауылдың өзгерістерін, жаңару, қайта құрылу тарихын баян етіп, тебірене толғап отырған Қалабай ... ... тап ... ... ... сауаты бар шаруа. Оралға жер аударылған жуандар, кедейлердің ішіне кірмек болған бай ... ... ... ... ... ... әр ... құралған жоқ-жітік ішінде жесір қатын Шәлипан мен жетім бала Қалқаман да бар, олар бас ... атты ... ... Ұжым ... ... егін егу, оны ору, ... машина, тракторды пайдалану, бір жерден орталық салу - ... бәрі жаңа ... ... ... ... ретінде баян етіледі. Шығарманы ұжымдастыру жолына түскен қазақ шаруасының монологы, ... сыры деп ... ... ... ... ... сұмдықтарды жасырмай айтатын шығармалар қатарына Ілиястың (1933) поэмасын жатқызуға болады. деп ... ... ... ... ... шаруалардың ұжымдық еңбекке жұмылуы айтылады.
Әуелі жеті үйдің басын қосып артель, артынан ... ... ... Әбжан есімді жігіттің еске түсіруі арқылы колхоз құруда кездескен қиындықтар, асыра сілтеу, қылмысты әрекеттер, ақыры жұртты ашықтыруға дейін апарған ... ... ... ... ... ... Борсықбай секілділердің деген уағыздарының ақыры неге соққанын ақын жасырмайды. Ал Жылысбай секілді белсенділер:
[34, 88], -
деген ... ... ... ... шаруалардың еріксіз сорлы болып, боранда, жол бойында аштан өлуін ақын трагедиялық суреттер арқылы, ... Әли ... ... ... ... елге ... ... соң, жұрттың қайта көтерілуі, колхоз дамуы еңбек көріністерін, қырмандағы қимылды суреттеумен беріледі. Колхоз тойы, бәйге алғандарға ... ... ... ... оптимистік идеясын көтеріп тұр.
Азамат соғысы кезеңінің бір эпизодына арналған атты ... ... ... ... ... өлген Есім деген жігіттің әйелі Нұрайша жалғыз ұлды тәрбиелеп өсіреді. Сол ұл үлкен кеңеске кеп ... ... аты да - ... ... істейтін колхозының аты да - . ... ақын ... ... мән береді.
Сонымен, Ілияс Жансүгіровтің кеңес дәуіріне, оның ішінде ұжымдастыру кезеңіне арналған [35, 223].
поэмасына белгілі Нарын ... ... ... ... ... ... болған. Исатай төңірегіндегі шаруалардың топтасуы, ортақ жауға ... ... мен хан ... ... Қарлыға арасындағы сүйіспеншілік, еркіндікке ұмтылулары сендіреді. Автор Исатай бейнесін айналасындағыларлың ауыз бірлігін ортақ жауға өшпенділіктері арқылы ... ...
... ... ... арасында кеңінен тараған аңыз желісіне жазылған. Поэма оқиғасы ... ... ... шал мен оның ... ... ... ... аңғарылатынындай, Ангара атты қыз Енисей деген жігітке ғашық болады. Байкал ... ... ... ... ... білдіреді. Ангара басындағы ауыр жайды Бұлақ сіңлілеріне айтып, солардың көмегімен жол тауып ... ... ... ... ... ... ақын адам өмірінің жастық шағымен, өмірдегі отбасындағы көзқарас, тіршілік тынысымен аңыз негізінде жеткізеді. Ангара мен Енисейдің ... үшін ... ... ... ... ... ... берілген. Мазмұны тартымды, сюжеті қызық, әсерлі оқылатын бұл поэма - ... ... ... суреттеуімен, танымдық-тағылымдық тұстарымен мәнді.
Қорыта айтқанда, жоғарыда еске алған поэмалардың қазақ ауылының өмірін, ондағы таптық тартысты, кейіпкерлердің трагедиялық ... жаңа ... ... ... ... пен ... жолындағы әлеуметтік-психологиялық өзгерістерді танып-таразылауда берер дерегі, рухани нәрі мол.
Қазақ поэзиясының тарихында ерекше орын алатын ... ... бірі - ... ... (1930) поэмасы. Бұл - тақырыбы маңызды, ... ... ал ... ... ... көрінетін тағылымды туындылардың бірі. Ақын шығармасын терең идеялық, символдық, ишарат мағына беретін өте салмақты, ... ... бар ... атаған. Уақыт жағынан екі ғасырды қамтитын поэма ұлы даланың сыры мен мұңын, қазақ халқының даму тарихының бел-белестерін шабытты сәтпен де, ... ... де, ең ... ... ... мен бейнелі образ, тартымды тіл, ой-сөз жүйелерімен де ден ... ... мен ... ... мен ... ... ... бойы жайлаған қазақ халқы аспанмен тілдескен зеңгір таулардың сай-саласын, көк толқынды телегей-теңіз жағасын, шетсіз-шексіз құм ... ... ... оның негізгі мекені, сүйген топырағы - Дала, Ұлы Дала ... ... да ... ... ... далам, Кең далам.
Тудым, өстім, есейдім,
Ен далам - анам, мен - ... [34, 26], - ... ... ... зор шындық жатыр. Ал:
Бұрынғы өткен күніңді
Берейін жырлап
елге, анам.
Көргеніңді бүгінгі
Жаз, жаз, қалам,
тер, қалам, [34, 27],-
деген ... ... алға ... шығармашылық мақсатын, туындының эстетикалық нысанасын оқырман алдына жайып салады. Сайын даланың сыры мен мұңын, қазына-байлықтарын, қоғам байлығы - адам ... да ... ... өрнектейді. Ақын көркемдік, идеялық мұратын толғау түрінде, төкпе жыр үлгісінде, сөздерді еселей ... ... ... мән ... ... әдісін деп аталатын поэма прологында сәтімен қолданған.
Шығарманың негізгі тарауларынан ақынның өмірлік, тарихи материалды сәтімен беру үшін ... ... ... жаңа ... ... ... дәл ... отыратынын көреміз.
[35, 224-225].
Шығарманың барлық тараулары дөң басында отырған кәрі ... ... ... сарын, күй, не оның көзіне елестеген сурет, бейне ретінде басталады, деген тіркес көп ... ... ... , , , ... жолдармен тараулар аяқталып отырады. Мұндай қайталау шығарма ... ... ... ... ... ендіріп, жеке бөлімдер арасын жымдастырып тұр.
Автор тарих шалдың көзімен әр тарауда (, , , , , т.б.) ел ... ... ... назар аударып, зор маңыз береді. Әсіресе, тәрізді ортақ сауалдарға ... ... ... ... ... ... ... оқиғасының зардап-зиянын, - Сыр мен Шу өңіріндегі қанқұйлы қақтығыстар, Алатау мен Еділдегі адам түршігерлік ... ... мен аты - ... заты - құл шал, ... қыз, бала ... жетім жесірлердің зары мен наласы нанымды да жүйелі жеткізіледі. Автор қазақ халқы тарихындағы ... ... ... ... мен ... ... ел ... трагедиялық күйзелістерді әр алуан көркемдік тәсілдермен баяндап, нанымды суреттейді.
[35, 225].
Шартты түрде алғанда, поэманың алты тарауының ... - ... ... ... ... ... ... , , , , , .
Бұлардың баршасының ортақ сипаты деп трагизмді, қаралы қанды оқиғаларды, негізгі тартыстардың ... кісі ... ... ... едік. Тарихта деп аталған, Қытай боғдыхандарының айтақтауымен, қапылыста қазақ еліне тап беріп, миллиондаған адамды ... ... ... 1723 ... ... ... - ... тарихымыздың ең бір қаралы беттері. Бұл арнада кезінде әр түрлі фольклорлық туындылар жасалды, бүгінде бірнеше тарихи романдар жазылды. ... ... ол ... ... ... бірі - ... ... жас келтірер эпизодтарды суреттейді. Қан-құйлы дұшпан әке-шеше, туған-туыс қашып кетіп, бір үйде қамалып қалған өрімдей өңкей 60 жас ... ... ... ... ... іліп ... қанішерлік жауыздықты көрсетеді. Халық басындағы трагизм - бақа, жылан қақтап, қайың сауып, ши ... соны ... ... ... ... ... ел ... зар еңіреген азалы күндердің қаралы суреті, жасалады.
Екінші бір трагедиялық сурет - бәйгеге бастары тігілген үш қыз, бір кемпір, екі шал, төрт бала ... ... - ... заттары - құл. Жетім-жесір сорлылар күңіреніп, жыласып, қанжығаға байланып кете барады.
Ақын бір тарауда Сыр мен Шуда, екіншісінде ... ... ... ... ... алады. деген тарауды трагедиялық баллада десе де ... Еділ ... бір ... хан ... ... жігіт пен сұлу қыз түседі. Жігіт зынданға тасталады. Ал сорлы қызды хан өзіне шен-шекпен, жол-жора әкелген князьға тартады. ... пен ... ... ары ... сұлу ... ... ... Бұл тұста Абайдың деген өлеңінің сарыны, әлеуметтік идеясы да жоқ ... ... ... ... ... ең ... ... басынан өткен ауыр күндердің көрінісін алға тартады. Отарлау саясатының қанды іздерін, елден, жерден айырылып, босуды, күңіренген дала қасіретін ... ... ... ... Көкөрім, өңшең көгенкөз, солдатқа көнбейміз деп бекерге ... ... ... ... ... торғайша бытырап, Ауғанстан, Қытайға тентіреген 1916 жылдың суреті ( тарауы) әр түрлі нақты бейнелермен беріледі. деп ... ... ашуы бар. ... күйініп, қанына қарайғандықтан болысқа пышақ салып өлтіру - ... әр ... ... ... ... ... Ақын бұл ... дәл басып, дұрыс бейнелеген. Кейін Сәбит Мұқановтың романында ... ... ... ... ... кедей-кепшік, жарлы-жақыбайдың таптық сана-сезімінің оянуын көрсететін фактор ретінде бейнеленетін болады.
Поэмада халық ... ... ауыр ... ... ... ... бір сюжетті өрбіту, уақыт тынысын беретіндей диалог, монолог, полилог үлгілерін, әр түрлі әлеуметтік топтың аузынан айтылатын сөздерді ... ... ... ... ... ... ... Жер мен көкті дүңкілдетіп жеткен тосын хабар - патшаның тақтан ... сол ... ... ... жағдайды, саяси тартыстарды көрсететін тарауында түрлі комитеттердің, партиялардың құрылуы, деп шапқылаған бай, саудагер, ... ... ... ... көпес, төрелердің әңкі-тәңкі болуы, газет-журналдардың ашылуы, көпірме жиналыстар секілді көп жағдайды ақын диалог формасымен бере ... ... ... ... ... ... қорғансыз, панасыз, сорлы жақтарын реалистікпен көрсету үстінде ақын үмітті оптимизмді, елдің болашақ күндеріне деген ... ... ... Толарсақтан қан кешіп, өліп-тіріліп жүрген көшпелі елдің ерлік рухы, бостандық, еркіндік жолындағы қайсар қуаты сөнбейді, әділет, азаттық деп ... ... ... естіліп тұрады.
Жат жұрттың шапқыншылығы, отаршылдық тепкі, таптық езгі меңдеткен ... бас ... есін ... ел ... ... ... жетуін, әлеуметтік теңдік алуын ақын революцияның тарихи сабақтарымен байланыстырып алады. Саяси, тарихи фактілерді сурет арқылы, көркем бейнемен көрсетудің ... ... он ... ... ... ... ... Қазақстанның маңызды саяси оқиғалары, мемлекеттік, қоғамдық зор мәселелер ақындық бейнелеудің нысанына сұрыпталып алынған. Жеке ... ... ... ... ... ... орын жоқ, ... принциптерді бірінші қатарға қоятын ақынның позициясын көреміз.
Ақын кейбір тарауларда нақты, тарихи, болған оқиғаларды болмысымен, бейнелі штрихпен көрсетіп береді. ... ... сәт ... ... ... болған таптық шайқастардың анық іздерін, шындық көріністерін табамыз. Ақынның Кадет, деп ... - ... ... ... ... қат-қабат оқиғаларының ішінен ақын жауыз жендетке, бейбіт елге қарсы оқ атып, қылыш суырған, панасыз ауылдарды тоз-тоз еткен қанды көз атаманға ... ... ... күйген, масқараланып қорланған қазақтың сорлы қызының асылып өлу тарихын көркем материал ретінде әдейі ... ... ... Осындай трагедиялық бір эпизодтан ел басына түскен ауыртпалықтың зіл батпан ... ... [35, ... трагедиялық жағдайды суреттесе де, автор оптимистік идеяны, оқиғаның даму келешегінен туатын гуманистік, адамгершілік тұжырымды естен шығармайды. Әр түрлі оқиғалардың, қилы ... ... ... адам ... ... ... ... болып көрінетін, тарих бейнесінде алынған Шал тұлғасы поэмадағы ең бірінші аталуға тиіс жағымды қаһарман. Объективті тұрғыдан алғанда, Шалды ақынның ... ... ... ... символы деп те қарауға болады. Таратып айтқан ... ... ... ... деп аттары аталмаған халық өкілдерін, батырларды, аянышты тағдырлары бар қыздарды, 1916 жыл ерлерін, революция сарбаздарын, ... ... ... шаруаларды айту дұрыс.
Қазан төңкерісінен кейін қазақ аулында ... ... ақын ... ... ... ... көрсетеді. Әлеуметтік санасы оянып, қоғамдық істерге тартылған шаруа бойындағы жаңа жігер, қалың қайрат ерекше шабытпен жырланады.
Поэманың ұзына ... ... ... ... ... көктей тартып отыратын стиль шығарманың соңында, әсіресе , тарауларында:
Үн келгендей даладан,
Мерекелі дүбірдей,
Ойдан, ... ... [34, 46], - ... ... ... ... жатқан жеңіс жыры, теңдік сыры терең тебіреніспен, жарқын ... ... ... ... бұрылады. Қазақ жеріндегі Сарыарқа мен Сыр өңірі, ... пен ... ... ... мен ... ... Шу бойы еңбекпен жаңарып, байлығымен, кеңдігімен көркейгені келісті сомдалады.
Қазақстанның тұтас мемлекет болып, еркіндік алып, ұлттық, ... езгі ... ... мешеулік, сауатсыздық, жоқшылық қамытын лақтырып, дамып өрлеудің, өсіп өркендеудің айдынына шыққан шағы кең тынысты ақынның жалынды ... ... ... ... ... Есіл, Балқаш, Әму, Сыр, Қарқаралы, Баян, Көкшетау, Сібір, Түркістан, Лепсі, Самарқан, Шу, Іле, Жетісу, Алатау, Ембі, Екібастұз, Қоңырат, Қарсақпай, ... - осы ... ... жер ... кен ... ... республиканың кеңдігі мен байлығын, дарқандығы мен молдығын көрсеткісі келеді.
[35, 228].
Қазақ халқы өмірінің екі жүз жылдық ... ... ... поэмасы әдебиетіміздің үздік шығармаларының қатарына жатады. Жалпы поэмасы - халық өмірінің тарихи кезеңдерін Дала ... ... биік ... ... ... әлі ... ... мол, қанатты қиялға, орамды тілге толы тағылымды туынды.
Ілияс Жансүгіровтің Москвада журналистика институтында (1925-1928) оқып, қоғам дамуы заңдылықтарын, әлем ... өнер ... ... білуі оның эстетикалық көзқарастарына орасан зор ықпал етіп, жазушылық тағдырына бетбұрыс жасады. Өмір құбылыстарын екшеп, әр ... ... ... ақын ... көңіл-күй әсерлерімен ғана емес, ең алдымен саналы түрдегі дүниетаным тұрғысынан ... ... ... ... жаңа ... сапаның, кемелденген шеберліктің бір үлгісі - 1929 жылы ... ... Бес ... ... ... басынан аяғына дейін біртұтас тартылған оқиға жүйесі жоқ. Сюжетті әрекет пен лирикалық толғаныс қатар келіп отырады. Бірінші ... ... шал ... , отырса да, аңыратып, күңіретіп, дүрілдетіп күй тартатын шебер өнерпаздық дарыны жырланады. , , , , , , - ... ... ... басынан өткен небір тарихи кезеңдерді бейнелейтін музыкалық шығармалар қобыз тілінде сөйлейді.
Лирикалық кейіпкер - ақын ... ... ... ... ... ... ... қоңыр қобыздың шанағынан төгілген дыбыстардан біресе ғашықтардың - деп үздіккен ... ... ... ... ... ... жау тиіп, айқай-ұйқай шығып, жылқысы үріккен ауылды көргендей болады. ... ... ... ... ... ... қаз-қу қиқуласа, талда бұлбұл сайрайды. Алатаудан арқырап өзен, ... ... ... жау ... ... ... сәт күй ... [34, 6], -
деп естіледі. Күй әсері былай ... [34, ... ... және бір қыры - ... ... ... еді. - көп қайғылы, мұңды, күңіренген күйдің ... ... ... ... қобызшы күй аңызын таратып айтады. Малын Арқаға ... ... ... ... ... күзеп, қыстауын Амударияға салған Бағылан байдың тіршілігінде ертегілік сипат бар. Келесіндегі бір бозтайлақ барлық ... ... ... ... ... ... ... бай балгерге бал аштырып, бақсы ойнатып, құмалақшы шақырады. Жиналған жұртшылық арасынан жетім тазша сөз алып, бозінгеннің боталайтындығын айтады.
Ақыры ... ... ұры ... түседі. Ол туралы:
[34, 9], -
деп баяндалады. Осылайша ботасы бір жаққа, енесі бір жаққа кетеді. Шерлі қобыз осы күйді зар ... ... ... ... ... ... тілі арқылы осы көрініс бозінген зарына, наз-наласы мол ел үніне ұласып, кең даланы ... ... ... кейіпкер Бозінген зарын жылаған елдің, күңіренген даланың трагедиясы ретінде қабылдайды. Жүрегіне у төгілгендей болады. Шығатын жол тұйықталып, тығырыққа қамалған адамның ... бар. Ескі ... ... ... жабырқау, жүрекке пышақ салғандай қаралы күйінің құшағындағы лирикалық кейіпкер - ақын ... ... ... деген секілді символдық суреттермен, ишарат бейнелер арқылы береді.
[18, ... ... ... ... ... ... ... өнерге деген көзқарасындағы өзгерістер арқылы көрінеді. Өнер тек қайғы, қасіретті, мұңды ... адам ... ... жүрегіне от тастайтын сиқырлы күй емес, өмірге жетелейтін қайрат-жігердің киелі қайнары деген идеяны ... ... ... деп білу керек.
Бұл эстетикалық бұлақ поэмасында терең көркемдік арнаға ... ... ... пен ... ... пен ... өмір мен ... пәни тіршілік пен мәңгілік өнер арасындағы күрес тақырыбына таңдап ... ... ... ... идеялы, жұп-жұмыр (1934) поэмасын тудыруы ақын өміріндегі шұғылалы ... ... ... ... ... жазылып, еркін көсіліп, заулай шырқаған тұсы, шашасына шаң жұқпаған кез.
Он жеті тараудан ... кең ... ... өлең ... ... жеңіл-желпі жаңалық іздеу деген атымен жоқ, қара өлең ұйқасына құрылған байырғы, халық құлағына әбден сіңісті, ұзақ жолға көнбіс қазақы жылқы ... 11 ... төрт ... ... ... поэмасында белгілі қобыз сарыны енді домбыра үні арқылы "Терісқақпай", "Қара жорға", "Бозінген", "Қаромсақтай", "Сары өзен" болып естіледі.
Поэма салған жерден ... ... ... өз ... тартып ала жөнеледі. Өлең нөсері сорғалап төгіліп тұр. ... ... ... беттеген хан Кененің ордасынан бір-ақ шығамыз. Қалың көпшілік көңілі - көл, ... - жаз. ... ... қазақ даласы, дүбірлі кезең шындығы, адам өмірінің алуан сәттері сыр болып шертіледі. Күй ... ... ... да, хан да, қыз да, қазаншы да, бәрі бір домбыраға мінгескендей". Күйші көшкен елдің ой-аңсарын домбыра рақылы тербеп те, тебіреніп те ... Енді ... ... ... тау ... ... бие ... бірде қоңыр самал соғып,
Бұрқ-сарқ бірде нөсер жаудырады" [34, 19] -
деп те сан алуан көріністерді қолмен ұстатқандай бедерлі ... ... ... Абылайдың ұрпағын сыйлаған қалың жұрт ханның келуін улап-шулап ... ... той ... ... бие ... ат сыйлап, белдеуге атан байлап жатыр. Осындай күнде той, күнде жиынмен масайрап, мәз болған хан ордасына Сары үйсін ... ... бір ... ... ... ... бар. Кедей. Ерулікке берер малы, сыйлар дүниесі жоқ. Оның ... атын да ... ... Оның ... дәулеті, байлығы - күйі, тіпті азан айтып қойған ныспысы да ұмытылып, Күйші ... Сол ... хан ... бай мен бек, би мен ... ... мен ... ... қуаныш, рақат, ләззат сыйлап отыр. Тоқсан тоғыз зарлы күй, ащы күй, ... ... ... ... ... ... жарып, біресе көңіл шымшып отыр. , , , , , күйлерінің мың сан әуезі, алыс ... ... көз ... ... ... ... Қыр, Сыр төсінде өткен ескі оқиғалар келеді. Қоңырау ... ... ... бота ... ... ... ... дыбыстар әсерінен тау-тас, күн, бұлт, түгел маужырап, тыңдаған жұрт тырп етпей, рақатқа батады.
Осындай әсем әуенге, естіген жанды тылсымдай ... ... өнер иесі ... хан ... ... - ... көзі ... көңілі кеткен соң, басы бүтін сұрап алады. Көзінен жасы сорғалап, еркінен ... ... ... ... кете ... Құлағында хан Кененің деп, Қарашашқа айтқан сөзі.
Кешегі еркіндік, бостандық жоқ, енді Күйші ханша Қарашаш қолында, рас, су ... отын ... жау ... бар ... - күй ... ... ... күлген жолбарыс, қылышынан қан тамған хан Кененің жарлығы екі ... Өңі ме? Түсі ме? Не ... бар? Неге ... зорлық жасайды? Күйшінің жанын күйдіріп, жүрегін тілгілеген бұл сұрақтарға ... жоқ. Үйін ... ... ... шеше не ... деді ғой Қарашаш. Күн артынан күн, ай ... ай өтіп ... ... ... қолында.
Поэманың негізгі арқауы Қарашаш пен Күйші арасындағы терең психологиялық тартысқа, адам сезімдерінің ... ... ... Әуел ... азаттықтан айрылып, құл болдым деп азапқа түскен Күйші бірте-бірте бұл халге де үйренеді. Алдымен іші-сырты зер кестелі, ... ... ... ... толы Қарашаш отауындағы жиһаз оның көзінің жауын алып, бұрын айдаһар санаған Ханша енді:
[34, 22] -
деп елес-сағымға ... бой мен ойды ... мас ... ... ақ ... ... кер марал, біресе түлкі болып елестеген, сұлу енді Күйшінің есін тандырып, көкірегіне ғашықтық отын жағады. Бұрынғы ескі сарынды күйлер тоқталып, ... ... жаңа ... ... Ақын өнер ... ... музыкалық шығарма әкелген шабытты сәтті былай бейнелейді:
[34, 24].
Ал Күйшінің шабытты шақтағы портреті қимыл-әрекет ... ... ... ... ... ... беріледі:
Саусақтар ойнап, орғып, қаздаң қағып,
Суырып ішек тілін, мұңын шағып.
Жүйріктің шын күйі келгенінде
Шығаннан шыға шашпай тұрсын нағып.
Асқақтап, кейде күйді ... ... ... ... әрі ... ... ... оралтып,
Бірден-бір, ақырын-ақырын төмендетіп.
Ызғытып, көкке өрлетіп, баяулатып,
Соқтырып кейде боран, дауылдатып;
Көңілдің асқарынан тұманды айдап,
Артынан нөсерлетіп, жауындатып...
"Күй ырғағын, ... ... дәл ... ... ... ... төгілетін үдеме сөз тіркестері, градация арқылы ақын оқырманға ғажап әсер етеді. Төреден шыққан сұлу қызға әбден көңілі кеткен ... ... ... ... ... сан ... тебіреністерді, ұшқыр қиялды бейнелейтін көріністерде фантастикалық шалқу бар" [35, ... ... ... ... түлкі алатын құмай тазы, аққуға түскен тұйғын, құс ... ... ... де ... ... сұлу қызды Алатаудың үстінен алып ұшып, жерінен жеті дария аман өтіп, алтын тауға апарып, құшып та жатады.
Жел болып ... ... ... су ... ... ... от болып жаралса жылындырмақ, қымыз болып жаратылса, оймақтай аузынан ... ... ... ... ... ... қолына салар білезік болмақ.
Ғашықтық отынан осылайша күйіп-жанып, шексіз қиялға ... ... ... қызыл-жасыл арман, елес бұлтының арасынан жерге түседі. Қарашаш - ... бұл - ... ... ... ... ... айырма жатыр. Бұл әлеуметтік өзгешелік екеуінің арасына мәңгілік қорған болмақ.
Күй құдіреті Қарашаштың бойын билеп, ішіне от тастап, есінен тандырып, ... ... ойға да ... Жоқ! Бұл бір ... ... дыбыстар қинаған сәттегі, жынданып ауырғандай халдегі осалдық. Әйтпесе хан тұқымынан шыққан асау сұлу қайдағы бір тексіз қараға ... ... ... ... ма?
Ғашықтық оты жүректерін күйдіріп, жандарын қайда қоярларын білмей, рухани ... ... ... күй ... ... - ... арасындағы психологиялық иірімдерге толы ішкі тартыс желісін кенеттен болған оқиға (Әлімқұл датқаның ұлы Сапақтың Қарашашты ояту сәті) нәзік сәулеге сызат ... ... аты ... ... ... ұлы Сапақ та өзінше сері, сылқым, құрық ... ... Сол ерің қара ... ... келіп, Қарашашты оятам деп, пәлеге қалады.
Сезім тұтқынына түскен есіл Күйші өңі қайсы, түсі қайсы, шыны қайсы, қиялы қайсы - ... ... ... төсегінің қасына барған өзім екен деп, енді басымды ... ... ... алар деп ... ... ... шыққан жігіт Сапақ бізді басынды деп хан Кененің әскерін аяғынан тік тұрғызған Қарашаш әрекеттерін ел басына түскен зобалаң, жұртқа ... ... ... ... ... ... ... бір қылығына бола, күллі елді қынадай қырып тастағалы отырған ханшаға Кене қой ... ... бөрі ырық ... ... тісі ақсиып, сырттан барлап отырады. Сең үстінде ұйлыққан қойдай қорыққан ел бір ... сірі ... ... алмас қылыш асынып, зеңбірек сүйреткен қалың қол екінші жақта. Ақыры амалы құрыған, қалың жұртты босқа қырғызғанша, ... ... ... ... болған Үйсін, Дулат Сапақтың бет-аузын аластап, күйелеп, майлап, мойнына масқаралап құрым байлап, тыр жалаңаш шешіндіріп, жаяу айдап Қарашаш алдына алып ... ... ... ұлының басын кесіп алғанда, көк құлап, жер жарылып кететіндей болып, көзінен сора-сора жас ағып Әлімқұл тұр. ... ... ... ... былай ел-жұрт қорқып, бағынып жүрсін деп ойлаған Қарашаш , - деп Сапақты өлтірмейді.
Осы оқиғаны бастан-аяқ көзімен көрген Күйшінің ішкі ... ... зор ... ... ... серпін пайда болды. Жүрегі суып, қаны қараяды. Жансарайы әлденеше құбылып, сан тараулы күй әуенін төгеді. Көзі ... ... ... бір күй ... Күй ... ... нөсер сорғалап, қыраннын қашқан құсты қорғатты, айнала-әлем бірде мұң, ... ... ... ... ... ... тыйылып, қанды, жаралы, өлімді күйлер тартылады. , , әуені, иірім-сырлары енді ... ... ... ... ... ... бөлеген Қарашаш бірде еді мүлдем басқаша, жиіркенішті кейіпте көрінеді.
Аңнан аң қоймай, қомағайлықпен көзіне түскенді қыра берген Арша мерген ... ... ұлын атып ... ... ... ... ... кейін тағы да қанды күйлер сорғалайды: , , . Бұрын ... ... ... ... ... ... күйлер бір жаққа мүлде көшіп кеткендей, оның есесіне түйе болып боздаған, бебеулеп, безілдеп, мұңданып, жамыраған сарындар қаптады. Кеше Күйші көзін ... сұлу ... ... шөп ... шолақ бұрым, қотыр-қотыр албасты секілденіп көрінеді, біресе сұр мегежінге, біресе ... ... ... ... ... ... ... сезім атаулы түгел өшіп, енді өшпенділік, қарсылық, жек көру дауылы көтерілген. ... ... от ... кекті, кіжінген, зілді, ашулы, қаһарлы дыбыстар ханшаны үй-орманымен қосып ... ... ... ... ... [36, 287].
Күй әсерімен, музыкалық әуеннің сарынымен ақын Күйші - Қарашаш арасындағы ... ... пен ... ... ... ... ... Поэмада ондаған күйлердің әлеуметтік мәні, тарихи негіздері, эстетикалық нысанасы ашылады, олардағы мазмұн, ... ... ... ... ... зор қайрат-өнер деген идеяны ақын тамаша суреттер, поэтикалық көркем бейнелер арқылы терең ... ... ... ... берген.
Қысқасы, Күйші өнері, одан естілген сан арналы сөз-сарындар зұлымдық пен ... ... өлім мен өмір ... әр ... ... ... ... толғамдармен жеткізеді. Ақиқат жалғанды жеңіп, зорлық-зобалаңға әділдік үстем етеді.
- өлімді, зұлымдықты жеңген өнер құдіреті туралы симфониялық сарыны, ... ... бар, кең ... ... әуенді күрделі шығарма.
2.2 поэмасындағы драматизм көрінісі
Ілияс Жансүгіровтің жазушылық кемелденуінің сапалы бір белгісі қазақ халқының ... ... ... ... ... ... процестеріне тарихи тұрғыдан қарап, әлеуметтік-қоғамдық проблемаларды жеке адамдардың тағдыры, нақты, реалистік көркем тұлғалар ... ... ... ... туындының бірі "Күйші" поэмасының оқиғасына автор араласпай, сюжеттің табиғи ағысына жол ... ... (1936) ... ... ... ... ... тынбай ізденген өрен жүйрік суреткер тапқан тамаша жаңалықтар бар.
"Құлагер" поэмасы - ақын шығармашылығының биік ... ... ... ... ... ... ... мен көркемдігінен өзге, ел суреттері, өткен өмір оқиғалары мен жеке адамның тағдырын кең де тартымды көрсетуінен байқалады.
Көптеген ... ... ... ... ... ... ашық ... оқырманмен еркін сырласуды дәстүрге айналдырған ақын "Құлагер" поэмасының "Толғау" деп аталатын беташар тарауында тағы да ... ... Бұл ... ... ... ... елі мен жері туралы ой иірімдері, неше алуан сөз ... - ... ... ... ... ... ... Қаламгердің қоғамдағы орнын терең түсінген Ілияс оны әлеуметтің тілі, көңілі, өткір ойы, сезгір сезімі, шешені, даңғылы, кәрі ... ... деп ... [37, 7], - ... ... ... шығармалар беріп, оқырман шөлін қандырған, қазақ әдебиетін барлық жанрда байытқан құдіретті тума таланттың хақы бар еді.
Қашаннан ... ... ... өткен замандағы көрген қорлық-зорлықтарын айтудағы мақсат бүгінгі ұрпақтың кегін қозғау екенін ақын ... ... етіп ... ... ... сөз ... қарсы болған шолақ ойлы, ақылы келте, сортаң ... ... ... ... ... ... ... "Туған жер" тарауында кең толғанып, мол таратылады, елін сүйіп, ертеңіне елеңдеген ақын ... ... ... ... ... ... ... ақын Ілиястың өз сыры, өз монологы деп қарау керек: тауда туып, таста ... мұз ... қар ... ... қозы ... ... қасында ойнаған тау баласы расында да бұдан бұрын талай рет Гималай, Кавказ, Хантәңірі, ... ... Алай ... асқар тауларды, аспан-көкпен таласқан, құж-құж шыңдарды жырлаған болатын. Жырламаған ғажап бір тау бар екен. Ол - ... Ақын ... ... ... ... ... тоғай маужыраған,
Сұлудың көзіндей көл жаудыраған.
Малта тас, маржан ақық, меруерт ... көл ... ... ... ... ... жібек жапырағы жалбыраған.
Ақ қанат аспандағы сонда жауып,
Бал ... ... ... ... ... өрлеп кеткен,
Кеудесін керіп көкке сермеп кеткен,
Қия құз, жақпар сарай, бура тастар
Тәртіппен көлді айнала сәндеп шөккен.
Бұл Сәкен ақынның Көкшетауынан басқа, ... ... ... Екі суретшінің картинасы екі бөлек. Екеуінде де жан бар, тірі, бояулар буырқанып тұр. Сәкеннің поэмасында тау-тас ... ... ... ... ... ... өз ... көрсетілсе, Ілияс шығармасы ХІХ ғасырда болған нақты оқиғаларды бейнелейді.
Мәтіндік тұрғыдан салыстырып көрген кезде:
Жақсының жақсылығын жан ... ... бәрі ... ... ... ... ел ... дардайтады.
Қазақта Құлагерді көп айтады,
"Серінің серігі еді" деп айтады.
Ат сыры иесіне ... деп ... мал ... неге ... - ... жолдардан Сәкен Сейфуллин жасаған стильдік әсерді, ұстаздық өнегені көру ... ... ... тау, шипа көл, бетегеден киіз төсегендей тыныш алаң, қыз ... ... ... ... қу бас ... ... ... бір қара шал отыр.
Ілияс поэмасының қаһарманы Ақан өмірінің трагедиялық беттері ақындық баяндауда кеңінен ... ... өз ... ... ... ... ... сері болсын, пері болсын, Ұнайды өмірімен Ақан маған" деп ашық айтады. Тентіреп, тау-таста жүру себебінің әлеуметтік-қоғамдық сырын ... ... ... өмір жанын шағып, жау қанжары жүрегін жаралаған, ащы тіл, асау мінез, өр талант иесі сұм заманда, кері ... ... ... ... ... ... Ерге - ... зорға - думан болған зар кезеңнің құрбаны ақын, сері, әнші ... ... ... қара күш, ... сөз, ... көз қызғаныш қана емес, ең басты дерт патша өкіметінің ата қоныс, туған жерін тартып алып, тентіретіп жіберуі еді. Елдің ... ... ... ащы әнге ... ... ... ... - табиғат, көздің шарасындай мөлдіреп жатқан Бурабай көлі, аспанға шапшыған Оқжетпестің бауыры.
Сұлулыққа ... сері ... ... шомылып, орманға ұйықтап, өлең айтып, күй тартып, кір өмірдің тікен тұрмыс, улы өсегінен ... ... Бір ... ... қасына еріп, жүйрік ат, сонар саят қызығын көрген, саңлақ ... сұлу ... Ақан ... ... дырдудан жалығады. Әсіресе Ақмарқа сұлуға үйлене алмай, аһ ұрып қалған соң, көп ... ... ... тағы болып, аулақтанып кеткен. Ақанның бұл көңіл-күйін ақын былай суреттейді:
Жатталып Ақмарқаның аузында аты,
Телміріп таста отырып ... ... да, ... да тек ... ... ... - жалғыз аты.
Ақан сері мен Батыраш бұрыннан бірін-бірі білетін адамдар ... ... Өр ... жуан ... ... ... сұлу ... жүйрік ат, бақ-дәулет өзімде ғана болсын деп үйренген ішмерез. Үркеппе, томырық мінезі ешкімге мойымаған. Арқаға даңқы шыққан ... ... ... кісі ... сөз салып, құда, тамыр, көңілдес болам деп, алтын ... ... ... ... жылқыға жүйрігін берсін деп сәлем жолдайды. Бұл сұрауға илікпеген Ақанға кек сақтап, ішіне қаны қатқан Батыраш ерегіспен баптаған, сұлы ... сүт ... ... белдеуге байлаған жүйрік - Көктұйғын.
Асқа келген соң ерегіс тіпті күшейеді. Атты жақсы танитын Батырашқа Көктұйғынның ажалы Құлагер болып ... ... ... ... ... ... ... сезгенде, оның ішінде қызғаныш оты лаулап, өкпе-бауыры өртеніп, шегі үзілгендей болып, ұйқы көрмей алас ұрады. Сүйегі алқа-салқа, мінезі селт етпес, екі көзі ... ... ... ... ... тағы бір ... ... түтігіп, қап-қара болып кетеді. Ата намысы қысып, бойын арам ой билеп, кек қайнап, ыза ... ... ... түйіліп, қастандық қадамға бекінеді.
Ақан мен Батыраштың бетпе-бет кездесу сәті екеуінің от шарпыған, қылыштай өткір диалогтары арқылы беріледі. ... ... ... айдап салған, біресе Құлагерді, біресе Көктұйғынды мақтап, жамандап, әр қилы сөз айтқан әлдекімдер тобыр мінезін танытады. Жүйріктің, ... ... ... ... жатқан қасиет, бағалар оларда жоқ. "Бас бәйге Батыраштың сыбағасы, ол жүлдені шаппай алады" деген түртпек, қаңқу ... ... ... ... өртенген Ақан сері "Осы жолы Көкшолақты бөктіремін" деп салады. Бір адамнан бұл сөзді естіген Батыраш ... ... ашу ... Ақан ... ... ... ... Өзін Алтайдың ақиығына балаған, байлығын, дәулетін бұлдаған Батыраш Ақанның кедейлігін, жалғыздығын бетіне басып, төренің атын ... ... ... ел ... едің деп ... ... сындырады. Ашудан жарылған тәкаппар ақын, өткір шешен байлығына мас болған әңгүдік, әкірең қаққан, көк сақалдың ит ... ... ... ... Көктұйғынның басы-көзін су ғып озбаса, атым сенікі" деп серт байлайды. Өңі ... ... ... боп ... ... ... үн ... жерге кіргендей күйге түседі. Жат ортада жалғыз жүрген Ақан дәл осы ... ... ... не ... тұрғанын ойына қайдан алсын, "Аулым қонған Сырымбет саласына" деп шырқап ән сала ... ескі ... ... ... адамның ұрпақтары, әсіресе бай, дәулетті тұқым арада жыл өткен соң, қайғы ұмытылып, жан жарасы жазылғаннан кейін, аруақты еске түсіру мақсатымен ... сан ... ... көптеген руларға, шамасы келсе үш жүзге, күллі қазақ баласына түгел жар ... ... ас ... ... Ұлы ... ... жиналған адамдар үшін көк майса, мөлдір судың жағасына үйлер тігіліп, арнайы күтіледі. Ат жарыс, палуан күресі, ақындар ... ... ... ... ... ... жайылады, келген тойға, қуанышқа айналдыруда үлкен философиялық-адамгершілік мағына, терең оптимистік идея ... [35, 236]. ... ... келген халықтың көптігі былай көрсетіледі:
Керейдің ас болған соң осы ... ... ... ... қосылғалы.
Қаптасты құмырсқадай қырға қазақ,
Ас емес, шегірткенің жосылғаны.
Қараөткел келіп жатыр, Қарқаралы,
Кереку, Баян, Семей, Торғай - ... ... кеп ... ... ... ... ... аударылып ас дегенде
Лақылдап Балқаш, Арал теңіздері, - ... ... көз ... әрі нақты, әрі қиял жетпестей фантастикалық суреттер келеді.
Бұдан кейінгі ... ... ... ... мал, ... ... салқын қымыз бен қобыз даусы, домбыра үні ерекше байқалып ... енді бір ... ... ... ... ... көрген бай-манаптардың өрескел әрекеттері сөз етіледі. ... ... қыл ... тер ... қолпаң киімді саба-саба қымыз ішіп, тау-тау ет жеген жуандар кескінін ақын даралап, ... ... ... ашады, өзіндік мінез орындарына сай сомдайды. Сондай-ақ, құс мақтаған - дарақы, мата ... - ... атты ... атан жұтқан - молда, т.т. кекесін ... ... Ащы ... улы ирония, кекті күлкі бар. Мына картинаға назар салыңыз:
"Шорманның Оқасы!" деп шапты анталап,
Бір үйді қырғыз алды - ... ... ... ... үйде ... отыр ішіп арақ.
Осыдан кейін ақын асқа келгендерді шолып ... адам ... ... ... жасайды. Бәйбіше - бауырсақ, келіншек - ... қыз - ... ... ...
Бір үйде бауырсақтай бәйбішелер отырса, бір үйде шымырлаған қобыз үні естіледі. Бір үйде ... ... ... естілсе, бір үйде құранмен жем түсірген молда ысқырынады, бір үйде өлмеңдеген кәрі ақын мен сары масадай шағатын бала ақын айтысып ... Ит ... ... төгіліп жатқан осы дырдудың көлеңкелі жақтары тағы бар:
Ет асып, пышақ қайрап, малды қырған,
Кедейге сонда ырза емес бай антұрған.
Жалғыз-ақ бұл жиында ... ... ас ... ... ... - ... ақын есе, теңдік, әділет, шындық бұл жерде де жоқ екенін көрсетеді.
[35, 237]. ... екі ай бойы етке ... ... ... ... топ ... ... тамашалайды. Балуан күреске талтаңдатып, ноқтасын сыпырып әкеп, ортаға бірінші шығарған түкті қараны бейнелегенде ақын оны жолбарысқа, бұқаға, бураға ... ... ... бері ... аулында жатқан, түрлі айла-тәсіл білетін, циркте де күрескен бұл кеңкөк төс, кең ... ... ... ... ... ... ... тұрғанда, бітік көз, үрпек сары дембелше жігіт шешіне бастайды. Осы Баянауылдан келген малшы жігіт ... ... ақын ... ... оқ жылан, шортан, көк бөрі деген метафораларды ... ... ... ... Бірі - құж ... екіншісі - үрпек сары. Бірі - қара қабан, екіншісі - сары ... ... бас ... ... екі ... ... сүзіскен екі бұқа. Жейдедей жыртылған жалаңаш ет. Допша қарғып, мысықша ырғыған сары. Сарыны дөңгелекше айналдырып, сереңдетіп, лақша ... ... ... ... ... ... өгіз қара. Екеуі өлерменге жеткен кезде халық оларды ... ... жан ... жан алған ғаламат динамикалы арпалысты өмір мен өлім тайталасы ретінде ... ... қара ... деп ... ... "Бәйге біздікі!" деп Арғындар дес бермейді.
Даңғой, әңгі, жынды қара "Дәл жықпай даулы бәйге алмаймын" деп шіреніп ... тағы ... ... ... сары неге ... ... тағы басталды. Тұйғын сары іштен шалып жүнді қараны қайыстырып бұрағанда, жіліншігін күл-күл етіп ... ... ... ... түйе ... ... бәйгені әркім үлестіріп әкетіп жатыр. Өлі-тірі болары белгісіз, енді ешкімге керексіз қара палуан жақын жоқ, жан ашыр жоқ, жайына ... жеп, ... ішіп ... ... аз ... көз ... үшін ... болған даңғой қара тағдырына, трагедиялық жан күйзелісіне жаның ашиды. Дүлей қара күшті, ... паң ... ... ... ... цирк ... намысы үшін күйген, ел абыройына бола өлімге бара алатын еркін сахараның шегедей шымыр ұлы ... ... ... ... халықтың серпінді күшінің думанындай қызықты бір рақаты - ат шабыс ... ... ... ... дәлі ... нақты сурет арқылы, қимыл-қозғалыс үстінде, жанды, тірі қалпында кең ... зор ... ... жеткізе, оқырманның айызын қандыра бейнелейді. Бұл орайда автор ғасырлар бойы қалыптасқан, фольклорлық көркемдік тәсілдерді, ... ... ... ... ... ... ... мол қолданады. Әлеуметке хабар беріп ұран салған хабаршының:
"Көмбе қайда?" - ... ... ... ... су ... білектей,
Бүлдіргені көнектей
Балаусасы жібектей,
Ерейменнің тауында,
Егіз қызыл бауырында,
Жоламаттың қасында,
Жыландының жолында,
Көкжайдақтың шенінде,
Бозойнақтың белінде,
Қайыңдының ... ... ... ... ...
Жиыласыз көмбеге! -
деген өлеңінен дәлді жер жағдайын көреміз, көз алдымызға ... ... ... Ал ... қосылған 1300 аттың ішінен қазақ даласына атағы жайылған жиырма желаяқ, мыңнан озған тұлпарға сипаттама беріледі. Олардың ... ... ... ... ... ... ... айтқан сыншылық дәлдік бар. Олар: серке санды Көкшетаудың Құлагері, ... ... ... ... ... ... Ақсұры, Сырдың Қызқарасы, Ұлытаудың Құбайы, Қаратаудың Құмайы, қыпшақтың Елікқұбақаны, Есілдің Қасқабұласы, Аралдың Алаүйрегі, Жарылқаптың Жирені, Балқаштың бейпіл Бөртесі, Семейдің Сұр ... ... ... ... ... ... ... Аққанаткері. Бәйгеге 30 боз, 20 жирен, 40 қара, 90 торы, 70 көк, 200 кер, саны ... ... ... ... ... ... ... ең жақсы ат болып суреттелетін Құлагер белгілі ат сыншысы Күреңбайдың көзімен беріледі. ... ... ... көк атты ... ... ... білсін, Құлагерді салпы ерін, сала сүйек, салбыр тірсек, қату бас, ... ... ит ... ... ... көк еті, олақ өлшеп алғандай ойқы-шойқы бітімі әлдекімдерге өрескел көрінеді, мақтаған жануарлары осы ма деп Ақанды ... ... ... ... аң ... ... ... жетпес өрен жүйріктігін бірден танып, оның себебін соқырға таяқ ұстатқандай айтып беретін - ... ... екен ... ... ... күші ... ерен ... өзі айтып тұр жануардың.
Тәует бас, қамыс құлақ, қуарған жақ,
Құлан жал, ... ... қой ... жон, ... жая, жауырынды,
Құс топшы, қос шынтағы қалқыңқырақ.
...Екпіні үй соққандай пысқырғанда,
Шалдырмас көктен ... ... ... жалғыз қазық жануарды,
Бұл әзір жеткізбей тұр жылқы малға.
Сіңірлі, жер соғарлы, аяғы тік,
Түлкі төс, тазы тізе, ит жіліншік.
Шашақты, ... ... ... ... ... біткен құйрыққа дөп, -
деп алдымен Құлагердің сырт пішіні көрсетіледі; ақын эпитет, теңеу ... ... ... қой, қоян, құс, түлкі, тазы, ит тәрізді табиғат төсінде еркін ... ... ... қасиеттерін, солардың мүше бітімін алады. Жүйріктің бұдан кейін басқа қасиеттері ... ... ... ... құйрық,
Не қою, не болмаса емес сұйық!
Бұтының арасынан ел көшкендей,
Жамбастың басы делдек, қуыс қолтық.
Шүйделі, шоқтығы өргек, шідерлігі,
Серке сан, ... ... ... ... жұтқан залыс танау
Тынысты, кеңде жатыр кеңірдегі.
Жүрсе де жаздай құры ... ... ... ... ... кесім ет жоқ.
Қақпан бел, қалбағайлы, үңгір сағақ
Шапса жел, мінсе жайсаң, тұрса селсоқ.
Қанында шығысың мен батысың жоқ,
Ағылшын арғымақтың шатысы ... ... ... ... қатысы жоқ.
Бұл шабыс үстіндегі, қозғалыстағы ат емес, кермеде байлаулы тұрған, әлі қиқу көрмеген ... ... ... ... ... ... тудырған тұлпардың суреті. Ұлы Абайдың өлеңінде ... ... ұзақ ... иесін жолда қалдырмас, берік аттың бейнесін жасаса, ... ... ... ... ақын ... ... отырып, ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұяғы күйетін, ұзақ ... ... күші ... ... ... ... өрен жүйрікті сипаттап берді.
Түрлі әлеуметтік топ көз алдыңа келеді. Әр елдің байларын, қызыл көз, саба ... ... ... ... өгізге, бұқаға, қошқарға теңеуде сатиралық тұлға жасау тәсілдері жатыр. Көлдей асқа шегірткедей қаптаған сансыз обыр ... ... ет пен ... ішке ... қазы-қартаға түйе кекірік атып, қымыз құсып жатқан жуандардың әрекетіне Ақан сері өнері ... ... ... ... ақ ... түскен әнші қалың жұрттың көңілін тауып, тәтті, мұңды, ерке, сағынышты ... ... ... ... , , , , , , , , , , , , ... Ақан сері аққудай даусымен, биязы ырғақпен тербетіп салғанда, естіген жұрттың буыны босап, жүрегі елжірейді, жастық сезімі ... ... ... жас ... Әсемдік, сұлулық, ләззәт дүниесі, мәңгілік маххабат, өлмес ... жыры ... ... ... ... ... жұртқа, халқына, оның бүгінгі ұрпағына ғана емес, болашақ буын, келер нәсілдеріне өлмес байлық, әсем әуезді, сиқыр сырлы әндер ... ... өнер ... ... ... сері Ақан ... өштесіп кекте кеткен кекті Батыраштың не сұмдық, қандай қастандық дайындап жатқанын сезбейді. Қара дүлей, ... күш, ... ... ... ... ... ұрынған сері жағдайын Ілияс оқырманға шымшымдай сездіріп отырады.
Кішкентайынан Ақан қолында өскен жетім бала Құлагерге талай шауып, сан рет бәйге алып ... ... ... бұл жолы да Сері ... ... ... тізгінді тежеп, қамшы салмай, жел жақтан, шаң қаптырмай отырады.
Шаңы - бұлт, екпіні - жел, аттар - ... ұран ... ... ... ат, ... ұран - ... ... да шу, ұлан-азар болды жан-жақ.
Күңірентті ойды, қырды өңшең күлік,
Арқаны дүбірлетті дүбір қылып,
Көшіріп ... ... ... ... кер даланы бүліндіріп, -
деп ақын мың сан аттың шабысын көз алдыңызға әкеледі. Мың үш жүз ... ... төрт ... ... судан кеуіп, түтігіп, жерошақ, құдыққа түсіп талай ат құлап жатыр, ... ... ... енді Көкөзекке түсе береді. Үздік-создық көрінген аттың бірі - қылаң, бірі - баран; кенет ... бір ат қылт ... ... ... екен ... ат мүлде көрінбей қалып, қылаң заулап жөнеледі. Бұл - Көктұйғын, Батыраштың ... ... ... ... ... қайқайып жетіп барады. Екінші - Айтпақтың ... ... ... ... ... ... ... тарауында құстай ұшып, бұлдырықтай безіп, Көктұйғынмен құйрық тістесіп келе жатқан Құлагердің бала тізгінді жіберсе-ақ өзге аттарды артқа ... оза ... деп келе ... сәтте, Көкөзектегі қылтада мерт болғанын қаны сорғалаған трагедиялық сурет етіп көрсетеді:
Ақ мылтық - ұшқыр боз ат бар ... ... ... жар ... үсті ... ... ...
Әлгі тұр атты күтіп дәл астында.
Мінгені - боз, ... қара ... ... бала ... ... ұшқан құстай
Ағызып жетті жаудың дәл үстіне.
Екі көзі қанталап, бойын ыза кернеген жендет жанаса беріп, заулап келе жатқан Құлагерді ... ... сақ ... ұрып жібереді. Бұдан кейінгі қайғылы халді ақын аллегориялық, символикалық сипатпен береді.
Аспанда күн күйігіп, күйді қатты,
Өкіріп жел мен жер де ... ... ... ... ... көл ... ... айтты.
Қайғылы ақын, қанатынан айрылған Ақан сері адамды ... ... ... ... аяқ ... ... ... трагедиялық ән шығарады. Ілияс бұл жерде Ақан серінің әйгілі шығармасының өз мәтінін шебер де орынды пайдаланады.
Құлагар өлімін Батыраштан көрген ... жұрт ... ... көтеріліп, селдей қаптап, құныкерді таптап жіберердей болады; бірақ дәлді айғақ, ұстап берер дерек табылмай, ... жағы ... ... ... ... ... деп, көкайыл Батыраш жер тепкілеп, Керейлердің өзіне пәле салып, тіпті деп қорқытады. Ырың-жырың көпшілік басы бірікпей бытырап, әркім өз ... ... ... ... ақын сол кезге тән халық басындағы трагедиялық көріністі ... ... ... ... ... құшақтап зарлап, жылап, көзінен қанды жасы ағып Ақан сері отыр. Трагедиялық туынды - Ән өмірге келеді.
Қорлық, таба, жала қыспағында өмір ... гөрі ашық ... ... мерт болуды артық көрген Пушкин, Лермонтовтар поэмада тегін айтылмаған, олардың Ақан серімен ... ... ... ... ... ... ... мен финалы ұқсас. Әсем үні бір күнде аспанға өрлеген Ақан сері енді кісі ... тірі ... Оны осы ... ... сұм ... әділетсіз ортаның тепкісі. Мойынға түскен зіл батпан азаптың біреуі - Құлагердің мерт болуы еді.
Құлагер - Ақан ... ... ... ... еді, ... ... ақын, әншінің көркемдік мұратын өлтіру болатын. Дарынсыздың талантты жерге тығуын, қызғаныштың даңқты таптауын, жарықты қара түнектің жұтуын трагедиялық қуатпен бейнелеген ... ... ... ... рухы ... ... өр, ... жасайтын, халық жүрегіне ұялаған, қанды қол жендетке қарғыс таңба ... ... ... ... аты, өрен тұлпарға ескерткіш орнатқан әнінің туып, таралуына ... ...
әні - ... өнер ... ... кер заманға берген жауабының өзі жан сұлуы айдынының күміс толқындарындай Ақан көзінен жас емес, таңғы шық сол тап-таза күйінде ... ... ... Ақан ... ... ... трагедиясынан басын ашатын жері - осы. Кесек, күрделі тұлғаның ... да ... бар ... ... ... нүктесінде ашады ғой. Ақан да осы ән арқылы ішкі дүниесін, оның не бір ... ... еш ... ... ... алтындай атқарады. Сөйтіп, оның қасіретінің өзінен түн емес, өнердің өзгеше бір ... күні туып келе ... Ол өнер боп ... Адам ... ... өнер ... ... жерде Ақанға періште қанаты байланып, бейнет тартқан азапты өмірден арашалап, беймағлұм биікке алып ұшады. Бұл ... ... ... ... бе? Оны ... ... ... байланысты. Ақан трагизмі І.Жансүгіровтің телегей-теңіз сезімін оятып, адам жанын тербетер ... ... ... [35, 243].
Жалпы, - ақынның эпикалық жанрдағы биік белесі, әрі таптық қоғамның шындығы, Ақан трагизмі мен ... ... өнер ... трагедиясын типтік дәрежеде жеткізген ұлттық поэзиямыздың көркемдік-рухани қазынасы.
Қорытынды
Ілияс ауыз әдебиетінің үлгілерін ұзақ жылдар бойы жүйелі ... ... ... ... ... шешендік сөздерді, мақалды, мәтелді, өтірікті, жаңылтпашты, шежірені, тағы басқаларды кімнің жібергенін, қайдан, қашан алғанын ... ... ... ... ... ... ... ел әдебиетінің бай үлгілерін қалдырған. Ел әдебиеті үлгілерін алдымен жазып алып, жаттап, сол қалпында - көпшілікке ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетін жинаудағы тәжірибелілігін танимыз. Яғни, Ілияс өзінің шығармашылығында ел әдебиетінің алуан түрлі үлгілерін заманның рухына орай, жаңа ... ... ... ... ... ... мазмұны мен мәнін өзгертіп қолданған. Қажетті жерінде елдің ұѓымына түсінікті, қанына сіңімді, бұрынғы кейіпкерлерге ұқсас ... ... ... ... ... ... салт-санасымен табыстырып, қабыстырып жіберген. Сондықтан ақынның осы ерекшелігін басқалардан бұрын байқаған ... ... ... - (1,297) деген тұжырымына бізде келісеміз. Өйткені, Ілияс Жансүгіров ауыз әдебиетінің озық үлгілері мен қазақтың бұрын - соңғы сөз ... асыл ... ... ... оларды халықтың өз қажетіне,өз игілігіне жұмсауды, екіншіден, сол асыл мұралардан тіл ұстартудың сиқырлы құдіретін үйренуді мақсат еткен азамат>>.
Ілиястың ... ... ... ауыз ... ... ... ... жолда игі әсерін тигізбей қоймады. Асқан шабытты өлеңдерінде болсын, роман, повесть, әңгіме, фельетондарында, ... ... ... ... ... емес. Халық әдебиеті Ілиястың шығармашылығына өмірлік өзек болды. Шабытына рухани нәр берді. ... ... ... ... ... ... ... қойнауындағы шындықты білуімізге, оларды өмірімізбен салыстыруымызға көмегін берді.
Ілияс өз талантының қайнар көзі - ... ... ... ... ... халық айтса қате болмайтынын басқалардың санасына сіңіру жолында аянбай ... ... ... терін төкті, түн ұйқысын төрт бөліп, халқының қуанышын, елінің табысын талмай, талықсымай жырға қосып, асыл сөздің алтын сарайын ескерткішке ... ... ... ... ... ... ... сөз байлығын жинаудағы оның алатын орнын тексеру - әрбір мәдениетті ұрпақтың азаматтық парызы болуға тиісті.
Өз заманының ғана қажет-сұранысымен ... өзге ... де ой ... ... жүрегіне жол таба білу жыр құдіретінің қашанда басты өлшемі. Ілияс Жансүгіров мұрасы - ... ұлы ... ... қай ... де, ... ... де жауап берер шығармашылық әлемнің жемісі.
І.Жансүгіровтің поэзиясын өзге ақындардан оқшаулап тұрар ерекшелік - ... ... ... ... ... ... ... маңызды қызмет атқаратындығы. Ақын өлеңдеріндегі трагедиялық кейіпкерлер бүгінгі не бұрынғы уақыт шеңберінде алынғанда адамзаттық рухани негіздер аясында шынайылықтан ... ... ... ... айту ... ... ... ретінде қарастырған Күйші, Ақан, сияқты кейіпкерлер І.Жансүгіров ... дара ... ... ... ... ... өлеңдері мен поэмаларының идеясын ашып, көркемдік айшықтарын бедерлей түсуде таргедиялық сюжеттерді, өнер адамдарының мақсатты түрде пайдаланған.
І.Жансүгіров поэмаларына трагизмді ... ету ... ... ... қала ... ... ... көкейкесті мәселелерді көтере білді. Қазақ поэзиясының даму деңгейіне белгілі дәрежеде өз ... ... Оның ... ... рухани мұрамыздың құнды бөліктерінің бірі боп саналатыны ... Ақын ... ... ... ... ... ... білген.
Ақын поэзиясына осынау шағын барлауымызда оның талантының барлық қырын таныттық деп айта алмаймыз. Бұл жұмысты суреткер әлемін ... ... ... деп ... жөн. Шынайы талантқа тән қасиет - ой мен ... ... сан ... жұмбақтылығы болса керек. Ойымызды түйіндей келе айтарымыз, - І.Жансүгіров - халықтық, ұлттық поэзия қасиеттерін бойына терең сіңірген, өзінің ... ... ... жырының көркемдік көкжиегін айтарлықтай кеңейткен ақын.
Сонымен, І.Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығы көп қырлы, мол арналы тағылымды таным-дәстүрлерімен дараланады. Қазақ ... ... ... ... тартқан жазушы өз кезеңіндегі басты тақырыптар - жаңа ... ... ел ... ... ... пен ... ... адам портреттері, олардың іс-әрекеттері, өнер адамдарының трагизмі, тағы басқалары келісті бейне, тартымыды тіл, маңызды ой, ... ... ... ... ауыз ... мол қазынасын, фольклорлық мұраларды алтын қазық етіп, өзінің поэзиясында табиғат пен адам ... ... ... ... ... ... ... ырғаққа құрылған поэтикалық әлемін қалыптастырған дарын. Ұлттық поэзиямыздың игілігіне айналған ақын шығармалары әлі талай ... ... ... ... ... ... ... М. Туған әдебиет туралы ойлар. - Алматы: ҚМКӘБ, 1962.
* Қожакеев Т. ... ... - ... ... ... ... Т. Ақын сыры. - Алматы: Жазушы, 1965.
* Жансүгіров I. Қысқаша ... // ... 1965, №5, - 44 б.
* ... I. ... ... 2 т., ... Жазушы, 1986.
* Жансүгіров I. Қысқаша өмірбаяным / Кітапта: Сөзстан. - Алматы: Жалын, 1986.
* Жансүгірұлы I. ... (Ел ... ... Төте ... аударып баспаға әзірлеген Т.Әлібек, С.Шахина. Түсіндірмесін жазып, жалпы редакциясын бпсқарған Б.С.Рақымов. - Қрағанды: ҚарМУ баспасы, 2001.
* Жансүгірұлы I. ... - ... ... Одағандағы елдердің Күншығыс баспасы, 1927.
* Орманов Ғ. Ілияс ... сөз. // ... 1965, №5, 96 б.
* ... А. ... әндері. // Жұлдыз, 1965, №2, 116 б.
* ... А.В. 500 ... и ... ... ... ... ... пьес и напевов. - Москва: Наука, 1934, 7-6.
* Жансүгіров I. Шығармалар жинағы. 5 т. - ... ... ... ... Е. ... ... және фольклор. -Алматы, 1979.
* Жансүгіров I. Шығармалар жинағы. 1 т. - Алматы: Жазушы, 1986.
* Ахметов Ш. ... ... ... ... ... - Алматы: Мектеп, 1965.
* Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. - Алматы: Жазушы, 1960.
* ... М. ... және ... - Алматы: Жазушы, 1970
* Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. - ... ... ... ... ... Ә. Өмір және поэзия. -Алматы, 1960.
* Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. -Алматы, 1969.
* Базарбаев М. Өлең - ... ... сөз ... ... 1973.
* Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. -Алматы, 1969.
* Жақыпов Е. Дастаннан драмаға. -Алматы, 1979, 176 б.
* Ахметов З. Поэзия - ... ... ... ... ... Р. ... қазына. -Алматы, 1984.
* Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаулар. ... ... ... С. ... ... ... ... Нұрғалиев Р. Телағыс. Әдеби дәстүр мен әдеби даму: Монография. -Алматы, 1986.
* Дәдебаев Д. Өмір шындығы мен ... ... ... 1991. -208 ... Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ әдебиетінің көркемдік даму арналары. -Астана, 2001.
* ... Б. Қара өлең және ... ... 2001.
* ... Е. ... ... ... -Астана, 2002.
* Әбілқақов М. І.Жансүгіровтің драмалық шығармаларындағы тартыс пен қаһарман. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... -Алматы, 2003. - 26 б.
* Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. ... 2002.
* ... І. ... ... 1972.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Қазақтың қайсар Үш Арысы54 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
І. Жансүгіровтің шығармашылығы23 бет
Іліяс Жансүгіровтың өмірі мен шығармашылығы13 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Ілияс Жансүгіров және дәстүр жалғастығы6 бет
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет
Ілияс Жансүгіров өмірі1 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь