Қазақ фольклорындағы Кенесары бейнесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Тарихи жырлардың зерттелу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.1 Тарихи жырлардың жанрлыќ мєселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2 Қазақ ауыз әдебиетіндегі Кенесары туралы аңыз.әңгімелер ... ... 15
2 "Кенесары.Наурызбай" жырының поэтикасы ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.1 Тарихи жырлардағы Кенесары бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 26
2.2 "Кенесары.Наурызбай" жырындаѓы дєуір келбеті ... ... ... ... ... ... 36
2.3 Жырдыњ кµркемдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 43
2.4 Жырдың ќ±рылысы жєне кейіпкерлер бейнесі ... ... ... ... ... ... ... .. 53
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Ќазаќ фольклористикасында аз зерттелген жанрлардың бірі – тарихи жырлар. Кезінде б±л мєселені зерттеуді Ш.Уєлихановтан бастап қолѓа алѓанымен, Кеңестік дєуірде б±л сала іштей жіктеліп, хандар мен батырларды жырлаѓан µлеңдерді жариялауѓа тиым салынды. 1927 жылы М.Әуезовтің жазѓан "Әдебиет тарихы", Х.Досм±хамед±лының алѓы сөзімен 1923 жылы шыққан "Кенесары-Наурызбай" таѓы басқа сол сияќты тарихи жырлар кеңес үкіметі қ±лаѓанѓа дейін қайта жарияланбай келді. Ќазаќ тарихи жырларын зерттеу ісі 1970 жылдан жүйелі түрде қолѓа алына бастаѓанымен жоѓарыда айтылѓан тарихи жырлардың ќарастырылмауы үлкен кемшілік болып келді.
Соңѓы жылдары еліміз тәуелсіз мемлекет ќ±ру ќарсаңында осы м±раларды зерттеу, жариялау ісі де жедел ќолѓа алына бастады Біздің диплом ж±мысымызѓа негіз болып отырѓан "Кенесары-Наурызбай" жыры да тарихи жырлардың үшінші томында толықтырылып, жинаќталып баспадан шыќты. Міне, біз осы н±сќаны негізге ала отырып, диплом ж±мысымызды "Кенесары-Наурызбай» жырындаѓы кµркемдік мєселелер" деп алдық. Кезінде ±лы жазушы М.Әуезов б±л жырдыњ кµркемдік ерекшелігін жоѓары баѓалап, алѓашќы ѓылыми-зерттеудің іргетасын ќалаѓан болатын. Содан бері арада жетпіс жылдың ішінде б±л таќырыпты тереңдете зерттеушілер болған жоќ. Осы мєселені ескерсек, аталмыш таќырыпты зерттеудің қажеттілік сипаты көрінеді. Сол себепті де біз жырдың бірнеше н±сқаларын салыстыра отырып ќарастыруды жөн көрдік.
Ең алдымен тарихи жырлардың кµркемдік ерекшелігін, батырлар жырының тигізген әсері бар ма, фольклорлыќ дәстүр ќалай саќталѓан деген мєселелердің басын ашуды маќсат етіп қоямыз. Сондай-ақ тарихи жырлардыњ жанрлық ерекшеліктерін, кµркемдік қ±рал-тәсілдерін, стильдік µзгешеліктерін ашу да осы ж±мысымыздың міндеттеріне жатады. Соңғы жылдары "Ќазаќ батырлыќ жырларының поэтикасы" /Ш.Ыбыраев/, "Тарихи жырлар тағлымы" /Б.Рахымов/, "Тарихи жырлардың поэтикасы" /Б.Рахымов/ атты еңбектерде тарихи жырлардың шығу тегі мен пайда болу заңдылықтары, кµркемдік мєселелері жан-жақты қарастырыла бастады. Дегенмен, "Кенесары–Наурызбай" жыры ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде жарық көрген М.Әуезовтің "Әдебиет тарихы" еңбегінде тұңғыш рет қарастырылып, Ұлы Отан соғысы жылдарында Е.Ысмайыловтың, тарихшы ғалым Е.Бекмахановтың зерттеулерінде жалғасын тапты.
Қазақ тарихында XIX ғасырының екінші жартысында патша үкіметінің отарлық езгісіне қарсы күрескен ең ірі қайраткерлердің бірі Кенесары.Ұлт мүддесі мен ел-жер тағдыры үшін арпалысқан Кенесарыдай қайсар тұлға бейнесі кенестік дәуірде әдейі бұрмаланып, ол туралы жағымсыз пікірлердің қалыптасқандығы жасырын емес. Мәселен, 1946 жылы жазылған қазақ әдебиеті тарихының алғашқы томы жөнінде М.Әуезов:
«...Тарихи жырлар бөлімінде де тыңнан қаралған, түзеліп өткен негізді жаңалықтар бар. Бұл бөлімде «Абылай мен Кенесары жайындағы тарихи жыр» деген жіктеуге жатпайтын құрама, ұсақ, әңгіме-аңыздар көп кірген еді. Солардың көбінде Абылай, Кенесарыны халықтық ұғымнан өзгеше санамен бейнелеу бар-ды. Хан айналасының, хан ордасының санашылы болған қарт-қария, ақын-жырау, мақтаушы –жыршы ортасы туғызған шолақ әңгіме-аңыздар болатын. Олардың барлығында Абылай, Кенесары, Наурызбайларды сағымды аңыздармен көріктеп, қиял-ғажайып ертегілер қаһармандарына тенеп, әсірелеген дәріптеулер көп болатын. Бұрынғы зерттеу мұндай әнгімелердің бірден тарихи жыр жанырына жатпайтындығын ескермеген және олардың таптық, тарихтық шыны, негізін ақтарып атпаған. Тек бір жақты сүйсіну ретіндегі құптауды. Ғылымды сыншыл тексерудің орнына жұмсап кеткен-ді» [1, 258], -деп еріксіз идеологияның ықпалында, саясаттың қақпақылында сөйлеуге мәжбүр болған. Дегенмен бұдан да ауыры қазақтың дүлділ ақыны Н.Ахметбековтың Абай атындағы мемлекеттік сыйлыққа ие болған шығармасы «Жасауыл қырғыны» деп аталатын поэмасында Кенесары бейнесі, ел танушы, қарақшы ретінде бейнеленуі еді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Әуезов М. Уаќыт жєне єдебиет. –Алматы: Жазушы, 1962.
2 Ахметбеков Н. Жасауыл қырғыны. –Алматы: ҚМКӘБ, 1952. -351 б.
3 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1 Т. 1 кітап. –Алматы: ҚазССР Ғылым Акад. Баспа. 1964. 758 б.
4 Жұмағұлов С. Сын сардары. –Қарағанды: Болашақ баспа, 1999, -155 б.
5 Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы. 17 том. –Алматы: Жазушы, 1980, -380 б.
6 Есенберлин І. Қаһар. –Алматы: Жазушы, 1986. -540 б.
7 Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы. 20 том. –Алматы: Жазушы, 1980, -380 б.
8 Ж±малиев Ќ. Ќазаќ эпосы мен єдебиет тарихының мєселелері. -Алматы: Жазушы, І958. -420 б.
9 Ќазаќ тарихи жырларының мәселелері. –Алматы: Жазушы, 1979. -350 б.
10 Єуезов М. Әдебиет тарихы. -Алматы: Ана тілі, 1991. -460 б.
11 Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. -Алматы «Санат», 1994. -325 б.
12 Негимов С. Өнерпаздық өрнектері. –Алматы: Өнер, 1996 -87 б.
13 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. –Алматы: Ғылым, 1984. -275 б.
14 Көпеев М.Ж. Екі томдық. 1 том. –Алматы: «Ғылым». 1992. -289 б.
15 Хан Кене. -Алматы: Жалын, 1993. -294 б.
16 Жұмабаев Ә. Жол айрығында. Кітапта: Хан Кене // Құрастырған: Е.Дүйсенбай. –Алматы: Жалын, 1993. -294 б.
17 Досмұхаметов Х. Кенесарының соңғы күндері // Жалын, 1994, №9-10.
18 Қазақ әдебиетінің тарихы. 1 том. Фольклор. Алматы: ҚМКӘБ, 1948. -460 б.
19 Радлов В.В. Алтын сандық. –Алматы: Ана тілі, 1993. -238 б.
20 Кенесары-Наурызбай // Жалын, 1994, №9-10. –Б. 291-292.
21 Қоңыратбаев Ә. Эпос және оны айтушылар. –Алматы: Жазушы, 1975. -260 б.
22 Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы. –Алматы: Ғылым, 1993. -296 б.
23 Мыңжан Н. Қазаќтың ќысќаша тарихы. -Алматы: Жалын, 1994. -310 б.
24 Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы, 4 том, 1984. -624 б.
25 Рақымов Б.С. Тарихи жырлар тағлымы. –Қарағанды: Болашақ баспа, 2001. -190 б.
26 Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. –Алматы: Қазақ университеті, 2001. -450 б.
27 Бабатайұлы Д. Замана сазы. -Алматы: Жазушы, 1991. -263 б.
28 Ғабдуллин М. Ќазаќ халќының ауыз єдебиеті. -Алматы: Мектеп, 1974. -320 б.
29 Ахметов З. Қазақ өлеңінің құрылысы. –Алматы: Ғылым, 1964. -212 б.
30 Ибраһим Б.С. Тарихи жырлар тағлымы. –Қарағанды: Болашақ баспа, 1997. -190 б.
31 Елтұтқа. Ел тарихының әйгілі тұлғалары: /М.Жолдасбекұлы, Қ.Салғараұлы, А.Сейдімбек/. –Астана: Күлтегін, 2001. -450 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе....................................................................................................
6
1
Тарихи жырлардың зерттелу мәселелері.......................................
9
1.1
Тарихи жырлардың жанрлыќ мєселелері .......................................
9
1.2
Қазақ ауыз әдебиетіндегі Кенесары туралы аңыз-әңгімелер........
15
2
"Кенесары-Наурызбай" жырының поэтикасы................................
26
2.1
Тарихи жырлардағы ... ... ... жырындаѓы дєуір келбеті .......................
36
2.3
Жырдыњ кuркемдік ерекшеліктері..................................................
43
2.4
Жырдың ќ+-рылысы жєне кейіпкерлер бейнесі..............................
53
Қорытынды............................................................................................
58
Пайдаланылған ... ... ... ... ... аз ... ... бірі - тарихи жырлар. Кезінде б+-л мєселені зерттеуді Ш.Уєлихановтан бастап қолѓа алѓанымен, Кеңестік дєуірде б+-л сала іштей жіктеліп, ... мен ... ... ... ... тиым ... 1927 жылы М.Әуезовтің жазѓан "Әдебиет тарихы", Х.Досм+-хамед+-лының алѓы сөзімен 1923 жылы шыққан "Кенесары-Наурызбай" таѓы басқа сол сияќты тарихи жырлар кеңес ... ... ... ... ... ... Ќазаќ тарихи жырларын зерттеу ісі 1970 жылдан жүйелі түрде қолѓа алына бастаѓанымен жоѓарыда айтылѓан тарихи ... ... ... ... ... ... ... еліміз тәуелсіз мемлекет ќ+-ру ќарсаңында осы м+-раларды ... ... ісі де ... ќолѓа алына бастады Біздің диплом ж+-мысымызѓа негіз болып отырѓан "Кенесары-Наурызбай" жыры да ... ... ... томында толықтырылып, жинаќталып баспадан шыќты. Міне, біз осы ... ... ала ... ... ... "Кенесары-Наурызбай>> жырындаѓы кuркемдік мєселелер" деп алдық. Кезінде +-лы жазушы ... б+-л ... ... ... ... баѓалап, алѓашќы ѓылыми-зерттеудің іргетасын ќалаѓан болатын. Содан бері ... ... ... ... б+-л ... ... зерттеушілер болған жоќ. Осы мєселені ескерсек, аталмыш таќырыпты зерттеудің ... ... ... Сол ... де біз ... ... н+-сқаларын салыстыра отырып ќарастыруды жөн көрдік.
Ең алдымен тарихи жырлардың кuркемдік ерекшелігін, ... ... ... ... бар ма, ... ... ќалай саќталѓан деген мєселелердің басын ашуды маќсат етіп қоямыз. Сондай-ақ тарихи жырлардыњ жанрлық ... ... ... ... ... ашу да осы ... міндеттеріне жатады. Соңғы жылдары "Ќазаќ батырлыќ жырларының поэтикасы" /Ш.Ыбыраев/, "Тарихи жырлар тағлымы" /Б.Рахымов/, ... ... ... /Б.Рахымов/ атты еңбектерде тарихи жырлардың шығу тегі мен пайда болу заңдылықтары, кuркемдік мєселелері жан-жақты қарастырыла бастады. ... ... - ... жыры ХХ ... ... ... жарық көрген М.Әуезовтің "Әдебиет тарихы" еңбегінде тұңғыш рет қарастырылып, Ұлы Отан соғысы жылдарында Е.Ысмайыловтың, тарихшы ғалым Е.Бекмахановтың ... ... ... ... тарихында XIX ғасырының екінші жартысында патша үкіметінің отарлық езгісіне ... ... ең ірі ... бірі ... ... мен ... ... үшін арпалысқан Кенесарыдай қайсар тұлға бейнесі кенестік дәуірде әдейі бұрмаланып, ол туралы жағымсыз пікірлердің қалыптасқандығы жасырын емес. Мәселен, 1946 жылы ... ... ... ... ... томы ... ... [1, 258], -деп еріксіз идеологияның ықпалында, саясаттың қақпақылында сөйлеуге мәжбүр болған. Дегенмен бұдан да ... ... ... ... ... Абай ... ... сыйлыққа ие болған шығармасы деп аталатын поэмасында Кенесары бейнесі, ел танушы, қарақшы ретінде бейнеленуі еді.
Бұл Кене Көкшетауды ... ... ... жұрттың бәрі.
Айтыпты оған қарғыс жас пен кәрі.
Елдегі телі - тенек жаннан безген.
Жасауыл ... ... ... [2, ... заман талабы тарихи тұлғаның жарқын бейнесін, талантты ақынның аузымен ... ... ... ... ... ... өз орнына қояды. Кенесары тұлғасының қайта жаңғыруы - уақыт төрелігінің куәсі. Кезінде Н.Ахметов:
[3, 672] - ... ... ... ... ... да ... екендігін кеңестік дәуірде ашық айтудың мүмкін болмағандығы жасырын емес. Шовинистік саясат қазақ ... ... ... ... ... ... сабақтастықты үзуге тырысты. Сондықтан да бас амандығын ойлаған ақындар еріксіз ғып көрсетті. Ғалымдар ... ... ... ... осы кезеңнің өзінде ақиқатты ашып айтып басын ... ... ... ... еңбегін ерекше атап айтқан жөн болады. Әсіресе Е.Ысмайлов, І.Есенберлин, ... ... өз ... ұлт ... ... қойғандықтарын дәлелдейді.
Е.Ысмайлов 1941 жылы Қ.Бекхожинмен бірігіп Кенесары-Наурызбай және олардың батырлары жайында жыр-дастандар мен аңыз-әңгімелерді (көлемді отыз баспа табақ) баспаға әзірлесе, 1943 жылы ... ... ... ... ... ... жарияланған Кенесары бөлімін жазды>> [4, 78]. Автордың алғашқы еңбегі әлі күнге дейін жарияланбаса, екінші еңбегі 1943 ... соң ... ... ... жылы әйгілі тарихшы Е.Бекмаханов атты тарихи монографиясын жазса. М.Әуезов 1928 жылы атты тарихи драмасын жазған [5, 313]. ... ... ... екі ... ... ... Кенесарының тарихи тұлғасын реалистік сипатта көрсетуге негізделген. Ал ... ... 1969 ... ... ... ... арқау еткен [6]. Автор социалистік реализмінің идеологиялық қысымына қарамастан Кенесарының тарихи тұлғасын сомдап жеткізе білген.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... Біз, осы ... ... ... ... ұлы ... қазақ фольклорындағы бейнесін жіті тану мақсатымен деген тақырыпты дипломдық жұмысымыздың зерттеу нысаны етіп алдық. ... ... бірі ... ... ... тек ... ... жаңа әр түрлі басылымдарда үздік-сөздік жарыққа шығып жатқан Кенесарыға қатысты фольклор ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Сол себепті де аңыз-әңгімелер мен тарихи жырларды ... ... ... ... ... ... тақырыптың өзектілік сипатын айқындайды. Аңыздық прозаның қай жаныры Кенесарыға қатысты көбірек немесе аз, әлде мүлде қолданылмайтындығы, тарихи ... ... ... ... деңгейде, көркемдік дәрежесі, өлең өлшемдері, образ жасаудағы ерекшеліктер ... ... ... ... беру ... алға ... негізгі мақсаттары болып табылады. Жұмыс барысында тақырыбымыздың ауқымдылығын ескеріп негізгі ... баса ... ... ... ... ... ... сай,өскелең ұрпақтың талғам-таразысымен Кенесарыдай даңқты бабамыздың асыл қасиеттерін бүгінге жеткізген фольклор үлгілерін саясаттың шаңынан тазартып, ұлттық мүдде тұрғысынан саралай ... ... ... ... ... ... жазу барысында қажетіне қарай тарихи-генетикалық, салыстырмалы әдіс-тәсілдер қолданылады.
Дипломдық жұмыстың практикалық маңызы. Дипломдық ... ... ... және ... маңызы еңбегіміздің практикалық маңызын көрсете алады деген ойдамыз. Жұмыстың нәтижелерін студенттердің практикалық сабақтары мен ... ... ... болады деген пікірдемін.
Бүгінгі таңда, еліміз тәуелсіздікке қол жеткізген тұста ... - ... ... ... көзқараспен саралаудың маңызы зор. Сондыќтан да алып отырған таќырыбымыздың uзектілік сипатының бар екендігі анық.
Жұмыс құрылымы - ... және екі ... ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Тарихи жырлардың зерттелу мәселелері
1.1 Тарихи жырлардың жанрлыќ мєселелері
Тарихи ... ... ... аныќ ... ... саяси оќиѓалар алынады. Біраќ, м+-нда тарихи оќиѓалар, т+-тас, uзгеріссіз ... Яѓни ... жыр uз ... т%.рлі тарихи оќиѓаларын кuркемдік т+-рѓыдан баяндайды жєне уаќыт uте келе тарихи сипатќа ие болады. ... ... ... ... жырлар uте аз зерттелген. 1979 жылы алѓаш рет "Ќазақ тарихи жырларының мєселелері" - деген коллективтік монография ... ... Осы ... ... жырлар бір жүйеге келтіріліп, ѓылыми талдаулар жасалды. Сол еңбек бойынша ќазақ тарихи жырларын ХVІІІ ѓасырдаѓы "Аќтабан ш+-бырынды, ... ... ... ... тарихи жырпар, XIX ѓасырдаѓы +-лт-азаттыќ кuтеріліске байланысты туѓан тарихи жырлар, 1916 жылѓы +-лт-азаттыќ кuтеріліске байланысты туѓан тарихи жырлар деп топтастырып ... ... ... ќойылды. Яѓни алѓашќы кuзеңге, "Абылай", "Бuгенбай", "Ќабанбай", "Жєнібек", "Олжабай" сияќты белгілі батырларѓа арнапѓан жырлар жатса, екінші кезеңге ... ... ... ... "Кенесары-Наурызбай" сияқты жыр-дастандар, үшінші кuзеңге, "Аманкелді", "Бекболат", "|заќ" батырлар туралы жырлар топтастырылды.
Тарихи жырларды алѓаш рет ќазаќтың т+-ңѓыш ѓалымы Ш.Уєлиханов байќап, ... Ол ... ... uзі ... алѓан эпикалыќ, тарихи жырдың н+-сқаларына ѓылыми талдау жасауѓа тырысќан. Ол ќазаќ фольклорында тарихи жырдың жеке жанр екенін атай отырып, ... ... ... ... ... дєлелдеуге +-мтылды. Осындай ізденістің нєтижесінде ќазаќ фольклорына "тарихи жыр" терминін енгізді.
Тарихи жырларды жинап зерттеу ісінде В.Радлов та ... үлес ... Ол ... он ... ... ... үшінші томына ќазаќтың бірнеше тарихи жырларын енгізген. Тарихи жырлардыњ н+-сќалары Г.Н.Потанин архивінде де кuздеседі. "Ќабанбай" жырыныњ үзіндісі жєне "Бuгенбай, Жабай, ... ... ... соның айѓаѓы. Ќара сuз түріндегі "Еңлік-Кебек", "Ќалќаман-Мамыр" жырлары да "Дала уалаяты" ... ... ... орын алып ... ... мен аңыз єңгімелерді Ә.Диваев та жинастырѓан. "Шыңғыс хан туралы аңыз", "Қалдан хан мен ... ... ... - Жошы хан", ... ... 1916 жыл ... ... таѓы басќалар соѓан кує. Тарихи жырларды зерттеу ... ... ... ќолѓа алынды. "Тарихи uлең" терминін фольклористикада алѓаш енгізіп, жүйелі түрде зерттеген М.О.Әуезов болды. Ол uзінің алѓашќы еңбектерінде "Тарихи uлеңдер>> деген жеке ... ... ... Бекет батыр туралы жырларды енгізген.
М.Әуезов Л.Совольевпен бірге жазѓан "Қазаќ халќының эпосы мен фольклоры" деген ... ... ... жеке ... ... ... ... зерттеушілерге жол ашады. Б+-л жырлардыњ бєрі де, ертеде туѓандары да, кейінірек шыѓарыпѓандары да - оның ... ... ... ол ... ... - ... ... адамдар. Жырлардың авторлары - кuбінесе сол оќиѓаларды көзімен көрген т+-стастары. ... ... ... uздері бастан кешірген оќиѓаларды уаќытына ќарай сап-сабымен баяндайды.
Тарихи жырлардың батырлыќ эпостан жанрлыќ айырмашылыѓы бар. Яѓни ... ... ... ... тєн ... ... ... оќиѓаларды тікелей ќабылдаѓан автордың єсері араласќан субъективтік баѓа басады" [7]. ... ... ... ... батырлыќ эпостардың да белгілерінің кездесетіндігі заңды ќ+-былыс. Ќазаќ эпосында ... жыры мен ... ... ќоса ... ... да мол. Б+-л жырлар ХVІІІ жєне XIX ѓасырларда, єсіресе, кең uрістеп дамыѓан" - деп ... ... ... жыр ... ... де ... Алайда м+-нда тарихи жырлар жеке жанр ретінде емес, батырлыќ жырлармен ќоса ќарастырылѓан. Онан кейін С.М+-ќанов та, белгілі ѓалым, академик Ә.Марѓ+-лан да осы ... ... ... ... арнайы зерттеген ѓалым - Ќ.Ж+-малиев. Ол "тарихи жыр" терминінің орнына "тарихи поэма" деген атау ... ... бола ... да, зерттеуші-ѓалым тарихи жырлардыњ батырлар жырынан айырмашылыќтарын санамалап көрсетеді. Мєселен, батырлыќ эпоста оќиѓаның жалпы +-лы сорабы ѓана сақталып оѓан єртүрлі ... ... ... ... отырса, тарихи жырларда єлі де болса ізі суымаѓан оќиѓаларда, оѓан ... ... ... де ... ... ... ќиял-ѓажайып элементтері мейлінше аз +-шырасады", - дейді [8].
Тарихи жырларды келесі бір зерттеуші ѓалым Е.Исмаилов. Ол батырлар жырының кезеңдерін дєуірлей отырып; ... ... ... ... ќарым-ќатынасына байланысты туѓан батырпар жыры", "XIX ѓасырдаѓы ќазаќ халќының +-пт-азаттыќ көтерілісіне байланысты ... ... ... деп ... ... ... ... жырларды жеке жанр ретінде ќарастырып, оның жанрлыќ ерекшелігін аныќтап, хронологиялыќ ... ... ... ... ... келесі бір ѓалым - ќазаќ фольклорындағы тарихи жырлар, uз алдына ... жанр ... ... ... Н.С.Смирнова сондай-ақ тарихи жырларды екі аралыќ жанр деген +-сыныс айтады. Белгілі ѓалым Б.Кенжебаев "Ќазаќ єдебиетінің тарихының мєселелері" атты кітабында эпос пен ... ... ... ... тоќталады.
Тарихи uлең жанрын арнайы зерттеген ѓалым - Б.Уахатов. Ол uзінің І974 жылы шыќќан "Қазақтың халыќ uлеңдер" атты монографиясының бір ... ... ... ... ... б+-л ... тарихи жанрдан айырмашылыѓын өте д+-рыс атап кuрсетіп, оның ... ... ... "Шынында да, - деп жазады ол, ќысќа, эскиз секілді ... ... де, +-зын ... ... ... тек сол ... ... ашарлыќ сєттерді ѓана даралап кuрсетеді. Тарихи деректерге сай болѓан оќиѓаны сол болѓан күйінде кuрсетіп, наќтылы сурет жасайды" [9].
Жоѓарыдаѓы пікірлерді ... ... ... ауыз ... ... жыр", "тарихи uлең" деген екі жанр бар екені аян. Алайда, ѓылымда б+-лардыњ аражігі дєл аныќталып, шекара ќойылѓан жоќ.
"Тарихи uлең - ... ... ... ... мен ... арналѓан шаѓын, біраќ біршама, эпикалыќ сарыны бар шыѓармалар. Тарихи uлең, єдетте, оќиѓаныќ, ізі онша ... ... ... ... ... ... да, онда шындыќ іздері басым жатады. Сонымен бірге, тарихи uлеңдерде кuркемдік те бар, єрі лиризм де кездеседі.
Тарихи ... ... ... єр ... туып ... яѓни б+-л - uте ескі ... бірі" [9].
"Ал тарихи жыр кuркем шыѓарма болѓандыќтан тарихи фактілер мен ... ... ... uзгертіліп беріледі.
"Тарихи жыр т%.птеп келгенде батырлыќ жыр мен ... ... ... ... ... өлең ... ... оќиѓаның ізінше пайда болады да, ел арасына тез-ақ тарап кетеді. Кейін сол єр ... ... ... ... ... ... туады. Олар бірте-бірте циклденіп, %.лкен жанрѓа айналады жєне оѓан кuптеген тарихи шаѓын uлеңдер енеді. Содан барады да үлкен ... ... жыр ... ... Ал араѓа кuп уаќыт салып барып осы бір үлкен оќиѓаѓа байпанысты ол батырлың жырѓа айналады. Бізге жеткен кuптеген батырлар ... даму жолы ... Ал ... Есім, Ќабанбай, Олжабай туралы үлгермеген, біраќ оның нәтижесін бойына сіңірген тарихи жырлар эпостыќ жырларѓа ќараѓанда тарихи жырпардың идеялыќ, ... ... сєл ... ... М+-нда үлкен оќиѓаның жекелеген фактілеріне, б+-ќара ќауымнан ... ... ... ... ... ... ... ќарапайым адамѓа мєн беріледі. Біраќ, олар, яѓни жеке фактіде, одан да ... ... ... бuлек алынбайды. Тіпті тарихи жырдыњ б%.кіл мазм+-ныныњ uзі сол ... ... ... ... ... [9]. ... ... жырларында батырлыќ, эпостыќ көптеген элементтері бар, біраќ олар єлі таза эпос емес. Тарихи жырларда жырлаушылар белгілі батырлыќ ... ... ... отырѓан. Соның нәтижесінде тарихи жырлар соңғы бір-екі ѓасырдың аќиќат шындыѓын бейнелейтін uзіндік тың ќ+-былыс ретінде ... ... ауыз ...... ... тума жанры болып ќалыптасқан.
"Б+-л жырлардың бєрі де, ертеде туѓандары да, кейінірек шы-ѓарылѓандары да - оның ... ... ... ал ... кейіпкерлер - тарихта болѓан адамдар. Жырлардың авторпары көбінесе сол оќиѓаларды кuзімен ... ... ... ... ... ... бастан кешірген оќиѓаларды уаќытына ќарай сап-сабымен баяндайды. Тарихи жырларының батырлыќ эпостан жанрлық айырмашылыѓы бар. Яѓни тарихи жырларда эпостық баяндауѓа тєн ... ... ... оқиѓаларды тікелей ќабылдаѓан автордың єсері араласќан субъективтік баѓа болады" [7]. Әрине, тарихи жырлардың бойында батырлыќ эпостардың белгілерінің кездесетіндігі заңды ќ+-былыс. ... ... ... ... ќазіргі ќазақ фольклористикасында тарихи жырлардың жеке жанр ... ... ... айта ... ... қазақ халќының тарихындаѓы күрделі кезең. Б+-л кезең тек тарихта ѓана емес сонымен бірге, єдебиет пен мєдениетте де ... із ... ... ... ... ... Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаѓан +-лт-азаттыќ кuтерілісі болып uткен. Халық есінде кuп уаќытќа дейін саќталѓан осынау оќиѓаѓа байланысты, кuптеген ... мен ... ... Осы ... ... ... ... Алмажан Азаматқызының, Шернияз Жарылѓас-+-лының, Ыѓылыман Шuрековтың, Байтоќ пен Жан+-заќ аќындардың ... ... мен ... дүниеге келді. Ыѓылыман Шuрековтың "Исатай Махамбет" тарихи дастаны мен кейбір uлеңдері Ташкентте шыќќан "Сєуле" журналында /1924, №4/, "Исатай Махамбет" /1925/, ... /1926/ ... ...
Аќын шыѓармаларының дербес жинаѓы Б.Аманшиннің ќ+-растыруымен "Исатай-Махамбет" деген атпен жеке кітап болып 1977 жылы басылып шыќты. ... ... мен ... ... ... ... ... дастанды мазм+-ны мен кuркемдігі жаѓынан жоѓары баѓалаѓан. ... ... ... ... ... ... ... "Жырдаѓы єңгімені алсаќ: тарихи оќиѓаның жылы ізі суымай т+-рѓан уаќытта, сол ... ... ... ... ... ... жазылѓан. ¤мірде аныќ болѓан оќиѓа кuмескісіз, күңгіртсіз, айнаѓа түскендей ашыќ ... ... ... ... ... с%.йетін т+-манды сарыны Исатай жырында суалып, жоѓалѓан сияќты да, оның орнына ел ... мен ел ... ... болып көрінуге айналѓан. Б+-л жағынан ќараѓанда Кенесары, Исатай жырлары сияқты тарихи өлеңдер єдебиетте жаңа баѓыт туѓызып, uмірге ... ... ... ... Ел ... uміршілдік, наѓызшылдыќ толыќ пішінде ең алѓашќы рет осы uлеңдерден шыѓады. Исатайдың Жєњгір ханѓа астамдың сuз айтып, айып тартып, алпыс атан ... Ел ... ... ... онан соң жырдыњ ішіне шай мен жылы үй, ќ+-с төсектіњ кіруі барлыѓы да єдебиетке ел uмірі кuлемді суретпен кіре ... ... ... ... орыс ... ... ... соѓыстың суреттері болсын, бәрі де бүгінгі заман адамдарына Исатай оќиѓасы кеше ѓана болѓан іс екенін аныќ ... ... ... ... кез ... ... жоќ. Ол да ескі uмірдің ескі салты еді. Оның ар ... ... ескі ... ... ... астында ѓана т+-рѓан сияќты еді. Мына заман ол салт пен ол ... ... Б+-л ... кuңілсіз болса да uмір" [10], - деп ... ... ... ... ... ... шыѓарып, отаршылдыќ саясатын б+-рынѓыдан да үдете т%.скен кезеңге туѓан тарихи дастандардың бірі - ... ... Яѓни б+-л жыр ... uңіріндегі 1870-1873 жылдардағы халыќ көтерілісіне арналѓан.
"Досан батыр" ... ... ... жєне ... ... толыѓырақ н+-сќасын Сєттіѓ+-л Жанѓабылов жырлаѓан. Аќын б+-л туындысын І9І7 жылдан үзінді түрінде айтып ... 1939 жылы ... ... ... Осы жырдың Ќазаќстан Ѓылым академиясында т%.п н+-сқасы саќталѓан. Дастан 1960 жылы ... ... ... бірінші кітабында жарияланѓан. Ќ.Сыдыќов, Сєттіѓ+-л Жанѓабылов шыѓармаларына талдау жасай отырып uзінің "Аќын жыраулар" /1974/ еңбегінде осы "Досан батыр" жырына біршама ... ... ... бір Ресей отаршылдыѓына ќарсы кuтерілген Кіші жүз ќазаќтарының ерлік ісін жырлайтын дастан - ... ... Осы ... бір ... 1095 жылы И.В.Аничков жазып алып Ќазан университетінің баспасынан жеке кітапша етіп шыѓарѓан. Келесі бір нұсқасын Є.Диваев, Еркінбек Аќынбековтан ... алып 1897 жылы ... ... 1922 жылы ... ... ... ... кітапша етіп шығарады. Үшінші н+-сќасын 1945 жылы Қ+-сни+-лы Мұрат жазып алѓан. "Бекет батыр" ... ... 1840 ... М.Әуезов, С.М+-ќанов, Ќ.Ж+-малиев зерттеп ќарастырѓан. М.Әуезов "Тарихи жырлардыњ" ішінде "Бекет ... ... жыр аныќ ... ... ... [7], - деп ... ...
"Бекет батыр" жыры туралы "Ќазаќ єдебиеті тарихының" 1966 жылѓы орыс тілінде жарыќ көрген /профессор Н.С.Смирнова редакциясымен әзірленген/ 1-ші томында да ... Б+-л ... ... ... ѓалымдар Е.Т+-рсынов пен С.Ќасқабасов жырдың тuрт н+-сќасын алып қарастырады. Сондай-аќ ... ... ... ... бірі "Бекет батыр" uлеңі. Бекеттің оқиѓасы Кенесары мен Исатай оқиѓаларыныњ кезінен жиырмасыншы-жиырма бесінші жылдан кейін болѓан. М+-ны ... ... хал де ... ... ... ... ... желілес. Сондаѓы сияќты ќалың елдің наразылыѓы. Ќазақтан сайланѓан ханның арамдыќ, зұлымдыѓы. Елге келтірген ауыртпалыѓы, сондай к%.йлердің ... ... ... ... ... ќарсы шыѓып, ел кегін алып, uлтіреді. Біраќ жырда Бекет оќиѓасының ќалай туып, ... ... ... Жыр Бекет оќиѓасының арты немен біткенін ѓана айтады. Сондыќтан, тарыхта Бекетпен ... ... іс ... ... ... ... ... жырдың ішінде айтылмайды" [10], - деген пікір айтады.
Келесі бір осы кезеңде туған жыр - ... ... ... ... ... Ќазаќстан Ѓылым академиясының кітапхана ќорында Жанќожа батырдың, орыс зерттеушісі П.Г.Веселовскийдің І893 жылы жазып Петербург баспасынан шыѓарған "Жанќожа ... ... ... ... ... ... саќталѓан. Кеңестік дєуірде академиктер М.Єуезов, С.М+-ќанов, Ќ.Ж+-малиев, Є.Марѓ+-лан, М.Сильченко uздерінің ... ... ... єдебиетіне ќатысты зерттеу еңбектерінде арнайы тоќталѓан. Сондай-ақ, "Қазақ єдебиеті тарихының" орыс тіліндегі басылымында Е.Т+-рсынов пен ... ... ... т+-рғыдан ќарастырѓан.
ХІХ ѓасыр Жетісу uлкесіндегі +-лт-азаттыќ кuтеріліске байланысты туѓан келесі бір дастан "Саурыќ батыр" ... ... ... ... 1940 жылы ... жєне искусство" журналының бесінші санында жарияланѓан. Тарихи оќиғаларға арналѓан жолы бір дастанды Ж.Жабаев шыѓарѓан. Ол "С+-раншы батыр" деп ... бір ... ... үлкен тобы Кенесары мен Наурызбайға арналады.
Нысанбай Жаманќ+-л+-лы 1822 жылы Сыр бойында туып, 1883 жылы /61 ... ... ... ... ... ... ... Жалаѓан ауданында деген жерде орналасќан.
Нысанбайдыњ "Кенесары-Наурызбай" жыры - ел арасында кuп таралѓан жырдың ... XIX ... ... ... ... баспасuз бетін кuре бастаѓан "Кенесары-Наурызбай" жыры 1872 жылы ... мен ... ... ... ... отдела императорского русского географического общество" журналының үшінші бuлімінде сөзі ќазаќша, єрпі ... боп бір рет ... ... жыры ана ... жеке кітап болып 19І2 жылы Қазан баспасында ... ... Б+-ны ... ... ... ... ... "Кенесары-Наурызбай" жыры екі рет жеке кітап болып шыќты. Бірі 1923 жылы Ташкентте Х.Досм+-хамед+-лының алѓы сuзімен басылып, одан кейін 1934 дылы ... ... алѓы ... ... Б+-л ... ... кітаптардың екеуі де Ә.Диваев жинаѓан Ж.Басыѓарин н+-сќасы еді. Содан бері баспасөз бетінде %.зінділер жарияланѓаны болмаса, жеке ... ... ... жоќ. ... ... ... ... журналының алтыншы-жетінші сандарында жарыќ кuрген Нысанбай жыры да - Басыѓарин н+-сқасы.
Жантuрин, Шайхулисламов жєне Басыѓарин ... ... ... ... мен Наурызбайдың ќолѓа түсетінін, uлімін суреттейтін толыќ ... да бар. Ол - 1939 жылы ... ... ... ќ+-рылѓан фолБклор жинаушылардың Торѓай экспедициясында жазылып алынѓан Қашќынбай Қараев ... ... ... ... тарихынан хабардар Е.Ысмайлов, Ќ.Бекхожин, Є.Серсенбаев жоѓарыда аталѓан н+-сќаларды сапыстырып, uлеңдік ќ+-рылымына, ... ... ... ... ... б+-ѓан дейінгі кіріккен, жырдың сєнін кетіріп т+-рѓан Кенесарыѓа тіл тигізетін б+-рмаланѓан жерлерді алып тастап, тек Нысанбайѓа тєн тілмен ... ... 1940 ... ... ... Біздің жұмызымызѓа негіз болатын "Кенесары-Наурызбай" жырының нұсќасы осы 1940 ... ... ... негізінде 1996 жылы шыќќан тарихи жырлардыњ %.шінші томына енгізілген. Сондай-аќ Жылќайдарұлының "Кенесары-Саржан" жырын, Доскей Әлімбектің "Кенесары", С.Керімбек+-лының "Кенесары-Наурызбай", ... ... ... таѓы ... ... ... ... болып отыр.
1.2 Қазақ ауыз әдебиетіндегі Кенесары туралы ... ... ... өлең - ... ... бүгінгі таңда әжептәуір деңгейде жинақталып отыр. Әсіресе, күні бүгінге дейін баспа бетін көрмесе де Е.Ысмайылов пен ... ... ... және оның ... ... ... мен аңыз-әңгімелердің маңызы ерекше. Соңғы жылдары Кенесарыға қатысты тарихи өлеңдер мен тарихи жырлар, тарихи ... ... ... ... ... ... Алайда, аңыз-әңгімелер әлі жүйелі түрде қолға алынып зерттеле қойған жоқ. Көрнекті фольклорист ғалым ... ... аңыз - ... деп ... ... деп саралаған болатын. Демек, бұл қарастырып отырған ... ... ... ... жанрлық топтардың қайсысына жататындығын ең бірінші кезекте ажыратып ... ... Біз ... ... ... ... ... жай әңгімелер мен аңыздар үлгісіне жатады. Әсіресе, тарихи аңыз ХІХ ғасырдағы ұлт - ... ... ... ... ... ...
Кенесары турасындағы жай әңгімелердің кейбірі, жыршы, ақындар жайында болып келеді. Мәселен, А.Алекторов жазып алған мына бір әңгіме ... куә.
[11, 48-49]. Тағы бір ақын ... ... ... ... аңыздық сюжет - Арыстанбай Тобылбайұлымен байланысты.
> [12, 6], - ... ... ... ... ... ... Көпеев бұл аңызды өлең түрінде бізге жеткізген. > [13, 149].
Демек, екі аңыздың да ... ... бір ... екі ... ... екендігі ешқандай дау туғызбайды. Арыстанбай ақын жөніндегі келесі аңыз да Кенесары есімімен байланысты болып келеді.
> [11, 49]. ... ... аңыз ... де тарихи шындық жатыр.
[13, 150], - деген пікірге жүгінсек Кенесары мен Арыстанбай ... ... ... ... ... айналған, тарихи шындықтың ел арасына кеңінен тараған үлгісі. ... бір аңыз ... ... ... есімімен байланысты айтылады.
[15, 146-147].
Кенесарының тарихи тұлғасын танытуда бұл аңыздардың да маңыздылығы ерекше. Профессор ...
[16, 246], - ... ... ... ... ... ... аңыздық проза үлгісін аңыз жанрына жатқызамыз.
Қазақ арасында тағы да молырақ ... аңыз деп ... Оны 1932 жылы ... ... орыс ... ... ... Өлеңмен жазылған аңыз сюжеті Кенесарының дүниеге келу ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақын – жазушылар айтқан құдіретті сөздері14 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Фархад-Шырын жыры53 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Қазақ халық прозасындағы әпсана-хикаят жанры71 бет
Қазақ әдебиеттануында “Манас” жырының зерттелу тарихы73 бет
Қыз Жібек жыры және оның поэтикасы49 бет
Кетбұға5 бет
М.мағауин шығармашылығы4 бет
О.Әубәкіровтің сықақ әңгімелері11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь