С.Орайханұлының шығармашылығы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Шетелдегі қазақ әдебиетінің туу, қалыптасу жолдары ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.1 Қытай қазақтарының әдебиетінің өркендеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Монғолиядағы қазақ әдебиетінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2 С.Орайханұлы . лирик ақын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2.1 Өмірін өлеңмен өрнектеген ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2.2 Баллада бағында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 42
2.3 Шыншыл поэма жолында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.4 Көркем аударма шебері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі таңда, қазақ әдебиетінің тарихы шетелдерде өмір сүріп жатқан қазақ ақын, жазушыларының шығармаларымен толығып, жаңа бір белеске, соны серпінге ие болып келеді.
Шетелдегі қазақ әдбиетін сөз етпес бұрын, олардың өткен тарихына аз-кем назар аударғанымыз жөн сияқты.
ХІХ ғасырдың соңын ала Ресей мен Қытай шекарасының бөлінуі тұтас ұлтты тілімге салудың алғашқы бастамасы болатын. Осыдан бастап шекараның Қытай мен Монғолия жағындағы қазақтардың тарихы сол елдер тарихымен тағдырлас күйге түсті.
Алайда, Қытай мен Монғолияны мекендеген қазақтар арасында көзі ашық, сауатты адамдар аз болған жоқ. Әсіресе, ХХ ғасырға дейін-ақ Қазан қаласында сегіз кітабын шығарып үлгерген Ақыт қажы, Қытай түрмесінде ұзақ жылдар отырған Таңжарық Жолдыұлы шығармашылығы соған куә.
Соңғы жылдары ұзақ уақыт бойы ата жұрттан тыс қалған шетелдегі қазақ әдебиеті жан-жақты зерттелу үстінде. Тәуелсіздік жылдарында елге орала бастаған ұлы көш жөнінде: «бір кездерде туып-өскен өлкесінен еріксіз босқан халықтың ата жұртқа қайта көшуі басталды. Елдің бірлігін, ынтымақтығын, күшейту мақсатын көздеген осы ұлы көштің сәтті болуы үшін алаш азаматы барлық көмегін көрсетуі парыз» [1, 232], - деп толғанады белгілі ғалым Р.Бердібаев. Олай болса, шетелдегі қазақ әдебиеті де ұлттық әдебиеттің құрамдас бөлігіне айналғаны жөн.
Шетелдегі орыс әдебиеті деген ұғым орыс әдебиеттану ғылымында берік орныққан. Ресейде шетелде жүрген орыс жазушыларының шығармаларын кітап етіп басатын А.П.Чехов атындағы бір орталықты баспа бар. Ал, біздегі жағдай ше?
1992 жылы Қазақстанда Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы болып өтті. Оған жер-дүниенің жеті бұрышынан, төрткүл дүниенің төрт құбыласынан қазақ ағайындар түгел қатысты.
Осы орайда, қазақ диаспорасын құрайтын қазақтар жөнінде, біраз мағлұмат келтіре кетейік. Қазақтың үштен бірі – шет елдерде шашырап жүр. Алыс шетелдердегі қазақ 1 млн. 578 мың, жақын шетелдерде (ТМД) 1 млн. 707 мың («Қазақ тарихы» №3, 1993) – делінеді. Осылардың арасында қазақ тілінде кітап шығаратын баспа – Қытай мен Монғолияда бар. Бұл – қазақтың мол шоғырланған жерлері. Қытайдағы Қазақ саны 1 млн. 270 мың. Баян-Өлгейдегі қазақ саны 130 мың. Халық талап-тілегіне орай кітап бастыру, газет, журнал шығару бұл өңірлерде тәп-тәуір жолға қойылған. Соңғы кездері Түркия да аздап қазақ тілінде кітап шығара бастады. «Шетелдегі қазақ әдебиеті» - дегенде ойға алатын жайлар міне, осылар.
Ендігі мәселе – Монғолиядағы қазақ әдебиетінің зерттелу жай-күйі болмақ.
Қазақ қайда жүрсе де ежелгі қазақ салтынан, қазақ тамырымен жалғасқан
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Бердібай Р. Байқалдан Балқанға дейін. –Алматы: Қазақстан, 1996. –256 б.
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2 кітап: Оқу құралы / Жалпы редакциясын басқарған Т.Кәкішұлы -Алматы: Қазақ университеті, 2002. –Б. 380-432.
3. Сейітжанұлы 3. Шыңжаң қазақ әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 185 б.
4. Мәсімхан Д. Сарап. –Алматы: Дайк-пресс, 2000. -193 б.
5. Су Бихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы, 2001. – 489 б.
6. Ақыт қажы. Қажыбаян. Өлгий, 1991. -218 б.
7. Жолды±лы Т. Шыѓармалары: ¤лењдері, толѓау-дастандары, айтыстары. –Алматы: Жазушы, 1992. –256 б.
8. Жаналтай Д. Қилы заман – қиын күндер. -Алматы, 2000. 23-б.
9. Татанайұлы А Тарихи дерек, келелі кеңес. -Үрімжі, 1988 44-б.
10. Хасан Оралтай. Елім-айлап өткен өмір. –Алматы: Дайк-пресс, 2005. -516
11. Халифа Алтай. Естеліктерім. -Астана, Елорда, 2000. -180 б.
12. Қабидашұлы Қ. Өскен өлкенің өршіл әдебиеті. – Өлгий: Жаңа-өмір, 1972. -312 б.
13. Қабидашұлы Қ. Баян-Өлгий қазақтарының ауыз әдебиеті - Өлгий, Жаңа-өмір. 1987. -217 б.
14. Қинаятұлы З. Монғолиядағы қазақтар. –Алматы: Атажұрт, 2001. –320 б.
15. Ақтан Бабиұлы. Шығармалары жинағы. – Өлгий: Жаңа-өмір, 1987. – 456 б.
16. Қожамбетұлы Д. Шағармаларының жинағы. Улаанбаатар, 2001. –104 б.
17. Қожамбетұлы Дөңтай. Ұрпаққа ұлағат. Қарағанды, 1999. –78 б.
18. Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. Ғылыми еңбектер. ІV том. –Алматы: Жазушы, 1981, -760 б.
19. Орайханұлы С. Атам қазақ болған соң... –Астана: Елорда, 2012. -481 б.
20. Орайханұлы С. Бір арманым бар еді. -Өлгий, 1983. –181 б.
21. Орайханұлы С. Серуен. -Өлгий, 1970. –194 б.
22. Орайханұлы С. Сен екеуміз. (Өлеңдер мен поэмалар). –Баян-Өлгий, 1977. –191 б.
23. Орайханұлы С.Аяулы дүние. -Өлгий, 1987. –116 б.
24. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. –Алматы: Жазушы, 1988. –152 б.
25. Жүсіпов Қ.М. Өлең сөздің патшасы. –Алматы: Жазушы, 1991, -216 б.
26. Дәуітов С. Көңіл сазы. –Алматы: Жазушы, 1989, -176 б.
27. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. –Алматы: Ғылым, 2001, -448 б.
28. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. (Құраст.: З.Ахметов, Т.Шаңбаев), -Алматы: Ана тілі, 1996, -240 б.
29. Лекеров Қ.К. Қазақ балладасы. –Қарағанды, 1975. –78 б.
30. Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. –Алматы: Қазақ университеті, 1992, -124 б.
31. Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы: Зерттеу. –Алматы: Жазушы, 1982, -248 б.
32. Хоёр загалын тууж. / Үнэн сонин. 1989, VІ.30. №27.
33. С.Орайханұлы. Шыңғыс қағанның қос тұлпары туралы жыр / Қалам құдыреті. Әдеби-көркем альманах. 2002, Б. 67-83.
        
        |    |Мазмұны                                                            |   |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... әдебиетінің туу, қалыптасу |10 |
| ... | ... ... ... |10 |
| ... | ... ... ... |27 |
| ... | |
|2 ...... |37 |
| ... |
| |....... | ... өлеңмен |37 |
| ... |
| ... | ... |42 |
| ... |
| |................................. | ... ... |50 |
| ... |
| ... | ... аударма |55 |
| ... |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... әдебиеттер | |
| ... |
| |....... | ... ... ... ... ... ... тарихы
шетелдерде өмір сүріп жатқан қазақ ... ... ... жаңа бір ... соны ... ие ... келеді.
Шетелдегі қазақ әдбиетін сөз етпес бұрын, олардың өткен тарихына аз-кем
назар ... жөн ... ... ... ала ... мен Қытай шекарасының бөлінуі тұтас ұлтты
тілімге салудың алғашқы бастамасы болатын. Осыдан бастап шекараның ... ... ... қазақтардың тарихы сол елдер тарихымен тағдырлас
күйге түсті.
Алайда, ... мен ... ... ... ... көзі ашық,
сауатты адамдар аз болған жоқ. Әсіресе, ХХ ғасырға ... ... ... ... ... ... Ақыт қажы, Қытай түрмесінде ұзақ жылдар
отырған Таңжарық Жолдыұлы шығармашылығы соған куә.
Соңғы жылдары ұзақ уақыт бойы ата ... тыс ... ... қазақ
әдебиеті жан-жақты зерттелу үстінде. Тәуелсіздік жылдарында елге орала
бастаған ұлы көш жөнінде: «бір кездерде ... ... ... ... ата жұртқа қайта көшуі басталды. Елдің ... ... ... ... осы ұлы ... ... болуы үшін алаш азаматы
барлық көмегін көрсетуі парыз» [1, 232], - деп ... ... ... Олай болса, шетелдегі қазақ әдебиеті де ұлттық әдебиеттің
құрамдас бөлігіне айналғаны жөн.
Шетелдегі орыс ... ... ұғым орыс ... ... берік
орныққан. Ресейде шетелде жүрген орыс жазушыларының шығармаларын кітап етіп
басатын А.П.Чехов атындағы бір орталықты баспа бар. Ал, ... ... ... жылы Қазақстанда Дүниежүзі қазақтарының құрылтайы болып өтті. Оған
жер-дүниенің жеті бұрышынан, төрткүл ... төрт ... ... түгел қатысты.
Осы орайда, қазақ диаспорасын құрайтын қазақтар жөнінде, біраз мағлұмат
келтіре ... ... ... бірі – шет елдерде шашырап жүр. ... ... 1 млн. 578 мың, ... ... (ТМД) 1 млн. 707 ... тарихы» №3, 1993) – делінеді. Осылардың арасында қазақ ... ... ...... мен ... бар. Бұл – ... мол
шоғырланған жерлері. Қытайдағы Қазақ саны 1 млн. 270 мың. Баян-Өлгейдегі
қазақ саны 130 мың. ... ... орай ... ... ... ... бұл ... тәп-тәуір жолға қойылған. Соңғы кездері Түркия ... ... ... ... шығара бастады. «Шетелдегі қазақ әдебиеті» -
дегенде ойға ... ... ... осылар.
Ендігі мәселе – Монғолиядағы қазақ әдебиетінің зерттелу жай-күйі болмақ.
Қазақ қайда жүрсе де ежелгі ... ... ... ... ... ... еш қол үзген емес. Қобда қазақтарының арасында жалпы
қазаққа тән ... ән, күй, жыр, ... ... ... ... «Ер ... ... батыр», «Арқалық», «Шәкім-Шәкірт»,
«Үйсіпхан» жыры, «Мың бір түн», «Ер Төстік», «Тазша бала» ... ... ... ... көп ... және ... ... туындылары ел
арасында жазба түрінде де кездесетін. Олар ... ... ... жарыққа
шығарылды.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Қобда бетіндегі қазақтардың
халық қазынасын ... ... ... ... ... ... Г.Н.Потанин, Г.Е.Грумм-Гржимайло, В.В.Сапожников белгілі рөл
атқарды. Олардың қай-қайсысы ... ... ... ... ... қазақтарының тарихы, өмір-салты, тұрмысымен ғана қоймай халықтың ауыз
әдебиеті мен мәдениетін зерттей жүрді. Көптеген ән-күй, ертегі, аңыздарды
халық ... ... ... Г.Н.Потаниннің «Солтүстік Батыс Моңғолия ... ... ... ... және ... ... еңбегі, аталмыш екі ғалымның және В.В.Сапожниковтың, ... ... ... ... ... Б.Я.Владимирцовтың 1921 жылы
Петроградта бастырған «Мұңғыл әңгімелерінің ... ... ... ... ауыз әдебиеті төңірегінде сөз қозғайды [2, 381].
Қазақ халқының ауыз әдебиетін жинақтап, оларды жалпы қазақ әдеби қорына
қосу ... ... ... ... ... ... және Нұрлан
Қабидашұлы, жазушы Қ.Соян елеулі еңбек етіп келеді.
Бұл салада белгілі жазушы ... ... ... ... де атап ... ... ғылымының докторы Қабидаш Қалиасқарұлының басшылық етуімен
жоғарыдағы аты ... және ... ... басқадай азаматтардың
араласуымен соңғы жылдары Баян-Өлгийде жарық көрген «Халық жырлары» ... ... (1989), ... (1994) атты ... ... үш
томдығы, тек Моңғолиядағы қазақтар үшін ғана емес, жалпы қазақтың ауыз
әдебиетін жинақтап, тұжырымдау ... ... ... ... ... ... халық әндері көп-ақ. ... ... ... ақын Имашхан Байбатырұлы, сазгер Мұсайф
Құсайынұлының жинақтап басқаруымен 1965, 1972, 1983 ... ... ... ... ... халық әндері» атты жинаққа 400-ге ... ... ... ... саз ... мен ... сөзіне қарағанда
көпшілігі әйгілі «Елім-айдың» жалғасы, сағыныш сазы басым жатады.
Жалпы, Монғолия қазақтары әдебиетінің ғылыми зерттелуі мен ... ... ... ... бір ... ... белеске көтерілгені анық.
Бұл салада Қ.Қабидаш, Қ.Соян, Қ.Шабдарбай, I.Яки, ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерінің нәтижесінде халық
ауыз әдебиетінің әр жанрдағы үлгілері, халық ақындарының ... ... қажы ... ... ... ел ... сақталған өлең жырлары
жеке-жеке жинақ түрінде баспа жүзін көруде. ... ... ... ... ... ... ... оралуы - өскен өлкесіндегі, туған
топырағындағы әдебиет үлгілерін зерттеуге ... зор ... ... ... Кәпқызының «Монғолиядағы қазақ прозасы», ... ... ... поэзиясы», Сырайыл Ысқақтың «Таңжарық
Жолдыұлының әдеби мұрасы» және Ақыт, Ақтан, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер осының айғағы.
Академик Р.Нұрғали ... ... жүз ... оқу ... ... жарық көрген Ақын Алақанұлының «Асулар», Елеусіз Мұқамәдиұлының
«Жоғалған қыз», Сейтхан ... ... ... ... ... үзілмесін», Мағауия Сұлтанияұлының «Ұрпақ тағдыры», Махфуз
Құлыбекұлының «Тұрғылас түлектер» ... ... баға ... ... талдау жасалған.
Диплом жұмысының ғылыми-практикалық мәні. ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... олардың өмірі мен шығармашылық ... ... курс ... ... негізінде мектеп оқушыларына оқытуда бұл жұмыстың
пайдасы зор.
Зерттеудің дерек көздері. ... ... ... ... ... ... әдебиеті ауқымын кеңейтіп, кейіпкерлер тағдырын
күрделендіріп, ... ... ... ... Сондықтан ауыз
әдебиеті бар, жазба әдебиеті бар, шетелдегі қазақ әдебиетін назардан тыс
қалдырмай, ... ... ... тарам-тарам тармақтары, зәулім
бәйтеректің сыртта өскен бұтақтары райында ... ... ... ... ... дейміз. Енді орыс «көкеміздің» көңіліне емес, өз көңілімізге
өзіміз қарап, «Өлгенімізді ... ... ... ... ... ... 1991 жылдан бері шетелден келген қаламгерлер Қазақстан
Жазушылар одағына қабылданып, игі қадам жасалды. Енді ... ... ата ... ... көре ... ... ... Монғолиядағы қазақ әдебиетінің ... бірі 1970 ... бері ... ... ... ... ... келе
жатқан ақындардың бірі, бірнеше жыр жинақтарының авторы, Монғолия және
Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, Монғолдың ... қоры ... ... ...... ... 1991 жылдан тарихи Отанына оралып, Қарағанды облысында тұрып, ... ... ... ... ... ... ... 2006 жылы
сонда дүниеден өткен. Ақын өлеңдері содан бері Республикалық ... ... ... ... ... ... газетінде, «Азия
транзит», «Қалам құдыреті» әдеби-көркем альманахтарында жарияланып келеді.
Диплом жұмысының мақсаты мен ... Біз ақын ... ... ... ету ... С.Орайханұлының шығармашылық
мұрасын жан-жақты танытуды ... ... ... ... эпикалық және
аударма саласындағы ізденістерін саралай отырып, ақын поэзиясының ... ... ... да ... ... Сол ... ... қазақ әдебиеті тарихындағы орнын анықтау, оған қазіргі
көзқарас тұрғысынан баға беру шешілуге тиісі ... ... ... ...... және екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Шетелдегі қазақ әдебиетінің туу, ... ... ... ... әдебиетінің өркендеуі
«XIX ғасырда, нақтылай айтқанда 1881 жылы «Шәуешек келісімі» бойынша
Ресей мен Қытай шекарасы ... ... ... ... ... ... мен Монғолия жағындағы қазақтар тарихы сол елдер тарихымен тағдырлас
күйге ... ... ... ғана (1930 ... ортасынан бастап)
құрылғандықтан көшпелі және жартылай көшпелі өмір ... ... ... ... бойы жан сусыны, рухани азығы тек ауыз әдебиеті болды. Мұнымен
бірге, бұл ... ... ... ... даму ... де ... [3, 31]. Мұндай жағдайлардың бәрі әдеби мұраға әсерін ... ... ... ... ... көне ... ... халық қажетін өтеді, екінші
жағынан, жазба әдебиеттің де ... ... ... ... айтқанда,
көне эпикалық туындылар қаз-қалпында өмір сүрді. ... ... ... ... ... ... ... аймағының тұрғыны Шерияздан
Сұлтанбайұлының ... ... ... «Қыз Жібек» жырының біздегі
нұсқадан аздаған айырмашылығы бар екенін айта кеткен жөн. Алдымен бұл ... ... әрі ... ... сегіз мың жолға жуық. Эпостың ара-арасында
оқиғаны жалғастырып отыратын қара сөздер кездеспейді. Қара сөз ... ... ... бәрі өлең ... ... Ал «Қозы Көрпеш
- Баян сұлу» тек ... ғана ... ... ... арасында
«Бозкөрпеш - Баян» деген атпен ... Осы ... ... ... да көңіл аударарлық. Алтайдағы Қара Ертіс жағасындағы бір моланы
Қарабайдың моласы екен ... аңыз да кең ... ... ... ... ат ... деп ... жерлер бар. Майлы мен ... Саз ... ... ... ... ... Қабанбайдың
Ақбас атанының басы қойылған жер деседі. Ақиқат пен аңыздың ... ... ... ... ... халықтың табиғи және тарихи-мәдени талабы ... ... От ... орақ ... ... ... бұрынғы эпикалық дәстүр
бойынша классикалық эпостарды да айтты, өмір ... ... жаңа ... да
тудырды. Шыңжаң қазақтарының бұл тұстағы фольклорлық ... ... жай – көне ... ... ... ... жыр тобы туа ... эпикалық, жанр басқаша сипатта дамиды. Эпикалық аңыздаулар баспа арқылы
емес, ауызша ... ... Оны ... ... әсер
етерліктей, құлаққа жағымды мақам сөзбен айтылуын ақын, жыршылар қатты
ескерді, әрі олардың уақыт ... да ... ... Мәселен, Әріпжан
«Бақтиярдың қырық бұтағын» түгел білетін. Тұтас ай бойы ... ... айту ... ... ... ... ... Халық, кезінде ақын, жыршы, әнші, күйшілерді бөле-жара
жіктемеген. Сондықтан да бір қадам орайы келгенде ақынның да, жыршының ... де, ... де ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды сол –
жыр тыңдайтын орта болды, жыршылық дәстүр болды. Поэзиялық ... ... ... етіп қалдырып отырған таратушы, әрі дамытушы, өнерлі
адамдар аз емес. Олар: Шылбы, Отарбай, Өмірзақ, Көтбай, Жүсіпбек, ... ... ... ... ... ... Ержан, Сағдолла,
Кәсімбай, Мағауия (Мақай), Зағыпар, Сүбебек, Жамалған тағы ... ... ... ... рет ... ... ... әрі жыршы, тамаша
әнші, шебер күйші, ән-күй шығаратын музыканттығы да бар бір сырлы, ... өнер ... ... Халық қашан да сөз өнеріне ерекше мән беріп, ойға
терең, ... ... ... ... ... ... [4, 73].
«Шыңжаң қазақтарының фольклорында бұрынғы Шығыс дастандары да, кейінгі
кезде туған жырлар да қатар өмір сүріп, үлкен де, ... ... ... ... ... ... дәстүр негізінде көптеген соны жырлар
дүниеге келді. Бұл топтағы ... ... ... ... ... ... сарындар араласып отырады.
Сонымен, Шыңжаң қазақтары эпикалық дәстүрінде мынадай сипаттар бар: бір
топ ... ... ... ... ... батырлар жырын құрайды
(«Қобыланды батыр», Алпамыс батыр», «Ер Тарғын», ... ... ... бір тобы ... ... ... ... - «Ләйлі-Мәжнүн», «Таһир-
Зуһра», «Жүсіп-Зылиха», «Боз-жігіт» пен ... ... ... - ... т.б.), ... ... XVIII - ... сыртқы жау озбырлығына қарсы ... ... ... ... ... ... ... «Қабанбай батыр», «Жәнібек батыр»,
«Мырзаш батыр» т.б.) Енді бір шоғыр ... ... ... ... қарсы күрес негізінде туған «Дәмежан», «Бүркітбай», ... ... т.б.). Осы ... бір топ ... арналған ғашықтық
мазмұндағы жырлар («Түкібай – Шолпан», «Ерден-Балқаш», «Ахмет – Көшім»,
«Нұрланған мен ... ...... ...... тағы ... халық қазынасын байытып, көп игілігіне айналды. Мұндай ... ... ... ... ... ... отырған», - дейді ғалым Су Би Хай
[5, 187].
Шыңжаң ... ... ... ... – XVIII ... ... көне эпос дәстүрі емес, жаңаша эпос ... және оның ... ... ... ... ... ... жырлардың соңғы үш
тобы тарихи шындыққа негізделген жырлар. Олар - нақтылы болған ... ... ... ізі ... жырланған. Бұл жырларда қиялдың ... мол ... ... ... ... ... ... басым екендігін көрсетеді. Демек, соңғы үш топтағы жырлар ... эпос ... ... эпостың туып-қалыптасуы белгілі кезеңдегі өмірдің
шындығына, тарихи оқиғаларға ... Эпос ... – өз ... ... мәні бар ... ... жыршылар тарихи фактіні негізге
ала отырып, бірде болған оқиғаның сонар-соқпағын ... ... ... ... ... шындыққа айналдыра жырлаған. Сондықтан эпикалық,
әсірелеу де ... ... ... ... да бұл ... ... белгілі
бір кезең ақиқатын дәл бейнелейді.
Шыңжаң қазақтарының өмірінде айтыстың алатын орны ... ... ... ... бұл ... ... ... сақталған. Әсіресе ақындар
айтысын ерекше атаған жөн. Мәселен, Кәсімбай мен Тұрысбектің, Дызайқыз бен
Кәсімбайдың, Асылқан мен ... ... пен ... ... ... ... мен Тақырдың, Нұрсапа мен ... ... ... т.б. ... көпке мәлім. Бұл айтыстардың көбінен ... ... ... - ... тап ... озбырлығы, әйелдердін аянышты
халі сияқты қоғамдық мән-маңызы бар мәселені аңғаруға болады. ... ... ... ... ем ... деп ... өзім теңдес пендесіне.
Басында құда болып әкем берді,
Қайтейін шарам бар ма көнбесіме? - ... сөзі ... ... ... ... ... ауыр ... білдіреді [4, 78].
Ақындар айтысы біраз үзілістен кейін ... ... ... қайта жандана бастаған. Жыл ... Үш ... бір ... мерзімде ақындар айтысын өткізу дәстүрге айналды. ... ... ... ... ... ... ... ел өміріндегі елеулі оқиғаларды
тілге тиек етеді. «Жұмаш пен Жамалхан айтысындағы» ойранда өткен он ... ... ... ... дәл ... ... адам,
Өлеңмен үш аймақты аралаған.
Кезінде «төрттік төбе» қаралаған,
Қасында келді әріптес, жаралы адам, - ... ... ... ... олар ... еді ... ... басатын амалына.
Шаңырақты ботаға салды емес пе,
Өңшең нарды қораға қамады да, - ... Екі ақын да ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардың куәсі болды. Мұндай, жайлар,
сөз жоқ, сол тұстарда көлемді эпикалық жырлармен ... неше ... ... жырларын, мақал-мәтелдер, жұмбақтар мен ертегілер, айтыс өлеңдері мен
аңыз-әңгімелер тудырды. Уақыт елегінен өтіп, осы заманға жеткен фольклорлық
мұралардың ... ... ... келтіру, ғылыми тұрғыдан
зерттеп, әділ бағасын беру, игілікке жарату жолындағы алғашқы ұмтылыс ... бой ... ... ... ауыз әдебиетінің әр түрлі үлгілері мерзімді баспасөз
беттерінде ... ... ... ауыз ... ... ақыл-
парасатының қайнар бұлағы» атты ... ... ... ... Атап ... “Шыңжаң әдебиет искусствосы” журналының
1955 жылғы 9 ... «Екі ... ... пен ... ... «Ол ... одан басқа өсиеті жоқ па екен», ал «Шұғыла»
журналының 1958 жылғы №1 ... ... ... ... ... Сондай-ақ, «Іле газетінің» 1957 жылғы 26 наурыз күнгі санында 39
мақал-мәтел, 29 ... ... ... 46 ... ... ... 21 ... күнгі номерінде «Ел аузынан» деген рубрикамен «Құрғақ
ой» дейтін аңыз-әңгіме жарияланса, «Алға» газетінің 1947 ... 1 ... ... 233 ... тұратын «Жоқтау» басылған.
Тек 1950 жылдан кейін ғана ауыз ... ... жеке ... жеке
кітап болып басылып шықты. Мысалы, «Қос қобди» (1957), «Ертегілер» (1958),
«Ертегілер мен аңыздар» (1958), «Қырық өтірік» (1959), ... ... т.б. ... ... [4, 102].
Халықтың ғасырлар бойы жасаған асыл мұрасын ... ... ... 1970 ... ... ... қарқынмен қолға алынды. Фольклор
зерттеу қоғамының Шыңжаң бөлімшесі құрылып, ел ішінен ауыз ... ... ... ... Жинақталып жазылып алынған материалдар негізінен,
Үрімші қаласынан шығатын, «Шалғын», «Мұра» ... ... Әр ... альманахтар шығып тұрады. Алтай аймағының орталығы Сарысүмбе
қаласында «Алтай ... ... ... орталығы Шәуешек қаласында
«Тарбағатай», Іле аймағының ... ... ... «Іле ... ... ... Бұл басылымдардың қай-қайсысында да әдеби мұралар үзбей
жарияланып келеді. Күйтіңдегі «Іле» баспасы әр жыл ... ... ... ... ... ... шығара бастады. Қазақ фольклорын жинап,
зерттеумен айналысатын «Шалғын», «Мұра» журналдары өмірге келді. Осы бір
азғана ... ... ... ... ... неше ... ... оқырман қолына тиді. Сонымен бірге, ұлы ақын Абайдың өлеңдері мен
қара сөздері жеке-жеке кітап болып басылып шықты. Осындай игі ... ауыз ... әр ... ... жинақтар жарыққа шықты.
Ұлы Мұқаңның (Әуезов) «Абай жолы» эпопеясының, «Қилы ... ... ... ... шығуы ондағы жұрттың әдебиет пен өнерге деген талғамын
өсіре түсті. ... тыс ... ... ... «Ботагөз» романдарының
шығарылуының да ондағы әдеби-мәдени өмірге игі ықпалы болғанын атап ... ... ... ... ... жылдар рухани аштықтан сақтап
келген, тіпті ұлт ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек
қожа, Шарғын өлеңдері жұрт арасынан жиналып, ... ... ... өтіп болса да) оқырманның қолына тиіп жатуы өсіп келе жатқан жас
өркеннің рухани мәйегіне нәр ... игі ... ... қана ... ең
маңыздысы күллі қазақ халқы үшін қайта оралған бағалы байлық ... ... ... ... ... (1978), ... ... (1979),
«Қазақ халық ертегілері» (1986), ... ... (1987), ... ... ... ... ... т.б. фольклор жинақтары жарыққа
шығарылды.
Шығыс Түркістан қазақтары тағдыр-тауқыметімен "Қытай қазақтары" деп
аталған күннен ... ең ... өз ... ... ... дұрысын айтқанда
өлмеудің қамына көшті. Бұл "қам" ... ... ... ... ... жетеледі. Ондағы алаш арыстары, ... ... ауыл ... ... ... топырағының бүтіндігін
сақтау жолында атқа қонған болса, қазақ сөз ... ... ... ... бар ... сол жат- ... шеңгелінде қалған
шөкімдей қазақты өсіре алмаса да өшірмеудің, рухани аштыққа ... ... ... еді. ... ... ... жырымдалған жұртты
аман-есен сақтаудың мүлде мүмкін емес екенін олар ... ... ... - ұлт ... армандаған ақындар мен жазушылар - тағдыр-талайының
қытайлармен байланысты болуын мың жерден ... ... ... ... қытай елінің елдік саясатымен, саяси-әлеуметтік ... ... ... ... да ... ... ... әлемінің (әдебиет-мәдениет) барысын
сөз еткенде, біз жалпы қытай елінің сол ... ... ... соқпай өте алмаймыз. Демек, XIX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... процестері жөнінде бірер сөз айтылып, оның ... ... ... ... ... әдеби тірлігін
безбендеу мүмкін емес. Сонымен ендігі сөз Қытайдың XIX ғасырдың соңынан
қазірге ... ... ... ... ... қоғам Цинь патшалығының (1644 - 1911 ж. ж.) соңын ала
күйреуге бет алды. Әлеуметтік дағдарыс күн ... ... ішкі ... сайын ушығып, хандық барынша іріп-шіріді. 1840 жыл-дардан ... ... ... ... ... қоғамында түбірлі өзгерістер
туыла бастады. Ауыл, ... ... ... ... ... ... жағалауындағы өңірлерде капиталистік шаруашылық бой көтерді.
Шанхай секілді күрт ... ... ... ... ... ... ... Қытай қоғамында пролетариат, буржуазия, ұсақ
буржуазия ... ... ... пайда болды.
Әлемдегі алпауыт империалист мемлекеттердің Қытайға анталай шабуылдауы ... ... ... ... тездетті, капитализмнің өркенін жая
бастады. ... ... ... ... жартылай феодалдық қоғамға
айналды. Тағы бір ... бұл ... ... өз ... ... ... ... мемлекетті жартылай отар елге айналдыры. Міне
содан бастап империализммен Қытай халқы, ... ... ... ... - таяу ... ... тарихы дамуындағы негізгі
қайшылыққа айналды. Сонымен қытай халқы ұлт ретінде құрып кетуден сақтану
үшін ... (1851) ... ... ... (1911) ... толассыз жалғастырып отырды. Сондай-ақ қытайдың көкірек көзі ... ... ... саны мол, ... батпан қорлық пен зорлықтарға төзе
жүріп, батыс елдерінің ... ... ... ... Осылайша
батыстағы өркендеген әдебиет, көркемөнердің сан түрлі ағымы Қытайға ... ... ... ... және ... ... құрамдас саласы
ретінде сол дәуірдегі Қытай қоғамының өзгерістерін бейнелеуге, ... өзі де ... ... ... ... міндетті еді. Сөйтіп
аталған тарихи кезеңде ... ... ... отаршылдыққа қарсы
тұруды, феодалдық бұғаудан құтылуды негізгі мазмұн еткен алға ... ... ... ... ... бір ... феодалдық қоғам тұсындағы ескі
әдебиетті жаңалау науқаны да қоса ... ... ... ... таяу ... ... ... әдебиеті сол
кездегі саяси күрес үшін ғана қызмет атқарып қалмастан, белгілі деңгейде
империализмге, феодализмге ... ұран ... ... ... ... жаңалау, жаңаша әдеби тілді ... ... ... ... жаңғырту секілді идея, ұстанымдар арқылы да "4-мамыр"
қозғалысынан кейінгі жаңа қытай әдебиетінің ... ... ... ... ... ... қытайдың осы бір таяу заманғы алға басар әдебиетін, феодалдық
ескі қытай әдебиетінен қазіргі жаңа (ойы, ... ... ... ... ... ... деп айтуға толық негіз бар.
Өтпелі кезең дегендердің де өзіне тән ... ... ... көне ... ... тұсындағы сан реткі саяси күресте
империализмге, феодализмге қарсы тұру, оны аудару міндетінің ... ол ... ... те ... діттеген жеріне жете алмады.
Осылайша әдебиет пен өнер саласы империализмге, феодализмге үзілді-кесілді
қарсы ... туды биік ... ... - ... ... ... ... қытай әдебиет төңкерісінің көтерілуі - айтып-
айтпай таяу заманғы ... ... мен ... ұзақ ... ... ... әзірлеуінің тікелей нәтижесі болатын. Оқырман ... ... ... сол ... ... ... ... төңкерісі туралы қысқаша
таныстыру жасай кетелік.
1917 жылғы ... ... ... ... ... ... халқының
төңкерістік күресіне, әсіресе, "4-мамыр" жаңа мәдениет қозғалысының
туылуына ерекше ықпал ... 1918 ... ... ... алға ... озық
ойлы зиялылары дүниежүзілік ояну өрлеуге бет алған жаңа ... ... ... ... құлшына қабылдап және үгіттеп, Ресейдегі қазан
төңкерісінің жеңісін қызу ... ... ... ... осы ... ... марксизмді үгіттеуге, Ресейдегі қазан төңкерісінің
жеңісін таныстыруға жан сала кірісті. Мәселен, 1918-1919 жылдары марксизм
мен Кеңес ... ... ... ... қозғалысына қатысты бір ғана
"Жаңа жастар" журналының ... 130 ... ... ... ... ... ... де басылымдар бетінде марксизмнің бірсыпыра маңызды шығармалары,
коммунистік ... мен ... ... ... ... ... толық аудармалары жасала бастады. Бұл процесс қытайдың
идеология саласы мен мәдениет саласына ерекше ықпал етіп қана ... ... ... ... жаңа ... ... ... идеясының теориялық
негізіне айналды. Өйткені сол дәуірдегі қытай оқымыстыларынының назарында,
жаңаша ел болудың, отаршылдықтан құтылудың нағыз жолы - тек ... ... ... сол ... жүру деп ... ... ... шын ділдерімен илана бас қойды. Осыдан барып жаңа мәдениет
қозғалысының ... тың ... ... яғни ... идея ... идеяның орнын басып, жетекші орынға шықты. ... ... ... ... ... қытайдың) күні бүгінге дейін
қастерлеуінің сыры міне, ... Яғни ... ... ... ... идеяны қытай қоғамының сахнасына шығарып, ырықты орынды ... ... ... ... ... жаңа демократиялық төңкеріс дәуіріне қадам
тастады. Сондықтан қоғамның ішкі бөлігінде түрлі таптар мен олар арасындағы
қайшылықтар бұрынғыға ... ... де ... ... ... бір жағынан аталған қайшылықтарды шешудің нақты шарт-жағдайы да пісіп
жетіле бастады. Олай болатыны "4-мамыр" жаңа ... ... ... ... ... ... мәдени-ағарту қозғалысы еді.
Уақыт өте келе, қазан төңкерісінің ықпалын ... әрі ... ... ... ... ... орай, дами келе, ықпалды
деңгейдегі маркстік идеялық қозғалысқа айналды. Мұның өзі қытай ... ... ... ... қозғалыс болды. Бұл төңкеріс ықпалының
барған сайын ұлғая беруі - қытайда коммунистік ... ... ... ... осы ... ... төңкерістермен қатар жүріліп жаткан әдебиет
төңкерісі болса - әрине, сол кезде ... ... қызу ... ... мен ... ту ... идеялық төңкерістер дамуының табиғи
туындысы, "4-мамыр" жаңа мәдениет қозғалысының маңызды құрамдас бөлігі еді.
Ал таза ... ... ... - ... ... мен ... ... қамтып жатты. Іс жүзінде бұл реформа феодализмге
қарсы ... ... ... саласындағы бейнесі еді. Сондықтан ескі
дүниетанымға қарсы тұрып, жаңа дүниетанымды ... ... ... тілінен
мүлде алшақ жатқан "әдеби тілді" (уын-янь) ... ... ... ... - әдебиет төңкерісінің өзекті мазмұнына айналды. Бұл
кездегі әдебиет төңкерісінің күрт ... ... ... ... ... ... ... бірге шетел әдебиетінің өзгеріп дамуының
тарихи тәжірибелерінен де сабақ алғызды. Әсіресе, дәл осы ... ... ... ... батыстың озық үлгідегі классикалық шығармаларын,
Ресей-Кеңес әдебиетінің ... ... ... ... ... алдыға қойып отырған мақсаттарына желкен бітіргісі келді. ... да игі ... ... ... жоқ. Атап ... болсақ, Лу-Синь, Го-Можо,
Мау-Дун қатарлы ұлы классиктердің туылуы, ... ... ... ... ... ... әдебиеттен мықтап нәр алғандығының айғағы
деуге болады.
1930 ... ... ... ... ... дайындықпен келіп,
қытай коммунистерінің базаларына дүркін-дүркін ... жою" ... ... ... дәл осы ... жапон империалистері Қытайды жаулап
алу қадамын жеделдете түсті. А дегенде ... ... ... үш ... ... ... ... Одан кейін олар жайлап ішкі
өлкелерге шапқыншылық шебін жая бастады. Осы ... ... ... ... мен ... ел ... үшін өзара ымыраға келе
бастады. Яғни жапон баскыншыларына қарсы тұру, ... ел ... ... да шұғыл міндетіне, сондай-ақ күллі қытай халқының жаппай талабына
айналды. Жұмысшылардың, шаруалардың, оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... өрлеуге көтерілді. Жапон
басқыншыларына қарсы ұлт-азаттық күрес жағдайының осылай ... ... сол ... әдебиет, көркемөнерпаздар қосындарына жаңа ... ... ... Атап ... ... елдегі әдебиет, көркемөнер
саласы жапон басқыншыларына қарсы ұлттық майдан құрып, барлық ... ... ... ... ... ... қарсы тұру еді.
Сол кездегі қытайдың әдебиет, көркемәнер ұжымдары жағдайдың осы ... ... ... сол бір ... міндетті арқалау үшін екі партияның
(коммунистік және Гоминдаң) ... ... ... тұру ... жүзеге асыруды бейнелейтін жаңа ұран, жаңа мақсаттарды
ортаға қойып, осы арқылы әдебиет, көркемөнер саласының ... ... ... ... мұрындық болды. Сонымен "елді қорғау әдебиеті" және
"ұлттық төңкерістік соғыстағы ... ... ... екі ... ... ... ... деген ресми ұран ретінде 1936 ... ... ... ... оның алдындағы ұлттык дағдарыстың ушығуы және жапон
басқыншыларына қарсы күрестің өрлеуіне орай, талайлаған тарландар ... да ... ... жаңа ... бейімдеу мәселесі жөнінде
алуан түрлі ойлар мен ұсыныстарын ортаға ... ... ... ... келіп "елді қорғау әдебиеті" дегенге тиянақтады. Бұның
артынша Лу-Синьнің белсене ат ... ... ... ... ... ... ағым ... Осы аталған екі ұранның (ағым)
екеуі де қытайдағы саяси партияларды ымыраға шақырып, бүкіл тірі ... ... ... ... ... ... жылы 7 маусым күні жапон империясы ... ... ... ... Ло-Гучияу көпірінде қытайды мүлде жаулап алу соғысын
қозғады. Келесі күні ҚКП ... ... ... ел ... басқыншы жапон
армиясына батыл тойтарыс беруге үндеді, сондай-ақ жалпы халықты жапон
империясынан ... ... ... ... Сол ... 17 маусымында
Гоминдаң партиясының лидері Жияң-Жиеши де ... ... ... ... ... 13 ... ... Шанхай қаласына шабуыл
жасады. ... ... ... ... ... ҚКП ... өзара ымыраға келіп, жапон басқыншыларына қарсы тұрудың ... ... ... ... ... елді ... дабыралы науқаны қалың
қытай қаламгерлерінің ішкі өлкелерге, ауыл-қыстақтарға, майданның алдыңғы
шебіне барып, жапон басқыншыларына ... ... елді ... ... ... алып ... Атап ... кейбір қаламгерлердің жан
сала қимылдауы, ... ... жас ... ... пида қылуы
аталған отан соғысы науқанын бір ... ... ... ... ... ... ... деген секілді қоғамдық топтардың құрылуының
өзі-ақ көп сырды аңғартқандай.
"Әдебиет қоғамы" құрылғаннан кейін толып ... ... ... ... ... ... ... тарихына шұғылалы беті жазылды.
"Қоғамның" органы "жапон басқыншыларына қарсы әдебиет" журналының алғашқы
нөмірі 1938 жылы 4 ... ... ... Содан жалпы 71 саны шығып 1946 жылы
тоқтады. Бұл ... ... ... тұру соғысына бастан-аяқ айғақ
болған, соған арналған бірден бір ... ... өз ... сан ... ... ... орын берді. Бұдан сырт өлең үрдісі де бүкіл қытайда
жаппай бел алып, өлең жасампаздығының ... ... де ... болған
жайы бар. Мәселен тек бір ғана У-хань қаласынан "Замана үні", ... ... ... ... үш ... поэзия журналы шығып тұрды.
Сондай-ақ, "әдебиет қоғамы" ... ... ... ... хал ... ... жіберіп отырды. Бұдан басқа да ... ... ... ... бөлімшелері құрылып, неше
ондаған журналдар шығарды.
"Әдебиет қоғамы" құрылудан ілгері, театр саласының жауға қарсы ... әрі ... ... те ... Оның ... музыка, кино,
сурет салалары бойынша іркес-тіркес өздерінің жауға қарсы қоғамдарын құрды.
Қытайдағы қазақ әдебиетінің зерттелу ... ... ... ... Су ... ... мәдениетінің тарихы» [5] еңбегіне ерекше
тоқталамыз. Аталмыш ... ... ... ... ... үлкен әдебиетпен байланыстыра отырып, ауыз әдебиеті үлгілерінен
бастап, ... ... ... «Салиқа – Сәмен» ғашықтық жыры Қытай
қазақтарына бұрыннан кең ... ... ... ... ... сонау
XII ғасырдың бас кезінде болған. Сол кезде кәдімгі Алтай бетін мекендейтін
найман ... қызы ... ... ... бағатын ілкімді жас жігіт Сәменді
құлай сүйеді. Бірақ, оның тегі «ақ сүйек», Сәменнің тегі ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, өлсек те бір-
бірімізден айырылмаймыз деп серттескен екі жас, тауға ... ... ... түсіп, мейірімсіз дойыр күштер тарапынан өлтіріледі. Екі
жастың көз ... ... толы ... әр жолы өте ... - ... ... қазақтар арасында кеңінен таралған – «Бақтиярдың қырық
бұтағы», 40 дастанды ... ... ... ... ...... ... «Құдайдат», «Ақбезер хан», «Қонағасы», «Шәкір-Шәкірат»,
«Сабырлы патша», «Сабырсыз патша», «Қабдусамат», «Алтын ... ... ... ... ... ... ... «Жәмсап»,
«Зияда-Шаймұрат», «Шеризат», «Алтын қанат», «Самұрық құс», «Мәлике қыз»
(«Мәлике - Хасен»), «Ағаш ат», «Жылан ... ... он екі ... мен ... ... ... ... залың», «Опалы жұбайлар», «Ораз
молла», «Шәмсия», «Жиханша» тарауларына жеке-жеке ... ... ... Осы еңбегінде қазақтың батырлық эпосын сөз ете келіп, ғалым:
«Қазақ жыр-дастандарының біраз ... ... ... ислам дінін
жарыққа шығару ... ... Қали ... ... ... Мысалы: «Қали мен албастының ... ... ... ... «Зарқұм», «Сал-сал», «Миғражнама», «Ақыр заман қиссасы»
(«Келешек келбеті») т.б.
Телегей теңіз қазақ ... ... ... әр саласын молынан
қамтыған қымбатты қазыналар жатыр. Торқалы той, топырақты өлім, ... жай, ... заң ... ... ... қатысты мол деректер
бар онда.
Аталмыш жыр-дастандарда табиғат құбылыстары мен қоғамдық өмірдегі түрлі
жағдаяттар тамаша суреттелген. Олар ... ... мен ... ... ... ... ... баға жетпес қымбатты материалдар.
Сондай-ақ, ... ... ... ... пен ... ... зор маңызға ие” – деген жоғары баға береді. Осыдан соң Қытайдағы қазақ
жазба әдебиетінің туу, ... ... баға ... ... ... ... мен шығармашылығына қысқаша тоқталып өтеді. Атап
айтқанда, Ақыт ... Әсет ... ... ... Бөжекұлы, Нұртаза Шалғынбайұлы, Таңжарық Жолдыұлы, ... ... ... ... аса ... ... ... айрықша атап өтуге тиісті тұлға қазіргі ... ... ... ... орны бар ... ... филолог һәм тарихшы ғалым Нығмет
Мыңжаниды ерекшелей атайды.
Ол қалам қуаты күшті, жан-жақтылы дарынды ... ... 1922 ... ... Толы ... ... Ол өз ана тілінен басқа қытай,
орыс, түрік тілдерін ... ... Ел ... ... атақты
жазушылардың – Лу Шүннің, Мау Дүннің және Белинский, Гоголь, ... ... ... Маяковский, Фадеев тектес орыс ақын-
жазушыларының шығармаларын оқып ер жетті. Өзінің әдеби ... ... ... ... ол, 1942 жылы ... ... ... қарсы
партизандық соғыс тақырыбын бейнелейтін төрт бөлімді «Күрескер отбасы»
деген пьеса жазып, басқа біреумен бірлесіп ... 1943 жылы ол ... ... ... ... ұзақ шолу ... ... Онда «Қыз Жібек»
дастанын тудырған ... ... ... ... «Қыз ... операсындағы
кейіпкерлердің көркемдік бейнесіне талдау жасады. 1945 жылы ол «Озбырлар»
деп аталатын сатиралық ... ... 1946 жылы елді ... ... шақыратын «Білім – өнер шырағы», «Күш ... деп ... ... ... 1948 жылы ... ... ... атты повесі және «Қазақтың қысқаша тарихы» атты кітаптары
жарық көрді.
«Тұрмыс тілшісінде» кедей отбасында туып, ер жеткен жалынды жас ... жеке ... ... ... күрескен Айшамның махаббаты суреттеледі.
Қыздың әкесі қарсы болса да ол екеуі өзінің алған бетінен қайтпайды, ... ... ... ... ... бола Әсембек Үрімжіге келіп, бір жағынан
жұмыс істеп, бір жағынан оқу ... ... оқи ... Шың ... үкіметінің
сұрқиялылығын әбден танып біледі. Көп өтпей Әсембек «Қауіпті элемент»
делініп ... ... Ол ... жан ... ... көрсе де,
жауларына бас имейді, әрі алған бетінен қайтпай, ... ... ... ... өзінің болашақ жарының жазықсыздан жазықсыз Шың
Шысайдың жендет тырнағына іліккеніне кектеніп, төңкеріс жолына түседі. ... ... ... қозғалғандықтан үкімет халықпен бейбіт бітімге келеді.
Айшамдар ереуіл ... ... ... кіріп, Әсембекті құтқарады. Бір-бірімен
қауышқан іңкәр жастар «Біздің келешегіміз әлі алда» - ... Бұл ... ... ... ... ... ... қоғамдық мәні бар
шығарма.
Нығмет Мыңжанидің тағы бір артықшылығы – оның ... ... Ел ... (1949) ... ол ... зиялысы Су Бихаймен бірге
қазақтың ғашықтық дастаны ...... ... ... ... ... «Мәншүк» поэмаларын және Шәкәрім Құдайбердіұлының
«Қазақ шежіресін» қытай ... ... Бұл ... ... ... қарым-қатынасты тереңдетуіне зор септігін тигізді.
Соңғы жылдары зерттеудің жаңа бағыттары ашылды. Атажұрттағы зиялы қауым
өкілдері де ... ... ... үлгілерін зерттеуге кірісті. Мәселен,
академик Р.Нұрғалиевтің құрастыруымен жарық ... ... жүз ... ... ... ... ... ақиықтары», Омарғазы Айтанұлының
“Аң шадырын оқ табар”, Тұрсынхан ... «Көк ... көз ... ... ... көп ... романдарына, Күнгей
Мұқажанұлының «Өр Алтай», З.Сәнікұлының «Сергелдең» ... ... ... ... ... ... алар орынына лайықты баға берілді.
Жалпы, «Ат тұяғын тай басады» демей ме дана ... ең ... ... ... әдебиетке Ақыт аталарының, Омарғазы ағаларының ізін басып
жүздеген көптеген талантты жас ақындар келіп қосылды. Олардағы ... ... ... ... тез, тұғырлары биік болып келеді. Себебі олар
қытай ... ... тілі ... әлем ... оқып ... ... Оның
үстіне туған халқының рухани нәрінен қанып сусындаумен ... ... ... ... жырларынан нәр алған, үлгі алған ұрпақ. Сондықтан
да олардың бүгінгі талант-талғамы – ертең қазақ жырының ... ... ... ... ... ... Демек, қазақ әдебиетінің
зерттеу аясы да кеңейе түсетініне нық сенімдіміз.
Бұл аймақтағы ... ... ... XIX ... ... жартысынан
бастап қалыптаса бастады. Ол кезде Қазақстан ... ... ...... ... билеуінде болатын. Осыған байланысты
олардың өміріне үлкен өзгерістер ене бастады. Маньжур-Қытай империясы
қазақтардың ... ... ... ... әскери-әкімшілік
мекемелерін құрады. Ел билеу жүйесі ... Ел ... ... осы ... ақындар шығармаларына айрықша әсер-ықпал етеді.
Ақындар қоғам өмірінде болып жатқан ... ... ... ... ... Өз ... шындығын шығармаларына арқау етті.
Олар халықтың ойын ... ... ... ... қауым – халықтың қамын жырлап, ... ... ... ... ... ... елінің ертеңін ойлады.
Тұтастай алғанда, аймақ ... ... ... ... басты сарындары сол тұстағы елдің тыныс-тіршілігі, ұлт-халық
тағдыры, заман-дәуір келбеті болды.
Шыңжаң қазақтарының жазба әдебиеті XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап
қалыптаса ... Арғы ... ... ... ... ... өзектес, желілес. Осы тұста ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... жетекші жанр болып, бірнеше ақындардың
есімдері белгілі бола ... ... Ақыт ... Әсет ... ... Жүсіпбек Шайхысыламұлы, Көтбай, Асылхан, Әріпжан тағы
басқалар.
Бұл ... ... ... ... бағытты ұстана отырып,
өздерінің шығармаларында ... ... ... мәдениетке
үндеді. Әділетсіз қоғам тудырған әділетсіздік пен зорлық-зомбылықты
мінейді. Ақыт Үлімжіұлы:
Ғылым - ... нұр ... ... құр ... оқысаң
Жүрегіңе тоқысаң
Көрерсің сонда бір жарық [6, 81]-
деп халықты ... ... ақын ... ... ... халықтың ауыр
тұрмысына ашына отырып, үстем тап өкілдерінің озбырлық іс-әрекеттерін
әшкерелейді. Ол:
Екі амбы, төрт үкірдай, ... ... ... асы ... ... ... ... бір қойды алып,
Ашылды ары қалмай елдің беті [6, 103], ... қара ... ... батқан Мәми секілді билердің ... ... атты ... ... қып ... ... сойқан ең жүрген жерге, -
дейді. Ақын ... ... ... ... иелерінің парақорлығын, қара
бастарының қамын ойлайтын әділетсіздіктерін ашады. ... ауыз ... бұл ... ... ... ... ... қисса-дастандар да
жазады. Әсіресе, түп-төркіні Шығыстан ауысып, ел ... ... ... мен ертегілерді нәзиралық жолмен қайта жырлауға көбірек ден
қояды. Ақыттың «Жиһанша», ... ... ... ... ... ... мен ... «Шеризат», «Алтын балық», Асылханның
«Жолбарыс пен ұры», Әсеттің «Нұғман-Нағым», ... ... ... ... «Санауар» т.б. шығармалары осының айғағы.
«Ресейде жеңген ұлы қазан төңкерісі ... ... да ... ... 1933 ... 12 ... төңкерісі нәтижесінде екі ел арасында ... ... ел ... революцияшыл мәдениет үшін күрестің жаңа
түрі ... ... ... ... ... құрылды. Сөйтіп, отызыншы
жылдардың ортасында «Шыңжаң газеті», «Іле ... ... ... ... мен ... ... арнасы», «Таңшолпаны» атты ... ... шыға ... ... ... орыс ... мен Орта Азия, Қазақстан қаламгерлерінің таңдаулы шығармалары
көптеп ... ... ... ... ... ... ... Шалғынбаев, Нығмет Мыңжани, Дубек Шалғынбаев, Құрманәлі ... ... ... ... ... әдебиетшілермен толыға түсті.
Ақын-жазушылар өз шығармаларын әлеуметтік мәселелерге арнай отырып, жаңаны
жақтады, жастарды ... ... ... ата деп ... ... ... қырланып», «Алтай толғауы»,
«Шіңгілдің басы тұйық тау», ... ... ... т.б. ... еркіндігі жоқ, еңсесі төмен елінің болашағына алаңдайды.
Бодандық заманның ... ... ... ашу ... басты сарынының бірі болған.
Отарлыққа қарсы наразылық ақынның ізін баса ... ... ... ... ... т.б. ... да берік орын ... ... ... «Асуға ат
шықпаған арба шықты» өлеңінде тығырыкқа тірелген тар кезеңнің ... ... ... ... ... көмескі тартып, еркі кеткен
елінің ... ... ... ... ... ... сол ... «Бұл күнде түрлі-түрлі заман басқа» қатарлы туындыларында азулы
империялардың ... ... ... ... ... ашық ... ... бақ пен сорын бодандықпен байланыстырады.
XIX ғасырдың екінші жартысындағы екі ел арасына тартылған шегара ... ғана ... ... ... біртұтас халықты да қақ бөлді. Осының
салдарынан үш елдің (Ресей, Қытай, ... ... ... ... ... Қазақ халқының бөлшектенген қайғы-мұңын Ақыт:
Үш-төрт жерге бөлініп,
Қазақ тозды-ау ... ... ... адым ... ... етті елді естен [6, 41], -
деп өкініш білдіреді. Бүтіндігі бұзылып, жақыны жатбауыр болған ... ... Ақын ... ... да ... ... ... жеріне жеткізе сынап, шындықты барынша батыл айтады. Бұл тұста
қолына ... ... ... болса да бодандықтан босауды арман
етті, азаттықты аңсады.
Басынан тайған бағына, өктемнен сынған сағына өзектері өртене ... ... ... ашық ... ... астамдықты сынады.
Арғынбек «Жер - ... ... атты ... ежелгі қоныс-мекенін егіле
отырып жоқтайды.
Арада Қалжыр, Тақыр-ай!
Тартып алды-ау ...... ... қазақ жатыр-ай! -
деген жолдарда атамекенге деген перзенттік сезімі шерлі сарындай ... ... ұзақ ... ... сыздатқан халықтың жан жарасы, тартқан
тауқыметі көрінеді.
«Жер мен ел тағдыры – ешкімді де ... ... ... бірі.
Сол себепті аталған кезеңдегі Шыңжаң қазақ ... ... бір ... ... айрылу мен шұрайлы жер-судың тарылу қайғы-зары болған. Осыған
қарамастан ... үшін ... те ... ... отаршылдық зорлық
пен қорлыққа үнемі қарсылық білдіріп отырған. «Сонау XVI ғасырдың аяғынан
1916 жылға ... 300-ге жуық ... ... ... ... ... ... да әркез болып тұрған. Осы секілді қилы кезеңдерде
атажұрттан алыстағандар аз ... ... ... ... ... ... құт қоныстан алыстау оңай болмаған. Өз заманының болмысын жете
аңғарған Әріпжан екі империяның ... ... ... темір ноқтаға
балайды. Қара қоныстың көзден көшіп, көңілде ғана қалғанына ... ... бұл ... ... ... ... елдің көңіл-күйі көрінеді. Ақын сөзі халықтың арман-ойын дөп
басып, оның жоқшысына айналған. Автор шындықты ... айту ... ... ... ... ... «Босу», Көдектің «Мысаны жоқтау» өлеңдерінде босқындыққа
ұшыраудың себеп-салдары да нақтылы айтылады. «Ат байланып ... ... ... түсіп түрлі жолдармен ... ... ... ... ... ... мәжбүр болып отырған. Демек, халықтың
гоминдан өкіметінің ... ... ... де осындай жағдайлардан
туындаған. Таңжарықтың әйгілі «Түрме халы» өлеңі осы ... ... ... мен қорлауды мейілінше реалистік сипатта суреттейді.
Ақын бірде:
Бозторғай отыр, сырты шарбақ-қорған,
Талшықтап татырдым дәм ... ... ... атар ... ... ... ... [7, 28], - деп жазды. «Жендет қоғамның
тірсегінен қиылатынына» сенім білдіреді.
Шыңжаң ... ... ... ... ... сарын болмағанымен,
табиғат құбылысының көріністері ақындарды әсерлендірмей қоймаған. Туған ... ... ... Ақыт ... Оның ... ... ... «Шыңжаң каритасы» – табиғат тақырыбына арналған сәтті туындылар.
Таңжарықтың «Көктем ... «Жаз ... ... бір ... «Тау ... ... атты ... ақынның суреткерлік шеберлігінің ажарын ашатын
туындыларының қатарына жатады. Сондай-ақ табиғат тақырыбы екінші буын
саналатын Асқардың «Май күні», «Жайлау», «Алтай», Бұқараның «Көктем»,
«Өткінші», «Тас ... ... ... ... ... ... танып, өз мәнерімен жырлауға ұмтылады. Қоршаған ортаның айшықты
ажарын келісті суреттейді.
Шыңжаң қазақ ... ... ... өз ... ... ... шыңдалуына бірнеше рухани көздің әсер-ықпалы болған. Соның
бірі – шығыстың классикалық әдебиеті. ... ... ... мен
бояуларын өз шығармаларында пайдаланған, шығыс әдебиетіндегі гуманистік
идеялардан ғибырат алған. Екінші бір үлгі ... ...... келе ... ауыз ... Ақындар тұрмыс-салт жырларының кей
түрлерін дамытып, жаңаша мазмұн ... ... ... өнегесін терең
ұғынып, одан үйреніп тәлім алған. Шығармалары сөз ... ... ... да ... аз ... Абай мұрасының идеялық-эстетикалық терең мәні
шекара шебінен асып ата ... ... ... да ... ... алғашқы жартысына дейін ұлт-азаттық идеясын көтеріп,
бодандыққа ... ... үн ... ... ... жарымынан кейін басқаша
бағытта дамыды. Алайда гоминдаң өкіметінің қуғындау-қысымынан басқа елдерге
өтіп кеткен талантты ... ... ... қарсы күрес,
тәуелсіздікті аңсау сарыны сақталып қалды. Бұл сарын Түркияға барып тиянақ
тапқан қаламгерлер шығармаларынан ... ... ... ... ... қазақтары әдебиетінің негізгі ерекшелігі сол –
әдеби жанрлардың аясы ... ... ... ... ... ... «Кедей оқушының тағдыры», «Махаббат мұңы» ... ... ... ... ... повесі мен “Күрескер семья” пьесасы
проза және драмалық «Садық пен ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының өзекті оқиғасы жастардың бас
еркіндігі.
«Шыңжаң қазақтарының әдебиеті 1949 жылғы азаттықтан кейін ғана ... ... ... бар әдебиетке айнала бастады. Азаттықтың алғашқы
жылдарынан бастап-ақ Қытай Халық Республикасы ... ... ... ... 1953 ... бастап одақтың «Шұғыла» атты әдеби журналы
шыға бастады. Мұның өзі ... ... ... ... олардың
шығармаларының жарық көруіне мүмкіндік туғызды. Әдебиет пен ... ... ... ... ... Айтанов, Күнгей
Мұқажанов, Әбдірахым Шаңбаев, Серік Қапшықбаев, Мақатай Шәріпханов, Шәкен
Оңалбаев, Айтқали Оспанов, ... ... ... Қатбаев, Сұлтан
Жанболатов, Жұмәділ Маман, Жұман Әбішев, Сәли Сәдуақасов, Ғаппар ... ... ... ... ... ... талантты көптеген
жастар келіп қосылды. Бұл арада біз өзіндік қалам қуатын танытып, кеңінен
танымал болған бір шоғыр ... ... ғана ... ... ... әр қырынан өрнектеп, қаз тұрып, ... ... келе ... да көп-ақ» [8, 15].
«1953 жылы Қытай жазушыларының мемлекеттік екінші құрылтайы болып, мұнда
социалистік реализм әдісін ұстану туралы ... ... ... ... ... шығармалар жазып, жаңалықтың жаршысы ... ... ... орай әр ... өресі мен өрісін анықтайтын
шығармалар жазыла бастайды. Омарғазының «Құс ... ... ... ... «Тау ... ... ... аңыз», Серіктің «Аш қасқыр»,
Жұманның «Жыр - ... ... ... Әбдірахманның «Күлән», Ғаппардың
«Екі ұзату» поэмаларымен қатар Күләйдің «Тайталас», ... ... ... ... ... Шаймұраттың «Таңбалы құл» повестері жарық
көрді. Тұтастай алғанда бұл шығармалардың ... - ... ... мен ... ... бостандық алдындағы ұлттық езгі мен тап
қайшылығы, әйелдер теңдігі мен ... ... ... ... ... ... мен «Мәдениет төңкерісінің»
зобалаңы, бейбітшілік пен интеллигенттер өмірі, туған ... ... ... жаңа ... ... ... жағынан ғана емес, көркемдік сапасы
жағынан да байыды» [9, 120].
Шыңжаң қазақ ақындарының қазіргі поэзиялық туындылары жадағай да, жалаң
ұраншылдықтан арылып, өмір ... мен ... ... ... ... бой ұрғандықтан жанға жақын жылылық сезіледі. Өзіндік із-соқпағын
салып ... жас ... бірі ... ... ... әлі, ... пәлі,
Айтайын не сыр қалды құрбыға әрі.
Жас дәурен көкпармын деп жалт-жұлт етті,
Өтетін қолдан-қолға сырғымалы, -
деп өлеңді ойға құра ... ... ... ... ... ... деген
өлеңінде:
Көрмесем де еш жәбір, жала жаттан,
(Жүріп келген кезімде дала жақтан).
Мұңаямын қарап ап өзендерге;
Жылдан-жылға суалып бара жатқан, - деп ...... ... ... ... екені баршамызға мәлім.
Ақынның азаматтық даусын естіп, беймаза жүрек дірілін сезгендей боламыз.
Оның көкірегін күйдірген ... біз де сырт қала ... Осы ... ... ... ... өлеңдер мен поэмалар жазып, қолтаңбасы қалыптасқан ақындар
көп. Солардың қатарында соңғы жылдары ... ... ... - Әзия
Мағыпер, Мағиза Құныпияқызы, Нұрила ... ... ... ... ақын:
Орманменен өңірі көмкерілген,
Ақбас шыңдар шежіре шертеді үнем.
Аңы жортып, ... ... ... құс ... ерке үнімен - деп, табиғаттың қайталанбас тамаша
суретін жасайды.
1970 жылдардың соңғы кезінен бастап сүйекті-сүйекті романдар ... ... ... ... ... асуында», «Жұмабай Біләловтың
«Жондағы жорықтар», «Нығмет Мыңжанидың «Қарлығаш», Оразқан ... ... ... ... «Аң ... оқ ... Ғалым
Қанапияұлының «Бұрқасын», Оразбек Әділовтың «Ұстаз» т.б. романдары жарық
көрді. Бұл романдарда ... ... ... ... ... ... қамтылған. Әр романда әр түрлі характерлер бар. Осылар
арқылы өмір шындығының ... қыры мен сыры ... ... ... қазақ еңбекшілерінің азаттық қарсаңындағы тұрмыс-тіршіліктері
суреттеледі. Болат, ... ... ... топ жаңа ... құру ... ... бастаған тап жауларының да қастандық іс-әрекеті аз
болмайды. Тартыс осы екі ... ... ... Ал Жұмабайдын «Жондағы
жорықтар» романының арқауы 1949 жылдан (азаттықтан) кейінгі қазақтың саяси
және экономикалық ... ... мен ... ... ... ... ... өңір» романында, 1950 жылдардың соңғы
кезінде халық шаруашылығын ұжымдастыру жылдарындағы асыра сілтеу кесірінен
шаруашылықтың ... ... мен ... ... басқаруда кеткен
ағаттықтар мен қайшылықтар ашылады, социализм принциптерін жүзеге асыру
жолындағы ... пен жаңа ... ... ... ... ... жазылған «Қарлығаш» романында XX ғасырдың ... ... ... ... ... Қарлығаш пен Мұраттың
арасындағы адал сүйіспеншілік қоғамдық ... ... ... ... ... «Бұрқасын» романынан бүкіл елде
қанат жайып, талайлардың «етегіне қалжуыр байлаған», жазықсыз ... ... ... ... ... та суық лебі ... Солшыл
саясаттың қара бораны ұйытқыған шақта көптеген кінәсіз адамдар қуғын-
сүргінге ұшырап, ... ... ... ... ... ... бір тарихи кезеңнің трагедиясы мен тағдыры көз алдымыздан өтеді.
Міне, біз бұл ... ... ... қаға ... ... келе ... Шыңжаң қазақтарының әдебиетін көпшілікке қысқаша таныстыруды
мақсат еттік. Өзіндік бағыт-бағдары ... бұл өлке ... ... ... ... ... зерттеу алдағы күн
міндеттерінің бірі болмақ. ... ... ... ... ... ... ... қазақтар әдебиетінің кең өркен жаюына ерекше ықпал
еткенін Хасен ... [10], ... ... [11] шығармаларынан да
толық аңғаруға болады.
1.2 Монғолиядағы қазақ әдебиетінің дамуы
Монғолиядағы Баян-Өлгий аймағына қазақтар ... жүз елу ... ... ... ... деректер бойынша қазақтың бір тобы ... ... ... ... ... ... ете бастаған тұсы 1860 жылдар.
Содан бері олардың тұрмыс-тіршілігі, кәсібі, өмір сүретін ... ... ... жоқ. ... ... ... байланысты оларға Батыстың
да, Шығыстың да әсері аз болды. Сөйтіп, Баян-Өлгий (Байөлке) ... ... ... ... ... ... ... сақталды. Жеке аймақ
болып өмір кешкен қазақтар әдет-ғұрпы, салт-санасы, тілі мен дінін сақтай
отырып, ... ... ... да ... ... ... ... жазба әдебиет туып, дамыды. Өйткені ұлт бар жерде әдеби процесс
те ... ... жылы ... Халық Революциясынан кейінгі мерзімде, ... 1940 ... ... Халық Революциясының тікелей жалғасы ретінде
Монғол елінде мәдени революция жүрілді. Батыс өлкедегі аз ... ... ... ... мектеп, қызылбұрыш ашу сияқты игі істер
жүріліп, МХРП-ның VI ... ... ... ... ... тіл, хаты ... және басқа ерекшеліктерін жете білетін кадрлар ... күн ... ... жылы Улаанхуста ана тілінде оқытатын алғашқы бастауыш мектеп
ашылды. 1929-1930 оқу жылында осы ... ... ... Тұлбада құрылып,
оған советтік Қазақстаннан арнаулы маманды мұғалімдер келтірілді.
Қазақ жастары ... ... ... ... ... және Улаанбаатардағы әр алуан курстар мен мектептерге оқуға
жіберілді.
1931 жылы ... ... VI Кіші ... аз ... әсіресе, қазақ
халқынын экономикасы мен мәдениет дамысын тездету туралы арнаулы ... жылы ... ... ... VIII ... аз ... тұратын
жерлерге жаңадан аймақтар орнату жөнінде шешім қабылдаудың нәтижесінде 1940
жылы Баян-Өлгий ұлттық қазақ аймағы құрылды.
Монғол ... аз ... ... халқына барынша қамқорлық жасап, оның
мәдениетін ... ... ... ... 1941 жылы желтоқсанда аймақтық
партия комитеті мен ХІХ ... ... ... ... газеті
(«Жаңа Өмір», соңғы жылдары «Жаңа дәуір» аталады) және ... ... клуб ... ... ... құрылды. Сол жылдары аймақ
орталығында тұңғыш жеті жылдық ... ... Жаңа ... Баян-
Өлгий аймағын жас кадрлармен қанымдау үшін, 1940 ... ... ... ... қазақ жастары үшін арнайы бөлім ашылып, партия
кадрлары даярланса, аймақ ... ... ... мен ... курстар ұйымдастырудың нәтижесінде мұғалімдер көптеп әзірленіп,
аймақтағы жаңадан ашылып жатқан мектептерге жіберілді» [12, ... ... ... ауыз ... ... ала ... ... өнерінің бір тармағы ретінде дамыды. Өлкедегі қазақтардан ... ... ... 5 ... ... ... басылып шықты. Батыс Моңғолияны
қазақтар 1867 жылдан қоныстана бастаған. 1940 жылы Баян ... ... ... қазақтардың әлеуметтік-саяси өміріне бетбұрыс әкелді,
әдебиеті мен мәдениетінің өркендеуіне ықпалы зор болды. Моңғолиядағы қазақ
әдебиетінің даму кезеңін екіге бөліп ... ... – 70 ... жаңа ... қалыптасу кезеңі;
1970 жылдан қазірге дейінгі даму кезеңі.
«1942 жылы 3 қыркүйекте ... ... ... ... ... ... ... орнына кирилл әліпбиі қолданысқа енгізілді, ана ... рет ... ... ... ... ... жарыққа шықты. Моңғолия
Жазушылар одағының 1948 жылы өткен ... ... ... ... ... қаламгерлері қатысты. 1955 жылы қазақ
қаламгерлеріне арналған үйірме ашылып, 1957 ... 3 ай ... ... ... ... ... (қазіргі “Шұғыла”) шыға бастады. 1968 жылы ... МХР ... ... қазақ бөлімшесі ресми түрде ... бәрі ... ... ... әсіресе жаңа әдебиеттің
қалыптасуына игі әсерін тигізді. Моңғолиядағы ... ... ... бірі ... ... ... айтыскер ретінде танылып, “Кедей
күні”, “Сары мешелге”, “Қарау ... ... ... ... мен ... атты ... өлеңдерімен өз заманындағы мешеулікті сын тезіне алды.
Ақынның өмсындық, ұазиза, Ақбала ақындармен айтыстарын сол тұстағы ... ... ... ... ... Мұқамадиұлы (1923 – 64) әдебиеттегі
жолын өлең жазумен бастады. Оның “Құттықтау”, ... ... ... ... жеке ... секілді өлеңдері сезімнің шынайы
суреттелуімен ерекшеленді. Ақын ... ... ... ... жырлары” (1960), “Біздің өлкеде” (1972), “Меңтікөл” (1979)
жинақтарымен танылды. ... ... ... ... ... ... ... “Алтай аясында” атты поэмалары, Имашхан Байбатырұлының
“Телқоңыр”, “Аққу әні”, ... ... ... ... ... ... Дайын Қалаубайұлының “Жас дәурен”, “Гүлсім” секілді
жинақтары поэзияның даму жолындағы айтулы туындылар болды. ... ... ... ... ... ... ... мен орта буын өкілдері
Ж.Кәкей, Ш.Зуқай, Р.Шынай, І.Кеңес, Қ.Тойлыбай, Қ.Бодаухан, О.Солдатхан,
Ж.Қуанған, Б.Мұрат, Ә.Дәулетхан ... ... ... өлең ... ... ... үлес ... Моңғолиядағы қазақ әдебиетінде проза жанры
1955 жылдан кейін ғана дами бастады. ... ... ... ... (1964) оның прозаға жасаған сәтті қадамы болды. “Жұрт ала
ма, жұт ала ма?” атты эссесін де ... жылы ... ... ... ... ... ... құпиясы” әңгімелері мен “Қызыл қайың
хикаясы” повесі арқылы жалғасын ... ... ... ... ... “Көкала жорға” (1969), Қ.Ойнақбайұлының “Көк ... ... ... (1971), А.Алақанұлының “Ананың ақ тілегі”
(1974), “Менің анам”, “Егіншінің баласы”, ... ... ... ... керуен” (1978) секілді прозалық шығармалары әдебиетке
елеулі жаңалық әкелді. 1970 жылдан ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы роман Мұқамадиұлының “Қобда қойнауында”
саналса, кейін Ш.Қатшанұлы “Өз қолымен”, Нығышұлы “Жырақта қалған жылдар”,
М.Сұлтанияұлы “өрпақ ... ... ... ... ... үй”, ... “Жиекте”, С.Әбілқасымұлы “Қара боран”, Тәукейұлы
“Мұнар таулар” романдарын жазды. Бұл әдебиеттің жаңа белеске көтерілгенінің
дәлелі еді. ... ... ... “Ермалай” пьесасы алғашқы
қарлығаш саналса, “Жамал” (1941), “Еріншек пен ... ... ... ... ... ... театр өнерінің қалыптасуы мен
дамуына септігін тигізді. Мұқамадиұлының “Кезең ... ... ... ... “Жасыл дөң”, “Тұлбакөл шайқасы” секілді ... ... ... ... соны соқпақ салды. А.Жұмажанұлының
“Талаптылар мен табынушылар” пьесасы 1956 жылы ... Ол ... ... секілді драмалық туындылар мен “Шайқас ... ... ... ... ... ... ... сияқты
қаламгерлер драматургияның дами түсуіне үлесін қосса, Байбатырұлы “Керім –
Торым” либреттосын жазды. Моңғолия қазақ ... ... ... Баян Өлгий аймақтық ... ... ... аудармада
Қазақстанның көрнекті ақын-жазушыларының туындылары түгелге дерлік моңғол
тіліне ... ... ... көне фольклорлық мұралары ... ... ... ... ... О.Қаһар, Қабышұлы, М.Сұлтан,
Ж.Қамайұлы және Б.Құрманханұлы, Қ.Жұмаханұлы есімдерін атап ... ... ... С.Рахметұлын, А.Мауқараұлын, Е.Кәпқызы мен
Д.Кәпұлы, ... т.б. жас ... ... ... Бүгінгі
күні әдебиет саласында 400-дей қаламгер еңбек етеді, олардың 30-дан астамы
Моңғолия ... ... ... ... одақтың аймақтық бөлімшесіне
мүше. Барлығы 300-ге тарта әдеби шығарма, ... ... мен ... 30-ға жуық ... ... ... жарыққа шықты. Қазіргі
уақытта Моңғолиядағы қазақ ... ... түрі ... ... бай ... ... ... саналады» [13, 28-31].
1956 жылы аймақтық клуб Музыкалы драма театр болып құрылды. ... ... ... баспалар шығып, баспа орны өндіріс болып ұлғайды.
1955 жылы аймақтық жас жазушылар ... ... 1957 жылы ... ... ... «Жаңа талап» (қазіргі «Шұғыла») тұңғыш ... ... ...... ... ... ... жол ашып, жаңа
әдебиеттің өсуіне зор ықпал ... ... ... озық ... аударыла бастады. Жас қаламгерлер ... ... ... танылды.
Монғолиядағы жаңа әдебиеттің нақтылы даму жолына ... ... ... ... ... ... Бұл жылдар жоғарыдағы айтылғандай,
жас әдебиетшілер үйірмесі құрылып «Жаңа талап» әдеби журналының ... ... ... ... ... ... кезеңі. Осы
кезде әдебиет майданына К.Махфуз, ... ... ... ... ... «Бүркіт» (Б.Ақтан), «Күдірлі керуен»
(Н.Шерияздан) ... ... ... «Жалғыз ұл» (Б.Мұса) сияқты
күрделі ... ... ... ... ... бұлардың қатарына Б.Имашхан, Қ.Даян, Қ.Шабдарбай
қатарлы бір топ жас ақын-жазушылар ... ... Осы ... ... ... «Серікбай», Қ.Даянның «Күрес күндерінде», ... ... ... ... ... атты сюжетті поэмалары мен
бірлі-екілі повестері туып, жаңа әдебиет өсудің келесі ... ... жылы ... ... ... ... апталығы жүріліп,
оған монғол әдебиетінің көрнекті өкілдері қатысты. «Бес боғда жырлары»,
«Жасыл дөң» атты жинақтарға жас авторлар ... ... ... ... шықты. Монғолия Жазушылар Одағы жас әдебиеттің дамуы мен болашағын
ескере отырып аймақтағы «әдебиет үйірмесін» 1969 жылы ... ... ... ... етіп ұлғайтты. Бөлімше қасынан халық фольклоры
негізінде «Көркем сөз клубы» («Жыр отауы») құрылды.
Осы жылдары Монғолия қазақтары әдебиеті де ... өсу ... ... ... ... ... шығармалар бере ... ... ... ... ... I.Яки ... ... жас
таланттармен нығайып, әдебиетің мазмұны, идеялық өрісі кеңіп, тақырыбы
күрделеніп, сомдала ... ... ... ... ... ... тарихи жеңісін жасауда өз шығармаларына арқау етіп,
өмір шындығын көркем әдебиетте дараланған образдар арқылы ... ... озық ... ... ... барлық жанрларынан өз орнын тапты.
Бүгінге дейін қазақ қаламгерлері арасынан қырыққа жуық МЖО-ның мүшесі
туып шықты. ... ... ... сан ... ... ... ... үн қатып келеді.
Монғолиядағы жаңа жазба қазақ әдебиетінің алғаш туған жанры - ... Ол 1930 ... ... ... ... Осы салада алғаш
қалам тартқан Б.Ақтан болды. Б.Ақтан поэзиясы халықтық идеяда ... ... ... ... бүгінгі кемеліне келген поэзияның алтын ... ...... ... ... ... ... бірі, Моңғолияның өнеріне еңбек сіңірген қайраткері, әйгілі
ақын. Моңғолия жазушылар ... ... ... жылы Алтай өлкесінің Ақшоқы елді мекенінде дүниеге келген. 13
жасында ... ... ... ... сауатын ашты.
Еңбек жолын диқаншылықтан, «Қызыл клуб» өнерпазынан бастаған ол
Моңғолиядағы қазақтардың алғашқы ... ... бас ... ... ... ... ... «Жасыл шың», «Өмір жолы» және «Таңдамалы шығармалары»
атты көптеген жыр кітаптарының авторы. ... ... ... Балқия» жыры Моңғолия әдебиетінің үздік табыстарының қатарына
жатады» [14, 71].
Ол белгілі драматург. ... ... ... «Жас ... «Қалқаман-
Мамыр» пьесалары аймақтық музыкалық драма театрының сахнасында қойылды.
Б.Ақтан Монғол ... ... аты ... жазушы дәрежесіне
көтерілді. Туындылары монғол тілінде жеке кітап болып дүркіреп басылуымен
бірге, шет ... ... ... орыс ... аударылып, бірнеше жинақтарға
кірді. Атажұрт Қазақстан баспаларында да жарық көрді. ... ... Ол 1976 жылы ... ... [15, ... ... поэзиясыда саяси лирикалармен бірге, отаншыл
патриотизм, махаббат лирикасы да соны, айшық өрнектер жасаған ... ... ... ... ... Ақыт ... кейінгі діни-ағартушы ақын
Дөңтай Құжамбетұлының шығармашылығын ерекше атауға болады [16; ... ... ... ... ... күшімен арпалыса
алысып ел намысын, ер намысын ... ... ... ... ... озық ... мен ерен ... көрінеді.
Ақын Даниялдың «Таң алдында» поэмасында жетім бала Әбілдің өмірі
баяндалады. Дүние жүзінде жаңа ... ... ... ... төңкерісінің
шұғыласы арқасында жетім Әбіл жетіліп, жігіттікке бойы, білімге қолы жетіп,
Монғол астанасына оқуға аттанады. Бұл да тек ... Әбіл ... сан ... мен ... ... ... ... осы мерзімде жарық көрген К.Шабдарбайдың ... ... ... ... қос ... ... екі ... жанды суреттерін береді.
Монғолия қазақ әдебиетінде проза ... 1950 ... бой ... ... ... «Жұт ала ма, жұрт ала ма?», «Екі ... ... «Алғашқы қадам», «Жұмыртқадай ақ отау, жиһаздары жаңа отау»
т.б. очерк, әңгімелерінде замана ... ... ... ... Отан алдындағы атқарған жемісті ... озық ... ... ... ... баяндайды.
1960 жылдары прозалық жанрдың көлемі недәуір ұлғайып, ... ... ... осы ... ... «Көк ... құпиясы»,
«Арпалыста», «Саяхат», «Жылдар өткен соң», «Судағы салынды» тәрізді ондаған
әңгімелері мен ... ... ... повесін жазды. Сондай-ақ,
Н.Шериязданның «Алғашқы ... ... ... ... ... атты повестері мен С.Мағауияның әңгіме, очерктері, ... ... ... ... ... ... Монғол әдебиетінің тікелей ықпалымен күрделі роман жанры
туа ... ... ... ... (1976) ... ... ... К.Шабдарбайдың «Өз қолымен» (1980) М.Шериязданның «Жырақта қалған
жылдарда» (1980), «Оралу» (1983), ... ... ... ... ... ... (1984), ... «Жиекте» (1985) сияқты
романдарымен молығып, әдебиетіміздің қарыштай дамуына игі ... ... дені ... ... ... революциясына дейінгі бастан
кешкен тарихи өмірін көрсетсе, К.Шабдарбайдың «Өз қолымен», ... қыз» (1984), ... ... ... ... ... жаңа ... жарқын тұрмысы, ауыл шаруашылығының ұжымдық
үлгісін қалыптастыру, онан әрі ... ... ... еңбегі көркем
бейнесін табады. Соңғы жылдары Монғолиядағы қазақ ... ... ... айтуға тиым салынған тарихи тақырыптар да барынша
игеріле бастады. Атап ... ... ... ... жазылған
«Шыңғыс хан» романы, Сұлтан Тәукейұлының «Жәнібек батыр» ... ... ... ... ... 1940 жылдардан, Б.Ақтанның
«Жамал», «Ермалай», «Қалқаман-Мамыр», «Жас өрен» пьесаларынан басталды. Бұл
пьесалар әдебиеттің буыны ... ... ... ... ... ... ... Елуінші жылдары жазылған М.Құрманханның
«Кезең үстінде», «Жасыл дөң» пьесалары бірлестік ... ... ... ... бірлестіктің алғашқы ұйымдасу кезеңін, ондағы әртүрлі
қайшылықтардың бет-пердесін ашты. Оның ... ... ең ... - ... ... ... ... көл шайқасы» атты пьеса болды»
[12, 38].
Ж.Арғынбай қаламынан «Талаптылар мен ... ... ... ... ... ... туды.
«Ертіс жырлары» пьесасында бұрынғы қазақ өміріндегі ... пен ескі ... ... ... басы ... арманына
жете алмай кеткен жастар өмірі баяндалады.
Енді Монғолиядағы қазақ әдебиетінің туып, қалыптасуына елеулі еңбек
сіңірген қалам ... ... мен ... ... ... ... (1924-1964).
Белгілі саяси, қоғам қайраткері, жазушы, аудармашы, драматург. Алтайдың
күн бетінде, Шыңжанда 1924 жылы ... 1938-42 ... ... ... ... ... Ішкі ... жоғары мектебінің арнаулы
курсын бітірген.
Еңбек жолын 1942 жылы мұғалімдіктен бастады, ... Ішкі ... ... ... ... ... аймағы әкімшілігінің бастығы,
партия комитетінің бірінші хатшысы жауапты қызметтерін атқарған. 1946 ... ... ... ... құру ... ... үшін монғолдық
қазақтардан құралған партизандар бөлімінің комиссары болған.
1951 жылы алғаш ... ... Ұлы ... ... Одан ... ... екі мәрте сайланған. Құрманхан Мұхамәдиұлы - белгілі
жазушы, драматург. Оның ... ... ... ... ... ... жарық
көрген. Баян-Өлгий жазушылар бөлімшесін басқарған. Ол Моңғолияның ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне шебер аударып шықты.
Моңғолия қазақтарының ішінен шыққан аса ... ... ... 1964 жылы ... ... ... (1929-1995).
Моңғолия қазақ жазба әдебиетінің ірге тасын қалаушылардың бірі, ақын,
драматург, ұстаз, аудармашы, Моңғолия Жазушылар одағы ... ... жылы Абай ... ... ... ... бітірді. Өнер жолын
1943 жылдан бастады. «Ертіс шындығы», «Біздің ... ... ... ... ... атты ... өлең жинақтарының авторы.
Баян-Өлгий аймағының қазақ театры ең алғаш Арғынбайдың «Ертіс шындығы»
атты драмасымен өз ... ... Ол ... ... ... ... және
киносценарийін жазды.
Моңғолия қазақ әдебиетіне қосқан үлесі, ... ... ... бағыты үшін Арғынбай 1978 жылы ... ... ... ие ... ... және ... ... одағының мүшесі.
Ұлтжанды ақын азамат 1992 жылы Моңғолия қазақтарының ата мекенге оралған
көшінің алдыңғы ... ... ... өлкесіне келіп қоныстанып,
сонда 1995 жылы дүниеден өтті.
Мағауия Сұлтанияұлы.
Жазушы, Моңғолдың әйгілі «Құпия ... ... ... ... ... ... ... қайраткер, Д.Нацагдорж атындағы
сыйлықтың иегері. Баян-Өлгийде 1921 жылы туылған.
Уланбатырда жоғары ... оқу ... ... журналист. Моңғолия
Жазушылар Одағының мүшесі. Ол ... ... ... ұлдары», «Өмір
өрнегі», «Мамық», «Менің ұстаздарым», «Ұрпақ тағдыры» қатарлы роман,
повестердің ... ... ... Б.Баастымен бірлесіп қазақтың ... ... ... ... ... ... ... сөйлетті.
Осынау еңбектері үшін 1996 жылы Моңғолия мәдениетіне еңбек ... ... ие ... ... ... ... ... Жазушылар одағының Баян-Өлгий қазақ ... ... ... ... ... жерінде 1947 жылы дүниеге
келген.
1971 жылы Алматының Абай атындағы педагогикалық институтын бітірген.
Еңбек жолын ... ауыл ... ... ... көп ... бойы
Моңғолия Жазушылар одағының Баян-Өлгийдегі қазақ бөлімшесін басқарды. Қазақ
тіліндегі ... ... ... бас ... ... Жаңжұңұлы Моңғолиядағы қазақтар арасынан шыққан аса талантты
ақындардың ... Ол ... ... «Қош бол, көктем» және «Жебе»
өлеңдер жинағының авторы. Кәкей халық әдеби ... ... өз ... 1991 жылы Ақыт қажы Үлімжіұлының «Қажыбаян» ... ... ... ... ... ақын 1993 жылы ұшақ ... қайтыс болды.
Қуанған Жұмаханұлы.
Ақын, әдебиеттанушы, Моңғолиядағы қазақ ортасынан Мәскеудегі М.Горький
атындағы әлем әдебиетінің жоғары курсын тәмамдаған жалғыз ... жылы ... ... ... ... 1970 жылы Моңғолия Мемлекеттік университетінің тіл-әдебиет
факультетін, 1984 жылы ... ... ... әлем ... ... ... ... қазақтардың жаңаша әдебиетінің көшбасы Бабиұлы
Ақтанның шығармашылығы жайында сүбелі зерттеу еңбек жазып, осы ... ... жылы ... ... ... бөлімшесін ашты,
Моңғолияда табиғаттың тазалығы үшін күресті. Ақынның «Әнім сен едің», «Сын
сыры», «Өмірлік борыш» атты ... және сын ... ... ... еткізген еңбектердің бірі. Оның тәржімасымен Моңғолия әдебиетінің
белгілі өкілдері қазақша сөйледі. Ақын 1996 жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақ бөлімшесін ұзақ жылдар
бойы басқарды, Моңғолия Жазушылар одағы сыйлығының лауреаты.
1938 жылы Баян-Өлгийдің Уланхус елді мекенінде туылған. 1964 жылы ... ... ... ... ... ... Моңғолия Жазушылар
одағының Баян-Өлгий қазақ бөлімшесін басқарып, осы бөлімшенің «Шұғыла»
журналының бас ... ... ... ... ... 1957 ... ... ол «Тел қоңыр», «Аққу әні», ... ... ... аса ... ... Оның ... ... орыс, алтай, болгар тілдеріне аударылды.
Ол аудармашылықпен де айналысумен қатар соңғы жылдары бірнеше драмалық
шығармалар жазды.
Имашхан 1970 жылы ... ... ... ... ... ... ... ақын 1992 жылы алғашқылардың бірі ... ... ... 1999 жылы ... ... ... Шалұлы.
Белгілі ақын, жазушы, Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романын моңғол тіліне
аударғандардың бірі, Моңғолия Жазушылар одағының ... ... ... ... Тұлба сұмыны мекенінде 1939 жылы туылған.
1965 жылы Моңғолияның Мемлекеттік ... ... ... жылдар бойы Моңғолия жастарының орталық органы - «Залуучуудын үнэн»
(«Жастар үні») газетінде жауапты қызмет атқарды.
1982-1992 жылдары Моңғолия Жазушылар ... ... ... ... одақтың басқарма мүшесі бола жүріп, Моңғолиядағы ... ... ... ... ... үлес қосқан азамат.
Ол бір роман, көптеген повесть, әңгіме, өлеңдер жинағы - тоғыз кітаптың
авторы. Мұхтар Әуезовтің ... ... ... ... ... ... ақын-жазушыларының біріккен антологиясын, Қазақстан
жазушыларының жинағын, әйгілі ақындар ... ... ... ... ... ... тіліне тәржімалады.
Қазақ диаспорасының дарынды өкілі Жәмлиха 1992 жылы ата жұртқа қоныс
аударушылардың алғашқы легімен тарихи ... ... Ол ... ... ... ... мүшесі.
Шынай Рахметұлы.
Көрнекті ақын, қазір Моңғолия ... ... ... ... ... жылы ... ... Бұғыты елді мекенінде туылған.
1977 жылы Уланбатырда жоғары саяси оқу ... ... ... «Ой ... «Арманым, ақ тұлпарым», «Ерке киік», «Қарагер» ... ... ... ... ... ... Қобдаға аты шыққан ақиық ақын, ғұлама Ақыт ... ... кең ... ... ... ... ... атпен
бастырды. Бұл қадам халық көңілінен шықты.
Ол Моңғолияның ... ... ... ... ... аударуда
елеулі еңбек етіп келеді.
2 С.Орайханұлы – лирик ақын
2.1 ... ... ... ең ... ... ақын. Ақын өзі өмір сүрген ортада, туған
жерінен ақындық қуат алып, өз жанының нәзік ... ... ... ... негізі – халық өлеңдерінде әсіресе салы-сері
атанған: Ақан, Біржан, Жаяу Мұса, Ыбырай, ... ... [18, 265], ... ... пікір айтқан болатын. Олай болса, ... да ... ... поэзия әлемінде қанат қағуында халықтық поэзияның ... ... ... ... жинағы 1970 жылы «Серуен» ... ... Ақын ... ... ... да ... еңбек етіп, 1977 жылы
«Сен екеуіміз», 1983 жылы «Бір ... бар ... 1989 жылы ... толқын»,
1987 жылы «Аяулы дүние» жыр жинақтарын ... ... ... ... өлеңдер жинағын баспаға әзірлеу үстінде дүниеден өтті. 2012 ... ... ... ... ... соң» ... жинағы жарық көрді [19].
Лирика өзінің табиғатында сезіммен ойдың поэтикалық желісі екендігі
баршаға аян. Ендеше, лирик ақын нені ... нені ... соны ... ... ... С.Орайханұлы лирикасын төмендегі тақырыптық топтарға
жіктеуге болады:
1. Табиғат ... ... ... ... лирикасы.
Ақынның алғашқы топтағы өлеңдері қатарынан «Туған жер», «Қазақ ауылы»,
«Ауыл әсерлері», «Үлкен үй», «Қара шаңырақ», «Ауыл ... т.б. ... ... ... кез ... ақын ... ана туралы, сонан соң өзі
өскен өлке, туған жер ... ... ... ... ... да осы ... ... өтпейді. Туған өлкені, оның жерін,
суын, тілін сүю - әрбір азаматтың борышы.
Өзін сүймеген адам ... де ... ... ... ... ауылы»
өлеңінде:
Құлпыртып табиғаттың батпағыны-ай,
Бөленген бірлестігім баққа қалай.
Малшы ауыл бір-бір таудың ... ... ... ақ танадай.
Көшеді шың басынан, бұлт жайлатып,
Үреді ала мойнақ ... ... әне, ... ... ақ ... жер ... құрт қайнатып.
«Қашаған боз баланың бір ермегі»,
Құрықтап көкаланы жібермеді.
Қымызға жиылысқан ақсақалдар,
Аттарын отқа қойып шідерледі.
Байлығы ауылымның өз айғағы,
Қызықпен әр күн өткен жаз ... сап бір топ бала ... ... ... қозы ... бала ... асық ... досым қайтты қойын ашылатып,
Бір жігіт биебаудың алаңында.
Асауды үйретіп жүр «басы қатып».
Күллі өмір қиыстырған қалай-қалай,
Айналып кете алмайсың қарай алмай.
Толғанып ... ... ... ... ... [20, 38], –
деп жырлайды. Ақын өзі өскен өлкенің, кең даланы еркін жайлаған қазақ
аулының тамаша этнографиялық суретін ... Ақ ... ана, жер ... ... әже, шу асауды құрықтаған бозбала, қымызға жиналған
ақсақалдар, ... ... ... жасөспірім, асық ойнаған ауыл балалары, -
бәрі-бәрі қазақ тұрмысының ажырамас бөлшегі, табиғи үйлесім ... ... Ақын ... ... көзімен көріп, көңілімен сезінеді.
Ақын көзі – қырағы. Табиғаттың сәл ғана өзгерісін, түрленуі мен ... таса ... ... қыз» ... күнгей беті аламыштап,
Еріді жатқан қар да дала қыстап.
Шопанның қысқы сауған сиырлары,
Еркімен өрістеді-ау жаңа ... ... есті кер ... жылытты көктем жер ананың.
Барады ғой шетінде әнге басып,
Шопан шат қанжығалап кереқабын.
Құлпырып айналаға тез өң кірді.
Ұйқыдан ... ашып өзен ... дәл істі ... ... ... ... ... [21, 5], –
деп, жыл мезгілін Ұлы Абай дәстүрінде жандандыра бейнелейді. Мұнда ... ... ... ... «кереқабын қанжығалап шопан», «кесте
тіккен ісмер қыз» бейнелі тіркестері дала табиғатына өзіндік сән беріп,
жарасымдылық ... Бір ... ... кез ... өлеңін оқып
қарасақ та, барлығына тән ортақ сипат – ... ... ... ... белгілерін көбірек қамтитындығы, және, ұлттық калориттің
молдығы.
Ақынның «Дала таңы» өлеңі де ... ... ... ... дала таңы,
Аспанға жайды қалам алақанын.
Қара күн қанат қағып қайып болды,
Бүркіттей басып ұшқан балапанын.
Даланың қуанышқа ... ... елді ... ... ... ... ... ғашығындай,
Күн сұлу тауды барып құшақтады.
Табиғат тіршіліктің шертіп әнін,
Болды бір қосылғандай екі дарын.
Тамылжып бүкіл дүние ... ... да күн ... ... [22, 28].
Автордың өзіндік қолтаңбасы танылатын «Майданнан күтіп ... ... ... ... ... ... бүкіл дүние келді алдыма, ашты
да күн өмірдің «экраны»« т.б. өлең ... ақын ... ... ақын ... өзі өмір сүріп отырған ортаның тынысын тыныстады. Ол
сөз саптауына да, образбен ойлау жүйесінен де ... ... Ақын ... ... ... бұлт ... ... күнде күркеге еніп.
Күркіреп жерді аспан үйіргенде,
Өткінші ұрттап суды бүрки берді.
Найзағай көк жиекті кесіп өтті,
Бейғамда жатқандардың несі кетті.
Орманнан жеміс терген ... ... ақ ... ... ... ақ ... ... қылтқымалы жазы мына.
Жаратып арқандаған қара көк ат,
Ширығып шыр айналды қазығына... [23, 27], ... ... ... ... ... ... шыр айналған жарау ат пен
жеткізеді. «Жүйке», ... ... да ... ... ... мен ... ... береді. Белгілі ғалым, қазақ ... ... ... ... ... - өмір. Бірақ әркімнің өнері әр
деңгейде шығады. Әр ... әр ... адам ... өмір мен ... бар да, ... ... бойды бағып, салқын таныту бар. ... ... бере ... әр ... ... ... бар. Бұл қарапайым қара
қасқа пендеге де, өнер адамдарына да ... ... ... ... ... ... де солай, кезеңнің шынайы шындығына екінің бірі қол ... ... ол ... қиясы. Ол үлкен қажыр-қайратты талап етеді.
Қысқасы уақыттың сын таппас, оның тамыр соғысына ... ету ... ... де ... жағдайда екеуі бір ұғым) – ерлік» [24, 82],– деген
пікіріне ден ... ... өз ... ... ашып ... үндескен ақын деп есептейміз. Ақынның пейзаж жасаудағы шеберлігі
«Найзағай» атты өлеңінде ... ... ... бір сұмдықты түн жүрегі,
Қара бұлт оңтүстікке жылжып еді.
Найзағай от семсерін суырды да,
Жер мен ... ... ... ... түн ... ... ұйқыға бір ілмеді.
Дүние астан-кестен болдыдағы,
Ай бұлттың арасынан дірілдеді.
Найзағай күркіреді жарқылдады,
Аспан жерге түсердей шарқылдады.
Жаңбырын төгіп-төгіп жіберді де,
Қара бұлт қара ... ... ... [22, ... ... ... ... қалам тербеді. Ақынның «Саған
бауыр басып ем», «Екі арманнан бір бақыт», «Махаббаттың ... ... «Мен ... ... ... «Ақ ... ... сәлемі» т.б. өлеңдері осы
тақырыптағы сыршыл сезім өлеңдері. Ақынның «Сен екеуміз» өлеңіне назар
аударып көрейік:
Сен екеуміз екі ауылдың сетері ... ... алыс ... не ... ... маған кеп,
Алушы едің қолтығымнан жетелеп.
Сен екеуміз, ен даланың қызығы ек,
Сен екеуміз, бір арманның үзігі ек.
Сен екеуміз ақ бас ... ... ... атын ... ... ... бір ... ұшығы ек,
Қос қайыңның гүлі болып ұшып ек.
Екі бөліп бір әженің сарқытын,
Сен екеуміз, екі ... ішіп ... ... екі ауылдың сетері ек,
Сен екеуміз, қосылмасқа бекер ед.
Сен екеуміз, екі бақыт іздемей,
Бір бақытты бөліссек те ... ед [22, ... жоқ, ... сәтті баламалар, сезімнің жылт еткен әсерлі сәттері
көрініс тапқан. Өлеңде лирикалық ... ... ақын өзі ... қыз
бейнесі бар. Ақын өзі сүйген жанды ... ... ... «Сен ... ... отырады. «Сен екеуміз екі ауылдың сетері ек» деген
тұстарда өлең барынша ... ... ие ... махаббаттың қадір,
қасиетін арттыра түседі. Махаббат тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... ғана әр ізденіс, әр «сәтті»
делінген деталь өз жемісін бермек. Онсыз құр тер ... ... ... айта ... әйтеуір «жарқ еткен» баламаларды тоғыта беру, бәрі де
көздеген биікке жеткізе алмайды» [25, 79], - деп ... ... ... ... ... «Қызғаныш» атты өлеңі шап-шағын болса да, ... ... ішкі ... ... ... жаңбыр шапалақтап тау санын,
Елеуіреп бөктерлете жауса күн.
Бұлт боп ұшып шарықтаған қиялды,
Сыпыртып ап тағатымды ... ... су боп ... ... тамшы сусып ағады.
Ақ жаңбырдан қызғанып мен басына,
Шляпамды кигізгім кеп барады [21, 27].
Сұлу сурет, ұшқыр қиял ұштасып, ... ... ... ... әрбір
ішкі үндестіктегі күмістей әсем үнді музыка адам жанын тебірентеді. Рухани
сезім ... ... Өлең ... өзара шымыр байланысы біртұтас
сурет жасауға негіз болған.
«Әлемнің қай бір мықты ақынын алып қарасаңыз да, бәрі де сыры ... ... ... ... ... Олардың қай-қайсысы болса да
өзінің сүйікті жары үшін жанын құрбан етуге әзір ... де, бұл ... ... ... ... ... да, ... даяр екенін ашып айтқан» [26,
81-82], - дейтін С.Дәуітов пікіріне ден ... ақын ... да ... жанға деген махаббат сезімінің адалдығынан айныған емес. Керісінше,
өзі сүйген жанды, үнемі ... тең ... «Сен ... атты ... мәңгілік ескерткішін қалады.
Ақын өзінің саяси-әлеуметтік лирикасында да өзі көрген өмір шындығы
жалаң, ... ... ... ... жыр етеді. «Аманаты
жүктеген», «Қанатым болса», «Ей ... т.б. ... ел ... ... ақын көзімен баға бермейді. Ақынның қарапайым еңбек
адамдарының адал ... жыр ... ... ... ... ... ... таңы», «Алыптардың мекені» т.б. өлеңдері де ... ... ... ... ... ... туралы жыр» өлеңінде
ақын:
Арайлы шаттық заман дараланған,
Бақытты, баянды өмір ... ... ... санап шырқап шыңға барады арман.
Қаламда заводтардан естіліп мұң,
Даламда ... бес ... жаңа ... келбетімен,
Тұрмысы байтақ елдің өсті бүгін [20, 3-4], -
деп ел ... ... алға ... ... қала мен даланың, ырзық
пен молшылықтың бір арнада тоғысуын шабыттана жырлайды. «Ақын ... ... ... ... ... жаңа ... ... ұсынады.
Ондай өлеңдерден жалт еткен сезім күйін, найзағайдай жарқ еткен көңіл
әсерін, ... ... ... көз ... ... түскен тамшыдай мөлдірлік
танылады» [27, 413], - дейді академик С.Қирабаев. Бұл сипат ... да ... ... ... ... өлеңдері де көңілдің түрлі
сәттерін жыр ете отырып, ақын жанының, ақын жанарының өмір бойы ... ... сұлу ... ... ... ... ... келеді. Ақын
жырлары талғамы биік оқырманның көңілінен шығып жатса, ақын ... ... ... біз де ақын ... ретінде әрқашан биік
мінбеден көрініп келеді деп нық ... айта ... ... бағында
Кезінде сыншы ғалым Б.Кәрібаеваның М.Шаханов поэзиясына қатысты айтқан
мына бір пікірі ... ... де ... жатыр.
«Әр творчество тағдыры тарам-тарам. Талантың жетелеген жағына үй тігеді.
Әр ... өзін ... ... ... ... тән ... ... Ол
бір өлеңде бола ма, бес, он өлеңде ме – бәрі бір. Ал өзін іздеу ... ... ... әр ... ...... құбылыс.
Мәселен, М.Шаханов өз творчествосын сазды лирикадан бастап, ... ... ... ... ... ... Оның өзін табуы» [24, 58].
С.Орайханұлы қазақ поэзиясының баллада жанрында ... ... ... ... ... ... баллада жазу дәстүрі С.Ерубаевтан
басталады. Кейін қазақ ақындары бұл жанрды жете ... ... ... ... ... К.Мырзабеков т.б. ақындар
шығармашылығында баллада ... ... ... ... ... жанрға айналды.
«Баллада (француз. Ballada – би әні) – поэзия жанры, оқиғаға құрылған,
лирикалық сарындағы ұзақ ... Орта ... ... ... ... ... ... халық әдебиетінің лиро-эпикалық әмбебап
шағын жанры болды. Ендігі жерде баллада - ... ... ... қыз ... ... ... аруақ, жын-шайтан араласқан үрейлі кектерді,
т.б. жырға қосатын елгезек жанрға айналды» [28, 62].
Демек, ХХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... біз сөз етіп отырған С.Орайханұлы шығармашылығының ... ... ... ... ақынның отызға тарта балладасы бар. Осы
тұрғыдан ... ақын ... ... ... жанрын саны жағынан ғана
толықтырып қоймай, мазмұны жағынан байытып, тақырыптық аясын кеңейтті,
көркемдік қуатын ... ... өзі өмір ... ... ... ел ... нақты фактілерден алынған. Мұны ақын ... ... ... ... ... ... ... «Өсиет», «Тыртық»,
«Шарапат», «Сыбызғы сазы», «Дала қыраны», «Ұлы ... ... ... ... ... «Құтырған қыз» т.б.
Ақын балладаларын шартты түрде бүгінгі өмір тақырыбына арналған, өнер
тақырыбы, өткен тарих т.б. деп ... ... ... жыр ... ... ... атпен 1970 жылы жарық
көргендігін жоғарыда айттық. Осы тұңғыш жинағында үш балладасы енгізілген.
Ақын ... атты ... 1921 ... ақ ... Монғолияның
қазақтар мекендеген батыс аймағындағы тарихта «Тұлба көл шайқасы» ... ... ... ... ... етеді. Үш күнге созылған қырғын соғыста
ақ гвардияшылар қазақ, монғол, орыстардың біріккен әскерлерінен ... Осы ... ... ... қолбасшысы Хасбаатар қоршауда қалып,
ерлікпен қаза табады. Ақын осы тарихи оқиғаны өз ... ... ... ... - лирикалық, эпикалық элементтер ... ... ... ... ... неше күн бойы 200 метр ... жете ... жау қоршауында ашығып, шөлдеп жатқан Хасбаатардың халін
суреттеуден басталып, оқыс ... ... алып ... ... ... шаң, жолын,
Құтқаршы шөлден адалды.
Мұрасыз батыр мен жатқан,
Бұрылшы бері ей ... ... оң ... жұлып кетті аяғын.
Сенімді досы мылтығы,
Мылтығын дереу оқтады.
Атылды, ... ... ... жоқтады.... [21, 82].
«Балладаның аса бір көзге түсетін ерекшелігі – оның оқшау қимылды, күшті
сюжетке құрылатыны. Композициялық қиюласуы, ... ... ... ... ... Тағы бір дара ... ... бір ғана
конфликтіге негізделеді. Мейлінше жинақы, ... ... ... ... енгізу дәстүрі де байқалады. Сонымен бірге, оқиғаның шығу себептері
баяндалмайды» [29, 74], – ... ... ден ... «Ескерткіш» балладасына
да осынау сипат, белгілердің тән екендігін аңғарамыз. Жоғарыдағы үш шумақты
үш оқиғаның ... ... ... ... ... ... аштық пен шөл
қысқан жауынгер бейнесін көз алдымызға әкелсе, екінші шумақ - бір ... ... деп ... жауынгердің бір аяғын оқ жұлып түскендігін
суреттейді, үшінші ... ... ... ... қалған аяғына
қарамастан, жауға ... ... пен ... отын ... Өлең ... ... сайын оқшау қимылды, өткір сюжетке ұласып, балладаның өзіне
тән сипатын айқындай түседі.
Жаралы ... бір ... суға ... бір ... жаны ... монологы да балладаға тән хас белгі.
-Жоқ – деді енді арманым,
Рахат таптым суына.
Өзіңсің елім – ар, ... тіле ... ... еңіске,
Ұрпаққа қалсын атағым.
Жетуің заңды жеңіске,
Сүйікті менің Отаным!
Көп тұрғанда демігіп,
Ойраңдап тауды, тастарды.
Қалың жау қайта желігіп,
Қамады қоршап батырды.
Қайратын жиып ол дағы,
Қанжарын сермеп ... ... ... демі ақырғы [21, 84].
«Баллада композициясының келесі бір белгісі – оның үзік-үзік болып
қиюласатыны. ... ... ... ... ... ... ең бір төбе ... толған қабыстыру» [29, 74], – дейтін
пікірге назар аударсақ, С.Орайханұлы балладасының да басым ... ... ... ... тән тағы бір қасиет – аяқталуы немесе эпилогы. Шебер суреткер
өзінің айтайын деген ойын бүкіл баллада сюжеті ... ... ... ... ... ... түйінді эпилог соңында ғана ойнақы
өріммен қызықты ашуға тырысады. С.Орайханұлы «Ескерткіш» балладасында ... ... ... ұлын – ... қыр ... сөздің ақыры.
Ескерткіш тұрған бір ұлың
Монғолдың Хасбаатары [21, 85].
Автор балладаның соңына дейін өз кейіпкерінің кім екенін атын айтпайды.
Мұны біз, тек, ... ... ... ... ... ғана ... Балладағы мұндай белгілі бір ақиқатты құпиялап әкеліп, кілт ашу –
балладаға тән композициялық өзгешелік деп нақты айта ... ... ... ... ... туып-өскен жерін Отаным деп санауы заңды. Сондықтан да
Монғол батыры Хасбаатар туралы баллада жазуы ешқандай ... ... ел үшін ... ... ... жырлай отырып, шетел тақырыбында
баллада жазған ... ... ... орын алды деп ... ... ... ... Ж.Сыздықовтың «Түркия түнегінде» дейтін балладасы
болған. Сатылған жеріне бармаған жас қыздың әке ... қаза ... ... сөз ... Корея халқының өмірінен алынған «Байтаушан ... да ... ... ... болатын. Соған қарағанда, шетел
тақырыбында жазылған С.Орайханұлының «Ескерткіш» балладасы нақты өмірден
алынған ... ... ... ... ... отырып, мәңгі өлмейтін
романтикалық рухтағы Монғол батыры ... ... ... ... ... ... ... ізгілікті жақтайды, жауыздықты даттайды.
Бейбіт елді сергелдеңге ... ... ... ... ақ ... ... ... халқының тарихында да қасіретті із қалдырғанын
ескерсек, ақын ... ... ... ... ... ... ... кетпейтіндігін аңғаруға болады.
С.Орайханұлының осындай ерлік тақырыбын жалғастырған, ... ... ... ... Ікей туралы жазылған «Дала қыраны» атты балладасы
бар.
Баллада 1939 жылы ... ... Холк гол ... ... ... құрбан болған қазақ жігіті лейтенант Ікей Мәзімұлына арналған.
Балладаның басталуы да ... ... ... ... ... ... келеді.
«...Торлаған тұман тұтасқан,
Холк гол кеші тамырсық.
Бір дене басым, күшасқан,
Бірдеме жатыр ыңырсып
Отырған жан жоқ бұйығып,
Табатын емес жан ... тұр ... ... оғы жаңбырша [21, 89].
Ақын соғыс қимылының, жан алысып, жан беріскен жанталасқа толы ... ... ... ... ... сермеді,
Сенімін жауға бермеді.
Көміліп дене терледі,
Көзсіз боп кетті көрмеді [21, 90], ... ... ... ... ... ... сипат дарытып, халқымыздың
«көзсіз батыр» дейтін ... ... ... ерлігін айқындауға сәтті
қолданған. Қазақ жігітінің ... толы ... ... ... жауға деген өшпенділігі балладаның келесі шумақтарында барынша
ашылып, қайталанбас ерліктің өр мінезі сомдалған.
Ікейге қарап атылды,
Атылды соңғы зеңбірек.
Баратын жері ... жері кең ... ... алма ... ... ... оң ... Ұлы Отан үшін алға деп,
Көтерді Ікей сол ... ... жері ... ... өлімге.
- Мылтығыңды оқта бері кеп,
Бұйырды Досвахцэрэнге...
Сол қолымен атты жеті ... ... ... шеті-шетінен
Командир талып құлады [21, 91].
Қазақ жігітінің ерлігі – ерліктің қайталанбас үлгісі. Қазақ ... ... өр ... жеті дұшпанды сұлатып, балладаның ұлттық бояуын
қоюлатып, эпикалық дәстүрде ... ... ... эпилогы да романтикалық
сарында аяқталады.
Өлмегендеріне бақ ... ... ... қаза тапты» - деп,
Ауылына хабар бермеді [21, 92].
Тарихи шындықты арқау еткен, Монғолияның халық батыры Ікей ... ... бұл ... – ұлт ... қазақ халқының ер
ұлына арналған ұлы ескерткіш, сөзсіз, «көзсіз ердің» ел үшін ... ... ... ... ... ... деп ... Ұлы Отан соғыс
жылдарында қазақ қаламгерлерін қаламынан ел үшін жанын ... ... ... ... ... ... ... Ол жөнінде зерттеуші Қ.Лекеров:
«Алдымен қазақ халқы ұлы Отан соғысы ... ... мол ... автоматты
және соңғы тактикалық жаңалықтарды қамтитын зор шайқастарға ... ... жоқ ... ... ... ... ... төңірегінде де, формалық тұрғыдан қарағанда, көне түсініктер әлі де
(салыстыру, теңеу амалдары, ескі ұғым, өлшемдер) ... орын ... ... ... ... ... жыр, ... тәжірибесіне сүйене
жазулары соны байқатады. Ал балладаның жалпы мазмұндық соналарына келсек,
онда халықтық мүддеге жауынгер ... ... ... ... көреміз. Ол
тұтқиылдан тап болған соғыстың мән-мағынасын насихаттап, адамдарымыздың
ерлік әрекеттерін халқымызға күнбе-күн жеткізіп ... өте ... ... ... [29, 58-59], - деп ... ... ... осы сипатын дұрыс ұғынған ақын С.Орайханұлы
«Ескерткіш», «Дала қыраны» сияқты балладалар жазғанда жанр ... ... ... ... ... ... ... анық. Ақынның ендігі
бір топ балладалары бүгінгі өмір ... ... ... ... ақын ... шығармашылық өміріне жол ашқан жазушы, драматург
Құрмахан Мұхамәдиұлының жарқын бейнесін сомдайды.
Ол кісі біздер үшін білгір еді,
Ол бізге ... ... ... адам ... ... ... еді,
Ол адам жылар шақта күлдіреді.
Ол бізді барар жолға жетеледі,
Көрсетті ... ... төте ... әсем ... ... әкелді де,
Қоштасып, өз жеріне кете берді... [22, 76].
Ақын өз ұстазының мәңгілік өмірге жол сілтеген ... ... ... ... ... ... есімін балладаның соңына дейін
құпиялап әкеліп, соңғы сөз, ... ғана ... ... ... ... ... торы ... меңді жігіт.
Бәрімізді өткелден бастап өтті,
Бақытты боп басталды ... ... ... күші ме ... бір ... ... ... беттен қол бетті Құрманхан кеп,
Көп жылаппын...
Оянсам түсім екен [22, 77].
Жатса да, тұрса да естен кетпейтін ұстазға деген ілтипат, сағыныш ... ... ... ... ... ... ... «Өсиет» атты балладасы халық арасында ертеден айтылып келе ... ... ... ... жігіті Доржының атынан баяндайды. Күн
сайын дүкеннен үш нан сатып алатын Дорж ақсақалға бір күні ... ... ... ... ... ... Дорж ақсақал:
- Бір нан балам беретұғын парызым,
Бір нан қайтып, алатұғын қарызым.
Қалған бірі оралмайтын шығысым,
Болжап берші өмірімнің әр ізін [22, 79], ... ... ... беріп, сатушының өзіне риторикалық ... ... ... ... ... да, ... та көп дағдарып, ақыры
қарттың өзіне жүгінеді. Дорж ... ... ... ... бақ ... емес шашқа, тегін ақ маған.
Ойланатын еш қиыны жоқ балам,
Жас екенсің әлі де ақыл ... ... – жан ... ... бір нан – ... бірін ата-анама беруші ем, -
Мойнымдағы өтелмеген парызым! [22, 79-80], -
деп өз шешімін айтады. Адамдық парызды, өмірдің мәнін түсінуді ақын ... ... осы ... айтқан өз інісінің пайымын, адамгершілік
қасиетін түсінеді.
Әрине, інім, мәнін түсінген,
Қам жемейтін болдым, іні үшін мен,
Орнымнан тұрдым ... ... ... екен ғой деп ... [22, ... Отан алдында, ата-ана алдындағы қарызы мен парызын түсіну,
адамның адамгершілік ... сын. Ақын осы ... ... даналығының ізгі
мұраты мен қабыстырып, адам баласының бәріне ортақ парызды тағы да қайталап
еске түсіреді. Адамдық ... ... ... ... ... атты балладасы Ұлы Отан соғысы салған жараның ... ... ... да, ... қаяу түсіре алмағандығы реалистікпен
жырлап, романтикалық сарынмен аяқтайтын тамаша туынды.
Өлмеген екен тоғыз оқ он сегіз жерден ... екен ... ... етін ... екен ... осынша азап шеккенде
Құшақтап сонда жыладым қалмапты, жаным ес менде.
Жауынгер жонның таңырқап оқ ... осы ... де ... ... отыр ... [22, 83].
Аға ұрпақ аңсаған ерліктің азапты жолын жас ұрпақтың түйсінуі лирикалық
қаһарман ... ... ... бейбіт өмірге, жарқын болашаққа деген
ұмтылысын жырлайды. ... ... ... ... ... деген ой айтады.
С.Орайханұлы өнер тақырыбында да сәтті қалам тербеген. Ақынның «Сыбызғы
сазы» атты балладасы Өлгейлік әйгілі сыбызғышы Кәлек ... ... сөз ... оқиға – Кәлектің арғы атасы ... ... ... бара ... жылқысын сыбызғы үнімен қайтарып алатындығы.
Толды айнала өлең боп,
Асыл күйдің назына.
Жылқылары елеңдеп,
Сыбызғының сазына.
Кісінесті ... тағы ... буы ... үнді қимады...
Бір де тайға ие боп,
Қалмады озбыр ұрылар.
Беттері қара күйе боп,
Қалмады жер ұрылар [22, 90-91].
Күй құдіретінің мал екеш ... да ... өз ... ... тартуы,
өнер иесінің өнерпаздық талантының куәсі. Ұрпақтан-ұрпаққа ... ... сұлу ... ... ... ... ... мәңгілікке қалды. Ұлы әуен атадан балаға ... ... ... ... Ақын ... ... құдыретін бір ғана деталь ... ... ... әсем ... ... алу ... ... Сол сияқты
ақынның «Шарапат», «Хирург», «Сақшы ана», «Шекарашы» т.б. балладаларында
біздің замандастарымыздың жарқын ... ... ... ... ... ... С.Орайханұлының балладалары лирикалық, лиро-эпикалық,
соның ішінде тарихи, қаһармандық және очерк-баллада, новелла-баллада,
аңыздық ... ... ... ... ... барлық жанрлық
түрлерін толықтырып, тақырыптық, мазмұндық жағынан байыта ... ... ... ... шағын сюжетті балладаларымен қатар, көлемді эпикалық ... ... ... ... қай ... де ұлт ... ... жаңаша бейнелеуге ұмтылып келеді. Адамның рухани жан дүниесіне,
ұлттық санасына терең бойлау ... ғана ... ... ... ... ішкі сезімді бейнелеуге болады. Жеке адам мен ... ... ... ... ашып ... ұмтыла отырып, поэма
сол арқылы форманың қандай да болмысын біржақтылығын жою бағытын ... ... ... ... ... да ... ... 6], - деген пікірге назар аударсақ, ... ... ... ... тән деп ... ... ... тақырыбы өзі өмір сүріп отырған ортадан, саяси-
әлеуметтік өмірден алынған. Оның ең ... ... ... ... ... «Ақ партам», «Ата», «Жалбыз», «Ақтолқын», «Қапара», «Менің
Эрдэнэтім» т.б. аралықтағы кез-келген ... ... алып ... ... өмірінің өткені мен бүгіні барынша өз ... ... ... ... ... ... университетке оқуға түскен «Күлпән» атты қазақ
қызының күзгі жұмыста егін жинау ... ... ... ... өрттен
жинаған астықты сақтап қалу үшін ... бір топ ... ... ... қаза ... ... ... жырланады. Сюжеті шағын, тілсіз
табиғат пен адамдар арасындағы тартысқа құрылған поэма көлемі ... ... ... ... өзі поэма деп отырса да, өмірдің ... бір ... ... ... ішкі ... ... ... Ақын Күлпәннің
тілсіз жау - өртке қарсы жан аямай ... ... ... зор ... ... ... Күлпән жайды ұқты,
Астыққа жалын лап берді.
Мана бір дархан байлықты,
Қорғайтын қатал шақ келді.
Жыландай жалын ызбарлы,
Астықты ... ... ... ... да,
Жалынның алдын орады.
Өлім де оның қолында,
Өртенбей жерде тас қалды.
Айқасып өрттің жолында,
Мылтықсыз майдан ... [21, ... ... ... ... жалын», «өртенбеген тас»,
«мылтықсыз майдан» сияқты сәтті тіркестер «лаулаған өрт» пен ... ... ... ... ... күшейте түскен. Поэма соңында:
Отан үшін, елі үшін,
Тойланбай жастық шақ қалды.
Жерінің асыл кені ... шала хат ... [21, 81], ... ақын Отан байлығын қорғау жолында қыршын кеткен Күлпән бастаған
жастардың ... ... ... ... ... ... ... те, негізгі идеясында Кеңестік дәуірдің адам жанынан қоғам мүддесін,
мемлекет меншігін жоғары қоятын көзқарас жатқандығын ... ... ... те, ... ... ... жастардың еңбекқорлығын, ел үшін өз жанын
құрбан етуге бара алатындығын ... ... ... ... ... «Ата» туралы дастаны – лирикалық поэма. Оның баллададан нағыз
эпикалық поэма жазуға өтуі де осы ... ... ... ... ... ән», «Маймақ інген», «Ботақан жыр», «Тегі боталар» деп аталатын
бөлімдерінің ... ... мал ... ... ... ... тынысын,
ұлттық болмысын аңғаруға болады. Поэма кіріспесі «Жыр басы» деп ... ... ... суретке кезек береді.
Ей, Атажан, қайсар едің, тірлікке ұста шебер ең,
Ақ бұлттарын арманымның жыр жолына ... ... ... ... ... енді ... ... ал шөберең [22, 93], -
дей отырып, ақын ... мен ... ... «ақ бұлттарды
шөгеріп», «сары інгеннің шұбатын ішіп» ұлттық бояумен көмкереді. Ақын ... Ұлы Отан ... ... тап ... ... ... ... қанатымен қара түн,
Сол жылдары серпілмеген қанды соғыс болатын.
Ел жайлаудан ерте түскен қара қатқақ күз еді,
Қара суық арба ... ала ... ... қыста әрең қалған көтерем боп өлімнен,
Мал дегенде ірі қара да бар еді бір көк ... ... үй, ... пеш ... шайға қатық бес-он ешкі лақ.
Аспа төк боп тұратұғын ... ... ... ... ... отырды ел, келген сол бір аштыққа.
Сары қымыз ішетұғын, сары шай қайда, май ... ... ... ... ... [22, 94], ... суреттейді. Соғыс салған ауыртпалықтың Кеңестер Одағында ғана емес,
оған ... бір ... ... ... де ауыр ... осы ... ... Ақын поэмасында лирикалық суреттеулер де аз кездеспейді.
Поэманың «Ботақан жыр» ... ... ... тұр жас ... аймалап,
Төрт аяғын тіреп бота түседі ұшып тайғанап.
Болашақта өз жүгінің ауырлығын білгендей,
Қаз тұруға ұмтылады, жығылса да именбей [22, 97], ... ... Өзі ... көріп отырса да, қолындағы соңғы малын соғысқа
жіберіп, жеңіс күнін күткен қарапайым қазақ ауылының тұрмысын, тілегі ... дағы бір ... еді ... құт ... жолға аттанарын мал болса да ұққандай.
Боталардан айрыларда көк інген бек аңырап,
У-шу ... бір ... ... қара ... бүлдіршінді анасынан айырған,
Талай боздақ жас қыранды қанатынан қайырған.
Соғыс. Соғыс. Соғыс. Айтып сені кімнің жаны тозбады,
Айрыларда анасынан қас ботақан боздады... [22, ... ... ... ғана ... қарапайым ғана өмір шындығы. Белгілі ғалым
Ә.Нарымбетовтың: «Ұлы Отан соғысында біздің совет халқын жеңіске жеткізген
негізгі ... бірі – ... ... ... ... ... ... поэмалардың сюжетіндегі детальдардан, кейіпкерлердің қарым-қатынасы мен
характерінен еліміздегі халықтар достығы айқын танылады» [31, 114], ... ... ... аударсақ, Ұлы Отан соғысының жеңіске ... ... ... да ... келгенше достық көмегін созғандығы тарихи
шындық. Ақын қазақ ... ... бір ... ... «маймақ
інген», тағдырымен байланыстырып, бүкіл бір дәуірдің, сол ... ... ашып ... ... тарихындағы Ұлы Отан соғысына арналған көптеген
поэмалар белгілі батырларға ... ... ... ... жыр етіп ... ... дастаны тылдағы елдің тылсым өмірін, қарапайым
халықтың жеңісті жақындатуға ... ... ... ... ... құнды.
Ақынның «Қаралы хат» поэмасы соғыс тақырыбын, жаумен бетпе-бет шайқасқан
Мәзімұлы Ікей мен Асылбектің тағдырын ... ... ... ... поэма жазбас бұрын баллада жазғандығын жоғарыда айттық. Ақын ... ... ... ... де ... бар ... Рүстем қарттың
сөзімен былайша жырлайды:
Не боларын момақан ел болжап па,
Қорғаса Отан ұрпағына сол мақтан.
Баян-Өлгий ... ұлын ... ... мұның анығырақ ту басып,
Ұмытпасқа заманананың тұлғасын.
Солдатхан деп сонда өзіңді атаған,
Солдатты алғаш тартқан жылы туғасың [22, ... есте ... ... сәтті өзінің өмірге келуімен өлшейді.
Тарихи шындыққа көз жіберсек, 1938 жылы Жапондардың Монғол ... ... осы жылы ... рет жергілікті қазақтарды әскер
қатарына тартқандығы белгілі. Міне, бұл соғысқа екі бірдей ұлын аттандырып,
екеуінен бірдей ... ... ... ... ... ... аянышты өмірі
поэманың негізгі сюжетіне айналған:
Соқты ұлып, қасіреттің бораны,
Дірілдеді жетім жүрек жаралы.
Үміт үзбей көптен күткен ... ... ... қаралы [22, 110].
Осынау өлең жолдарында Ұлы Отан соғысы жылдарында жалғызынан айрылған
жүздеген, мыңдаған аңыраған ... ... ... ... Ақын өзі
көрмесе де, өзгелер көрген, ата-анасы куә ... ... ... ... ... жеткізеді.
С.Орайханұлы тарихи тақырыпты жан-жақты игере келіп, ел өмірінде ... ... ... ... де ... ... Оның «Жалбыз» және
«Ақтолқын» дастандары осы үлгіде жазылған. Поэма ... өмір мен ... ... ... бір ... үш ұлы ауырып, қожа-молдадан, Тибет
ламасынан дәру болмайды. Осындай сәтте орыстан оқымысты келеді:
Қараңғы ... бұл ... ... ... деген бір ғалым,
Жеткен күні орыстан.
Таңға жақын қалғанда,
Құлады үміт терегі.
Сәті түспей арманда,
Байдың ұлы ... [20, ... ... ажалға ешкім де ... бола ... ... ... ғұлама бай ұлының дертін анықтап, асқаза-нынан бір сүйек алады.
- Балаңыздың дерті бұл,
Асқазанға ... соң ... ... бар ма ... ... болатын,
Берсең шөптің жалбызын [20, 112-113], -
деген сөздер ... бай ... ... оған дәру ... ... ашады.
Автор, оқиға сюжетін бұдан соң да бір ... ... ... куә ... Баласына ажал әкелген бір сүйем сүйектен ... сап ... ... ... түйе ... жүріп, далаға түнейді.
Ер тоқымын жасаған,
Жастық үшін аласа.
Жапыраққа тастаған,
Күміс қынға қараса.
Шешіліпті жұмбағы,
Тамаша сыр өтіпті.
Пышағының қындағы,
Еріп сабы ... [20, ... ... ... ... куә болған бай, баласын ажалдан
емдеп алуға болатындығына көзі жетіп, қатты өкінеді.
Ақын, жалбыздың қасиетін, халық қадірлеген, ел арасында ... ... ... ... бұл ... ... жерде жан қалған», -
Деген тәмсіл қалыпты [20, 117].
Сөз жоқ, ақынның көркем ойлау қиялы, ел арасындағы аңызды қайта жаңғырту
арқылы, ілім мен ... ... ... ... ... ... ... ұрындыратынын ескертеді. «Көне фольклордың қайнар ... бай ... ... тамаша дәстүр – бақыт, әділет іздеген халық
арманын, ел аңсарын ... ... ... ... гуманистік сарында
жырлау, ерлікті, батырлықты, адалдықты мадақтау» [30, 52], – ... да ... ... сюжетке құрылған «Ақтолқын» дастаны ... ... ... жыр ...... поэма. Поэмада
ізгі ниетті Ақтолқын мен арам ... ... ... тартыс
ізгіліктің пайдасына шешіледі. Ендеше, ... ... ... ... жазылған ақын поэмаларын қай-қайсысын алсақ та, ақынның ... ... ... ... қолтаңбасы айқын танылады.
Тұтастай алғанда, Солдатхан Орайханұлы өзін лирик ретінде ғана емес,
эпикалық жанрдың да хас ... ... ... Қазақ поэмасын тақырыптық,
мазмұндық жағынан ... ... ... ... ... ... ұлттық бояуын қалыңдатты, сол арқылы өзінің ... ... деп ... айта аламыз.
2.4 Көркем аударма шебері
Ақындық қасиетті өнер. Ал, аудармашылық одан да ... Ақын болу ... бір ... ... тілге аудармашы жасау бар. Әрине, кез-келген ақын
аудармашы бола ... Осы ... ... ... аудармашылық
шеберлігі жеке дара сөз етуге тұрарлық өзгеше құбылыс.
Ақын жастайынан монғол мектебінде, ... ... ... ... иірім, қатпарларын мейлінше игерген. Монғол ауыз әдебиетінің үздік
үлгілері «Жангар», «Гэсэр» жырларын сол ... ... ... ... ... ауыз ... немесе монғолдың көне әдебиет үлгілеріне деген
қызығушылығы аталмыш мұраларды ... ... ... ... ... ... сөзбе-сөз аудармадан гөрі, өлеңнің мазмұнын неғұрлым
дұрысырақ ашатын, мағыналық ... ... ... ... ден
қояды. Осыдан келіп монғол әдебиетінің ХІІІ-ХІV ғасырдағы ең көне үлгілері
«Шыңғыс қағанның қос тұлпары туралы жыры», «Жетім бала мен ... ... «Үш жүз ... ... т.б. ... ... болмысымызға
жақындатып, қазақ тіліне тәржімалады. Біз, осылардың ішінен көркемдік
деңгейі жоғары, ... ... ... ... ... қос тұлпары
жырына» аз-кем тоқталғанды жөн ... ... ... альманағында жарияланған «Шыңғыс ханның
қос тұлпары туралы жырдың» кіріспесінде ақын былай деп жазады:
Шыњѓыс ќаѓанныњ «Ќос т±лпар ... ... ... ... ... тектес
кµшпенді тайпалардыњ береке-бірлікті, ... ... ... аса ... ... монѓол халќыныњ ауыз єдебиетініњ
ењ сындарлы м±расы.
Аралап таппас,
Алтын ќазынасы.
Іздеп таппас,
Інжу маржаны.
Б±л жыр б±ѓан дейін еш бір ... ... ... ... ХІV ... ... ... арасында ауызша таралып, астарлы ањызѓа айналып
жалѓасып келген. Халыќ аузынан жинаќталып толыќ н±сќасымен ... ... ... ... де ... ... ж‰зі болды – дейді.
Ақын аудармада неғұрлым түпнұсқаның басқа ... ... ... ... сақтауға тырысқан. Мысалы:
Эрт урьд цагт
Суут богд Чингис ... ... ... хоер ... унга ... ажээ [32], ... ... өлең жолдарын:
Өткен сонау заманда
Өткен Шыңғыс қағанда,
Ардақтаған сетерлеп
Аңыз болған тәмамға.
Бедеу ... ... ... ... ... егіз құлыншақ [33, 67], -
деп аударады. Түпнұсқаға көз ... төрт жол ... ... ... сегіз жол өлеңмен берілген. Ал төмендегі түпнұсқа екі ... ... ... дауысты дыбыстан басталып отырады.
Хэн ч хүн
Хэрэглэн эс гайхав.
Онон хатны
Ой талыг авалаж
Олон амьтаныг гүйцэж
Олзлон агнахад
Ойр хол адил боловч
Олон бүлд эс ... ... да екі ... ... ... ... дара атын.
Көлгірсіген баршаға,
Көрсетпеген марапат.
Қасиетті бір басым,
Қаперге де ілмеген.
Қаһармандық тұлғасын,
Қадірлете білмеген [33, 70].
Алғашқы екі жол «Ә» ... ... ... екі жолы ... ... бір шумағы бірыңғай «Қ» дыбысының қайталануымен жасалған.
Бір қызығы, түпнұсқа монғол ... бір ...... ... Ал, қазақша аудармасында аудармашы мүмкіндігінше басқа
ұйқасты сақтай отырып, қазақ жырына тән ... ... да ... ... түпнұсқадан қазақ тіліне шалыс ұйқас арқылы аударуы – автордың
аударма саласындағы шеберлігі деп ... жөн. ... ... ... ... ұғымына жақындату мақсатында бір шумақпен толықтырып отыратын
сәттері ... жиі ... ... богд эзэн
Алзал бор морио унаж
Алтан хураа авч
Аргасан хуурчаар хөтөч хийж
Алтан нумаа агсаж
Мөнгөн саадгаа ... ... ... эргэх болов уу гэж
Эрмэг цагаагч гүүг хөтөлж
Эр хоер загалыг нэхэхээр мордов,
Төдий морилон ... ноен сууд богд ... ... ... хан ... атын шалдыртты.
Айшыќталѓан ќобызын,
Аќ ордадан алдыртты.
Алтын жебе садаѓын,
Арќасына асады!
К‰містеткен белбеуін,
К‰рмелегенше басады...
«Анасы еді киесі,
Алда-жалда тосар», - ... ... ... ... ќаратты.
Жариялап жарлыѓын,
Жамаѓатќа таратты...[33, 80].
Бұдан аңғаратынымыз – аудармашы нұсқаның ... ... жыр ... сақтай отырып, түпнұсқа жырын сөзбе сөз аударудан бойын аулақ ұстап,
нәзирашілдік дәстүрге басым назар ... Бұл да ... ... ... бір ... ... ... дер едік.
Түйіндей айтқанда, С.Орайханұлының аударма саласындағы игі ізденісі, әлі
де болса, тиянақты зерттеуді талап ... ... ... ... қолымызға
ақын аудармаларының барлығы дерлік түспеді. Соған қарамастан ... ...... ханның қос тұлпары туралы ... ... ... деп ... жоқ, С.Орайханұлы лирик ақын, баллада шебері, монғол жырларын
қазақша ... ... ... ... ... өркендеп, қанат жаюында шетелдік қазақ қаламгерлерінің
де сіңірген еңбегі көп. ... ... ... ... қазақ
әдебиетінің сан-салалы жанрында 1940 жылдан бастап өнімді ... ... Оған ... 1940 жылы ... ... ... ... атты
қазақ аймағының құрылуы болатын. Осы ... ... ... өмір» атты
тұңғыш қазақ газеті ... ... ... ... ... ... ... ұлттық қазақ драма театры құрылып, «Шұғыла» ... ... ... ... ... ... өзі тудырған рухани қажеттіліктер жергілікті ақын,
жазушылардың қаламына шабыт құйды. Ақтан Бабиұлы, Құрманхан Мұхамәдиұлы
т.б. аға буын ... жас ... үлгі ... ... ... ... ... тұста әдебиетке келген бір топ жас буынның арасында Кәкей Жаңжықұлы,
Шынай ... ... ... ... ... ... ... бар болатын. Кейіннен бұлардың барлығы ... ақын ... ... ... ... ... ... Бұлардың ішінен
ерекше бөліп айтатынымыз, біздің дипломдық жұмысымыздың тақырыбы ...... ... Ақын ... ел ... ... ер ... монғол жұртының ортасында тәлім-тәрбие алған. Поэзияға ерте ... ол ... ... ... ... ... әдебиетінде Ж.Нәжімеденов, К.Мырзабеков, М.Шаханов шығармаларында
берік орныққан баллада жанрын С.Орайханұлы өз шығармаларында сәтті ... әр ... ... ... әр түрлі оқиғалардан сыр түйіп, шиыршық
атқан шебер сюжет арқылы қазақ балладасының арнасын ... ... ... новеллалық, очерктік, аңыздық түрлерімен толықтырып, реалистік
сипатты тереңдете түскен С.Орайханұлының шығарма-шылығы – ... ... ... орын ... ... лирикадан балладаға, баллададан поэмаға қадам басуы да, ақын
шығармашылығының эпикалық деңгейге көтерілу, ... өсу ... Ақын нені ... да өзі көрген, немесе естіген, терең түсініп,
меңгерген тақырыбын жырлайды. ... гол және Ұлы Отан ... ... ... ... зардабы, ел үшін, жер үшін, Отан үшін жанын ... Ікей ... ... ... ұлдарының бейнесі ақын ... ... ... тарихи тақырыпты терең меңгере келіп, халықтың ... із ... ... ... ... ... сияқты аңыздық дастандар туғызды.
Дастанның негізгі тақырыбы өмір мен ... ... ... ... айқасын алып, сюжетті ұрымтал тартысқа құрып, тәлімдік,
тағлымдық өсиет боларлық шешім шығарады.
Ақын ... ... да ... ... ... ... ... өзгеше ақындық қуатын таныта алды. «Шыңғыс ... қос ... бала мен ... ... айтысы», «Үш жүз тайчуудқа жорық» ... ... ... ... халық поэзиясын, өлеңдік
нақышын, ішкі мазмұнын өз ... ... ... ... ... өзінің ақындық қуатын әр жанрда жарқырата
танытып келе жатқан, ... ... ... ... ... ... Ақын шығармашылығы алдағы уақытта арнайы түрде, ғылыми-зерттеулерге
өзек болып жатса, нұр ... нұр ... ... ... ... Р. ... Балқанға дейін. –Алматы: Қазақстан, 1996. –256
б.
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2 ... Оқу ... / ... басқарған Т.Кәкішұлы -Алматы: Қазақ университеті, 2002.
–Б. 380-432.
3. Сейітжанұлы 3. Шыңжаң қазақ ...... ... ... - 185 ... ... Д. Сарап. –Алматы: Дайк-пресс, 2000. -193 б.
5. Су Бихай. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Дүниежүзі ... 2001. – 489 ... Ақыт ... ... ... 1991. -218 ... Жолды±лы Т. Шыѓармалары: ¤лењдері, ... ... ... 1992. –256 б.
8. Жаналтай Д. Қилы заман – қиын күндер. -Алматы, 2000. 23-б.
9. Татанайұлы А Тарихи дерек, ... ... ... 1988 ... ... ... Елім-айлап өткен өмір. –Алматы: Дайк-пресс, 2005. -516
11. Халифа ... ... ... ... 2000. -180 ... ... Қ. Өскен өлкенің өршіл әдебиеті. – Өлгий: Жаңа-өмір, ... ... ... Қ. ... ... ауыз ... - ... Жаңа-
өмір. 1987. -217 б.
14. Қинаятұлы З. Монғолиядағы қазақтар. –Алматы: Атажұрт, 2001. –320 б.
15. Ақтан Бабиұлы. Шығармалары жинағы. – Өлгий: ... 1987. – 456 ... ... Д. ... ... ... 2001. –104 ... Қожамбетұлы Дөңтай. Ұрпаққа ұлағат. Қарағанды, 1999. –78 б.
18. Тәжібаев Ә. Бес томдық шығармалар жинағы. Ғылыми еңбектер. ІV ... ... 1981, -760 ... ... С. Атам ... болған соң... –Астана: Елорда, 2012. -481 б.
20. Орайханұлы С. Бір арманым бар еді. ... 1983. –181 ... ... С. Серуен. -Өлгий, 1970. –194 б.
22. Орайханұлы С. Сен ... ... мен ... –Баян-Өлгий, 1977.
–191 б.
23. Орайханұлы С.Аяулы дүние. -Өлгий, 1987. –116 ... ... Б. ... ... ... поэтикасы. –Алматы: Жазушы,
1988. –152 б.
25. Жүсіпов Қ.М. Өлең сөздің патшасы. –Алматы: Жазушы, 1991, -216 б.
26. ... С. ... ... –Алматы: Жазушы, 1989, -176 б.
27. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. –Алматы: Ғылым, 2001, -448
б.
28. Әдебиеттану ... ... ... ... ... Ана ... 1996, -240 б.
29. Лекеров Қ.К. Қазақ балладасы. –Қарағанды, 1975. –78 б.
30. Алпысбаев Қ. Поэма және ... ... ... ... 1992, ... Нарымбетов Ә. Қазіргі қазақ поэмасы: Зерттеу. –Алматы: Жазушы, 1982,
-248 б.
32. Хоёр загалын тууж. / Үнэн сонин. 1989, VІ.30. ... ... ... ... қос ... ... жыр / ... құдыреті.
Әдеби-көркем альманах. 2002, Б. 67-83.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
1 сынып Ана тілі оқулығының құрылымы мен құралысы35 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі73 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь