З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Тарихи шежіре жазу дәстүрі және Захириддин Бабыр ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.1 Авторлық шежірелер . тарихи дерек әрі әдеби мемуарлық туынды ... ... . 10
1.2 Бабырдың тарихи қызметі және «Бабыр.наме» еңбегі ... ... ... ... ... ... ... ... . 17
2 «Бабыр.намедағы» фольклор үлгілері, әдеби, көркемдік мәселелер ... ... ... 37
2.1 «Бабыр.наме» түркі халықтарының фольклорлық мұрасы ... ... ... ... ... ... .. 37
2.2 Шығармадағы көркемдік әдіс, тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 61
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ әдебиетінің тарихында тарихи тақырыпта жазылған көркем шежірелер ерекше орын алады. Тарихи тақырыптағы көркем шежіре ұғымы ұлттық әдебиетіміздің тарихына өткен ғасырдың 80-жылдары енгізіле бастады. Содан бері көптеген тарихи шежірелер ұлттық әдебиетіміздің тарихынан берік орын алды. Тарихи шежірелер ауқымы күн өткен сайын басқа халықтардың еншісінде жүрген рухани құндылықтармен толығып, молайып келеді. Солардың қатарындағы қазақ тарихы мен ауыз әдебиетіне, әдебиет тарихына қатысты болып келетін шығармалардың бірі – «Бабыр-наме».
«Бабыр-наме» – тарихи-әдеби, естелік шығарма. Орталық Азия халықтарыныњ тарихи ескерткіш мұрасы. Авторы – үндістанда ¦лы моғол мемлекетініњ (1526-1858) негізін қалаған Темір әулетініњ ұрпағы Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр», - дей келе, әрі қарай: «¦лы бабамыз – шығыстыњ талантты жазушысы, ақын, заманыныњ озық ойлы адамы ћәм мемлекет қайраткері, ержүрек қолбасшы, үндістанда ¦лы моғол мемлекетін құрған Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр биыл 510 жасқа толады. 1990 жылы қазан айында оныњ «Бабыр-наме» тарихи жазбасы дүниеге келуініњ 460 жылдығы БҰҰ-ныњ ұйғарымы бойынша Ташкентте бір апта тойланып, ғылыми-теориялық симпозиум өткізілгенде 1993 жылы Бабырдыњ 510 жылдық мүшел тойын атап өту туралы шешім қабылданған болатын» [1,185-186].
«Бабыр-наме» – «Ферғана», «Кабул», «үндістан» секілді үш бөлімнен тұрады. Алғашқысы ХV ғасырдыњ екінші жартысында Ферғана жазығындағы Ахсикент, Намаған, Әндіжан, Марғилан, Ош, сондай-ақ Самарқан, Исфара секілді қалалар мен елді мекендер, онда тұрған түрлі тайпалар мен жамағаттардыњ әдет-ғұрпы, тілдік ерекшеліктері, мәдениет, жан-жануарлар дүниесін баяндаумен басталады. Автор, әсіресе, ата-бабасыныњ шежіресі, кәсібі, тыныс-тіршілігі, тіпті аталған өлкеніњ тау-тасы, бау-бақшасы, жеміс-жидегі, өзен-суы, ұшқан құсына дейін сүйіспеншілікпен, туған жерге деген перзенттік махаббатпен жазған. Соныњ ішінде Бабырдыњ Ферғана уалайаты халқыныњ тілі жайлы деректері шын мәнінде көњіл аударарлық: «Әндіжан тұрғындарыныњ бәрі түріктер, - деп жазады ол. – Қалада да, базарда да түрікше сөйлемейтін адам ұшыраспайды. Халықтыњ ауызекі сөзі әдеби тілінен айырғысыз. Мір Әлішер Науаи Гератта өсіп, сонда тәрбиеленгенімен, оныњ шығармалары да түрік тілінде жазылған» [2,14].
«Кабул» бөлімінен Ауғанстанныњ Герат аймағында билік құрған Сұлтан Құсайын мен оныњ уәзірлері, бектері, ақындары мен ойшылдары жайлы да қызықты деректер ұшыратамыз. Бабыр әрбір қаламгердіњ шығармашылығы ғана емес, мінез-құлқыныњ жақсы-жаман жақтарына да назар аударған. Онда сөз зергерлерінен парсы әдебиеті жұлдыздарыныњ бірі Жәми, Әлішер Науаи, сондай-ақ Молда Масғұт Шируани, Молда Әбді әл-Ғафур, Молда Жамал ад-
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Дербісалиев Ә. «Бабыр-наме» – бағалы мұра // Жұлдыз. 1990, №11.
2. Бабыр захир ад-дин Мұхаммед. Бабыр-наме / Орыс тілінен аударған: Б.Қожабеков. –Алматы: Жалын, 1990. – 320 б.
3. Тарақты А.(Сейдімбеков) Балталы, Бағаналы ел аман бол (шежіре). –Алматы: Қазақ университеті, 1993. 224 б.
4. Алпысбес М. Қазақ түрік шежірелерінің зерттелуі // Қазақ тарихы. – 2004. – № 4. – 30-34 бб.
5. Құнанбаев А. Шығармалар. Екі томдық. 2 том. – Алматы: Жазушы, 1968. –251.
6. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. –Алматы: Қазақстан; Сана, 1991. – 80 б.
7. Алпысбес М. Шежіре, ата-тек және рулық одақтар мәселесі турасында // Қазақ шежірелері және ұлттық таным мәселелері: конф. материалдары. – Алматы, 2005. – 10-25 бб.
8. Өтеміс қажы. Шыңғыс нама. – А., 2005. – 400 б.
9. Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. – А., 1997. – 128 б.
10. Абуль-Гази-Багадур-Хан. Родословное древо тюрков. - М.-Т.-Б.: Туркестан, 1996. – 544 с.
11. Дулати Мухаммед Хайдар. Тарихи-и Рашиди (Рашидова история): перевод с персидского языка. – А., 1999. – 656 с.
12. Шах Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. Хроника. – М, 1976.
13. Рашид-ад Дин. Сборник летописей. – М-Л., 1952. – Т.1. – Кн. 1. – 221 с.
14. Джамал ал-Карши. Ал-Мулхакат би-с-сурах. – А., 2005. – Т.1. – 416 с.
15. Марғұлан Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. – 1978. – Т.12. – 595 б.
16. Қашқари Махмұт. Түрік тілінің сөздігі. – А., 1997. – Т.1.– 591 б.
17. Санчиров В. «Илэтхэл шастир» как исторический источник по истории ойратов. – М.: Наука, 1990. – 137 с.
18. Норбо Ш. Зая-Пандита: материалы к биографии. – Элиста, 1999. – 335 с.
19. Радлов В. Обзоры народной литературы тюркских племен живущих в Южной Сибири и Джунгарской степи. – СПб, 1866. – Ч. 1. – 420 с.
20. Валиханов Ч. Киргизское родословие // Собр. соч. в 5-ти томах. – А., 1985. – Т.2. – С. 148-166.
21. Марғұлан Ә. Ең ескі дәуірдегі халықтың аңыздары. //Жұлдыз. – 1983. – №5. – 170-178 б.
22. Әбусейітова М. Түркі және парсы деректемелері // Қазақ тарихы. – 1995. – № 2. – 22-27 бб.
23. Қожабекұлы Б.А. Тарихи таным: ежелгі халықтар, тайпалар, рулар, жер жұтқан қалалар. –Алматы: Ататек, 1994, - 400 б.
24. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары (Көркемдік дәстүр жалғастығы). –Алматы: Ана тілі, 1998. – 256 б.
25. Ұмытылмас есімдер (Достық дастаны). /Құраст. Б.Ысқақов. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 224 б.
26. Тарақты А (Сейдімбек А.). Балталы, Бағаналы ел аман бол (шежіре). –Алматы: Қазақ университеті, 1993. –224 б.
27. Қасқабасов. Қазақтың халық прозасы. –Алматы: Ғылым, 1984, -272 б.
28. Сейдімбеков А. Күй шежіре. –Алматы: Ғылым, 1997. –224 б.
29. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. –Алматы, Жазушы, 1973. –212 б.
30. Әуеспаева П. Қазақ фольклорындағы әңгіме. Алматы, 2001. –116 б.
31. Қазақтың батырлық эпосы /Құраст: С.Дәуітов. –Алматы: Рауан, 1992. –104 б.
32. Иоллығтегін. Күлтегін. /Аударған: М.Жолдасбеков. –Алматы: Жалын, 1986. –78 б.
33. Dede Korkut Kіtabі (gіrіs, metіn, faksіmіle). –Ankara, 1997. –654 s.
34. Қорқыт ата кітабы /Түрік тілінен аударған: Б.Ысқақов. –Алматы: Жазушы, 1994. –160 б.
35. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия /Құраст: А.Қыраубаева. – Алматы: Ана тілі. 1991. –280 б.
36. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі /Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
        
        |    |Мазмұны                                                             |   |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... жазу ... және ... |10 |
| ... | ... ... ...... дерек әрі әдеби мемуарлық |10 |
| ... | ... ... тарихи қызметі және «Бабыр-наме» |17 |
| ... | |
|2 ... ... ... әдеби, көркемдік |37 |
| ... | ... ... түркі халықтарының фольклорлық |37 |
| ... | ... ... ... әдіс, |44 |
| ... |
| ... |
| ... | |
| ... әдебиеттер |61 |
| ... |
| ... | ... ... Қазақ әдебиетінің тарихында тарихи тақырыпта
жазылған көркем шежірелер ерекше орын алады. Тарихи ... ... ... ұлттық әдебиетіміздің тарихына өткен ... ... ... ... бері ... ... ... ұлттық
әдебиетіміздің тарихынан берік орын алды. Тарихи шежірелер ауқымы күн өткен
сайын басқа халықтардың еншісінде ... ... ... толығып,
молайып келеді. Солардың қатарындағы қазақ тарихы мен ауыз ... ... ... ... келетін шығармалардың бірі – «Бабыр-наме».
«Бабыр-наме» – тарихи-әдеби, естелік шығарма. Орталық Азия ... ... ... ...... ¦лы моғол мемлекетініњ (1526-
1858) негізін қалаған Темір ... ... ... ... ... ... дей ... әрі қарай: «¦лы бабамыз – ... ... ... ... озық ойлы ... ћәм ... қайраткері, ержүрек қолбасшы,
үндістанда ¦лы моғол мемлекетін құрған Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр биыл ... ... 1990 жылы ... ... оныњ ... ... жазбасы
дүниеге келуініњ 460 жылдығы БҰҰ-ныњ ұйғарымы бойынша Ташкентте бір апта
тойланып, ғылыми-теориялық симпозиум ... 1993 жылы ... ... ... ... атап өту ... шешім қабылданған болатын» [1,185-186].
«Бабыр-наме» – «Ферғана», «Кабул», «үндістан» секілді үш бөлімнен
тұрады. Алғашқысы ХV ... ... ... Ферғана жазығындағы
Ахсикент, Намаған, Әндіжан, Марғилан, Ош, сондай-ақ ... ... ... мен елді ... онда ... ... ... мен
жамағаттардыњ әдет-ғұрпы, тілдік ерекшеліктері, мәдениет, жан-жануарлар
дүниесін баяндаумен басталады. Автор, ... ... ... ... ... ... ... тау-тасы, бау-бақшасы, жеміс-
жидегі, өзен-суы, ұшқан құсына дейін сүйіспеншілікпен, туған ... ... ... жазған. Соныњ ішінде Бабырдыњ Ферғана уалайаты
халқыныњ тілі жайлы деректері шын ... ... ... «Әндіжан
тұрғындарыныњ бәрі түріктер, - деп жазады ол. – ... да, ... ... сөйлемейтін адам ұшыраспайды. Халықтыњ ауызекі сөзі әдеби тілінен
айырғысыз. Мір Әлішер Науаи ... ... ... тәрбиеленгенімен, оныњ
шығармалары да түрік тілінде жазылған» [2,14].
«Кабул» бөлімінен Ауғанстанныњ Герат аймағында билік ... ... мен оныњ ... ... ақындары мен ойшылдары жайлы да
қызықты деректер ұшыратамыз. Бабыр ... ... ... ... ... ... ... да назар аударған. Онда сөз
зергерлерінен парсы әдебиеті жұлдыздарыныњ бірі Жәми, Әлішер ... ... ... ... ... Молда Әбді әл-Ғафур, Молда Жамал ад-Дин ... ... ... Қази Ихтияр, Шейх Сухейли, ... Әлі ... Сайф ... ... Мір ... Муаммаи, Молда Мұхаммед Бадахши,
Жүсіп Бади, Шаћ Құсайын Ками, Ћилали, Аћли ... ... мен ... ... ... ... Шаћ Мұзаффар секілді суретшілер Ћәм музыка
өнерініњ сањлақтарына да тоқталған.
«Бабыр-наменыњ», «Үндістан» бөлімі де соны ... мен ... ... ... ... ... екі бөлімдегідей Бабыр мұнда да
үнді елініњ солтүстігін жаулап алу барысында өзі басынан өткізген жәйттерді
ғана емес, осында өмір ... ... ... мен бүгіні, елдігі мен
ерлігі, тіпті рухани ... ... ... ... ад-Динніњ «Бабыр-намесі» сөйтіп Орта Азия мен ... ... ... ... ... Ол тарихшылар мен этнографтар,
әдебиетшілер мен тілшілер үшін де баға жетпес ... ... бар, ... ... дәл де анық ... ... бағалы туынды.
Бүгінгі таңда «Бабыр-наменің» қазақ фольклоры мен әдебиеті тұрғысынан
зерттелуі өз деңгейінде деп айта ... Алып ... ... ... да ... ... Оның үстіне күн өткен сайын даму
үстінде келе жатқан әдебиеттану ... ... ... ... ... ... жаңа ... өткендегі мұраларымызға байыппен
қарауды, ғылыми ... ... ... ... етіп ... Демек, «Бабыр-намені»
ұлттық фольклортану мен әдебиеттану ... ғана ... ... ... ісі ... күндердің еншісінде деп білеміз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сөз жоқ, «Бабыр-наме» – Орта Азия ... ... зор ... ... ... Баға ... мол
рухани қазынасы. Ғасырлардан-ғасырға ауысатын ұрпақтарға ... ... ... туынды. Сондықтан да сол ... ... осы ... ... пайдаланып отырған.
Шежіренің әлем жұртшылығының назарын өзіне аударуы да қызықты. Бабырдың
немересі Акбар шахтың (1556-1609) ... ... ... рет ... парсы тіліне аударылған. Оның алғашқы қолжазба нұсқасын Тимур Пулат
деген кісі 1714 жылы ... ... ... оны кейінірек белгілі ғалым
Георг Джекат Кер Санкт-Петербург қаласында зерттеу ... ... ... ... етіп алған Н.Ильминский «Бабыр-намены» 1857 жылы
Қазан қаласында бастырып шығарған.
«Бабыр-наменың» тарихи, әдеби, тілдік тұрғыдан теңдесі жоқ ғылыми ... ... ... ... Еуропа және орыс ғалымдары оны зерттеуді,
өзге ... ... ХІХ ... ... кетті, Мәселен, ағылшын
ғалымдары У.Эрскин мен Ж.Лейден Бабыр-наманы» түпнұсқадан ағылшын тіліне
аударып, оны 1826 жылы ... ... ... Осы ... ... да көне ... ... назар аудара бастады. Алдымен неміс
ғалымы Я.Клапрат ағылшын тілінен неміс ... ... ... Кейіннен,
А.Кейзер аударып, 1828 жылы Лейпциг қаласында жарық көрді. Ал, ... ... паве де ... «Бабыр-намены» француз тіліне толық аударып,
1871 жылы Парижде жеке кітап етіп шығарды.
Ағылшынның белгілі шығыстанушы ғалымы Аннет Беверидж ... ... бойы ... ... оны 1905 жылы ... ... ... аударма
жасап шықты. А.Беверидж «Бабыр-наменың» ғылыми тұрғыдан аса құнды зерттеу
екенін дәлелдей келіп, Бабырдың бұл шығармасы ... ... ... ... ж.) мен ұлы ... И.Ньютон (1643-1727 ж.) мемуарларынан
кем түспейтін, солармен терезесі тең ... ... деп ... ... ... тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и
Рашидиін» ... ... ... ... ... 1895 жылы ... ... ағылшынның шығыстанушы ғалымы Э.Денисон Рос (1871-1940 ж.) «Бабыр-
намены» аса жоғары бағалап, әрі оның көне ... ... ... ... ... ... бұл ... – адамзат тарихында осы күнге дейін
жазылған ең ... ең ... ... ... ... ... болады. Бұл өзі бабырдың ана тілі болып табылатын түркі тілінде
жазылған» - деп жазады.
«Бабыр-намены» зерттеу, өз ... ... ... бастырып шығару
істеріне Үндістан ғалымдары: ... ... ... ... А.Х.Хабиби, А.А.Кохзад; Түркия ғалымдары: Р.Р.Арат,
И.Н.Баюр; Пәкістан ғалымдары: Р.А.Надви, ... т.б. ... ... көп ... ... ... ішінен Н.И.Пантусов, С.И.Поляков, В.В.Вяткин т.б. «Бабыр-
наменың» жекелеген ... орыс ... ... ... ... орыс
тіліне тәржімалаған М.А.Салье болды. Бұл еңбек орыс тілінде үш рет басылып
шықты. Шығарма 1959 жылы өзбек тіліне аударылды.
Шығыстанушы ... ... ... ... ... ... баға ... тарихи материалдарды өз еңбектерінде барынша кеңінен
пайдаланып келді. Бұл ... ... ... ... ... ... – Е.Э.Бертельс,
Х.С.Сүлейменов, И.В.Стеблева; ...... ... ... ... ... атап ... жөн.
«Бабыр-наманы» оқып-үйренуге деген ынта-жігер бүкіл дүние жүзінде жылдан-
жылға артып келеді. БҰҰ-ның халық ағарту, ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... «Бабыр-наме» 1980
жылы француз тіліне қайта аударылды. Жан Луй ... осы ... ... ... ... ... ие болды. Нәтижесінде, «Бабыр-
наме» 1985 жылы Парижде француз тілінде ... рет ... ... ... ... ... зерттеу, өзге тілдерге
тәржіма жасау және шығармаларын бастырып шығару ісіне, ... ... мен ... мол үлес ... ... «Бабыр-наменың» түпнұсқа
мәтіні 1948 жылы Ташкентте басылып шықты. Ал, 1965-1966 ... ... үш ... ... ... Бұл ... бірінші томына
Бабырдың өлеңдері, екінші және үшінші томдарына «Бабыр-наме» енген. «Бабыр-
наменың» М.А.Салье аударған ... ... ... ... Ташкенттегі
«Фан» баспасынан қайта басылып шықты.
1990 жылы қазанның 22-26 ... ... ... 460 ... атап ... ... және ... ренессанысы» деген тақырыпта
ғылыми-теориялық симпозиум болып өтті.
«Бабыр-намены» зерттеуге ... ... да өз ... ... ... рет «Бабыр-наменың» қазақ әдебиетінің тарихындағы маңыздылығына
Н.Келімбетов құрастырған ... ... ... сабағында оқыту
туралы» - дейтін әдістемелік нұсқауында ... ... ... 1988 ... ... ... №1 ... үзінді аудармасын жариялап, 1990
жылы қазақ тіліне толық аударып жариялады. 1993 жылы ... ... ... ... Бұдан кейінгі кезеңде «Бабыр-наме» Х.Сүйіншәлиев,
А.Қыраубаева, Н.Келімбетов т.б. ... ... ... ... ... мен оқу ... енгізілді. Ә.Дербісәлиев, С.Омарбеков,
Б.Қожабекұлы, Б.Көккесенеұлы сияқты жекелеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... маңыздылығы әр қырынан
сөз болып келеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Олай болса, ең алдымен, «Бабыр-наме»
шығармасын біліп-түсіну үшін әуелі ... ... кім ... ... роль ... ... ортадан шығып, тәрбие алғанын, кімдермен
қарым-қатынаста болғанын, не үшін ... ... ... білу – ... ... ... «Бабыр-наме» ењбегі бүкіл түркі халықтарыныњ
ортақ мұрасына айналды? Оның тарихи ... ... ... ... ... ... деген сұрақтарға жауап беру – біздіњ ... алға ... ... ... мен ... ... ... жұмыстың теориялық және практикалық маңызы.
Зерттеу жұмысында алынған нәтижелер мен ғылыми тұжырымдардың, қорытынды
пікірлердің ... мәні ... ... ... ... әдебиетінің
тарихына, авторлық ауыз әдебиеті өкілдеріне қатысты зерттеу жүргізгенде,
сондай-ақ гимназия, ... ... тілі мен ... ... ... мектептерде «Ежелгі дәуір әдебиеті» пәнінен ... ... ... ... ... ... жүйелі-кешенді, тарихи-
хронологиялық-сипаттамалы, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды
Зерттеу ... ... ... ... құрылымы – кіріспе
және екі тараудан, қорытындыдан тұрады. ... ... ... ... ... ... жазу ... және Захириддин Бабыр
1. Авторлық шежірелер – тарихи дерек әрі әдеби мемуарлық туынды
Шежіре – қазақ руларының тегі ... ... ... ... ... әлеуметтік, тарихи білім, генеалогиялық жады сабақтасығы болып
табылады. Шежіре ұғымының астарында «тарихи-әлеуметтік ... ... Оны ... далалық ауызша тарихнама (ДАТ) деп ату да ... ... [3, 78-93]. ... ... ... құбылысы ретінде табиғи
түрде қалыптасып, сан ғасырлар бойы ауызекі айтып, әңгімелеу ... ... ... ... ... ... алып ... рухани құндылықтары мен халықтың біртұтас ... ... ... ұзақ ... ... ... ұлт ... терең
тамырын тануға қызмет етіп келеді.
Шежіре, сондай-ақ қазақтың аса қадірлі ... ... ... ... ... құрмет статусын білдіретін түсініктің бірі ретінде халық
санасына ... ... ата» ... ... мен оның генеалогиялық сипатын
нақтылап береді. Алайда, шын мәнінде дәстүрлі ... ... ... ... ... қызметін дұрыс түсіну, яғни генеалогиялық
принцип көшпелі тұрмыс кешіп, табиғи ... орта ... ... ... ... ... халықтардың мәдениетінде
соларға тән дәуірлерді, тарихи кезеңдерді реттеуші ... ... ...... ... ... әлеуметтік және қоғами-
ұжымдық жады болғанымен, шежіренің негізгі мақсаты ауызша ... ... ... мәдени құндылықтар мен дәстүрлі қоғамның рухани-
әлеуметтік, идеологиялық-саяси сабақтастығын ... ету. ... ... ... ... болғандықтан, оны тұрақты қоғамдық
институтқа ... ... ... түсінігінің дәстүрі төңірегіне
киелілік сипат ұғымы, ерекше қасиеттеушілік берілгені де ... ... ... ... ... атасын білген ер – жеті
елдің ... жер» ... ... бір ... ... ... ... көшпелі
жұртының тарихты баяндау принципіне айналған құбылыс ретінде қарастырумен
қатар ... ... ... ... ... ... ... мемуарлық туынды ретінде тану да әдебиеттану ғылымында
белең алып келе жатқан құбылыс.
Шежіре өзінің негізгі ... және түп ... ... ... ... ... ... қоғамның сан-салалы талаптарына
қызмет етуге тиісті әртүрлі әлеуметтік ... ... ... ... дала мәдениетінің жалпы білім жиынтығы жүйесінің
айналғандығы анық. Мұндай білім жүйесіне жаппай халықтың ... ... жеке ... тудырған эпостық шығармалар да, тұрмыстық фольклор
үлгілері де, даланың әдеби-көркем ... да ... Бұл ... алуы ... ... ... шежіре феноменін синкреттік құбылыс
ретінде жеке ... ... ... ... бірі ... ... ішінен шежіредегі нақты тарихи білім жүйесін ... ... ... ... ... Абай
Құнанбаев («Қазақтың қайдан шыққандығы ... ... сөз» ... ... ... [5]. Мұнан соң бұл идеяны ақынның немере
інісі әрі тікелей шәкірті ... ... ... [6]. ... ... мұрасынан шежіре құбылысын тарихи әрі ... ... ... ... анық ... ... сақталу жағынан жазбаша және ауызша үлгідегі мәліметтер
болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... көшірмелері) және (көптаралымды) басылым түрінде кездессе, ауызша
шежірелік деректер айтылу барысында қағазға хатталған немесе дыбыс таспаға
жазылған түрінде ... ... ... ... ... ... де өз алдына бірнеше топқа бөлуге болады, мысалы: тек қолжазба
күйінде сақталғандар; қолжазба көшірмелері; жария етілгендер; ... ... ... ... ... жазба түрде тіркелгендер және т.б.
Жария етілгендер қатарында ғылыми басылым дәрежесіндегі ... де ... ... ... ... ... ... әйгілі шежіре еңбектері
қатарында Бабырдың «Бабыр-наме», Өтеміс қажының «Шыңғыс-намасы» [8],
Қадырғали ... ... ... жинағы» [9], Әбілғазы Баһадүр
ханның «Шаджара-йи түрки» [10]шығармаларын атауға болады. Бұл ... ... ... ... мен жеке ... ... ... сондай-ақ ол еңбектер басқа да шығармалардың жазылуына түрткі
болған. Мәселен Бабырдың «Бабыр-намесі» ... ... ... бөлесі М.Х.Дулаттың [11] ізімен жазылған еңбектің бірі Шах ... ... ... ... ... [12]. ... бұл ... дәстүрді қалың
бұқара ортасында ұрпақтан-ұрпаққа жалғастырушы сақтаушылары болған. Дешті
Қыпшақ даласындағы тарихи шежірелер көп ... ... ... оның ... әртүрлі тысқы тарихнамалық еңбектер мәліметтеріне айналған.
Нақты айтқанда, шежірелік мәліметтер мынадай еңбектерде кездеседі:
Джувейнидің ... ... ... ... ад-дин Йаздидің
«Зафар-нама», Низам ад-дин Шамидің «Зафар-нама», ... ... ... ... ... ... және т.б. Араб-парсы және түркі тілінде
жазба түрде хатталған шежірелерден әйгілісі атақты Рашид ад-дин ... ... ... ... [13], ... тумасы Жамал Қаршидың,
оның шын аты Әбу-л-Фадл Мұхаммед ибн ‘Умар ибн Халид (1231–XIV ғ. ... ... ... ... би-с-сурах» [14], Ақсақ Темір
әулетінен шыққан Ұлықбектің ... ... ... ... ... арба’ улус»), авторы беймәлім «Му‘изз әл-ансаб» және «Салатин моғол»,
«Сұлтандар шежіресі» (XV ғ.) ... Әли ... ... ... ... ... Рахым Ташкендидің «Ансаб ас-салатин», Әбілғазы баһадүр
ханның ... ... ... таракима» еңбектері. Қазақ
хандығының тұсында көп қолданған шежірелердің бір тобы ... ... ... ... ... шежіресі», «Тахаши
салатин» (оғыз-салжұқ шежіресі), Байбарыс пен Ибн Халдун жазған «Қыпшақ
шежіресі», ... ... ... ... т.б. [15, ... ... мен оның құбылыстық ерекшеліктері «шежіре» сөзінің түпкі
мән-мағынасынан туындайды. ... ... ... сөздігінен де
кездестіреміз. Ол: «мен бұл ... ... ... сежілер, мақал мәтелдер,
өлең-жырлар, режез және нәсір секілді әдеби сөздермен безендіріп, мақсұс
әліппесі ретімен түзіп шықтым» – деп ... [16, 31]. ... ...... ... ...... ортасында;
«шежере» – башқұр тілінде; «шаджара» – татарларда; «санжыра» – ... ... ... ... ... ... «сежіле», «седжре»,
«шежіре» ... ... ... айтылатын «цээжээр», «чээлинджээр
дасх», «шээлинжээр» сияқты сөздерімен ... Ал ... ... Бұл ... ... ... былай жазады: «термин Ŝastir –
соответствует маньчжурскому улабун, и китайскому ...... ... ... ... биография, мемуары, комментарий»« [17,
22]. Шежірелер табиғаты ауызекі дәстүр ықпалымен қалыптасқан. Мұнда тарихы
жинақылық (лаконизм), астарлы сөз ... ... ... ... ... ... Осы «шежіре» сөзі, сондай-ақ «шешен» сөзімен түбірлес. Тува
тілінде («чечен») «әдемі, көркем» деген ... ... бар. ... ... ... ... ... «цэцэ» сөзінің бұл
мағыналары алтай, якут, тува тілдерінде де кездеседі. Қалмақ ... ... хан деп ... ... ... хан ... хан»)» – это его
прозвище. Он был старшим ... ... ... ... батура», - деп
жазылады [18, 157]. Моңғол тілінде «сэсэрхүү», сөзі – ... ... ... мағынада болса, якут тілінде «сäсäннä» –
әңгіме айту, әңгімелесу, сөйлесу деген мағынаға ие [19, ... ... ... мәліметтері өз бойында шежіре бастауларына айналған
екі түрлі ықпал ... ... ... ... ... ... ... көне тарих айту, мұсымандық ілім. Шежірелердің алғашқы
негіздері ескі сенімдерден (діннен) болған: ... ... ... Адам ... Хауа ... ... адамның жер бетіндегі тарихын 5-10 мың жылмен
шектеу. Бұл екі бастау ... ... ... ... ... дін ислам мифологиясы шежірелерде басым түседі. Десек те,
шежірелердегі ... ... ... де ... көрінеді.
«Көнетүркілік салтты, оның наным-сенім, әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... тарихи аңыздарын, әртүрлі уақытта
өткен жырау жырларын, салтанат пен әуенге деген құштарлығын, халық ... ... ... ... мен ... айту ... сияқты парасат, ақыл-ой
мұраларын сақтаушылары деп ... айту ... - деп, ... ... [20, ... ескі ... ... – Адам баласы жаратылды делінетін көне
заманнан бастап топан су ... ... ... ... ... Ол көне
шығыстық ислам тарихнамасына, тіпті, Тәуратқа негіздеп ... ... ... көп ... ... бірінде «Адам пайғамбар мен Нұқ
пайғамбар арасында 2242 жыл ... ... ... ... ... Адам ... ... Нух нәби – деп жырланады. ... ... ... ... тән ... дүниетаным институты ретінде
қызмет еткенін көрсетеді, осы мақсатта қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... мазмұны қазақтың дүние туралы
түйсік түсініктерін сақтаған. Шежірелік ... ... ... ... ... ... бағалап, ислам тұрғысынан тәпсірлеп, санаға
қабылдатқан. Шежірелерде сақталған ескі ... ... ... ... ... ... ... ауызша дәстүр үлгілері ерте
заманнан бастау алатынын, жоғарыдағы «шежіре» сөзі мәні туралы ... Бұл ... ... айту ... ... байланысын, байырғы
түрік, ортағасыр қарахандар ... ... ... ... және ... хандығы тұсында да діни түсініктерімен тікелей ... ... ... ... ... мұра ... ... әдебиеттің кең өркен
жаюымен, шежірелердің нақты авторларының пайда болуымен байланысты. Ең ... ... ... жәдігерлері – көне аңыз, ертегі, батырлық жырлар – халық
жадында шежірелік дәстүр сақтаған. Ә.Марғұлан: «эпос-жырдың ... ... ғұн, ... ... ... ... ... жыл санауымыздан бұрыңғы
V ғасыр мен осы заманның VІ ғасырлар ... - ... [21]. Ескі ... хан туралы шежірелік деректер, оның өмір ... ... ... ... ат қою дәстүрінің негізін салуда, киіз үй жасау
ісінде), өжеттілігі мен әскери өнері, ... ... ... ... ісі, ... дәстүрі және бергі қазаққа деген нақты байланысы
туралы айтады.
Шежірелік дәстүрдің түп-тегі, генезисі мал ... мен ... ... байланысты. Оның атқарған қоғам ұйымдастыру қызметі
ұрпақтан-ұрпаққа, атадан-балаға ... ... ... мен ... үшін аса
маңызды тәжірибе жеткізу. Генеалогиялық жағынан қарастыратын ... ... ... тұлғасын еске алу арқылы халықтың өткеніне, ұрпақ (қауым
мен қоғам) тарихына көз ... ... ... әдетін аңғарамыз. Ол өте
ескі дәуір тарихы туралы бұлыңғыр мағлұматтарды ... да, сол ... ... ескі ... жалғасқанын көрсетеді. Сонымен, ежелгі
шежірелер аңыз, фольклор деректерін баяндаса, ... ... ... ... ... ... адами сана тәрбиесіндегі қызметі
айтарлықтай. ... ... ... ... ... де ... амал-тәсілдер, тақырып-тақырыпшалар қолданған. Табиғаттан, діннен,
аңыздан алынған мысалдарды келтіріп отырған. ... ... ... ... ... байланыстырылған логикалық құрылымдардан құралған.
Шежірелерде мемлекеттер, ... ... ... ... – ең алдымен адам туралы баяндайды, оның шығу тегін,
мінезін, өмірдегі әрекеттерін және артында ... ... ... ... құнды. Бұл тұрғыдан келгенде Бабырдың «Бабыр-наме» еңбегі
толыққанды шежірелер ... орын ... ... мағлұматтарын талдау ісі жүйелі болу үшін шежірелердің
қалыптасқан ортасы ... ойға алу; ... ... ... қалыптастыру;
олар қандай мақсат көздеп, нендей міндет атқаруға ... ... ой ... ... ... ... бері ел ... шыққан
атақты адамдары айналысқаны осыдан байқалады. Әрине, алдымен бұл тектілерге
тән әулеттік әдет. Ш.Уәлиханов еңбектерінде Есім хан, Тәуке хан, ... ... ... сақталған шежірелер туралы айтылады. Шежірелік
жазбалар авторлары бар нақты тарихнамалық туынды белгілері болғандықтан,
бұларды шежірелік ... ... ... ... да әбден дұрыс.
Әсіресе, Бабырдың «Бабыр-наме» еңбегі, Мырза ... ... ... ... ... мәні ... Ол ... қазақ хандығы
жөнінде, қазақ хандары Керей мен Жәнібектің бөлініп көшуі жөнінде нақты әрі
құнды ... ... ... хандығының құрылуы тек Керей мен
Жәнібектің бөлініп көшуіне байланысты айтылады. Нақ сол ... яғни ... ... ... мен XVI ғасырдың басында болған тарихи оқиғалардың
барысында қазак халқының қазіргі ... ... ... ... ... ... халқының қазақ-моғол, қазақ-қырғыз, қазақ-өзбек
арасының одақтастық және жаугершілік қарым-қатынастар, Моғолстанға ену үшін
қазақтар мен ... ... ... туралы материалдар молынан
кездеседі. ... ... ... ... шығармалары, негізінен ХV-
ХVІ ғасырлардағы ... ... ... бойынша деректерді қамтиды [22,
22]. Әбілғазы Баһадүр ханның еңбегі ақсүйектердің ата-тегін талдап айтады,
ал Қадырғали би ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандарынан мәлімет береді. Рашид ад-диннің «Шежірелер жинағы»
(1300-1310) бұл еңбектерге әсер еткен үлгі болып табылады.
Шежірелердің сыртқы ... ... ... төрт түрі ... а) ... ... (проза), ә) өлеңмен жырланған; б) қара сөз және өлең аралас
жазылған в) кестеге түсірілген. Өлең сөз ... ... ... аясында
айтылатын белгілі бір тарихи оқиға туралы әңгімені бір ... ... ... ... ... ... Шежірелердегі ауызша айтылған
мәліметтер сол деректерді тудырған ұрпақтан тыс берілген дерек болса, олар
ауызша дәстүрге айналады. ... сол ... ... ... ... ... бар. ... бір тобына күнделікті қолданыстағы халық сөз
үлгілері жатады, мәселен формулаға айналған сөздер, айталық – ... ... ... топ ... әдеби, ақындық сөз үлгілері құрайды.
Жадыға тоқылатын ауызша дәстүрдегі сөздердің мазмұнында өзіндік ... бар сөз ... ... ... фактінің өлшемі тұрғысынан сөз
үлгілері (әңгімелер, естеліктер) екі ... ... ... оның ... ... ... ... мен қоспасы көрсетілген болса, екіншісі ... ... ... ... сөз. ... дәстүр негізінде қалыптасқан
үлгілірдің өзі ... ... ... шын» дегендей бағалануы мүмкін.
Қиял үлгілері ретінде әртүрлі тәмсіл ... ... ... ... ... жік-жігімен айыру үшін «шындық» пен «ақиқат» деген ... өз ... ... ... аян, түс, ... және басқа да ауыз сөз
үлгілері енеді. Баяндау құрылымының мазмұнында ақпараттың ... ... ... ... ететін жады құралдары да қолданылады.
Ортағасырлық түрік және парсы тарихи ... ... ... ... ... Бұны ... тарихнамалық шығармалардың өзі ауызша
тарихи дәстүрдің хатталған үлгісі екенін дәлелдей түсетін тағы бір ... ... ... Жадыға тоқылатын сөз үлгілері немесе ауызша
дәстүрдің жады құралдары мынадай: баталар (Әл-Фатиха және т.б. ... сөз; ... сөз; үлгі сөз; ұран сөз; ... сөз; ... сөз; ... қара ... өлеңнің түрлі үлгілері (тақпақ, жарапазан). ... ... ... адам ... ... қызметінің өнімі ретінде қабылдануы
керек және олар шежірелердің баяндалу тәсілдерін құрайды. Яғни бұлардан
шежіредегі ... ... ... ... ... Бұл формалардың
қалыптасуының өзіндік табиғи заңдылықтары бар. ... ... ... төрт ... ... ... ... жан-жақты сөз үлгілерін
құрамына қосып, осындай синкреттік сипатына қарай зерттеушілер ортасында
әрқилы пікір қалыптасқан. Мұнда ... ... тән ... ... туынды және деректеме де; қоғамдық институт та, ... де анық ... ... ... ... мазмұны да
формулаларға толы: нақты әрекеттер жайында түсінік беретін ... ... ... ... сөздер, ертегілер және т.б. Бұлар дәстүрлі қоғамдық
қатынастарды түсіндіру сатысының бірі болып табылады.
«Деректі ... ... ... ретінде тарихи білімнің ... ... ... ... ... мен ... ... тарихилығы алынған. Сонымен сыныптауға қатысты үш ... ... яғни ... ... ... а) ... ... ә)
генеалогиялық элементтері бар тарихи-этнографиялық ... б) ... ... ... ... ескеретін сыныптау» [22, 23].
Типологиялық тұрғыда шежірелердің мынадай жіктері анық байқалады: а)
шежірелердің бас-аяғы тұтас, ... бар ... ... ... ішкі ... жағынан тәмамдалған шежірелік тарихнама шығарма
нұсқасына дейін жетілген ... ... ... ... ... ... ә) ... сөздерден немесе генеалогиялық
кестелерден құралған, мазмұнының ішкі логикалық құрылымы ... ... ... тарихнамалық туындыға айнала қоймаған ... ... ... шежірелер (олар деректік талдау әдістеріне
бағынады); б) шежірелік ... ... ... ... ... ... ... енгізілген шежірелік мәліметтердің өзгеше
көрініс табатындығы, яғни бұлар көркем ... ... орын ... ... ... топтастыру мәселесінде басқа да принциптерді қолдануға
болады, мысалы шежіреге жатқызылатын ... сөз ... ... ... ... ретінде қарастыру тиімді.
Тұрмыстық фольклор жанрына тән мақал-мәтел, бесік жыры, ... ... сөз ... ... ... ... кез ... адам біледі. Ән,
әуен, жыр, өлең – бұлар шежірелік деректі сақтау қызметін атқарушы ... ... ... ... ... қажетті жады құралы болып
табылады. Сондықтан В.Юдин кейбір шежірелік туындылардың ... ... ... ... ... иірімдерінен қалыптаскан діни-
культтік және идеологиялық, тіпті дүниетанымдық тұтас концепцияға айналған
ролі ... ... Ол миф, ... ... ... ... ... ауызша тарихнаманы тұтынады деген түйінге келеді.
Шежіре мазмұны жалпы (белгілі оқиға-жайттер) және жеке мәліметтерден
(айтушыға мәлім, ... ... ... ... ... ... ... айтушы тарапынан оқиға мәні түсіндірілген және
түсіндірілмеген болады. ... ... ... ... ... метафоралық
мағыналар да қолданылады.
Шежіре шығармаларының авторлары белгілі болғанымен, одан тыс, бізге
беймәлім ... ... ... ... ... ... Олар ... яғни «қария сөздердің», тарихи-ақпараттық мәліметтердің, қысқаша
айтылған тарихын баяндаған бір әңгіменің жеке «авторлары». Міне ... зор ... бірі – ... ... сөзсіз. Әрине,
шежірені зерттеуші біраз ғалымдардың бұл туындыны «қазақ халқына қатыссыз»
туынды дейтіндері де бар. ... ... өмір ... ... түркі
халықтарының жекелеген мемлекеттерге бөліну ... ... де ... Олай ... енді ған ... ірге ажырата бастаған түркі
халықтарының тарихи мәліметтері мен рухани құндылықтарын өз ... ... да ... ... Ол жөнінде келісі бөлімдерде толығырақ
тоқталатын боламыз.
1.2 Бабырдың тарихи қызметі және «Бабыр-наме» еңбегі
Орта ғасырларда Орта Азия мен Қазақстаннан ... ... ... ... бірі – ... ... ... Бабыр.
Оның ғажайып ерлікке толы өмірі, ... ... ... атты ... Орта Азия мен ... ... тарихынан
елеулі орын алады. Заһиридтин Мұхамед Бабыр 1483 жылы 14 ... ... ... Оның ... Омар ...... ... шөбересі,
Ферғананың әмірі еді. Ал Бабырдың шешесі – ... ... ... ... ... әулеті Жүністің қызы болатын. Бабыр мен қазақтың тұңғыш
тарихшысы – Мұхаммед Хайдардың ...... ... ... болған. Демек, Бабыр мен Мұхаммед-Хайдар бөле.
1494 жылы Омар Шайхы қайтыс болады да, ... ... орны бос ... ... Омар ... ... Самарқан Әмірі Ахмет мырза осы орынға ауыз
салып, Ферғана Әмірінің тағына таласады. Алайда, Омар ... ... оған ... шығып, Омар Шайхының 11 жасар ... ... ... деп ... ... таққа отырғызады. Бабыр үкімет басына келген
кезде, Самарқан, Бұқара, Ташкент, ... ... ... ... ... ... ... бір кездегі аса қуатты Ақсақ Темір империясының
әблден әлсіреткен еді. Міне, осындай аса ауыр ... ... ... ... ... көп ... ... жүргізуіне тура келді.
Ол бір жағынан өзінің туған қаласы Әндіжанды өзінің немере ағасы Ахмет
мырзаның ... ... ... тиіс ... ... жағынан, өзі отырған
тағына өз ... ... ... ... қалуға тура келді. Өзін Шыңғыс
хандығының мұрагері, Әмір ... ... ... ... ... ... бағынған ірі мемлекет құрып, Темір ұрпақтарының әр жерге шашырап
жүрген әскери күштерін бір ... ... ... Осы ... ... ... Әмірі Сұлтан Ахмет мырза қайтыс болып, оның артында ұрпағы қалмады.
Осыған байлансыты Самарқанда Темір ... ... ... ... ... пайдаланған солтүстіктегі көшпелі өзбектер ханы – Шайбани
хан өзінің қол астындағы адамдарын жинап алып, дереу Самарқанға ... ... ... самарқандықтар туған қаласын ерлікпер қорғап қалады. Бірақ
ол уақыт өткізбей, Қаршы және Шахрисябз қалаларына бет ... ... ... да, ... ... ... Үш күн ... шыдай алмаған Бұқара
бектрі қаланы өзбектерге беріп қояды.
Өзбектердің Бұқараны ... алуы ... ... ... ... ... Бабырға және Ташкент Әмір Уейс ... ... ... ... Темірдің бұл екі әулеті де Самарқанға қарай шабады.
Бірақ мұнда үкімет билігін Сұлтан Әли ... өз ... алып ... еді.
Бірақ ол өз маңайындағылардың опасыздық жасауға ыңғайланып жүргенін байқап
қалып, қаланы Шайбаниға өзі ... ... Жұма ... бірінде қала
халқы намаз оқып жатқан кезде, Сұлтан Әли ... аз ғана ... ... ... ... ... ... барады. Мұнан кейін қаланың басқа
әмірлері мен белді бектері де қала жұртшылығының ... ... ... ... ... қарсы алады. Сөйтіп, өзбектер 1500 жылы Ақсақ
Темір әулетінің көне ...... ... басып алады. Бірақ
Шайбани Самарқанда ұзақ тұра алмады. Самарқанның аса ірі ... ... Абул ... ... хат ... оның өз ... астанасын басып
алып, ондағы таққа отыруға шақырады. ... ... ... ... қақпасын ашып беруге уәде береді. Бабыр ғұламаның ... ... ... аттанады. Ол түнде аз ғана ... ... ... ... ... ... қырып салады да, таң атқанда өзін
Самарқанның падишағы деп жариялайды. ... ... бұл ... ... ... жүз-ақ күнге созылады. Өйткені Самарқан халқы ... ... ... ... ... осы ашаршылыққа ұшыраған
халықтың жағдайын жақсарту үшін өзінің Ферғанадан ... ... ... Мұны ... Шайбани жақсы жарақтанған қалың ... ... ... аз ... ... шағын қол жинап алып, өзіне көмекке келе жатқан
шағатайлықтар мен моғұлдарды күтпестен өзбектреге қарсы шықты. ... ... ... әскерлерімен кездесіп, соғыс ашады. Өзінің жеке
басының асқан ерлік етуіне қарамастан, Бабыр ... ... ... ... келіп тығылды. Шайбани төрт ай бойы ... ... ... ... ... ... көптеген бектері аштыққа шыдай алмай,
өзбектреге өтіп кетіп жатты. Өзінің осындай ауыр ... ... ... Бабыр бір түнде Самарқанды тастап шығып, Ташкенттегі ағасы, Моғұл
ханы – Махмұдқа барды.
Бабырдың өзіне тиген еншісі - ... ... де бұл ... ... ... Енді ... ... азат етіп алу үшін Махмуд ... ... 1501 ... ... ... ... ... аттанады. Бірақ
Шайбани әскерлері оларды Сырдария ... тас ... ... ... ... ... облыстарына қарай қашты. Осы күннен ... өз ... ... ... ... сияқты бір бұрыштан бір бұрышқа
тығылумен болды. Ақыры 1504 жылы ... ... ... ... ... өз ... ... және жақсы жарақтанған әскер құрады.
Жеңістен жеңіске жетіп желіккен көшпелі өзбек ханы ... ... ... ... ... ... ... Әмірлігін де басып алуға
әзірленеді. Шайбанидің аяқ алысынан ... ... ... тұқымдары –
Хисар, Хатлан, Куляб, Кундуз, Бадахшан Әмірлері өзара одақ құрады. Міне ... ... да ... ... ... ... ... Әмірі Хусрау-шах
тағайындалады. 1504 жылы июльде ол ... ... ... ... ... осы ... жол ... өзбектреден қатты жеңіліп, өзі
тұтқынға түсіп, сол жерде қаза тапты. Одақтастардың ... ... ... ... ... ... ... қалады.
Осы кезде Шайбани Бұқарадн Хорезмге қарай шабуыл жасап, 1505 ... ... ... 1506 жылы көктемде Хусайын мырза қайтыс болады. Оның
орнына екі баласы Бадиуззаман мен Мұзаффар-Хұсайын ... Балх ... ... Тек ... басында ағалы інілі мырзалар
әскер жинап, Балхқа көмекке келеді. ... ... өз ... ... ... бұлар келіп жеткенше, әбден әлсіреген Балх ... ... ... Ал, ... ... ... ... келе жатқан
Темір әулеттерімен майданға түспей, Мауреннахрға ... бет ... ... ... ... оны ... ... келер көктемге дейін
соғыс әрекеттерін бастамауға келіседі. 1507 жылдың майында Шайбани ... ... ... ... ... Темірдің соңғы әулеті Сұлтан
Хұсайын мырзаның ...... ... ... ... ... ... жаулап алып, өзінің жаугершілік жолында Иран шекарасына
жетеді... Ал, Иран шахы ... ... бұл ... ... 1510 ... Хорасан жеріне жорық ... ... ... ... 1508 ... мен ... ... күш көрсетудің нәтижесінде Шайбани
бастаған өзбек әскерлері Сырдария ... ... ... ... ... олар Иран ... қарсы керісуге жарамайды. Мұны сезген
Шайбани өзінің аз ғана адамдарымен Мерв ... ... ... ... бір ... Шайбани қаза тауып, әскерлері талқандалды. Сөйтіп
Гератты Иран шахы Исмаил басып алады.
Осы кезде ... ... ең ... ... ... қаза ... ... бұрынғы патшалығын өзбектерден қайта тартып алу үшін ... Осы ... ол Иран ... ... ... Шах бұған келіседі.
Сөйтіп Бабыр Кабулдан қалың ... ... ... ... Хисарға
келеді. Қарсылық көрсеткен өзбек әскерлерін қиратып, Мауреннахрдың көптеген
бөлігін ... ... ... ... ... алады. Сөйтіп,
Самарқанға қарай бет алады. Осы жорықта Бабырдың ... ... оның ... “Тарихи-Рашиди” кітабының авторы Мұхаммед-Хайдар Дулатидің айтуына
қарағанда, қатал көшпелілерді жеңіп шыққан ... ... ... ... ... Оның ... жібек кілем төсейді. Көшелер қызыл гүлге бөленеді.
Сөйтіп 1511 жылы Бабыр Самарқанға ... ... ... ... шахы ... одақтас болуы Самарқандықтарды қатты мазасыздандырады.
Мешітке Хутба оқылып, онда Бабырды падишах деп жариялайды. Бұл ... ... он екі ... есімі аталып, Исмаил шахтың
аты да қосыла оқылады. Міне осы жағдай Бабырдан ... ... Оның ... Самарқандықтарға сенген Бабыр өз ... ... ... ... Міне ... осы қателігін көшпелі өзбектер
тағы да пайдаланады. Олар 1512 жылы Мауреннахрға тағы шабуыл ... ... ... ... ... шығып, оларға ұрыс ашады. Бірақ қатты жеңіліп
Хисарға қарай қашады.
Мұнда келгеннен кейін бекіністер жасап, қаланың көшелерімен бұрыштарында
тосқауыл тұрғызады. ... ... ... ... кісі ... Мұны ... Мауреннахрға қайтып кетеді. 1512 жылдың күзінде ... ... мың ... Иран ... ... өтіп, Термез төңірегінде Бабыр
қолына қосылады. ... ... ... ... Қаршы қаласын басып
алады. Олар бейбіт халақты жаппай ... ... ... ішінде атақты
әрі Шайбани ханның тарихшысы Бенаи да қаза табады. Ол ... ... ... ... ... ... бөлімдерде айтылады. Мұнан кейін
қызылбастар Бабырмен бірігіп, Гиджубанға қарай аттандаы. Бірақ өзбектер
бұлардан ... ... ... ... ... ... көше ... тізіп тастайды. Қызылбастар мен Бабыр қолы қалаға енгенде, ... ... ... ... бстайды. Оқ астында қалған қызыбастар тасада
тұрған өзбек әскерлеріне еш шара ... ... өз басы ... ... ... ... тағы да жеңіліске
ұшырайды. Иранның әскер басы Нәжімсани мен оның ... қаза ... тағы да ... ... одан әрі ... кетеді. Бабыр Кабулда ұзақ
жылдар болып, Үндістанды жаулап алу ... ... Бұл істе оған ... ... ... мен ... ... сабақтары көп көмек
көрсетеді. Үндістанға жорыққа Бабыр 14 жыл әзірленеді. Осы жылдардың ... ... ... ... зеңбіректер жасайды, соғыс тактикасын жетілдіре
түседі. Сөйтіп, 1526 жылдың ... ... 12 мың ... ... кіреді де Делиге қарай бет алады. 1526 жылы 21 сәуірде Панипат
маңында Үндістанның ... ... ... ұрыс ... Бұл ... Бабыр
ысылған қолбасшы болып қалған еді. Ол ... ... және ... ... ... атты ... ... шебер
меңгерген болатын. Міне осы ұрыс әдістерінің нәтижесінде Бабыр 12 ... Дели ... ... ... ... 40 мың ... қолын жеңіп
шығады. Сөйтіп қазіргі ... мен ... ... “Ұлы моғұлдар
империясы” аталған үлкен мемлекет құрылды. Сонымен Үндістан Бабырдың екінші
отаны ... Ол ... ... ... ... жүргізді, аса күрделі
құрыластар салды, елдің ең таңдаулы ақындары мен ... өз ... ... оның ... ... кезі де ... өтті. Ең
алдымен ол өзінің туып-өскен, жастық шағын өткізген Отанын – Мауреннахрды
сағынды, оның үстіне ... ... да ... ... оған ... ... жүргізді. Мәселен, Ибрагим Лолидің шешесі Бабырдың ... ... ... оны улап ... болды. Бабырға Үндістанның ауа райы ... ... ... ... ... ... ... ауыра берді. Ақырында ол
1530 жылдың 26 желтоқсанында Аграда қайтыс болды. XVII ... ... ... әкелініп, өзінің көзі тірі кезіндегі өсиет бойынша, ... ... бақ ... жерленеді, басына мәрмәрдан құлыптас
қойылды. Міне ... бері төрт ... ... уақыт өтті. Дүниеге ондаған
мемлекеттер ... ... ... ... адам ... адам ... болды. Алайда солардың ішінен Бабырдың батырлық
тұлғасы, жасаған жорықтары мен ... ... әлі ... ... ... Әрине, бұған ең бірінші себепкер – Бабырдың өзі және ... ... ... атты ... ... ... тек ... саясатшы,
жауынгер қолбасшы ғана болмаған, сонмыен бірге ол XVI ... ... ... ... ... ... өз артына едәуір әдеби мұра
қалдырған адам. Оның ... ... ... ... ... ... ... атты өлеңдер жинағын, “Хәтти Бабри” атты өзі жасаған
жаңа алфавитті, махаббат тақырыбына жазылған ... ... мен ... өлең ... ... ... ... Бабыр сонымен бірге музыка,
поэзия және соғыс ... да ... ... ... ... ... оның бұл ... біздің заманымызға жетпеген. Бабыр еңбектерінің
іішінде “Бабыр-наменың” алатын орны ... ... ... ... ... “Бабыр-намены” өзінің ана тілі – түркі тілінде ... ... ... ... ... ... болып тұрған кезінде, Үндістанда
жазылған. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... өзі ... жерлерді сағынышпен еске түсіреді. Кітап сол кездің әдебиетіне ... ... ... ... халыққа түсінікті қарапайым тілмен
жазылған. Шығарманың басты кейіпкері автордың өзі. Шығармада, ол ... ... ... ... қолбасшы ретінде көрінсе, екінші жағынан,
әдебиетке, өнерге, ғылымға ерекше ықыласпен қараған, қамқорлық жасаған кісі
болып танылады. Бірақ “Бабыр-наме” – тек ... ... ғана ... ... ... ол өз заманының тамаша тарихы. Бұдан XV ғасырдың аяғы
мен XVI ғасырдың басында Орта Азия, ... ... және ... ... ... мен ... ... анық көресің. Автор сонымен бірге
өз замандастырының - әмірлері мен бектердің, ... мен ... мен ... ... ... бере білген. Олардың түрі,
киімі, әдет-ғұрпы, талғамына дейін бастан аяқ ... Сол ... ... елдің жағрафиялық жағдайын, ауа райы, шаруашылығын, кәсіпшілігін де
жазып отырған. «Бабыр-намеда» суреттелетін билеушілер өкілдерінің ішінен
Омар ... ... ... ... ... Хұсайын Байқара бейнелері ерекше
орын алады. Бұлардың іс әрекеттері үлкен тарихи ... ... ... ... бір кездегі әрі ақылды, әрі ... ... ... ... салынып, қоян жүрек қорқақ адамға айналғанын
әсем суреттейді. Міне соның нәтижесінде ... ... ... ... азып тозып кеткен. Кітапта сонымен бірге падишах пен әмірлерге,
әскер басыларымен тархандарға да елеулі орын ... ... ... Орта
Азия мен Хорасанның XV-XVI ғасырладағы ... ... роль ... ... мен ... ... қорқаулығын, сараңдығын,
мансапқорлығын шебер суреттейді. Олардың қандай ... ... да, ... ... әрекеттерін әшкерелейді. Бабыр өз кітабында тек әмірлер мен
тархандардың ғана бейнелерін жасамаған, сонмыен ... ол ... ... Орта ... аса ірі ... және ... қайраткерлерінің де
бейнелерін бере білген. Ол тәжік әдебиетінің ұлы классигі Абдрахман ... ... ... ... ... Әлішер Науаи, XVI ғасырдың атақты
суретшілері Камаладдин Бекзад, Шах-Музаффар және ... ... ... ... ... Мәселен, Бабыр Әлішер Науаи жөнінде былай деп жазады:
“Әлішер бек теңдесі жоқ адам еді. Түркі тілінде өлең ... ... көп және одан ... ... жоқ. ... бек ... ... мен өнерге
қамқорлық жасаған адам бұран-сонды болды ма? Ұста ... пен Шах ... ... ... мен ... ... өз өнерлерін өрістетіп,
үлкен атаққа ие ... Ол ... ... ... ... ... ... “Бабыр-намедан” бұдан басқа да көптеген құнды материалдар табуға
боады. ... Орта ... ... және ... XV-XVI
ғасырлардағы тарихы жөнінде мәліметтер аса мол қамтылған. Зиһриддин Бабыр –
аса дарынды, ой-өрісі кең, жан ... ... адам ... Сонымен бірге ол
аса ақылды, байқағыш, ер жүрек, батыр болған кісі. Оның қасиеттерін ... оқып ... анық ... ... ... Сафи ... 460 жылдығына арналған
халықаралық симпозиумда: «Сіздер Бабырды елінен қудыњыздар. Біз оны ... ... ... үйлендірдік. Сүйегі біздіњ жерде, Кабулда жатыр», -
деген еді.
Енді өз өмір жолы жөнінде Бабырдыњ өзіне сөз берсек, ол ... ... жүз ... тоғызыншы жылдыњ рамазан айында (899 ћижра жылы – б.з.
1494 жылы), он екі жасқа қараған ... ... ... ...... ... уәлаят, егіншілікпен айналысатын өлкелермен
шекаралас жатыр. Шығысында Қашқар, батысында Самарқан, ... ... ... шектеледі. Ал оныњ солтүстігінде Алмалы,
Алмату, сондай-ақ кітаптарда Отырар деп аталып жүрген Янги секілді ... ... мен ... ... ... бұл қалалар жермен-
жексен болып, тіпті жұртында елді ... де ... ... ... онда ... та, жеміс-жидек те молшылық.
Самарқанмен, ... ... ... өзге ... тау ... ... ... осы батысынан басқа жағынан жау тиісе қоймайды.
Сейхұн өзенін жергілікті халық Ходжент суы деп те атайды. Бұл Ферғанаға
солтүстік ... ... ... де, ... кесіп өтіп, батысқа қарай
бұрылып, Ходженттіњ солтүстігінен, Финакенттіњ оњтүстігін ала ... ... ... ... ... ала, өзге өзенге
құйылмастан құмға сіњеді.
Ферғанада жеті қала бар, оныњ ...... ... ... ... – солтүстік жағалауына орналасқан.
Оњтүстік жағалауындағы қалалардыњ ортасына орналасқан Әндіжан – Ферғана
уәлаятыныњ астанасы. Мұнда астық та, ... те ... ... мен ... ... ... Қауын қаулап піскенде, молшылығынан ... ... ... ... басында сатылмайды. Әндіжанныњ алмұртындай ... ... ... ... ... ... арғы ... яғни Амудария мен
Сырдарияныњ аралығындағы аймақ) Самарқан мен ... өзге ... ... ... ... ... ... үш қақпасы бар. Әндіжан сағана
қақпасы оњтүстік жағында. Қалаға су тоғыз тоғанмен ... де, бір ... су бар да, ... су жоқ, яғни ... ... қаладан шыққан арықты
да, тоғанды да ... ... ор ... оныњ ... ... тас төселіп салынған
үлкен жолды жағалай тал-шыбық егілген.
Мұнда құс жыртылып айрылады. Қырғауылдыњ семіздігіне адам ... ... ... екен ... ањыз бар» ... ... ... құрған мемлекеттің қоғамдық құрылысын, әдет-ғұрпын,
салт-санасын және топонимикасын зерттейтін ... ... ... және орта ... ... тілінде жазылған әдеби, әрі ... ... ... ... мен тіл ... ... ... еңбек. «Бабыр-наменың» материалдық байлығы, әрқилылығы, тілі
жағынан сол замандағы ... ... ... ... [23, ... ... ... арқылы да көз жеткізуге болады.
«Тағы бір қаласы – Ош. Қаланыњ ауасы таза, ағынды суы мол, ... көк ... ... ... ... ањыз ... ... көрікті тау – Баракұх деп ... ... ... Сұлтан Махмұт хан құжыра салдырған. Оныњ баурайына, тоғыз
жүз екінші жылы мен де ... (бір ... ашық ... бар ... Оныњ ... ... ... меніњ тұрағым – самал жайым
әлдеқайда ұтымды: бүкіл қала, оныњ төњірегіндегі елді ... ... ... батысына қарай тағы бар қала – Маргилан. Бұл – жаныња
керектіњ бәрі бар ... ... ... анар мен өрік мол ... пен ањда есеп жоқ, ... аяқ ... сайын ұшырасады. Маргилан
тұрғындары сарттар, бұлар төбелесқұмар, қызба, мазасыз халық. ... ... көп ... бір қала – Исфара. Тау бөктеріне орналасқан. Арық ... ... ... ... ... ... ... Тәтті шырынды
жеміс ағаштар мол бақта бадам ағаштары басым келеді. Исфара тұрғындарыныњ
бәрі сарттар, ... ... ... ... тағы бір ...... деп ... Бұл көне қалалардыњ
бірі. Жеміс-жидегі жақсы өседі. Ходженттіњ анары – дәмділігімен аты ... ... ... ... ... ... ... суы құриды. Ходжентте ањ мен құс аулайтын саятшылық жер баршылық,
Қара құйрық, бұғы-марал, қоян, қырғауыл өріп ... ... ... бірі – ... Бұны қала ... бірақ жып-жинақы шағын қалашық. Бадам тамаша өскендіктен, Қанди-
Бадам аталған. Бадамныњ бар өнімі Хурмуз бен үндістанға ... ... ... ... ... бірі – ... бұл қала ... аталады. Қауыны бал татып тұрады, оныњ
міртемір деп аталатын түрі бар. Әй, сірә ... ... ... ... жоқ
болар.
Ахси құсқа да, ањға да бай. Сейхун өзені жағында, яғни Ахсидіњ дала
жағында қарақұйрық қаптап ... ал ... жағы ... ... ... Онда
бұғы-марал, қоян өріп жүреді, ањы өте семіз болады.
Тағы бір қала – ... ... ... ... ... ... ... өзенініњ Оштан ағатыны сияқты, Ахси өзені Қасаннан ағады. Бұл
жердіњ ауасы тамаша, жұпар иісті. ¤зен жағасы көрікті ... ... ... ел ... бұл жер «су ... жұмақ» аталады. Ош пен Қасанныњ
тұрғындары өз ... ... ... ... ... ... қоршап жатқан таулардыњ шөбі шүйгін болады. Тобылғы осы
тауда ғана өседі, басқа аймақта ұшыраспайды, оныњ ... ... ... сап, ... тор ... май ... Қабығын сындырып жебе де
жасайды. Бұл бір қасиетті ағаш, мұны алыс ... ... ... ... тартады. Осы тауларда фируза шашындылары, темір кені кездеседі.
Қиянатсыз бөліскен елге Ферғана өлкесініњ ... ... мыњ ... ... ... айтылғандар – Бабырдыњ өз қолымен жазылып, тасқа түскен ... ... ... оны ... ... ... географиялық мол
мағлұмат беретін мұндай жазбалар күні бүгінге дейін құнын жойған жоқ. Ғылым
үшін мањызы зор ... ... шағы ... өлке ... да ... ... ғажайып жер
екені көрініп тұр. Сүйсініп жазып отырған туған жері оны сыршыл ақын, ойлы
жазушы, кемењгер ... әрі ... ... дењгейіне дейін көтерді. Киелі
топырақ қашанда текті түлектерін өмірге әкеледі. ¤сіріп, ... ... бай, ... де ... туған жері өз ұланын ұзақ ұстап тұра
алмапты.
Әкесі ерте өліп, оныњ ... 12 ... ... әмірі болған кезінде
уәзірлері және мањайындағы жұртшылық мұны мүйіздей бастайды. Әкеден қалған
мол ... ... ... ... ... арты ... ... Сонан бозбала Бабырды жаулары ығыстырып, Ферғанадан Кабулға қарай
қудалайды.
Енді түсінікті болу үшін әкесі жайында ... ... ... ... Шейх ... ... әрекеттіњ адамы еді, өзгеніњ иелігін
жаулап алуға әманда ... ... Ол ... ... ... ... ... жењіліп, кейде амалы құрып кері қайтып жүрді.
Ол – сегіз жүз алпысыншы жылы ... ... ... Әбу Саид
мырзаныњ Сұлтан Ахмет, Сұлтан Мұхаммед және ... ... ... ұлы ... Саид ... Омар Шейх ... ... Кабулды сыйға тартып, қасына
ұстаздыққа Баба-и Кабулиді ... ... ... ... Онан ... Ферғана
және Әндіжан аймақтарын сыйлап, ұстаздыққа Құдайберді Тұқашы Темір ташаны
тағайындады да, оларды солай қарай ... ... Омар Шейх ... ... әрі нақты тарихи деректер
берілген.
«Үш соғыста айқасқа ... ...... ... ... ... ... деген жерде, Жүніс ханмен болған шайқас.
Бұл жердіњ осылай аталатын себебі – су ... ... ... ... одан теке ... өте алады-мыс. Бұл айқаста Омар Шейх ... қоға ... ... Жүніс хан қайырымдылық жасап, оны босатып еліне
жіберді.
Келесі жолы ол Түркістан мањында, Арыс ... ... ... ... қайтып келе жатқан өзбектермен айқасты. Арыс
өзенінен мұз үстімен ... Омар Шейх ... ... быт-шытын шығарып,
қолындағы тұтқындарды босатып, шауып алған малдарын шып-шырғасын шығармай
өз иелеріне қайтартқан.
Тағы бірде ол ... мен ... ... ... ... ... Сұлтанмен айқасып, одан жењіліс тапты. Әкесі оған Ферғана аймағын
берді. Бауыры ... ... ... ... ... пен Сайрам да біраз ... Шейх ... ... ... ... үш ұл, бес қыз қалды.
¦лдарыныњ ењ үлкені мен – Захир ад-Дин ... ... Анам – ... ... Менен екі жас кіші Жаћангер деген ұлы болды, оныњ шешесі ... ... қызы еді, ...... ... Тағы бір ұлы Насыр мырза,
оныњ шешесі Әндіжандық ... қыз – ... ... менен төрт жас кіші
болатын.
Қыздыњ үлкені ... ... ол ... емшектеспіз, бір анадан туғанбыз,
менен бес жас үлкен еді. Оныњ әйелдерініњ бірі, меніњ анам – Құтлық ... ол – ... ... ... ... ... ... хан мен Сұлтан Ахмет
ханныњ әпкесі. Жүніс хан – Шыњғысханныњ екінші ұлы Шағатай ханныњ ұрпағы ... ... ұлы. ... хан – Шерәлі Оғланныњ, ол – Мұхаммед ханныњ, ол –
Қызыр Қожа ... ол – ... ... ... ол – ... ... ол – ... ол – Мұтүгенніњ, ол – Шағатай ханныњ, ол – ... ұлы. ... ... ... соњ, хандардыњ тегіне тоқталып өтелік.
Жүніс хан мен Есенбұға Уәйіс ханныњ ... ... ... шешесі –
Темірдіњ рахымы түскен түркістандық қыпшақ бегі Шейх Нұр ад-динніњ иә ... ... ... хан ... ... ... ұлысы екіге жарылды: ...... ... ... ...... ханға қарады. Бұған дейін
¦лықбек мырза Жүніс ханныњ әпкесін Әбді әл-Әзиз мырзаға ... ... ... ... тұман бектерініњ бірі Иразан, Чарас
тұманыныњ бегі Мирек, Түркмен ... ... ... мыњ ... моғолмен қоса
Жүніс ханды ¦лықбек мырзаға алып келді. Мұндағы мақсаты ... ... ... алу еді. ... мырза бұлардыњ бұл қылығына
оњ қарамады да, келген моғолдардыњ біразын тұтқынға алып, қалғандарын әр
аймаққа ... ... ... ... бұл лањы ... ... ... оқиға болды.
Исан Дулат бикеден Жүніс ханныњ үш қызы болды. ... ... Михр ... ... ... Ол мырзадан бала көтермеді.
Жүніс ханныњ екінші қызы – меніњ шешем Құтлық Нигар ... ... ... ... ... ... жел, қонрымды сай ... анам ... ... ... ... ... бес-алты айдан
соњ, тоғыз жүз он бірінші жылы ... ... ... ... ... қызы – Хұб
Нигар ханым. Оны Мұхаммед Құсайын Гурхан Дулатқа атастырған. Одан бір ұл,
бір қыз ... ... ... хан ... ... мен ... басып
алғанымда, ол орнын ауыстырмай сонда қалды.
Хұб Нигар ханымныњ баласы Хайдар мырза еді (Мұхаммед Дулати, оныњ ...... ... ... ибн ... ... Күрхан дұғлат. Әдебиетте
Хайдар мырза, Мырза Хайдар деген атпен белгілі (905 /1499 жыл ... ... жыл ... ... ... – тарихшы, әдебиетші, Моғолстанмен
оған ... ... ... ... аса құнды түпнұсқа болып
саналатын «Тарихи – и ... және ... ... ... ... ... ханныњ жиені). Әкесін өзбектер өлтіргеннен кейін ол
үш-төрт жыл меніњ қасымда болды. Содан кейін рұқсат ... ... ... ... тағы бір әйелі – Шаћ бике. Оныњ өзге де ... ... ... осы екі ... ғана көрді. Шаћ бике –
Бадахшанныњ шаћы сұлтан Мұхаммедтіњ қызы еді. ... ... ... арғы тегін Файлакустыњ баласы Ескендірден таратады.
Бұл шаћтыњ тағы бір қызы – Шаћ бикеніњ әпкесі, Сұлтан Әбу Саид ... одан Әбу ... ... ... ... ... екі ұлы, екі қызы болды. Ханныњ жоғарыда айтылған үш
ұлынан үлкен, бірақ үш қызынан кіші ұлы Сұлтан Махмұд хан еді. Оны ... оныњ ... ... ... хан деп ... ... ... ханнан
кішісі Сұлтан Ахмет еді, ол жұртқа Алаша хан деген есіммен мәшћүр болды.
Оныњ Алаша хан ... ... ... мен ... кісі ... ... деп ... Сұлтан Ахмет хан болса қалмақтарды талай рет
жењіп, көп адамдарды қырғынға ұшыратқан, сондықтан да ол алаш ... ... ... ... ... бір ... өзге ... кішісі Сұлтан Нигар ханым, ол Сұлтан
Махмұт мырзаға атастырылған, одан ... ... ... ұл болды. Сұлтан
Махмұт мырза өлгеннен кейін, Сұлтан Нигар ... ... ... ... ... бауырларына кетіп қалды. Бірнеше жыл өткеннен ... ... ... ... ұлы ... ... ... сұлтаны Әдік Сұлтанға
ұзатылды. Шайбани хан Ташкент пен Шаћрұхты басып алғанда, Сұлтан ... ... он екі ... Әдік ... ... ... Әдік ... қыз көтерді, бірі – Шайбани ханныњ тұқымындағы сұлтанға, екіншісі –
Саид ... ... ... ... ұзатылды.
Әдік сұлтаннан кейін Сұлтан Нигар ханымды қазақ ұлысыныњ ханы Қасым
алды. Жұрттыњ айтуына ... ... ... мен ... бірде-бірі
бұл халықты дәл осы Қасым хан сияқты бағындыра алмаса керек. Оныњ әскерінде
үш жүз мыњға жуық адам бар еді. ... хан ... ... ... ... Саид ... ... хан балаларыныњ ењ кенжесі Даулат Сұлтан ... ... ... ... ... ұлы ... ... қолына түсті. Одан
бір қыз көтерді. Олар менімен бірге Самарқаннан кетті. үш-төрт жыл Бадахшан
аймағында ... ... ... ... Сұлтан Саид ханды паналады.
Омар Шейх мырзаныњ тағы бір әйелі Қожа ... қызы ¦лыс аға ... бір қыз ... еді, сәби ... ... ... ... бері яки бір
жарым жыл өткеннен кейін ¦лыс ағаны гаремнен шығарып жіберді.
Келесі бір әйелі моғолдыњ түмен ... қызы ... ... аға ... ... Сұлтанды өзге әйелдерінен бұрын алған. Тағы бірі Қаракөз ... ... оны ... ... ... құлай сүйген.
Омар Шейх мырзаныњ кәнизактары да, ашына әйелдері де көп-ті. Соныњ бірі
– үміт Агача еді. Ол ... ... ... ... ақырында мырзаныњ
моғолдыњ Түн Сұлтан, Аға Сұлтан деген әйелдері болды ... ... мол ... ... әрі ... ... ... «Бабыр-
наме», сөзсіз, – энциклопедиялық шығарма. Мұнда ... ... ... ... ... ... тіл ... этнография,
тағы басқа ғылым салаларына қатысты өте бағалы мәліметтер жинақталған.
Бабыр өзі болған, ... ... ... мен кең ... ... қилы ... мен хайуанаттарды, түрлі халықтардың әдет-ғұрпы, ... мен ... ... ... ... ... нағыз ғалымға тән
дәлдікпен, әрі ұшқыр қиялды жазушыға ғана тән ... ... ... бес жүз ... ... қай ... ... өсімдіктер өскенін, қай елде
қандай жан-жануарлар тіршілік еткенін, қай жерде көл, қай ... ... ... ... ... ... құйғанын білу – бүгінгі ... ... ... ботаника, зоология т.б.) дамыта түсу үшін
аса ... баға ... ... ... ... ... көрсетіп
отыр. Мәселен, Бабырдың кезінде Сырдария өзені қазіргідей Арал теңізіне
құймаған ... ... ... Түркістаннан едәуір төменірек жерде, ешқандай
өзенге қосылмай, түгелдей құмға сіңіп таусылады». ... ... ... ғана ағыс бағытын өзгертіп, Аралға құятын болған. География ғылымының
ежелгі тарихын зерттеушілер үшін бұл мәліметтің ... зор [24, ... ... ... кезінде есімі әлемге әйгілі, дарынды қолбасшы,
жаужүрек батыр болған адам. Бұл жөнінде ХІХ ... ... ... ... мынадай пікір айтқан: «Бабыр батырлығының шегі ... ... Оның ... ... батырлықтың үлгісі секілді. Тіпті ол
Шайбанидің он бес мың ... ... ... ... ... екі ... ... жаулап алуға тәуекел жасады ғой. Тек тәуекел жасап қана
қойған жоқ, жауды шынында да қаладан қуып ... ... ... ... ... ... ... Лодидің қолынан құдіретті Үндістанды түкке
тұрғысыз қарудың жәрдемімен тартып алған».
Автор Омар Шейх ... ... де ... ... ... өзі өмір
сүрген ортаның саяси-әлеументік ахуалымен жақынырақ таныстырады.
«Омар Шейх мырзаныњ әмірлері: олардыњ бірі – ... ... ол ... ... ... ... ... тараған ұрпақ. Жөке мырза ... ... Омар шейх ... ... Ол кіші аға міндетін (кіші аға –
қақпашы, кемергер, Темір әулеті сарайындағы ењ ... ... ... ... жүктейді. Ол кезде Құдайберді Теміртас жиырма бес
жастағы балғын жігіт болса да, жастығына қарамай ... ... ... ... ... ... бірер жыл өткеннен кейін ... ... ... шабуыл жасағанда, Құдайберді Теміртас оны қуғындап, ақыры өзі
жењіліске ұшырап, айқаста шейіт болды.
Бір әмірі Хафиз ... бек ... еді, ол ... ... Қашқаридыњ ұлы,
Ахмет Қажы бектіњ кіші бауыры болатын. Құдайберді бек өлгеннен кейін, оны
кіші ... ... ... ... бір әмірі – Қожа Құсайын бек; ол ұстамды, ... ... ... Сол ... әдет бойынша шарап ішіп, көњіл көтеретін
мәжілістерде әнді төгілтіп айтатын ... бірі – Шейх ... бек. Оны ... ... ... ... Оныњ ... басқару ісі, тәртіп жағы жақсы жолға қойылды. Ол
Бабыр мырзаға қызмет етті. Омар Шейх мырзаныњ одан ... бегі жоқ ... ... ... паша бала ұстайтын.
Келесі бірі – Әли Мазид бек. Ол қаушын (түркі руы) тайпасынан шыққан.
Ахсикентте және ... ... ... өзі екі ... ләззат құмар,
қайырымсыз, жақсылықты білмейтін, бұзылған адам болатын.
Енді біреуі – Хасан жақып бек. Ақылы ... ... ақ ... ... ... адам еді. ...Ол ... мерген болатын. Белбеу тастау
ойнағанда ор қояндай секіретін. Омар Шейх ... ... ... ... маған
қызмет ететін толық билігі бар бек болды. Ол надан да ... ... адам ... бір ...... бек. Ол қаушын тайпасыныњ адамы, әрі Әндіжан
әскерініњ байырғы бектерініњ тұқымынан болатын. ... ... ... ... ... жүргізетін мырза осы болды. ¤мірініњ ақырына дейін
оныњ ықпалы бәсењдемеді, ... арта ... Ол ... адам ... Бірде
Хасан мањындағы айқаста өзбектерді қуып, жайпап тастаған. Ол Омар ... ... ... ... Қасым бек Замин-Даварға ... ... ... бек ... ... ұяты бар, құдайшыл адам еді, асты
талғап ішетін. Оныњ ой-пікірі, бұйрығы ... да ... еді. ... ұтқыр сөзді, зерделі, әзілқой адам болатын.
Әмірініњ бірі – Баба Әли бектіњ ұлы Баба Күли, ол Шейх Әли ... Шейх ... ... ... соњ ... ... ... бірі – Сағарыш, тұман бегінен шыққан әжем Исан Дулат ... Әли Дұст ... ... адам ... Оған Омар Шейх ... гөрі ... ... жасадым.
Тағы бірі – самарқандық, тұғшы тайпасынан шыққан Уәйіс Лагари. Омар Шейх
мырзаныњ өмірініњ ... ... ол оған ... ... енді бірі – Әли ... ... бауыры Мір Ғияс Тағай болатын. Сұлтан
Әбу Саид мырзаныњ сарайында моғол мырзаларыныњ ішінде оныњ ... ... ... ... Әбу Саид ... төрт ... мөрі Мір Ғияс Тағайдыњ
қолында болды. Омар Шейх мырза өмірініњ соњғы кезењдерінде онымен дос-жар
жақын болды. Енді бір ... – Әли ... еді. Ол ... еді, әрі ... Саид ... хорасандық Сұлтандардыњ жасағында қызмет етті. Хорасан мен
Самарқан Сұлтан Әбу Саид мырзаныњ қол астына тигенде, ол осы екі ... ... ... екі ... құрды да, «Хорасан ұландарыныњ
жасағы», «Самарқан ұландарыныњ ... деп ... Ал ... ... Әли
Дәруіш өте байсалды, салауатты адам болды.
Енді бірі – жылқышы моғолдан шыққан ... Әли, оныњ ... ... ... ... ... қасапшылық кәсібімен айналысқандықтан, оны
жұрт Қамбар Әли-и Саллах деп атап ... Омар Шейх ... ... мен ... Шарбақта (сөзбе-сөз «төрт бақша», яғни жүзім,
жеміс бағы, парк және бау-бақша; бұл ретте қала сыртындағы ... ... ... ... ... шарбақша немесе бау-бақша деп айтылады).
Қасымдағы нөкерлерім мен қызметкерлерімді ертіп қамалға ... ... ... Шырым Тағай атымныњ тізгінінен ұстап ... ... алып ... Оныњ ... ұлы әкім ... ... ... қайысқан қолмен
келе қалса, бектер мені де, Ферғана аймағын да соныњ қолына тапсырады ... ... ... мені тау ... ... бой тасалатып,
алда-жалда аймақты ала қалған күнде де жау қолына ... ... ... ... хан мен Сұлтан Махмұт ханға паналату еді.
Қамалдағы Сұлтан Ахмет Қазидыњ ұлы, Шейх ... ... ... ... ... Қази (ол өз руын ... елек ... ұластырған: бұл тұқымныњ
ұрпағы Ферғана аймағында жұрттыњ бәрініњ паналайтын шонжары, әрі ... ... ... еді) және ... мен ... хабардар болып, бізге
Омар Шейх мырзаныњ қарт малайы, оныњ қыздарыныњ бірін ... ... ... ... Олар ... ... ... сейілтіп,
Намазғаққа (намаз оқитын орын, қала сыртындағы намаз алањ) таяп қалғанымда,
ат басын кейін бұрғызды. Суыт ... ... ... ... Қожа Мәулен-
и Қази мен бектер маған келіп жолығып, мәмілеге келіп, ұғысып, ... ... ... мен қорғандарын ретке келтіруге кірістік. Мұнан
ілгерірек Маргилан мен оныњ ... ... ... ... ... ... де ... бірер күннен кейін келіп маған қызметке тұрып, бар ынта-
жігерімен, шын ықыласымен қамалды ... ... ... ... ... ... пен ... қаратып, Әндіжаннан
төрт йиығаштай (шамамен алты шақырымдай қашықтықты мегзейтін өлшем) жердегі
Құбаға ат басын тіреді. Осы жерде ... Гау ... ... ... сөз ... үшін өлтірілді. Мұндай ауыр жаза ... ... ... Қази және Қожа ... ... ¦зын Хасанды елші ретінде
Сұлтан Ахмет ... ... ... ... ... «Бұл ... сіздіњ
пақырларыњыздыњ бірі басқаруы керек. Мен сіздіњ пақырыњызбын, ... егер бұл ... ... ... ... ењ ... ұтымды
шешімге келген болар едіњіз».
Сұлтан Ахмет мырза сөзге сарањ, қарапайым, ... ... адам ... оныњ сөзі де, ісі де, ... де ... ... ... қала
беретін. Бектері сөзімді құлағына қыстырмай, маған дөрекі жауап қайырып,
ілгері жылжыды. Құдіреті күшті Алла тағаланыњ әрқашан ... ... ... жар ... ... малғұндарына басымды идірмей, жебеп жіберетін.
Бұл жолы да ... сәті ... іс ... Жау ... ... ... олар
жорыққа шыққанына қапа болып, құр қол кейін ... ... ... ... Құба ... бойы ... болатын
еді. Сондықтан көпірден өзге өткел болмайтын. Ағылған әскер көпірге ... ... де ... Сан ... сан түйе ... ... опат ... үш-төрт жыл бұрын Сұлтан Ахмет мырзаныњ әскері Шыршық ... ... ... ... еді. ... ... сол апат түсіп,
әскер қатты абыржыды. Оған қоса қырсық ... ... ... келіп,
үйірімен қырылды.
Жығылған үстіне жұдырық дегендей, жау біздіњ әскерден ... ... ... ... бір ... ... ... болып, қоян-қолтық
соғысып, бар күшімен жанын аямай айқасты. Осы себептен Әндіжаннан қозы ... ... жау ... Мұхаммед тарханды елшілікке жіберуге мәжбүр болды.
Қорғаннан Хасан Жақып шығып, Намазғақтыњ ... ... ... ... ... ... ... болып жатқанда Омар Шейхтен қалған бектер
мен жауынгерлер ауызбірлікке келіп топтасты. ... ... ... ... ... ... әйелдер, бектер Әндіжанға (Ахсиден) келіп, жоқтау
айтып, құдайы таратып, ас ... Бұл ... ... ... мен елді,
әскерді тәртіпке келтіріп, нығайтумен айналыстым. Әндіжан билігі мен ... ... ... ... ... ... Қаушынға – Ош, ал Ахси ... ¦зын ... мен Дұст ... ... Омар Шейх мырзаныњ ... мен ... ... қалауы бойынша, аймақ, жер, дәреже,
шен немесе жалақы берілді.
Сұлтан Ахмет ... кері ... ... ... ... асқаннан кейін, оныњ
өњі тая бастады. Оған сары ... ... Ол ... ... ¦ратепеніњ
қасында шаууал айыныњ ортасында, сегіз жүз тоқсан тоғызыншы жылы қырық төрт
жасында опасыз, жалған дүниемен қош айтысты. Ол ... жүз елу ... ... ... сол жылы ... Әбу Саид ... таққа отырған. Оныњ анасы -
¦рды Бұға ... ... ... ... ... әпкесі, Мырзаныњ нақ
сүйер әйелі ... Ол ұзын ... ... ... ... ... қылпық
бітпеген қызыл шырайлы, етжењді, әњгімешіл адам болатын. Сол кездегі әдет
бойынша, сәлдесін төрт орап алдыњғы ұшын мањдайына ... ... жүз он ... жылы ... ... ... анам Құтлық Нигар
ханым Хасбе (қылша) деген ауруға шалдықты. Оған қан қайнатып берді, бірақ
қан аз ... ... Оны ... ... ... ... ... дәрігер
күтті. Хорасанныњ әдетімен сырқатқа қарбыз жегізіп еді, онда да ем ... ... ... сол ... алты ... ... – сенбі күні
жаратқан иеме жан тапсырды...
...¤збектерді қуып шығу үшін Мұхаррам айында Хорасанға ... ... ... және ... ... өтетін жолмен тарттық. Тағы ... бойы ... ... ... тәулігіне бір шери, яки бір жарым шери жол
шектік, қарға адым жер мұњ ... ... өзім де ... Қасымда ењ жақын
он-он бес адамым және Тәњірберді, Қамберәлі ... екі ... ... бек,
тағы да оныњ екі-үш нөкері болды. Осы адамдар жаяу жүріп, аяқпен таптадық;
әрбір адам ... ... он шери ... қарды аяғымен таптап отырды.
Аттаған сайын белуарымызға, ... ... оппа ... ... ... аттағаннан кейін алдыњғылардыњ әлі құрып тоқтайды да, алға ... адам ... ... Бір асудыњ етегіне түскенімізде, көз ... сол ... ... қалдық. Сол түні аяз қатты болды; түн баласы қалшылдап,
тісіміз-тісімізге тимеді, қатты тоњдық, көп адамныњ аяқ-қолы үсіп ... түні ... пен Ахи – ... ... ... ... ... ањғармен төмендедік. Жолсызбен тартқанымызды білсек те, бір
құдайға сыйынып, шытырман жалғыз аяқ ... қуып ... ... ... шыққанымызда, намаздыгер шақ болды. Қыстыњ көзі қырауда, мынадай
қалыњ қарда бұл асудан асқан адамды егде ... ... да, ... да
естімепті; мұндай уақытта бұл асудан асу деген ешкімніњ ойына да ... жүз он ... жылы ... ... ... Мехменд
ауғандарыныњ жасағын күйреттім. Жорықтан оралып, қос ... ... күн ... ... ... Әли Қаримдар және Баба Чухра ... екен ... ... ... де, ... соњынан адам салдым.
Истариштыњ ... ... ... ... алып келді. Жаћангер ... да ... ... ... ... ... естіп, жұрт көзінше
базарда жазаласын деп жарлық бердім. Бұл ... ... ... ... ... алып келіп, мойындарына қыл арқаннан тұзақ тастағанда,
Қасым бек маған Халифты жіберіп, ... ... ... ... ... жықпас үшін екеуін де өлімнен құтқарып, түрмеге жатқыздым.
...Сол кездер бұл жерде де ... ... ... ... кезінде араны ашылып, тойымсыздық ниет пайда болатын, мына
дүниеніњ бәрі қолына көшер кезде ... ... ... ... ... келе ... тұрпайы, хайуанға тән мінезі бар ғой. Басшы аталатын
адам соны ... ... адам ... ... ... ма?! Мен ... ... – дінге сендіру деп білемін. Бұл бір данышпан адамдардыњ ісі!
Захир ад-Дин Мұхаммед Бабырдыњ ... ... ... ... ... ... ... паћирлерін апаттан
қағып, оныњ әскеріне демеу болып, кәпірлердіњ құтын қашырып, жењіліске
ұшыратқан алла тағаланыњ ісіне пендесі ... ... ... сара ... туын ... желбіретіп, оныњ жарандарына сүйеуші болып, оныњ құлшылыққа
мойын ... ... ... ... ... ... ... көзін жойғызған да алла тағаланыњ ісі. Дүниеніњ қожасы алла
тағаланыњ дањқы артсын! Алла тағаланыњ ... ... ... ... жамағаттыњ қолдаушысы, оныњ бала-шағасыныњ қамқоршысы жаратқан
иемніњ жер бетіндегі ... ... ... ... ... ... ... тағаланыњ қайырымдылығы – оған құлшылық етуден туындайды; пәнделері
жалған дүниеден пәк ... ... ... ... оныњ ... Мұхаммед үмбетініњ құдай дегені құр қалмайды.
Құлшылық еткен адамныњ қуаты тасып, өте күшті адамдар атқара ... де ... ... ... ... ... осы болар. Жұмыр жер
бетінде осыдан артық бақыт бар ма? О ... ... ... ... жоқ, ... ... ... қайырым жасау дегеніміз – кәпірдіњ
күштілерініњ ењсесін түсіріп, құтын ... тізе ... ... да ... Алла ... ... десе ... аз ба, осы
күндерде ... ием жар ... көз ... ... ... ... Сайыпқырандарымыз имандылық, мұсылмандық ... ақ ... ... жетті де, дос қуанып, дұшпан күњіренді. Қыран жүрек
ұландардыњ ... ... ... ... қарсы күрескен мұсылман
баћадүрлерініњ тізіміне жазылды, сөйтіп сайыпқыран ұландарымыздыњ ерлігініњ
арқасында исламныњ туы желбіреді.
Бақытқа қолымыз ... ... ... еді: Исламныњ қорғаушысы болған
әскердіњ қылышыныњ күшімен үнді патшалығында жењіс туы ... ... ... жандар біздіњ жењімпаз әменгерлерімізге бағынып, адал
ниетімен аллаға құлшылық етіп, исламныњ ақ ... ... ... ... ... ... Бабырдыњ басынан кешкен өмір өткелдері. ¤зініњ
дањқты арпалысты жорық жолдарын, сол кездегі ... ... әр ... ... ... рењктерін осылайша тарих бетінде өз
қолымен жазып ... ... ... ... рет-ретімен жүйелеп жазу –
оқ борап тұрған жаугершілік заманда әрине оњай ... ... ... Омар ... ... ... ... Махмұд,
Хұсайын Байқара т.б. билеушілер бейнесі ерекше орын ... ... ... ... ... ... ... берілген. Мәселен, Бабыр бір
кездегі әрі ақылды, әрі батыр Құсайын ... ... ... ... жүрек қорқақ адамға айналғанын әсем суреттейді. Міне, ... ... ... билеген Герат хандығы азып-тозып кеткен.
Кітапта сонымен бірге падишақ пен әмірлерге, әскер басылары мен ... ... орын ... ... ... Орта Азия мен ... ХV-ХVІ
ғасырлардағы тарихында елеулі роль атқарған. ... ... ... қорқаулығын, сараңдығын, мансапқорлығын шебер суреттейді.
Олардың қандай ... ... да, ... ... тырысқан әрекеттерін
әшкерелейді» [25, 84].
Захир-ад дин ... ... ... ... өз ... ... қаз-қалпында, айнытпай жеткізуімен және оны биік көркемдік
талапқа сай жазуымен де еркешеленеді. Шығарманың осындай биік ... ... ... – оның ... ... ... ... ғалымдардың пікіріне қарағанда «Бабыр-наме» шежірелік арқауда,
яғни, мемуарлық, естелік түрінде жазылған. Соған сәйкес, сол ... ... ... ... ... жазып қалдырған шығыстың бірсыпыра
тарихшыларының деректерімен салыстырғанда, бабыр ... ... ... ... өз ... ... ... жеткен жайттарды ғана
баяндаған. Ол жөнінде Бабырдың өзі де ... деп ... ... ... ... ... ... білдірейін деп мақтан
үшін жазбадым, шындықты, болған оқиғаны ешбір қоспасыз баз ... ... ... ... ... алға ... ... – шындықты, қандай
да болмасын істі, ақиқатты баяндау. ... ... ... жаман адамдардың кемшілігін де, артықшылығын да бүкпесіз ... ... ... ... ... етер ... [2, ... ағынан жарылып, ақтарылып, көкейіндегі ... ... ... ... ... өз дәуіріндегі саяси күрестің қызу ... Олар ... бір ... өз ... қайраткерлері болған.
Шежірешілер сан ... ... ... ... ... ... жинақтап, оған өз дәуірінің аса маңызды оқиғаларын
қосып жазып отырған.
Тарих – шындықтың айнасы. Сол ... ... ... әр ... ... ... есте ... жолын түркі тектес халықтар көбіне
асыл сөзбен кестелеп, ... ... ... ... Біз ... ... ... да сол – ғасырлар бойы қалыптасқан халықтың
көркем ойлау жүйесін жүйелі ... ... ... Демек, тарихи
шежіре - өткен тарихтың жарқын беттері, ... бай ... ... ... ... ... жанрлық сипатын анықтауда мына мәселелерге ден
қойған жөн сияқты.
Біріншіден, барлық шежіре ... тән ...... яғни жеке
адамнан бастап, ру-тайпа, ұлт-ұлыстарға қатысты тарихи ... ... ... ... ... ... Егер тізбекті тарихи
оқиға арқау болмайтын болса шежірелік сипат жойылады. Демек, ... ... оған ... ... ... ... мөлшердегі аралық кезеңдерді
қамтитын тарихи дерек көздері болуы шарт.
Екіншіден, шежіре барлық жағдайда құр ғана тарихи тізбектен ... ... ... ... ...... ... адам аттарының жалаң тізімі емес. ... ... ... ... ... ... ... Демек, туыстық
атауларды белгілі дәрежеде шежірешілік термин деуге болады...
Міне, бұл сияқты қоғамдық құрылымда жеті ата ғана ... ... ... ... ... ... білу кез ... қазақ үшін өмір салтына, әрі
өмірлік қажеттілігіне ... Оның ... ... ... ... көшіп,
аралас-құраласта болу, қандастық жөн-жоралғы бойынша дидарласып отыру әрбір
қазақтың ... ... ... ... отыруына, шежірелік зердесін ұдайы
шыңдап отыруына себепші болған. Мұның өзі, далалық ... ... ... - ұзақ есте сақталуына, екіншіден - ... ... ... байланысты көп өзгеріске ұшырамауына, үшіншіден –
субьектизмге ұрынбауына, яғни өтіріктің айтылмауына себепші ... ... ... ... ... ... автордың талант-талғамына сәйкес тарихи
оқиғаларды байланыстыру, дамыту, өрістету, ... ... ... ... таңдалып алынған тарихи ... ... ... ... шежіренің әдеби мүмкіндігін айқындайды.
2 «Бабыр-намедағы» фольклор үлгілері, әдеби, көркемдік мәселелер
2.1 «Бабыр-наме» түркі халықтарының фольклорлық ... шын ... ... ... Мұнда ғылымның
сан түрлі салалары жөнінде аса құнды мәліметтер берілген. ... ... ... ... әдебиеті мен тіліне, этнографиясына қатысты
материалдар Бабырдың осы еңбегінде мейлінше көп ... ... ... ... ... ... фразеологиялық сөз тіркестері, айшықты теңеу ... ... ... өз ... әдеби тілі – шағатай тілін осы шығармасында
мейлінше ... ... ... ... Бұл сөзімізге «Бабыр-
наменың» кез келген бетін ашып жіберіп, ... ... ... құс ... ... ... семіздігіне адам нанғысыз,
тіпті тұшпалап пісірілген бір қырғауылдың етін төрт адам ... ... ... аңыз бар [2, 14]. ... көзі ... ... ... естіген
әңгімемен араластырып, аңыздық сюжет жасаған. Немесе жер-су атауларына
байланысты ... ... ... да ... пен ... аралығында Ха-Дәруіш аталатын қыратты дала
көсіліп ... ... ... жел ... ... ... Маргиланнан,
батысында Ходженттен өне ойы жел еседі. Құйын да қатты соғады. ... сар ... ... ... ... опат ... ... аңыз бар.
Олардың әңкі-тәңкісі шығып, бірінен бірі адасып: «Ха-дәруіш! Ха-дәруіш!»
деп, тынысы біткенше ... ... ... бері бұл дала ... [2, 16], ... өз ... ел ... ауызша әңгімелерді жиі ... Олар ... ... ... ... халықтың салт-
дәстүрі жайындағы аңыз-әңгімелер болып келеді. ... ... ... ... ... әңгімелер деп қарастырып жүрміз.
Ауызша әңгімелер – прозалық фольклордың басқа жанрларына қарағанда ... ... ... ... әр түрлі құбылыстарға сәйкес күн ... ... 1980 ... ... ... ғалым С.Қасқабасов [27]
аңыздық прозаның жанрлық түрлеріне тоқтала келіп, ауызша ... ... ... ... ... ... ... А.Сейдімбек әңгімені «жағдаят»
деп алып, оған арнайы түсініктеме ... ... ... жеке жанр ... мезгіл жеткендігін атап өтекен [28, 140-142]. Соның ... ... ... ұлы ... болатын Ол қыран құс салуға құмар-
ды, егер қырандарының бірі жоғалып, немесе өліп ... ... ... ... ауызға алып: «Қыран жоғалғанша, қыршындардың неге желкесі
үзілмейді» деп қарғанатын» [2, 183].
«Сахарада көшіп ... ... ... ... ... ... жыл ... кең далада, төңкерілген ашық аспан астында, өзен-судың жағасында
өтетін елдің өзін ұдайы табиғаттың аясында, ... ... ... ... ... емес. Даланың, сайы, белі, тау-тасы, өзен, көлі – қыр
адамы кезгенде бір көріп қызықтайтын көрініс ғана емес, оның ... ... ... бағып, орын теуіп отырған ... ... ... әр ... оның ... ерекше орын алады» [9,56].
Сондықтан да көшпелілердің таным-түсінігі өзін ... ... ... сол ... туралы әңгімелер туғызады. «Бабыр-намедағы»
мына бір оқиға соған дәлел.
«Осы Ғазни төңірегіндегі бір кенттегі мазардың тасы дұға оқи бастағанда-
ақ теңселіп тұрады ... ... ... Біз оны ... ... тастың
шайқалғаны білініп тұрды. Кейін байқасақ, бұл ... ... ... қабірдің үстіне шеңбер кигізіпті, шеңберге тиіп кетсең шайқалады да,
тасы қозғалады... Мен бұл ... ... ... да, ... ... орнатқыздым, мұжабирлерді бұлай жасамаңдар деп, қорқытып қойдым» [2,
151]. Келесі әңгіме оқиғасы да қызғылықты:
«Аб-и Истадқа бір құрық жер ... ... ... ... ... су мен ... ... күн ұясына қонардағы қызыл шапақ сияқты ашық
қызыл жолақ ... ... ... ғайып боп кетіп тұрды. Біз өзенге
жеткенше, осы құбылыс қайталана берді, ... ... ... ... ... шықты; бұл он мың, немесе жиырма мың болар, әйтеуір, қисапсыз
мол. Осындай қаптаған қалың құс қанатын жазып ... ... ... ... ... ... ... екен. Бұл жерде қаз ғана емес, жаға толған
сансыз құс. Тегінде, құжынаған құс жәрмеңкесі десе де ... [2, ... ... ... әр ... ... жаңа әңгіме сюжетіне өзек болады.
«Жалпы әңгіме – әңгімешінің шеберлігімен ... ... ... ... әрі көркем творчество мен тұрмыстық сөйлеу дағдысының ... ... ... Ол ... ... түріне жатады, бастапқы
шығарушысы ұмыт болған, өзіндік ерекше сөз мәнері бар ... ... ... Халықтың ауызша әңгімелері жай қарапайым ауызша сөйлеу
тілі арқылы жасалады, олар – бір жағынан, ... ... ... ... ... ... екінші жағынан, оның рухани
өмірінің, ... ... ... [30, 63], ... ... ден
қойсақ, төмендегі ауызша әңгіме осы жанрлық сипатқа дөп келеді.
«...Бірақ жуырда ... бір ... ... ... ... ... ... әңгіме айтты: осындай бір тотының торының беті жабылып қалыпты,
сонда ... ... ашып қой, ... ... ... ... адамдар осындай сөзшең тотыны алып бара жатыпты, сонда тоты:
«Адамдар кетіп барады, сіз жүрмейсіз бе? - ... ... ... обалы айтқан
адамға болсын. Өз құлағыңмен естімейінше бұған сенгің келмейді» [2, 301].
«Бабыр-намедағы» ендігі бір ... ... ... ...
халықтың салт, дәстүр ерекшеліктерін танытатын этнографиялық суреттемелер.
Мысалы:
«Енді бір әйелі Термез ханзадасының ұрпағы Ханзада бике еді. Бес жасымда
Самарқанға ... ... ... барғанымда, ол жаңа түскен келіншек еді,
бетінен пердесі де ... ... ... ... ... ... бетін
ашқызды» [2, 35].
«Ханымның (менің шешемнің) қырқына хандардың анасы Шаһ бикем, онымен
бірге менің нағашы ағайым Сұлтан ... ... ... Михр ... ... және
Мұхаммед Құсайын Гурган Дулат Хорасаннан келіп, қайтадан жоқтау айтылып,
ағайын-туған, жекжат-жұрағат ... ... ... өтісімен, киім-кешегін
мүсәпірлерге, кемтарларға үлестіріп, құдайысын таратып, құран аударттық»
[2, 171].
«Малата-құндыдан жоғары таулы елде, яғни ... ... ... ... ... ... әдет бар: әйел дүниеден қайтқан
кезде, оны зембілге салып, төрт бұрышынан көтереді. Егер дүние салған ... ... онда ол ... ... ... ... еріксіз
шайқалтып жібереді, олар ... ... ... ... ... ... адам аударылып түседі. Егер күнәлі адам болса ... ... ... байланысты Бажауыр,, Саваданың тұрғындарынан емес, бүкіл
таулы аймақтың тұрғындарынан мынадай әңгіме естідім: ... ... Әли ... елге ... ұлық болған екен, сол шешесі өлгенде, дауыс
шығармапты, көңіл де айтқызбапты, басына да қара ... ... ... салыңдар, егер ол қозғалмса, ... ... ... ... ... ... ... қимылдайды. Мұны естіген баласы сол
сәтте басына қара сәлде орап, жөн-жосығымен күңіреніп шығарып ... ... ... ... алып ... көнеден жалғасқан
үйлену, жерлеу салттарымыздың арада бес ғасыр өтсе де, күні ... ... ... ... ... ... үйдің қара жамылу
салты ХVІ ғасырда өз ... ... куә бола ... қазақтың эпикалық ауыз әдебиеті үлгілеріне тән түс көру
мотиві де ... ... орын ... Түс ... ... ... тән екендігін ескерсек, оның қажеттілігі алда ... ... ала ... маңызды. Ғалым Р.Бердібаев «Ер Көкше» жыры жөнінде
айтқан пікірінде: «Белгілі бір ... түс ... ... ... атқа «тіл ... ... ... өлген батырдың қайта
«тірілуі», жай тасының құдіретімен жауын «жаудыру» ... - ... ... ... ... ... ... – дейді
[31, 11]. Мұндай көрініс ... да ... ... ... ілініп кетіп, Қожа Яхияның ұлы Қожа Убайдоллла ағзамның
немересі Қожа Жақып бір топ ала атты ... ... екен ... өзі ... шұбар ат мініп қарсы алдымда тұр. Ол: «Қапа болмаңыз! Мені сізге Қожа
Ахырар жіберді. Ол былай деді: Біз алла ... ... ... ... тағына отырғыздық. Егер оның басына ауыр іс түссе, бізді көз ... біз оған ... ... ... дәл осы сәтте жеңіс сіз
жағында. Басыңызды көтеріңіз, ұйқыңызды ашыңыз» ... ... ... ұйқымды аштым» [2, 129]. Бабырдың түсінде көрген оқиғасы өңінде
айна-қатесіз орындалады.
Бабыр кейде адамдардың ... ... ... ... ... ... соңы
орны толмас қайғыға әкеп соқтыратынын Зу-н-Нұнның ... ... ... ... ... дәлелдейді.
«Оның дүниеқоңыз, алаяқ, жылпостардың жарамсақ мақтау сөзіне еріп, өмір
бақи ұмытылмастай ... ... өзі – оның ... айғағы емес пе? Бұл ... ... ... ... ... ықпалды, беделді шағында оған бірнеше шейх пен ... ... ... аян ... ол сені ... ... ... жеңетін
сол болады деп айтты» депті. Зу-н-Нұн Арғын бұл ... ... ... ... салып, алла тағалаға сиынып құлшылық етіпті» [2, 227].
Осылайша қаннен қаперсіз сырттан келген жау дайындықсыз, тізе ... ... ... ... ... ... басын шауып әкеткен.
Халқымыз мұндайда «Түс – түлкінің боғы» деп жақсылыққа ... ... ... ... ... тән ... ... ерекшелік – шежірелік арқау дегенді
жоғарыда айтқанбыз. Автор, шежірелік ... ... бір ... ... ... тарихи адамның ата-тегін тарату арқылы жүзеге
асырады. Мысалы:
«Оның бірі – Құтлық Нигар ... ол – ... ... ... ... ... хан мен Сұлтан Ахмет ханның әпкесі. Жүніс хан – Шыңғысханның екінші
ұлы Шағатай ... ...... ... ұлы, ол – ... Қожа ... ол ... Темір ханның, ол – Есенбұға ханның, ол – Дува ханның, ол – Барақ
ханның, ол – ... ол – ... ол – ... ... ол –
Шыңғысханның ұлы» [2, 22] т.б.
Қазақ фольклорының мазмұнды әрі бай саласының бірі – ... ... ... ... асыл ... ... халық әдебиетінің көне мұраларында көрініс тауып күні бүгінге
дейін жеткен. Рас, көне әдебиеттердегі мақал-мәтелдер ... ... ... ұшырағанымен мағыналық, мазмұндық ой дәлдігін әлі ... ... ... ... ... ... ... даналық ой-тұжырымы қай дәуірде айтылса да өз ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер мен фразеологиялық
тіркестер күні бүгінге дейін ... ... өз ... алып ... ... ағашы қайсы» [2, 16].
«Үйде иесі барды, түзде ит қаппайды» [2, 21].
«Ұшарымды жел, қонарымды сай ... ... [2, ... жүз ... да, мың ... да ақыры бір өлім емес пе?» [2, 129].
«Аузымен орақ орып ... кім, ... ... байырғы үйін патшаның» [2,
230].
«Тасы өрге домалап тұр» [2, 55].
«Жынды көбелек құсап отқа түсеміз бе?» [2, 81].
«Жаманның ақылы ... ... ... [2, ... шашы ... ақылы қысқа» [2, 96].
«Құланның қасуына, мылтықтың басуы» [2, 100].
«Шайбани хан қызыл көзді пәле болды» [2, ... ... ат, мен ... ... [2, 124].
«Ер мойнында қыл арқан шірімейді» [2, 127].
«Жау не демейді, түске не кірмейді» [2, 158].
«Екі қошқардың басы бір ... ... [2, ... ... жүз ... [2, 208].
«Қыс көзі – қырау, жаман айтпай, жақсы жоқ» [2, 213].
«Көппен көрген ұлы той» [2, ... ... адам – ... ... ... Алла ... ... қайтпаған адамға оның рақымы түседі» [2, 272], т.б.
«Бабыр-намедағы» мақал-мәтелдердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың түйінді ой-
пікірлерін жеткізеді.
«Шежіреде» жиі қолданылған фольклор жанрларының бірі – шешендік сөздер.
Оның өзіндік себебі де бар. ... ... ... шығармашылығының
құнарлы да шұрайлы басым бөлігі ауызша сақталғандығы анық. ... ... ... ... небір ойы озық, ділмар ... ... ... ... ... Оның ... ... халқының суырыпсалмалық
шығармашылық қасиетке ие екенін ескерсек, қара судан ... ... ... ... ... ... болуы заңды.
Шығарма авторы да өзі өмір сүріп отырған ... ... ... сөз ... алу арқылы өзін сөз өнерін шебер меңгерген
саңлақ етіп ... ... ... ... мен әдебиетінде ғасырлар бойы желісін үзбей
келе жатқан сабақтас оқиғалар мен ой-түйіндер бар. Соның бірі – ... ... өмір ... жүз ... да, мың ... да ... бір өлім емес пе? Одан ... [2, 129], - дейді Бабыр.
Бабырдың аузынан айтылған осынау философиялық түйінді ата-бабаларымыз
ғасырлар бойы тасқа қашап жазып, ... ... ... келеді.
Қай заманда, қай қоғамда болмасын адамзат атаулы бір күн болса да ұзақ
өмір сүруді армандаумен ... ... ... ... ... қазақ
халқының түсінігінде «өмір – қамшының сабындай қысқа», сондықтан ...... ... (әлем) салыстыра қабылдау, адамның бұл дүниеде мәңгі
жүрмейтіндігін түйсіну VІІІ ғасырдағы Күлтегін ескерткішінде-ақ ... оғлу ... ... ... бәрі ... туған) [32, 37].
Адамның өлімнен қашып құтылмайтындығын, қашанда «өзекті жанға бір өлім»
айналып соғарын ... ... ... біржолата дәлелдеген.
«Қорқыт ата кітабының» «Дерсе хан ұлы Бұқаш» деп ... ... ... ... ... ... ucі olumlu dunya [33, 94].
Келімді-кетімді дүние,
Ең ақыр соңы – өлімді дүние [34, 28], - деп ... те, көне ... келе ... көшпелілер дүниетанымы – өмірдің
өркен жайып гүлдейтіндігін, кезі келгенде солатындығын әр кез есте ұстаған.
Жаратылыстың ... ... ... ... Көк
Тәңір, Қара Жерден басқа мәңгілік ештеңе жоқ екенін мойындаған. Содан да,
Сүлеймен ... туар ... ... жоқ еш ылаж [35, 172], - деп ... ... ... ... мойындауы - өмір сүруге деген құштарлығын
танытады. Енді, автордың ішкі толғанысынан туындаған бірнеше шешендік ... ... ... ... ... ... барарға жер таба алмай сенделген азапты
күндерден енді ғана ... ... ... қолым билікке енді ғана жетті
ме дегенімде, «Аузым аққа» тигенде мұрным қанадының кері ... адам ... ... ... [2, ... келе ... нақыл бар: «Қамалды ұстап тұру үшін бас, екі қол,
екі аяқ ... Бас – ... екі қол – екі ... ... келер күш-
жәрдем, көмек, екі аяқ – қамалдағы су мен азық қоры» [2, 102].
«Адамдар өлімнің үрейлі үрейінен, аштықтың азабынан ... ... жан ... көріп тынықпағандай, тумысымыздан осыншалық арзаншылық,
тыныштық өмірді көрмегендей сезімде болдық. Аштықтан ... ... ... кейін тыныштыққа бөленгенде, өмір бұрынғыдан да тәтті,
бұрынғыдан да ... ... ... Біз осылайша қайғы-қасіреттен
қуанышқа, таршылықтан ... ... рет ... мынау соның
алғашқысы болатын. Қас жауымыздан, ... ... ... ... ... ... ... арзаншылық пен молшылыққа кенелдік» [2, 104].
«Маған мынадай бір ой келді: ... ... ... ... ... жел ... ... панаң, баурыңда балаң жоқ, кіндік кескен
жеріңнен тоқымдай жер ... ... ... жүру ... одан ... ... тартайық, не де болса, соның алдынан өтейік» [2, 108].
«Ол құдай алдында құл да, ал адам ... ... ... ... ... ... ... лағнет айтса да сауап болар еді. Ол жалған
өмірі үшін ... ... ... ... ... шұрайлы аймаққа билік
жүргізіп, жақсы қаруланған сан мың нөкер ұстағанымен, ең болмаса ... ... ... ... [2, ... ... ... айқасып тұрды. Адамның аздығына қарамастан
тәңірге сиынып, тәуекел қылып, дабыл қағып, жаудың соңына ... де ... ... азды да ... береді,
Жер тұрғыны адамның қолынан не келеді.
«Алла тағала жар болып шағын жасақ, үлкен жасақты тізе ... ... ... ... бек пен ... ... «Мен жас ... жолым үлкен, әкемнің астанасы Самарқандта соғыста жеңіп шығып, екі
рет таққа отырдым. Ата жауымызбен мен сияқты кім ... ... ... ...... ... - ... [2, 207].
Міне осы аталғандардың барлығы да түркі халықтарының ... ... келе ... ... ... ... мол ... беретіндігін аңғарамыз. Қалайда, аталмыш шығармада
қолданылған дүниетанымдық мәселелер біздің ұлттық ... да ... келе ... ... ... де жат ... ... түсетін ерекшеліктерінің басымдығын дәлелдей түседі.
2.2 Шығармадағы көркемдік әдіс, тәсілдер
«Бабыр-наменің» шежірелік туынды екендігіне ешкім де дау ... ... ... өзі куә ... ... ... ... етіп
отырғандығын ескерсек, оның шындықтан онша алшақ кете қоймайтындығына да
сенуге болады. Оның үстіне автордың ақындық таланты, бір ... ... ... зор болғандығы тағы бар. ... көзі ... ... көркем тілмен баяндау, шежірелік шығарманың тарихи
сипатын артырып, мемуарлық ... ... ... Осы ... ... өз туындысында әдеби-көркемдеу тәсілдерін де ... ... ... образ жасауда, адам мінезін беруде алдына
жан салмайды. Ол ... ... сырт ... ... ... ... көз, ... бет, орта бойлы, түркімен жүзді сымбатты жігіт
болатын» [2, 89]. Немесе:
«Омар Шейх аса бойшањ емес, ... ... ... ақ құба адам ... қынамалы шапан киіп, жіњішке белдігімен ішін тарта байлап жүретін, егер
белін белбеумен қысып буып ... ... ... ... Киім, тамақ
тањдамайтын» [2, 19].
Автор нағыз суреткерге тән хас шеберлікпен Омар Шейхтың өзіне тән сыртқы
тұрпатын, бет-бейнесін айнытпай жеткізеді. Автор ... соң ... ... Омар ... ... ... ... тізбектеп жеткізу арқылы,
оның адамшылық қасиеттерін көңілге ұялата түседі.
«Омар Шейх мырза Ханифит (имам Әбу ... ... ... ... зањын
зерттеуші конондық төрт мектептіњ бірі) жолын тұтатын, діншілдігі берік
еді. Бес уақыт намазын ... ... өмір бақи ... ... деп ... ... болатын. Ол қасиетті Қожа ¦байдолланыњ мүриді
болатын. Онымен жиі ... ... Қожа оны ұлым деп ... Шейх ... сауатты болатын. «Хамсаны», «Мәснауи» кітабын,
жылнаманы, ... ... ... ... ... болғанымен, оған
көп көњіл аудармады. Ол әділет жолын ... ... адам еді. Және де ... ... жан ... ... де ... сай келетін, жайдары, сөзшењ,
тілі майда, ... да ер кісі еді. Ол ... екі рет ... ... алдына шыққаны бар. Бірі – Ахси қақпасында, екіншісі ... ... ... ... ата ... еді, ... ... болатын, оныњ жұдырығына мықтымын деген жігіттер төтеп бере ... ... бір адам ... айтқанда оны біржақты үнемі мақтап немесе үнемі
жамандап жатпайды. Керісінше, өзі ... ... ... ... ... ... жаман қасиеттерін қатар айту арқылы шендестіру тәсілімен
көркем образ сомдайды. Мұны Омар Шейх ... ... ... болады.
«¤згеніњ жерін жаулап алуға келгенде ол еш нәрседен ...... ... – қастыққа айырбастап шыға келетін. Ол
бұрын ішімдікке көп ... ... ... ... рет қана ... Әњгімешіл, реті келгенде өлењді мәнерлеп, шабыттана оқитын. Кейінгі
кездерде есірткі ... ... ... ... ... Ол жасынан
көрсеқызарлыққа салынып, махаббат қасіретін көп шекті. Соған қоса ... ... ... та ... [2, ... ... келтіргеніміздей көркем әдебиетке тән адам
мінезін ... ... ... ... ... эпизодттар жиі
ұшырасып отырады. Мәселен, Сұлтан Ахмет ... ұзын ... қою қара ... ... шырайлы, етженді адам болатын.
Шоқша сақалды, самайына ... ... көсе еді. ... адам-ды. Сол
кездегі әдет бойынша, сәлдесін төрт орап, ... ұшын ... ... [2, 32], - деп суреттесе, Сұлтан Құсайынды:
«Ол қыли көз, дене бітімі арыстанға ұқсас, жіңішке белді, ... ... Егде ... ... ... де ... ... киім, қара
елтіріден бөрік немесе қалпақ киіп жүретін. Мейрам кезінде нмаз оқуға үш
қайтара ... ... үкі ... ... ... ... [2, 174], ... «Бабыр-наме» авторы бейнелі көркем сөздер мен тарихи оқиғалардың
жанды картинасын жасап шыққан ... ... ... даусыз. Ол, әсіресе,
өзі тікелей қатысқан қан майдан, қырғын соғыстар картинасын ... ... ... батылдықты көкке көтере мадақтайды. Ал, қоян жүрек
қорқақтықты, опасыздықты жер ... ... ... Ең ... ... тағына таласып, өзара қырық пышақ болып қырқысып жатқан соғыстардың
адам табиғатына жат, жиіркенішті жақтарын ... ... ... ... ... Автор мән-мағынасыз қан төгуден оқушысын
сақтандырғысы келетін сияқты.
Енді Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың ақындығына және оның өз замандастары
туралы ... ... ... ... ... ... араб, парсы және түркі тілінде жазылған поэзиялық шығармалардыњ
өлењ ...... ... ... ұйқасы жөнінде қызықты пікірлер айтады.
Әсіресе оныњ ... ... ... ... ... және ... белгілі бір зањдылықпен кездесіп келуіне негізделген өлењ ... аруз ... ... ... ... араб және ... ... аруз
туралы Бабырға дейін-ақ талай-талай ғылыми трактаттар жазылған болатын. Ал
түркі поэзиясы әлі теориялық тұрғыдан зерттеле қоймаған еді. ... ... өмір ... алпыстан астам ақынныњ өлењ-жырларынан үзінділер
келтіре отырып, «нағыз поэзиялық ... ... тек араб яки ... ғана ... ... ал ... тілі ... дәрежесі биік өлењ
жазуға жарамайды», - деген пікірді біржола теріске шығарады. ... ... ... көп қырлы, табиғи талантын таныта түсті. Әйтсе де Бабырдыњ
есімін ... ... оныњ атын ... ... ... ... жазып қалдырған ењ басты ењбегі – «Бабыр-наме» болды.
Бабыр – талай ... ... ... ... ... ... жазған
дарынды ақын. Оны ұлы шайыр Әлішер Науаи өзініњ ењ ... ... ... ... 14-15 ... ... тұратын Науаиға өлењімен хат
жазып, ұстазынан талай рет өлењмен жазылған жауап хат алған. Бірақ бұл ... ... бойы ... ... ... ... өткен. Бабырдыњ
лирикасы негізінен сол кезде Шығыс классикалық ... кењ ...... ... ... ... т.б. түрінде жазылған ... ... Ол ... ... ... ... ... емес, шын өмірден туындайтын ... ... шын ... адам ... асыл ... ... Оныњ өмірді мадақтап,
халықты өнер-білімге ... ... өте көп. ... ... ... ... мәжбүр болып, өз елін, отанын сағынып жазған жырлары ... ... ... ... ... ... ... тазалығына, әділдікке шақырады.
Әрқашанда таза болса, ар-ожданыњ, жүрегіњ,
¤згелерде саған адал, әділ болар білемін.
Зорлық қылсањ ... - өзіњ ... ... ... боп қорлықпенен өлесіњ.
Кейде Бабыр сол дәуірдіњ әдеби дәстүріне сәйкес өз ойын бүрке-мелеп,
нәзік ишарамен, астарлап, ... ... ... ... ... ... түріндегі өлењдер жинағыныњ екі нұсқасы мәлім.
Бірі қазір Парижде, екіншісі Индияныњ ... ... ... ... А.Смайлович осы екі нұсқа және «Бабыр-намедағы» өлењдер
негізінде 1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... Бабыр өлењдері өзбек тіліне аударылып, бірнеше рет
жарық көрді. Оныњ өлењдер жинағы 1943 жылы және 1957 жылдары орыс ... ... ... ... ... Бабыр кейінгі ұрпаққа сөз патшасы – өлењмен өсиет айтып, ... әрі ... ... мұра ... ... ... Сондай-ақ Бабыр өлењ
құрылысы, музыка теориясы, соғыс өнері, тағы да басқа жайында ... ... ... өз дәуірініњ көрнекті ғылымы. Ол тіпті өзінше жања
жазу тањбаларын - жања графика ойлап шығарып, оны ел ... ... ... Бабыр» - «Бабыр жазуы» деп аталып кеткен бұл ... ... ... ... ... болып келеді. «Хати Бабырдыњ» негізі –
көне түркі жазуы. Бұл жазу алғашында Сырдария бойындағы Сығанақ, яғни ... орта ... ... ... қыпшақ мемлекетініњ сауда
және саяси орталығы болған) қаласында ... ... ... ... ... яғни араб ... ... санайтын діншілер «Бабыр жазуына» барынша
қарсы шығып, оны жойып жіберді. Бұл туралы ел ... ... өз ... ... ... ... хаты бөтен емес, Сығанақтыњ сыйы еді, - деген
өлењ жолдары бар.
Шығыс филологиясына қатысты зерттеулерініњ ... ... ... ... биік ...... туралы трактат» деп аталады. ... ... ... тілдерінде жазылған поэзиялық шығармалардыњ ішкі
табиғатын ұзақ жылдар бойы сарыла зерттеген ... ... ... ... ... ... ой толғайды.
Енді, Бабырдың лирик ақын екендігін дәлелдейтін бірнеше өлењ-жырларынан
үзінді келтірейік. Бұл ... мен ... әр ... ... жерлердегі
небір оқиғаларға байланысты туындаған. Құлақ салып көрейік:
Жасырғанмен жанныњ ауру жарасын,
¤ліміњмен әшкере боп қаласыњ.
Осал деме ... де ... аћ ... жанартау боп жанасыњ [2, 39].
* * ... ... ... ... бір зардабын,
¤згерте алмас ешкім де табиғаттыњ зањдарын [2, 41].
* * ... ... қай ... байлық бар ма екен? [2, 80]
* * ... ... ... іс пайдалысы,
Күні өткен соњ болмайды жай-мәнісі [2, 93].
* * ... ... ... тағдырыњды тапсырып,
Қайырымсыздан күтпе ешқашан еш жақсылық.
* * ... жан қолы үйір ... ... ... түбі ... * ... ... жоқтық былай қалып,
Дүние шыға келді шыр айналып [2, 104].
* * ... ... ... ... сапарға,
Жаға тасқа жазған сөз, айналыпты мақалға:
Шөл баспады кімдер кеп, бұл қайнардан жолдағы,
Кетті бәрі әлемнен – бір ... ... ... ... ... ... ешкім жоқ, дүние-байлық олжаны [2, 107].
* * ... ... ... ... асыл ... дейді сені жұрт, артықсыњ ғой жаннан да [2, 107].
* * ... ... адам ... ... ... ... ... жат елде.
Жат елде мен шаттануды білмедім,
Еш нәрсеге мәз-мәйрам боп күлмедім [2, 108].
* * ... ... ... дос ... тек ... сақтадым [2, 109].
* * ... жыл, ... бір күн өмір сүре ... бір күн шаттық сүйгіш жүрегіњ [2, 129].
* * ... ... ... ... ... демейді ол шат қыламын [2, 140].
* * ... ... ... ... ... ... таппассыњ [2, 158].
* * ... ай мен ... ... көру елге ... ... ... сені ... кетер менен сабыр, маза, береке.
Бабыр, оныњ бейнесінен ... ... ... арқалан,
Жетпес оныњ бір күніне жүз наурыз оралса да қайтадан [2,162].
* * ... ... ... ... ой ... ... оның әйелдеріне де
кеңінен сипаттама береді. «Оның бәйбішесі Бике Сұлтан ...... ... ... ... мырза содан туған. Ол шайпау, ұрысқақ
әйел болатын, мырза оның мінезіне шыдай алмай ажырасып ... ... ... ма? Мырзаның ісі теріс емес-ті.
Қырсық қатын ерін салып азапқа,
Пәниде үйін айналдырар тозаққа.
Жаратқан ием мұсылман ... ... ... ... ... көк езу ... алла тағала жер бетінде қалдырмай ала берсін!» [2,
181].
Шайпау әйел жөніндегі мұндай ... ... VІІІ ... өмір сүрген Қорқыт
ата шығармашылығында да кездеседі.
Жамандық ойлаған адамды,
Табыс ет деп тағдырға.
Тағдыр ... ... ... қол ... * ... ... ... ... бар ... бұл ... қай ... [2, 213].
* * ... ... ... ... алсањ бәрінен,
Түбі қайыр болар ақыр шипа алғандай дәріден [2, 215].
* * ... ... ... ... ... ... ... демін.
Атымды тебіндім де топты бастап,
Айқайлап: «Артта біріњ қалма!» - дедім.
Соњынан қолды ертіп ақ ... ... ... ... ... үшін алға ... жоқ ... естілетін...
Жоқ еді үсте сауыт, атта жабу,
Ойым тек оқ пен ... ... ... ... ол да ... менсіз әсте жауға шабу.
Жүрмей ме нөкер деген қорғап бегін,
Жандарын ... деп ... па ... жүрсе нөкер деген тұра ма екен,
Бек шаршап, нөкер неге ... ... ... ... асқа ... ... пайда дәл осындай нөкерлерден?!
Соны ойлап құйындатып шаптым жауға,
Соњымнан қолды ертіп шықтым жауға.
Алдымнан мені көріп ағылды ел,
Болған соњ ... ... ... соњ ... алдымен болдық үстем,
Қарамай жау оғынан үдей түскен.
Қалыњ қол алға ұмтылды атты-жаяу,
Жењімпаз рухтанып жігер-күшпен.
Жауларды біздіњ жақтыњ мысы басты,
Қаруын тастап таудан тұра ... да, ... да ањша ... ... ... ... киікше атты,
Мал, мүлік олжаға біз қалдық батып.
Әкесін, баласын да тұтқындадық,
Қақтық та ... ... ... [2, ... * ... жер өнім ... сыры ... текке сеуіп сенім дәнін.
Дәл сондай жаманға еткен жақсылығыњ,
Жақсыға жамандық та етпе, жаным [2, 217].
* * ... ... ... қан ... құдайым, кеспес тіпті шөп басын [2, 220].
* * ... сал ... кім ... қара ... ... ... ғой, сен үшін кек ... [2, 223].
* * ... ... ... ... ... көктемде,
Даласына қарашы әне, одан сұлу өткен бе? [2, 223].
* * ... де гүл ... ... ... көктем мыњ раушан төсегенде бөктерге [2, 223].
* * ... сөзі ... ... ... ... қандай шара бар,
Айырған тату досынан [2, 245].
* * ... де ... бас ... қуып ... тонасаң да көнгіш ет [2, 259].
* * ... ... ... салтанатты,
Біздің оған қолымыз жетпес бірақ.
Ол адамдар тыныштық, саулық тапты.
Мың алғыс айтты аурудан болып жырақ [2, 265].
* * ... ... жел, ... егер ... бағына,
Жалғыздықтан жапа шеккен жеткіз жүрек дерегін.
Аямады ол, еске алмады Бабыр жайлы тағы да,
Тәњір түбі тас жүрегін жібітер деп ... [2, ... * ... самал жел, аялап бір, оқып берші ғазеліњді тамаша,
Сен ғой бізді мәжбүр еткен тау-тас пенен қу даланы кезуге.
* * ... ... ... ... ... тењ етесіњ [2, 271].
* * ... ... ... ... тұрғанда,
Ойды құрбан етесіњдер бос сөзге.
¤кінішті, қасиетті сезім барда жүректе,
Дөрекі елес шалынары қос көзге [2, 271].
* * ... ... ... бұл ... үшін төс ... ... деп ... өтірік,
Басым қанша пәлелерге ұрынды.
Бұл күнәға егер күйгіњ келмесе,
Бұл ... ат ... тарт ... ... ... ... ... бұдан зиян келмесе [2, 272].
* * ... ... ... да көз ... кісі ... тәнніњ қандырып.
Барса да қайда, оњар ма әсте өмірде ол,
Әйелін, ұлын қайғыға қиып қалдырып [2, ... * ... да ... ... онда да ... ... ... билеп қорқыныш, екінші жағы гүл күткен [2, 285].
Осылайша ағыл-тегіл жыр-дүние ойлы әлемніњ есігін ... ... ... ... ... ... ... өзі бұл келтірілген
үзінділерден анық көрінеді. Ақынныњ бір ғажабы - сонау ескі ... өлењ ... ... ... яғни ... көріністеріне
көп көњіл бөлгенінде еді.
Бабыр өзі ғана өлең жазып қоймай, өзіне ... ... ... ... отырып, өз замандастарының шығармашылығына ... сыни ... ... Енді сол ... тоқталып өтейік:
Ағашқыда Герат, кейіннен Самарқан билеушісі болған Ахмет Қажы ... ... ... ... мені ... сақта, сауығар сәтімді күт [2, 36].
Сол сияқты авторы белгісіз тарихи жазбадағы өлеңде әйгілі ғалым Ұлықбек
өлімі жайында мынадай өлең ... ...... теңізі еді,
Ғылымға әр айтқаны негіз еді.
Тарихқа бас кесер деп ат қалдырып,
«Өлтірген оны ... ... [2, ... ... ... ... Ұлықбектің ұлы Абд әл-Латиф
(Аббас атанған) өз әкесіне қол жұмсап, көп ұзамай бес-алты айдан соң ... кісі ... ажал ... ... ұл ... ... да алты айға ... [2, 69], - деген өлең жолдары содан
қалған. Абд әл-Латифтің қалай қаза ... ... де бір ... өлең
берілген:
Хұсырап пен Жамшидтей Абд әл-Латиф ер еді,
Фкридул мен Зардушат қолымен тең еді.
Оны Баба Хасан жұма күні кеште атты,
Тарихта «Баба ... кісі ... дер еді [2, 69]. ... өлең ... ... ... құбылам әлсіздіктен,
Өзің демеп, қолтықтап сүйемесең [2, 90].
Самарқанда Байсұнқар мырзаның газелдері көп ... ... ... үй ... ... - деп жазады автор.
Тағы бір авторы белгісіз ақынның өлеңі мынадай болып келеді:
Тағы да айт ... ... ... бағасын айт, «Жеңімпаз баһадур Бабырдың» [2, 101]
Белгісіз бәйіт:
Отты сөндір, сөндіре алар ... ... ... өзің де.
Қолдан келсе жауға болма нысана,
Жауыңды жой, қарауылға тез іл де [2, 110-111].
Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың алғырлығы, зеректігі – ... ел ... ... ... ... ... сақтап, реті келгенде өз
шығармасында пайдалана алуында жатыр.
«Сұлтан ... ... ... бикеден туған қызын мырзаның ... ... ... ... еді. Біз ... болған кезде, сол
қызды мырзамен некелестіріпті. Сонда Бақи бек: «Бір елде екі ... ... екі ... ... ... ... бұл алауыздықтың,
тәртіпсіздіктің, бүліншіліктің, жүгенсіздіктің ұйтқысы ... ... бар емес ... ... бір сырмаққа сыйғанда,
Екі әмірші сыймайды бұ жаһанға.
Қайырымды жан құдайына қараған,
Жарты нанын бөлісуге жараған,
Егер ... ... алса ... ... елге көз ... түнерер [2, 134] – деген өсиет айтады. ... ... ... шайырларының бірі Хожа Хафиз ... ... ... ... оның бәйіттерінен де үзінділер келтіріп отырады:
Басқа да, аяққа да ... ... бір ... сүріп едік [2, 139].
Ал, Молда Мұхаммед Талиб Муамман Кабул аркасына арнап мынадай бәйіт
шығарған; оны ... ... ... іш, ... Кабул қақпасында,
Тау, өзен, қала, дала бәрі сонда [2, 139].
Бабыр өзі ақын ... ... де ... қоя ... Оны ... ... ұлы Кіші Мырзаға арналған пікірінен білуге болады.
«Ол әуелі ағасына қызмет атқарды, кейін әскери істі қойып, кітап ... ... ... ... ... Оның ... қабілеті де бар-ды,
мынадай рубаяты жұртқа әйгілі еді:
Өмір бойы дербеспін деп мақтанам,
Елге ұяңдау көрсеттім де өзімді.
Күрт өзгердім махаббатты ... ... ... ... ... ... рубаятымен үндесіп жатты. Өмірінің ақырында Меккеге барып,
Қағбаны айналып, құлшылық етіп, қажы болып қайтты [2,174].
Герат билеушісі Шаһ Гариб мырза Ғариби деген ... ... ... ... бір ... де құладым,
Аты-жөнін, білмей тіпті тұрағын [2, 178].
Автор Шаһ ... ... ... «Шаһ ... ... ... еді. Кемтарлығына,
әлсіздігіне қарамай қабілетті, тілмар жан болатын... Ол ... ... ... де ... - деп жылы ... білдіреді.
Ал, Мұхаммед Мұхсин мырза жөнінде: «Оны батыл әрі алып күштің иесі ... ... ... ... қалдырарлықтай бірде-бір іс тындырған емес, ақындық
қабілеті болған адам, оның бір өлеңі мынадай:
Қара тер боп, от ... ... ... ... ... ... [2, 179], - деп ... өзбек әдебиетінің классигі саналатын Әлішер Науаи жөнінде де құнды
деректер қалдырған. Әлішердің өмірі шығармашылығы ... ... ... ... сыни ... да ... бек ... ұстамдылығымен аты шыққан адам. Ол ... жету үшін ... ... ... ... бәрі жалған сөз. Ол
жаратылысынан сондай адам-ды. Самарқанда ... ... де, ... ... ... ... бек ... жоқ дарынды адам-ды. Ол түрік тілінде өлең жаза
бастағаннан бері, ол сияқты ешкім де соншалық ... әрі көп өлең ... Ол алты ... ... ... ... бесеуін Шейх Низамиге еліктеп
«Бестармаққа» жауап деп, алтыншысын Низамише «Құс ... деп ... ... ол төрт ... ... ... ... әрбіреуіне былай деп ат қойды:
балалықтың балғын шағы, бозбалалық дәурені, кәріліктің ... ... ... ... да, тағы ... ... бар, ... бұлар
жоғарыда аталғандардан солғындау. Солардың бірі оның хаттары; Маулан
Әбдірахман Жамиға ... әр ... дос ... ... ... ... ... онысы әжептәуір жинақ болыпты» [2, 184], - ... ... ... ... ... ... баға беріп, өзінің
әдебиеттен, поэзиядан жан-жақты білімдарлығын да аңғартады.
«Өлең ұйқасы жайында «Өлең мөлшерінің таразысы» атты кітап та жазды, бұл
біраз мін ... ... ... ... ... ... отырып, оның
төрт мөлшерінен қателескен; өзге өлшемдерінен де кемшілік бар. Өлең ... ... ... ... мұны ... қиын ... да жыр жазған адам; ол парсы тіліндегі өлеңдерінде тахаллус
Фаниді пайдаланған. Кейбір парсыша ... ... да ... ... ... Ол ... тәуір шығарма жазған адам, оның тамаша нақыштары
мен пишравтары бар» [2,184], -деп ... ... дей ... ... ... өлер алдында жазған өлеңінен үзінді келтіреді:
Өліп барам, нақақ жапқан жаладан,
Арудай дүмше балгер қараған [2, 186],-
дегеніне қарағанда, ұлы ... ... ... ... жала ... ұқсайды.
Шейх Сухайли көпті көрген, өмірлік тәжірибесі мол ақын. Автор ол
жөнінде: «Ол ... ... ... ... оны Шейх ... атап ... Ол өлеңді қиыстырып, ескі сөздерді, ескі ойларды қосып
жазатын. Оның мына бір шумағына назар аударыңыз.
Күрсінгенде, ... ... ... ... бір топан су жүргізді [2, 188].
Бабыр ақындардың басынан өткен түрлі, қызықты оқиғаларды да ретін тауып,
қиыстырып отырады. Сондай әңгімелердің бірі – Шейх ... ... ... Ол ... үзінді берілген өлеңді әйгілі Маулана Әбдірахман Жами
отырған отырыста оқиды. Сонда Маулана «Мырза, ... ... өлең ... ба, әлде ... ... бе?», - деп ... екен.
«Сұлтан Құсайын мырзаның ақындардан көш бастары да, табынары да, ... да – ... ... Жами еді, оған қоса ... Сұлтан Құсайын
мырзаның етене жақын бектерінің ішінде аталып өткен Шейхим Сухейли ... Әли ... ... болды. Асафи деген де болды: уәзірдің ұлы
болғандықтан, ... ... ... ... Оның ... ... жан ... сезілмегенмен көркем де, ойлы еді. Ол өзі де: ... ... ... ... адам ... дейтін, бірақ ол мақтаныш
үшін айтылған сөз болу керек, өйткені кіші ... ме, әлде ... ма ... ... Газелден өзге өлең түрлерін аз жазған адам. Мен
Хорасанға барғанымда, маған қызмет атқарды» [2, ... ... ... да ... туралы құнды мағлұматтар қалдырған.
Солардың бірі – Беннаи.
«Беннаи деген болды. Ол Гераттан еді. Оның ... ... ... Сабз ... еді, ... бұл ... да пайдаланды. Оның газелдерінде
көркемдік те, шабыт та бар, ол диуанын да ... оның ... де ... әр ... ... жайындағы мәснәуиі мұтакриб мөлшерінде жазылған қысқа
мәснәуиі, және сол ... ... ұзын ... ... де бар. ... ... ақырғы кезеңдерінде жазды» [2, 195].
Осы тұста мәснәуи ұғымына аз-кем аялдай кеткен жөн сияқты.
«Мәснәуи – араб сөзі – (қосарланған ... ... ... түркі тілді
әдебиеттердегі қос тармақты шумақ ... ... ... Низамидың «Хамсасы» (Бес дастан) секілді шығармаларда осы үлгі
қолданылған» [36, ... ... мен ... ... әдемі қалжыңды түркі халықтарына тән
сөз тапқыштық қасиет ретінде көрсетеді.
«Бірде Әлішер бек шахмат ойнап отырып ... ... ... ... тиіп ... ... бек қалжыңдап: «Бұл Гератта аяғыңды көсілсең
де, ақынның бөксесіне тиеді» ... ... ... ... жиып ... басып
отырсаң да, ақынның бөксесіне тиеді» депті» [2, 196]. Ақыры осы қалжыңнан
соң Әлішер Самарқанға ... ... ... ... бірі – ... ... «Ол аздаған білімдар
адам еді, жұртқа оқыған кітаптарының тізімін көрсетіп, өзінің молда ... ... ... ... ... адам, әр түрлі қолөнершілерге арнап
та диуан құрастырған. Ол көптеген ... ... ... ... ... жазбаған, оған мынау өлеңі дәлел бола алады:
Пайғамбардың өсиеті болса егер ... ... ... деп ... ... жыр ... тартса күй,
Бір желпініп, рақаттанар жүрегің» [2, 196].
Бабыр бұл ақынның да шығармашылығына сыни көзбен қарап, өз ... ... өлең ... ... тілінде жазған еңбегі өте көп сөзді
болмағанмен, кейбір жағынан көп тілді. Көп сөзді емес ... мәні ... емес ... жазыла бермеген. Көп тілді дейтініміз – ұғынықты,
түсінікті сөздер үтір-ноқатына, жіктеуіне дейін ескеріліп ... ... ... ... газел немесе ғазал ұғымына түсініктеме бере кетейік:
«Ғазал – негізінен кемі үш, көбі 12 ... ... ... ... бар
өлең. Парысы-тәжіктің классикалық поэзиясында Хафизден бастап кең тараған.
Негізгі мазмұны ... ... ... болып келеді. Сәтті, сәтсіз
махаббат күйі шертіледі. Түркі тілдес ... ... ... шебері
Әлішер Науаи болған» [16,74].
Автор бұдан басқа да Мір Құсайын Мұаммай (муамма жазған), Молда Мұхаммед
Бадахши (өлеңмен ... ... ... ... ... ... ... Ахи (газелді жақсы құрастыратын), Ахли, Шаһ Құсайын Ками ... ... ... ... ... ... (газел және мәснәуи
жазатын) сияқты ақындар жайлы мағлұматтар ... ... ... ... ... ... қарындасынан туған, жиені, Жамдық еді, оның
тахаллусы Хатифи болатын. Низамидың ... ... ... ... ... аруға» еліктеп жазған екі жолды (мәснәуи) шығармасын «Жеті
бәйіт» атады, ... ... ... ... Оның
мәснәуиінің көркемдігі даңқына сай болмаса да, ең белгілісі «Ләйлі ... ... [2, ... - ... Ал ... Салық жөнінде ащы да болса
шындықты жазады:
«Ол газелді тартымды жазғанымен, онша ұйқаспайтын. Түрк ... ... де бар, ... ... жаман да емес. Кейін Шайбани ханға барып
қосылады, ол мұны ... ... ... ... ... ханның құрметіне
Мұхаммед Салық Камалдың мөлшерінде алты хамсаның, яғни ... ... ... мәснәуи жазды. Бұл – жарамсыз, әлсіз мәснәуи болатын.
Мұны оқыған адам Мұхаммед ... ... ... ... Оның ... бірі ... ... еді Ферғана,
Болды енді жалқау жатар жер ғана.
Дегенмен, автор «Бабыр-наменың» «Тоғыз жүз отыз ... ... ... ... ... ... бір өлеңін еске түсіріп, ойын-сауыққа
себепші болғанын жазады.
Ерке назды сұлу жарды қайтесің,
Ол тұрғанда басқаларды қайтесің [2,271], ... өлең ... еске ... осы сарында өзі әзіл-қалжың түріндегі
өлеңін шығарады.
Автор Хилали поэзиясына да аз кем ... оның ... яғни ... ... ақын ... ... ... аудартады.
«Хилали деген болды, ол қазір де тірі. Оның газелдері жатық, көркем,
құбылмалы емес. Оның диуаны да бар, ол ... ... «Шаһ пен ... мәснәуи жазған. Ондағы кейбір өлеңдері жақсы болғанымен, бұлардың
мазмұны, арқауы шытырман да, өте ... Одан ... ... ... ... мәснәуи жазғанда, сүйген еркектің артықшылығын, ғашық
әйелдің қасиеттерін жырласа, Хилали ... ... ... ... ... сөзі мен ісін ... өлеңдерінде ақын шаһты
бұзылған, оңбаған адам етіп бейнелейді. Өзінің екі қайырымды ... ... ... жас ... ... ... етіп ... өте келіспейді-
ақ.
Хилали өте зерек сияқты; жұрт оның отыз-қырық мың өлеңін есіне сақтапты,
соның көпшілігін жатқа айтатын көрінеді дейді. Өлең ... ән ... ... өлең ... ... дарындылығы бар адам-ды» [2, 198].
Автор сөзінен басқаларға қарағанда, Хилали ақынға ... ... ... ... ... анық мойындағанын аңғаруға болады.
Шежіреде Хорасанның тапқырлары айтты дейтін ... ... ... де ... басқа ақын,
Алтын бетін көрмейді.
Ақыннан алтын дәметсең,
Өлеңнен басқа ... [2, ... ... ... ... ... тапқырлық пен суырыпсалмалық
өнерінің жарқын көрінісі іспетті.
Атақты үнді ақыны, шығыстың классикалық поэзиясының негізін салушылардың
бірі - Әмір ... ... 1325 жылы ... болған болатын. Бабыр өз
шығармасында Қожа Хұсырау деп атап оның өлеңдерін де еске сала ...... ... ... ... жемісі Үндістанның [2, 307].
Тұтастай алғанда, «Бабыр-наме» бір жағынан түркі поэзиясының шағын
жинағы іспетті, екінші жағынан өз дәуірінің ... жоқ ... ... ... өзі өмір ... ... ... тарихи және мәдени-
рухани шежіресі, әрі фольклорлық, әдеби туынды. Бүгінгі тілмен айтқанда ... ... ... ... ... туынды деуге толық
негіз бар.
Қорытынды
Орта Азия мен Үнді елінде ХV ... соңы мен ХVІ ... бас ... тарихи оқиғалардың, сол кездегі мемлекетаралық қарым-қатынасты дәл
осы кітаптағыдай, әрі шебер ... ... ... және тарихи
ескерткіш жоқ. Әсіресе, мұнда сол кездегі Үндістан туралы ... ... ... ... Үнді ... сұлу ... ... ол
жөнінде мақтанышпен пейзаждық сурет жасайды: «Біздің жермен салыстырғанда
бұл өзі ... ел, ... ... ... ... болады. Таулары, өзендері,
ормандары, далалары, қалалары, өлкелері, хайуанаттары, адамдары, тілдері,
жауыны мен желі – ... бәрі ... ... ... болып келеді...
Синд өзенінен өткен бойда-ақ жер мен су, ағаштар мен тастар, жолдар ... ... ... сала ... - ... ... өзі жүрген жерлердің табиғатын – тауларын, өзендері мен
көлдерін, орман-тоғайларын, аңдары мен құстарын нағыз ... ... ... ... Автор қара сөзбен айтып ... ... ... ... лирикалық өлең жолдарымен суреттеп өтеді.
Әлемге есімі мәшһүр шығыстанушы ғалым, ... ... ... көркемдік дәрежесін жоғары бағалай келіп, оны «түркі ... ... ең ... үлгілерінің бірі» деген еді.
«Бабыр-намеда» тарихта болған көптеген ... ...... батырлардың, ғалымдардың, сәулетші-шеберлердің, ақындардың, тағы
басқа өнер адамдарының психологиялық портреті, әдеби ... ... ... ... ... мінез-құлқы, діні т.б. әртүрлі болып
келетін сол тарихи адамдардың бәрі бір-бірімен шығарманың ең ... ... өзі ... ... ... Бұл ... ... өзіне
тән оқиға желісі, сюжеті, композициялық құрылысы бар. «Бабыр-наме» ... ... ... ... ... - ... ... еңбек қана емес, сонымен бірге түркі
(шағатай) тілінің мол мүміндіктерін зор ... ... ... көркем туынды.
Рас, бұл прозалық шығарманың негізгі обьектісі тарихи оқиғалар ... ... де ... сол ... оқиғаларды баяндап шығумен шектеліп
қалмайды. Ол ... ... тән ... ... ... ... т.б. көріктеу құралдарын «Бабыр-намеда» зор білгірлікпен
қолданғаны ... ... ... Сол ... ... ауыз әдебиетіндегі
мақал-мәтелдері, шешендік сөздерді де қажетіне қарай қолданып отырады.
«Бабыр-намедан» қазақ халқына қатысты да деректер ... ... ... ... Сайрам секілді қалалар мен Арыс, Сырдария
іспетті өзен ... ... ... ... Омар Шейх ... айтылатын
беттердіњ бірінен: «Келесі жылы ол ... ... Арыс ... ... төњірегіндегі шабуылдан қайтып келе жатқан ... Арыс ... мұз ... ... Омар Шейх ... ... (20-бет) деген жолдарды оқи ... ... ... қым-қуыт
оқиғаларды елестетеміз.
Іргесі ертеректе қаланған Фараб-Отырар қаласыныњ «Янги» («Жања») дегенде
атауы болғанын «Бабыр-наме» арқылы білеміз. Отырар моњғол шапқыншылығынан
кейін де ... ... Ол ... ... ... мен өзбек
шапқыншылығынан кейін бұл қалалар жермен-жексен болып, тіпті жұртында ... де ... ... деп ... ... ... екі бөлімді оқи отырып қазірі Тәжікстан мен Ауғанстанда «Хисар
қамалыныњ сыртында Дулат ... деп ... ... ... пен «Қыпшақ
асуы» (141-бет) атты жерлер де болғанын ... Оныњ ... сөз жоқ, ... қызық деректер.
«Бабыр-намеда» сондай-ақ қазақ халқыныњ құрамына енген дулат, жалайыр,
арғын, қыпшақ ... ... ... ... ... ... бегі шейх Нұр ад-Дин, Әдік сұлтан, Қасым хан, Әбу Бәкір, ... шейх ... ... ... ... ... ... Сұлтан Арғын,
Түркістан қаласыныњ әміршісі Мұхаммед Мазид тархан, Қаракөлдіњ әміршісі
Сұлтан Құсайын Арғын, ... ... ... ... шаћ, Мазид бек
Арғын, Зу-н-Нун Арғын, Сейіт Қасым кіші аға Жалайыри, Сейіт Мұхаммед Қасым
кіші аға Жалайыри, ... ... ... ... Мұхаммед Дулат, Әбу Жүсіп
Арғын, түркістандық Фазыл Тархан, Сұлтан Ахмет мырза Дулат, ... ... ... ... Орыс Арғын, Тұрды ... ... ... мен уәлі ауыз ... ... мен ... ... мен сарбаз
аттары да жиі аталады.
«Бабыр-намеда» негізінен ХV ғасырдыњ соњы мен ХVІ ғасыр басындағы, ... ... өз ... жеке ұлт ... ... ... көтерілген
кезіндегі оқиғалар суреттелетіндіктен де Захир ад-дин келтірген деректер
аса құнды.
Бабыр ењбегінде қазақ халқыныњ тұњғыш ... ... ... ... ... да ... деректер бар. Мұхаммед Хайдар – Захир ад-динніњ
туған бөлесі. Екеуініњ шешелері – ... ... ... ... ... ... «Хуб Нигар ханымныњ баласы Хайдар Дулат еді. Әкесін өзбектер
өлтіргеннен кейін ... жыл ... ... ... ... ... рұқсат сұрап
Қашғардағы ханға кетті» (екінші бөлесіне) (25-бет), - дейді.
Қазақ халқыныњ тарихына қатысты мына бір дерек те ... ... ... ... сұлтаннан кейін Сұлтан Нигар ханымды қазақ ұлысыныњ
ханы Қасым алды. ... ... ... ... ... мен сұлтандарыныњ
бірде-бірі бұл халықты дәл осы Қасым сияқты бағындыра алмаса керек» ... бұл ... ... ... ... ... атымен ХV
ғасырға дейін-ақ белгілі болғанын пайымдауға болатын сияқты. «Бабыр-намены»
оқи отырып, сондай-ақ бір ... ... ... да қазақтан шыққан
бектер мен сұлтандар ... ... ... ... ... «Әбу Бәкір
Дулат Қашғари ешкімге бас ... ... жыл ... мен ... билеп
тұрды», - дейді. Парасатты ғалым баћадүр батыр тек өзін қоршаған ... ... ғана ... ... түрлі халықтардыњ әдет-ғұрпына да үњіліп,
өзіне қызық көрінген жәйттерді хатқа ... ... ... ... ... танытқан әйгілі шығармасы «Бабыр-намены» кейінгі ұрпаққа мәңгі мұра
етіп қалдырған.
Сөз жоқ, уақыт ... ... ... жаңа ... ... ... ұмтылыс арта түседі. Олай болса, біз де көне мұра жайындағы өзіндік
көзқарасымызды, ... ... ... алға ... ... деп ... әдебиеттер тізімі:
1. Дербісалиев Ә. «Бабыр-наме» – бағалы мұра // Жұлдыз. 1990, №11.
2. Бабыр захир ад-дин Мұхаммед. ... / Орыс ... ... ... ... 1990. – 320 б.
3. Тарақты А.(Сейдімбеков) Балталы, Бағаналы ел аман бол ... ... ... 1993. 224 ... ... М. Қазақ түрік шежірелерінің зерттелуі // Қазақ тарихы. –
2004. – № 4. – 30-34 ... ... А. ... Екі ... 2 том. – ... ... 1968.
–251.
6. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. –Алматы:
Қазақстан; ... 1991. – 80 ... ... М. ... ата-тек және рулық одақтар мәселесі турасында //
Қазақ шежірелері және ұлттық таным мәселелері: ... ... ... 2005. – 10-25 ... ... ... Шыңғыс нама. – А., 2005. – 400 б.
9. Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. – А., 1997. – 128 б.
10. ... ... ... ... - М.-Т.-Б.:
Туркестан, 1996. – 544 с.
11. Дулати Мухаммед ... ... ... (Рашидова история): перевод с
персидского языка. – А., 1999. – 656 с.
12. Шах Махмуд ибн мирза ... ... ... – М, ... ... Дин. Сборник летописей. – М-Л., 1952. – Т.1. – Кн. 1. – ... ... ... ... ... – А., 2005. – Т.1. – 416 ... ... Ә. Шежіре. Қазақ шежіресі // Қазақ совет энциклопедиясы. –
1978. – Т.12. – 595 б.
16. Қашқари ... ... ... ... – А., 1997. – Т.1.– 591 б.
17. Санчиров В. «Илэтхэл шастир» как исторический источник по ... – М.: ... 1990. – 137 ... ... Ш. ... ... к биографии. – Элиста, 1999. – 335 ... ... В. ... народной литературы тюркских племен живущих в Южной
Сибири и Джунгарской степи. – СПб, 1866. – Ч. 1. – 420 ... ... Ч. ... ... // ... соч. в 5-ти томах. – А.,
1985. – Т.2. – С. 148-166.
21. Марғұлан Ә. Ең ескі ... ... ... ... – 1983. ... – 170-178 ... Әбусейітова М. Түркі және парсы деректемелері // Қазақ тарихы. – 1995.
– № 2. – 22-27 бб.
23. ... Б.А. ... ... ... ... ... ... жер
жұтқан қалалар. –Алматы: Ататек, 1994, - 400 б.
24. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары (Көркемдік дәстүр жалғастығы).
–Алматы: Ана ... 1998. – 256 ... ... ... ... дастаны). /Құраст. Б.Ысқақов. – Алматы:
Қазақстан, 1994. – 224 ... ... А ... А.). ... Бағаналы ел аман бол (шежіре).
–Алматы: ... ... 1993. –224 ... ... ... ... прозасы. –Алматы: Ғылым, 1984, -272 б.
28. Сейдімбеков А. Күй шежіре. –Алматы: Ғылым, 1997. –224 б.
29. Ахметов З. Өлең ... ... ... ... 1973. –212 ... ... П. ... фольклорындағы әңгіме. Алматы, 2001. –116 б.
31. Қазақтың батырлық эпосы /Құраст: С.Дәуітов. –Алматы: Рауан, ... ... ... Күлтегін. /Аударған: М.Жолдасбеков. –Алматы: Жалын, 1986.
–78 б.
33. Dede Korkut Kіtabі (gіrіs, metіn, faksіmіle). ... 1997. –654 ... ... ата ... ... ... ... Б.Ысқақов. –Алматы: Жазушы,
1994. –160 б.
35. Ежелгі дәуір ... ... ... ...... ... 1991. –280 ... Әдебиеттану терминдерінің сөздігі ... ...... Ана ... 1991. – 240 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
«Циклопропанкарбон қышқылының биологиялық активті жаңа туындыларын синтездеу»49 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Адам — табиғаттың туыңдысы, онсыз өмір сүре алмайды10 бет
Алкалоидтардың тиомочевина туындыларының синтезі мен биологиялық белсенділігін зерттеу9 бет
Аминофенолдар және олардың туындылары3 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс34 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне тікелей аудару тәжірибесі (көркем аударма туындысы негізінде)48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь