Шешендік өнер шарттары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1 Шешендіктанудың туу, қалыптасу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.1 Шешендіктану тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Қазақ шешендік дәстүрінің шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 18
2 Шешендік өнердің қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.1 Шешен сөйлеудің логикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.2 Шешеннің сөйлеу мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 65
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 67
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Сөз сөйлеу құдіретіне ие болу – адамның жер бетіндегі тіршілік атаулының бәрінен де жоғары сатыда екендігін танытатын, адамды адам етіп тұрған адамзат баласының ұлы қабілеттерінің бірі. Тілсіз, сөзсіз, сөз сөйлеу дағдысынсыз адам өмірін көз алдымызға елестету мүмкін емес, оларсыз адам ғұмыры мағынасыз. Сөз – адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы, ақпарат алмасу тәсілі, өзге адамның санасына және әрбір қадамына, әрекетіне әсер ету құралы. Сөзді орынды қолдана, құбылта білу өте жоғары бағаланады. Бұл сияқты қабілет адамның жалпы мәдениетінің, білімділігінің құрамды бөлігі болып табылады. Бүгінгі таңда зиялы адамның сүреңсіз де сөлекет сөйлеуі, яғни шешен сөйлеу мәдениетінің төмендігі адам баласының оқи және жаза білмеуі сияқты ыңғайсыз көрінуі тиіс, ал білім беру мен тәрбиелеу ісін толық жүзеге асыруды шешендіксіз көзге елестету қиын.
Сөз қоғам дамуының ағымын аңғартады және ілгергі даму үдерісіне мүмкіндіктер туғызады. Сөз адамдардың санасы мен еркіне бірден-бір әсер ететін, оларға білім беретін, сенімін қалыптастыратын, азаматтарды нақты әрекеттерге жұмылдыратын өте күшті қарудың рөлін атқарады.
Өте ежелгі дәуірлерден бері адам баласы жанды сөздің әсер ету құпиясының сыры неде екенін (бұл туа біткен қасиет пе, әлде ұзақ уақыт тер төге оқудың, өз бетімен білім алудың нәтижесі ме?) танып-білуге ұмтылуда. Осы және өзге де сұрақтарға жауапты шешендіктану (риторика) ғылымы - "сөйлеу сәтінде ойды дәл аңғарту, сөзді орынды орналастыру және мезетте тауып айту" заңдары туралы ерекше ілім жауап береді. Ежелгі дәуірде аталмыш ғылым беделі, оның қоғам мен мемлекет өміріне әсері өте жоғары болған, сол себептен де риториканы "ақылға жетекшілік жасайтын өнер" (Платон) ретінде атап, әскери басшылық, эпос және музыка өнерімен қатар қойған. Осы тұста аталмыш ғылымның "шешендік өнер" деген екінші атауы да дүниеге келген [1].
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Шешендіктанудың алғашқы ғылыми талдамасының авторы ежелгі дәуірдің ұлы ойшылы Аристотель риториканы "әрбір нақты пәнге қатысты сендірудің мүмкін болар амалдарын табу қабілеттілігін туғызар" ілім ретінде анықтайды [2].
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бұл арадағы басты сөйлеу мәселесіндегі орталық назар аударар тұс - оның сендіру құралы екендігі. Барлық кезеңдегі залымдар мен шешендерді (бұған біздің кезең де енеді) тап осы мәселе толғандырып келді, әлі де ойландырады. Шешен алға қойған мақсатқа қалай жетуге болады? Аудитория назарын қалай өзіңе аударуға, баурап алуға болады? Қалайша сөйлеу бірден-бір әсерлі болмақ? Шаршы топ алдында ауызша сөйлеудегі сендірудің құпиясы неде? Үздік шешендік сөздің жетістігі немен өлшенеді? Мүмкін болар сендіру амалдарының бірден-бір тиімдісі деп қайсысыларын атауға болады?
Бұл сияқты сауалдарға жауап табу, әсіресе, шешендік өнерді жаңадан бастап үйренушіге оңай шаруа емес. Ондай адамға шешендіктанудың тарихы мен теориясын терең оқып-үйренуден, ауызша сөйлеудің атақты шеберлері мен ғалымдарының еңбектерімен танысудан алшақ кетуге, өзімен жүргізілетін салмақты тәжірибелік жұмыстарға мән бермеуге, сырт қарауға әсте болмайды.
Адам атаулының қай-қайсысы да дұрыс та дәл, әрі шешен сөйлей білуді жете меңгеруге ынталы. Себебі бұл өзге адамдармен (отбасында, мектепте, қызметте, қоғамдық өмірде) жылы да жағымды қарым-қатынас орнатуға және оны сақтауға мүмкіндік береді, әр түрлі салада жетістікке жетуге көмектеседі. Әшейінде мағынасы көмескі, тіптен қажетсіз көрінетін сөзді өз орнында, дәл мезетінде шебер де шынайы қолдана білсе, ол теңдесіз күшті құралға айналады.
Біздің бір-біріміздің қарым-қатынасымыз сәтті болу үшін, тек қана тілді, оның грамматикасы мен сөздік қорын жақсы біліп қана қою жеткіліксіз. Әңгімелесушіңді қызықтыра отырып, оған әсер ету үшін, өз бағытыңызға икемдеп, баурап алу үшін, өзіңізге көңілі ауған, ұнататын адамдармен, тіпті өз қарсыластарыңызбен де сөйлесе білу үшін, ақырында шаршы топ алдында сөйлей білу үшін өз сөзіңізді орынды үйлестіре білу аса қажет.
Егер де «сырт киіміне қарай қарсы алып, ақыл-ойьша қарай шығарып салу» дегенге сүйенсек, мұнда адами қарым-қатынасқа алғашқы кезекте мән берілген, яғни сөз - ойдың «сырт киімі», ендеше оларды таңдап, іріктеп қолдануда қателеспеу маңыздырақ. Әрине, адамды тек оның сөзіне қарап бағалау жөн болмас еді десек те, бір жағынан оның сөйлеген сөзін назарға ілмей, ескермей адамға баға беру дұрыс та емес. Бұл адам баласына ежелгі заманнан мәлім. Бұл орайда Сократ: «Сөйлеп көріңіз, мен сіздің кім екеніңізді айтайын»,-деген. Жалпы, сөз сөйлеуді шебер меңгеруді қажет етпейтін мамандық атаулы жоқ. Ал адам іс-әрекетінің кейбір салаларында ол аса қажетті. Мәселен, заңгер, мұғалім, агроном, әлеуметтік қызметкер, психолог, менеджер, саясаткер, діни уағыздаушы өз мамандықтарының шарықтау шегіне жеткісі келсе, сөйлеу өнерін жете меңгеруі тиіс. Себебі, оларға адамдармен үнемі қарым-қатынас жасауға, яғни әңгімелесуге, кеңес беруге, ұстаздық етуге, ресми жағдайда шаршы топ алдында сөйлеуге тура келеді. Ал шаршы топ алдында сөз сөйлеу үшін, не айтатыныңды білу аздық етеді, бұған қоса, қалай айту керектігін білген жөн. Шешен өз сөзінің ерекшеліктерін көз алдына елестете білуі керек. Шешен мен тыңдаушыларға әсер ететін сандаған факторларды ескеру дұрыс. Сөйлеу техникасын меңгеруі тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қыдыршаев А.С. Шешендіктануды оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Білім, А., 2000. - 270 б.
2. Аристотель. Риторика /Античные риторики. - М.: Издательство МГУ, 1978. - с.15-164
3. Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. -М.: Научн. изд. центр. «Ладомир», 1994. - 470 с.
4. Ломоносов М.В. ПСС, т.7., М.-Л., 1952,- 996 с.
5. Платон. Сочинения в 3 т., т.1. - М.: Мысль, 1968. 623 с.
6. Кузнецова Т.И., Стрельникова И.П. Ораторское искусство в Древнем Риме. - М.: Наука, 1976-. - 287 с.
7. Адамбаев Б. Шешендік өнер. - Алматы: Ғылым, 1999. -204 б.
8. Мәметова Ә.С. Қазақ шешен билерінің сөздері және әдебиеттегі оның орны. Филол. ғыл. канд. дисс, А., 1945.-215 б.
9. Адамбаев Б. Қазақтың дәстүрлі шешендік өнері және Сырым атымен байланысты сөздер. Филол, ғыл. канд. дисс, А., 1962.
10. Тілеужанов М.М. Халық тағылымы. – Алматы: Рауан, 1996. -302 б.
11. Монтень М. Об искусстве беседы //Монтень М. Опыты: пер. с фр. -М., 1991.
12. Афоризмы и крылатые изречения об ораторском искусстве. Сост.: Г.М.Порубова, Н.Н.Порубов. -Минск, 1977.- 66 с.
13. Аннушкин В.И, Первая русская «Риторика». - М.: Знание, 1989. -63с.
14. Сперанский М.М. Правила высшего красноречия. -Спб., 1844., 216 с.
15. Сергеич П.С. Искусство речи на суде. - М.: Юрид. лит., 1988. -380 с.
16. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. - А., Қазақстан, 1971.
17. Античные риторики /Собрание текстов, статьи, коммент., общ. Ред. А.А.Тахо-Годи/. - М.: Изд.МГУ, 1978.-352 с.
18. Негимов С. Шешендік өнер. - А., Ана тілі, 1997. -208 б.
19. Қыдыршаев А.С. Қаныш Сәтпаевтың шешендігі // ¦стаз. Орал, 2000, №1. - 93-97 б.
20. Қыдыршаев А.С. Шешен-лектор профессиограммасы. Жоғары оқу орнының жас лектор мамандарына арналған әдістемелік көмекші құрал. Орал: БҚМУ баспасы, 2004. - 56 бет.
21. Белинский В.Г. Общая риторика Н.Кошанского//Полн. собр. соч. -М.: 1955. -т.VIII. с. 503-514
22. Андроников И.Л. Я хочу рассказать вам... - М., 1971.
23. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. –Алматы: Санат, 1995. -210 б.
24. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. –Алматы: Білім, 2003. -287 б.
25. Шешендік шиырлары. –Алматы: Қайнар, 1993. – 148 б.
26. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. –Алматы: Жазушы, 1970. -518 б.
27. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. –Алматы: Қазақстан, 1971. -262 б.
28. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы (емле, тыныс белгілері, сөз сазы). -Астана: Елорда, 2000. - 532 б.
29. Қайдар Ә. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу). -Алматы: «Тоғанай Т.» баспасы, 2004. - 560 б.
30. Синонимдер сөздігі. /Құрастырушылар Болғанбайұлы Ә., Бизақов С, Дәулетқұлов Ш./. –Алматы: Дайк-пресс, 2001.
31. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы (кодификациясы). Астана: Елорда, 2001. - 230 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе..............................................................................................................
6
1
Шешендіктанудың туу, қалыптасу жолдары.......................................
8
1.1
Шешендіктану тарихынан....................................................................
8
1.2
Ќазаќ шешендік дєст%.рінің шарттары..................................................
18
2
Шешендік ... ... ... ... сuйлеу мєдениеті..............................................................
33
Қорытынды......................................................................................................
65
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.................................................................
67
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Сuз сuйлеу ќ+-діретіне ие болу - адамныњ жер ... ... ... ... де ... ... екендігін танытатын, адамды адам етіп т+-рѓан адамзат баласыныњ +-лы ќабілеттерініњ бірі. Тілсіз, сuзсіз, сuз сuйлеу даѓдысынсыз адам uмірін кuз ... ... ... ... ... адам ѓ+-мыры маѓынасыз. Сuз - адамдар ... ... ... ... ... ... uзге адамныњ санасына жєне єрбір ќадамына, єрекетіне єсер ету ... ... ... ... ... білу uте ... баѓаланады. Б+-л сияќты ќабілет адамныњ жалпы мєдениетініњ, ... ... ... ... табылады. Б%.гінгі тањда зиялы адамныњ с%.рењсіз де сuлекет сuйлеуі, яѓни шешен сuйлеу мєдениетініњ тuмендігі адам ... оќи жєне жаза ... ... ыњѓайсыз кuрінуі тиіс, ал білім беру мен тєрбиелеу ісін толыќ ж%.зеге асыруды шешендіксіз кuзге елестету ... ... ... ... ањѓартады жєне ілгергі даму %.дерісіне м%.мкіндіктер туѓызады. Сuз адамдардыњ санасы мен еркіне бірден-бір єсер ететін, оларѓа білім беретін, сенімін ќалыптастыратын, ... ... ... ... uте к%.шті ќарудыњ рuлін атќарады.
¤те ежелгі дєуірлерден бері адам баласы жанды сuздіњ єсер ету ќ+-пиясыныњ сыры неде ... (б+-л туа ... ... пе, єлде +-заќ уаќыт тер тuге оќудыњ, uз бетімен білім алудыњ нєтижесі ме?) танып-білуге ... Осы жєне uзге де ... ... ... ... ... - ... сєтінде ойды дєл ањѓарту, сuзді орынды орналастыру жєне мезетте тауып айту" зањдары туралы ... ілім ... ... ... ... аталмыш ѓылым беделі, оныњ ќоѓам мен мемлекет uміріне єсері uте жоѓары ... сол ... де ... ... ... жасайтын uнер" (Платон) ретінде атап, єскери басшылыќ, эпос жєне музыка uнерімен ќатар ќойѓан. Осы т+-ста ... ... ... uнер" ... ... ... да д%.ниеге келген [1].
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Шешендіктанудыњ алѓашќы ѓылыми талдамасыныњ авторы ежелгі дєуірдіњ +-лы ойшылы Аристотель риториканы ... ... ... ... ... м%.мкін болар амалдарын табу ќабілеттілігін туѓызар" ілім ... ... [2]. ... ... ... мен ... Б+-л арадаѓы басты сuйлеу мєселесіндегі орталыќ назар аударар т+-с - оныњ ... ... ... ... ... залымдар мен шешендерді (б+-ѓан біздіњ кезењ де енеді) тап осы мєселе толѓандырып келді, єлі де ойландырады. Шешен алѓа ќойѓан ... ... ... ... ... ... ќалай uзіње аударуѓа, баурап алуѓа болады? Ќалайша сuйлеу бірден-бір єсерлі болмаќ? Шаршы топ алдында ауызша сuйлеудегі сендірудіњ ќ+-пиясы ... ... ... ... ... ... uлшенеді? М%.мкін болар сендіру амалдарыныњ бірден-бір тиімдісі деп ќайсысыларын атауѓа болады?
Б+-л ... ... ... ... єсіресе, шешендік uнерді жањадан бастап %.йренушіге оњай шаруа емес. Ондай адамѓа шешендіктанудыњ тарихы мен теориясын терењ ... ... ... ... шеберлері мен ѓалымдарыныњ ењбектерімен танысудан алшаќ кетуге, uзімен ж%.ргізілетін салмаќты тєжірибелік ж+-мыстарѓа мєн бермеуге, сырт ќарауѓа єсте болмайды.
Адам ... ... да ... та дєл, єрі шешен сuйлей білуді жете мењгеруге ынталы. Себебі б+-л uзге ... ... ... ќызметте, ќоѓамдыќ uмірде) жылы да жаѓымды ќарым-ќатынас орнатуѓа жєне оны саќтауѓа м%.мкіндік береді, єр т%.рлі салада жетістікке жетуге кuмектеседі. ... ... ... ... ќажетсіз кuрінетін сuзді uз орнында, дєл мезетінде шебер де шынайы ќолдана білсе, ол ... ... ... айналады.
Біздіњ бір-біріміздіњ ќарым-ќатынасымыз сєтті болу %.шін, тек ќана тілді, оныњ грамматикасы мен сuздік ќорын жаќсы біліп ќана ќою ... ... ... ... оѓан єсер ету ...... ... баурап алу %.шін, uзіњізге кuњілі ауѓан, +-нататын адамдармен, тіпті uз ќарсыластарыњызбен де сuйлесе білу %.шін, аќырында шаршы топ ... ... білу %.шін uз ... ... %.йлестіре білу аса ќажет.
Егер де дегенге с%.йенсек, м+-нда адами ... ... ... мєн ... яѓни сuз - ... , ендеше оларды тањдап, іріктеп ќолдануда ќателеспеу мањыздыраќ. Єрине, адамды тек оныњ сuзіне ќарап баѓалау жuн болмас еді десек те, бір ... оныњ ... ... ... ... ... ... баѓа беру д+-рыс та емес. Б+-л адам баласына ежелгі заманнан ... Б+-л ... ... ... ... сuз ... ... мењгеруді ќажет етпейтін мамандыќ атаулы жоќ. Ал адам іс-єрекетініњ кейбір салаларында ол аса ... ... ... ... ... єлеуметтік ќызметкер, психолог, менеджер, саясаткер, діни уаѓыздаушы uз мамандыќтарыныњ шарыќтау шегіне жеткісі келсе, сuйлеу uнерін жете ... ... ... ... ... %.немі ќарым-ќатынас жасауѓа, яѓни єњгімелесуге, кењес беруге, +-стаздыќ етуге, ресми жаѓдайда шаршы топ алдында сuйлеуге тура ... Ал ... топ ... сuз сuйлеу %.шін, не айтатыныњды білу аздыќ етеді, б+-ѓан ќоса, ќалай айту керектігін білген жuн. Шешен uз сuзініњ ерекшеліктерін кuз ... ... ... ... Шешен мен тыњдаушыларѓа єсер ететін сандаѓан факторларды ескеру д+-рыс. Сuйлеу ... ... ... ... - ... және екі ... қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Шешендіктанудың туу, қалыптасу жолдары
1.1 Шешендіктану тарихынан
Шаршы топ алдында сuз сuйлеуге даярланушы єрбір ... ... ... т%.рде бір шоѓыр мєселе бас кuтереді. Алѓашќы кезекте сuз ... ... орай , , ... сауалдар туындайды.
Сондай-аќ сuйленер сuздіњ сыртќы жаѓын айќындайтын , , ... ... ... бере ... болу ... ... ... кuздеген межеде єсер ету маќсатында шаршы топ алдында сuйлеуге єзірлену жєне сuйлеу зањдылыќтары туралы ѓылым саласы шешендіктану ... ... Баса ... б+-л ... ... ... белгілі бір аќпаратты жеткізу амалдары туралы жай ѓылым саласы ѓана емес, сонымен ќоса сuзді uзге адамдарѓа єсер ету ... ... ... ... сенімділігін, єсер етушілік ќалпын ќамтамасыз етуші зањдылыќтар мен ережелердіњ шоѓыры да. Шешендіктанудыњ ѓылым жєне оќу пєні ... ... ... жылдарды ќамтиды. Єрбір кезењге сєйкесті оныњ мазм+-ны да єрќилы. Ол єдебиеттіњ ерекше жанры есебінде де, сuйлеу ... ... бір т%.рі ... жєне ... ... де, ... ... ѓылымы єрі uнері ретінде де ќарастырылады.
Ќазіргі тањдаѓы зерттеу ењбектерде шешендіктану кешенді пєн ... ... ... ... ... ... ... логикалыќ, лингвистикалыќ, психологиялыќ, физиологиялыќ, кuркем єдеби жєне таѓы басќа аспектілерін ќамтиды.
Б+-л ѓылым саласыныњ , , , ... uзге де ... бар. Олар ... толыќтай сєйкеспейді, uзара нєзік айырмашылыќтары бар, дегенмен жастарды шешен сuйлеуге баулуда оларды бір-бірімен синонимдес ілім ретінде ќарастыру ... ... ... ... ... ... ... (латынша оrаrе - сuйлеу) - кuпшілік алдыида сuз ... адам ... ... ... - rћеtоr - ритор). Оныњ uз сuзін ќарата айтќан адамдары, сuз сuйлеуге арналѓан кuпшілік ... ... ... ... - ... топ ... ауызша сuйлеу %.дерісінде шешен мен аудитория бір-біріне етене ... ... єсер ... ... ... жєне ... ... ќос элементтіњ болуымен кuрініс береді. Б+-л орайда термині сuз сuйлеудіњ ќоѓамдыќ мєндегі єлеуметтік негізделген мазм+-нын ... ... ... сuйлеу сєтінде, ереже іспеттес, uзіндік ойымен бuлісу жєне ж+-ртшылыќ ... ... ... ... ... екі ой алѓа ... Сuйлеудіњ рационалды жєне эмоционалды аспектілеріндегі ой мен сезімніњ тоѓысуы шешендік uнер ... сан ... ... Шешендікке жасалѓан жіктеулердіњ бірі - жанрлыќ-таќырыптыќ классификация берілген. Єрбір жанрдыњ uзіндік ерекшелігі бар, олар ќарым-ќатынастыњ белгілі бір ... сай ... ... ... сuз ќ+-рылымыныњ, олардыњ наќты жанрѓа сєйкестілігініњ барынша аныќ та ќаныќ канондары ж%.йелене ќалыптасќан. Жанрлардыњ єрќайсысын іштей сuйленер сuз ... ... ... ... ... єлеуметтік-саяси шешендікті - саясат сuзі, саяси баяндама, %.гіт-насихат сuзі, саяси шолу, митингілік сuз; академиялыќ шешендікті - лекция (эпизодтыќ жєне ... ... ... ... ... ѓылыми хабарлама; єлеуметтік-т+-рмыстыќ шешендікті - мерейтойлыќ, ќ+-ттыќтау сuз, дастархан басындаѓы сuз, ќаралы жиындаѓы сuз (ќабір басындаѓы сuз).
Шешендік сuзді ... ... да ... ... жіктеуге болады. Мысалы: шешен ойына байланысты, сuйлеу маќсатына орай, шешендік стиліне сєйкесті жєне т.б. Мєселен, ... ... ... ... ... ... аќпараттыќ, декларативтік, дєйектілік, императивтік; шешендік сuздіњ наќты маќсатына орайлас - т%.сіндіру, сендіру, кuњіл кuтеру, ... т.б. ... ... ... ... еді. Б+-л ... осы ... кез-келген жіктеменіњ uте шартты екендігін, тєжірибеде жанрлар мен т%.рлерініњ шын мєнінде болмайтындыѓын ... ... есте ... ... ... ... топ алдында сuз сuйлеудіњ зањдылыќтары туралы ѓылым ретінде ќарастырамыз. Солай десек те, біз ... б+-л ... ... ... ќолданамыз. Сонда, аќиќатын айтќанда, б+-л ѓылым ба, єлде uнер ме? ... ... ... ... Оны ... гuрі поэзиямен (єдебиетпен) жєне сахналыќ шеберлікпен байланыстырѓан. Ќазіргі кезењде ол кuбіне ѓылым ретінде ќарастырылады, оны кейде ... ... Б+-л ... ... ... ... яѓни ... ойланысы логикалыќ жєне бейнелі т+-рѓыдаѓы екі формада кuрініс беретіндігінде, оларѓа танымныњ ќос т%.рі (ѓылым жєне uнер) сєйкес ... ... ... ... толыќтырып отыратындыѓында. Демек, шешендік сuз - жанды сuз ... ... ... беретін эмоционалды-интеллектуалды шыѓармашылыќтыњ ерекше бірегей т%.рі Ол бір мезгілде адамныњ санасына да, сезіміне де єсер етеді. ... топ ... ... ... адамѓа тєн ойланыстыњ ќос формасын шебер ќолдана білуден т+-рады. Єсіресе, шешендік uнер мен ... ... uнер мен ... ... ... ... ... єрќашан да %.ш сатыда, яѓни uз айтар сuзін ойдан шыѓарушы, ќ+-растырып, ж%.йеге келтіруші жєне орындаушы ретінде кuрінеді. Шешендік uнер теоретигі ... ... ... ... ... ... деп есептеді. Аристотель шешендік пен поэзияѓа тєн ортаќ бірліктерді таба білді. Демосфен мен ... ... ... ... ... да шешендік uнерде актерлыќ амалдарды ќолданды.
Сонау антикалыќ дєуірдіњ uзінде-аќ шешендіктануѓа ... ... бір ... ... ... ... де ... ќ+-былыстарын талќылау єрі тану амалы ретінде ќараѓан. Ол uзге ѓылымдардыњ б+-лжымас ж%.йесіне с%.йенеді, Олардыњ мєліметтерін пайдаланады. Єсіресе, шешендіктану мен ... ... ... ... ... ... олар бuлінбес бірлікте де ќарастырылѓан.
Ежелгілер: , - деген. Цицеронныњ пікірінше, шешендікке тєн аса ќажетті %.ш саласы ... - ... ... - usus, ... - ... сай адам ѓана д%.лд%.л шешен болып ќалыптаса алады, б+-лардыњ ішінде ѓылым бєрінен де мањыздыраќ, себебі сайыс нєтижесі білімді шешен пайдасына ... ... ... ... ... ... мањызды пєндердіњ сапына єдебиетті, тарихты, ќ+-ќыќ пен философияны (єсіресе, оныњ логика жєне ... ... ... ... орайлас ойларды жалѓастыра келе, М.В.Ломоносов шешендікті мењгеру %.шін, табиѓи дарындылыќ, ѓылым, д%.лд%.л шешендерге ... ... ... ... uзге ... салаларынан хабардар болу сияќты бес т%.рлі ќалып-ќасиеттіњ аса ќажеттігін баса айтады. Б+-л арада шешендікке барар наќты да ... ... ... ... ... ережелерді танытудан ќ+-ралса /б+-л арада шешендіктану/, М.Ломоносов uзге ѓылымдардыњ ішінен тарих пен ... ... ... ... Орыс ... ... деген т%.жырымына баса акцент берген.
Б%.гінгі к%.ні де осы сияќты талаптар uзектілігін жойѓан жоќ. Рухани ќ+-ндылыќтар ... ... біз ... ... ... ... тізбегін тек толыќтырамыз.
Шешен сuйлей білу %.шін ќандай uзге ѓылым салаларыныњ ќажеттілігін наќтыраќ ... ... ... ... ... ... ж+-мысыныњ ќос ж%.йесіне назар аударып кuрелік.
Классикалыќ риторикаларда шешен міндеті болып: 1) не ... ... 2) ... ... ... ... 3) оѓан ... сuздік форма беру; 4) б+-лардыњ бєрін жадыда бекіту; 5) сuз сuйлеу есептеледі. Б+-ѓан шешендіктанудыњ негізгі бес бuлімі ... ... ... ... ... міндетіне: тыњдаушылар назарын uзіње ыњѓайлау, іс мєнісін баяндау, даулы (кереѓар) сауал туындату, ќарсыласыњыздыњ ... ... ... ... ...... ... енеді.
Ќазіргі кезењ зерттеушілерщіњ ењбектерінде шаршы топ алдында сuз сuйлеуге даярлыќ пен оны ... ... ... ... кuрініс тапќан. Шынтуайтына келгенде, б+-л - мањызды коммуникативті сатыныњ єдістемелік ќалтарыстарыныњ %.стемеленуі нєтижесіндегі классикалыќ модельдердіњ наќтылануы.
Келесі бір ... ... - ... тіл мєдениеті, яѓни сuйлеудіњ тиімділігін, +-ѓыныќты да т%.сініктілігін жєне мєнерлілігін ќамтамасыз ететін, ана тілініњ барлыќ ... ... аса ... єсер ... ... ... ... саралап алу білігініњ болуы. Тілмен, стильмен ж%.мыс - сuйлеуге даярлану кезењінде міндетті, дегенмен шешенніњ тіл мєдениеті шын мєніндегі ... ... ... ... ... бас ... тура келген, міндетті импровизаќияны талап ететін наѓыз сuйлеу мезетінде uтеді. Шешенніњ жалпы тіл білімінен білімі ... ... ... оныњ ... ... аса жоѓары болѓаны.
Жаќсы ойластырылѓан, алдын-ала м+-ќият редакцияланѓан, стильдік т+-рѓыда ... ... сuз ... ... ... талапќа сай ќалыпты дыбысталуы тиіс. Шешендік шеберліктіњ аса мєнді элементтерініњ бірі - сuйлеу техникасын мењгеру. Ол бір ... ... ... ... біраќ шын мєнінде шаршы топ алдында сuйлеудіњ ќалыпты ... ... ... мен ... ... ... ететін физиология, анатомия, акустика, фонетика, орфоэпия, сахналыќ сuйлеу жєне таѓы ... ... ... ... арќа ... отырып, сuйлеу тєжірибесіне ќажетті жаѓдайларды м%.лтіксіз реттейді.
Сuйленер сuздіњ алѓашќы ... ... ... єсіресе, алдаѓы сuйленетін сuзге даярлыќ %.стінде шешен ... бір ... ... ... ойша оныњ ... ... ... Шешенніњ сuз сuйлеуініњ алѓашќы минуттарынан бастап б+-л моделъ ... ... ... ... ... мен ... бірт+-тас байланысќа т%.седі, ќ+-ндылыќтардыњ, ерік сапалары мен т%.йсіктердіњ, эмоциялардыњ ќызѓылыќты жарысы басталады. Б+-л ... ... ... дєл ... ... жету %.шін, алѓы /ежелгіліктердіњ uздері-аќ ќоя білген/ %.ш маќсатќа /сендіру, иландыру; жайбараќат к%.йге т%.сіру; аудиторияныњ назарын аударту/ толыќ ќол жеткізу ... ... ... жєне ... психологияныњ, педагогиканыњ мєселелеріне +-тымды с%.йене білуі, шаршы топ алдында ... ... ... ... ... айтќанда, оѓан жоѓары психологиялыќ-педагогикалыќ мєдениет тєн болуы тиіс. Осы аталѓан ѓылым салалары шешенге аудиториямен ж+-мыс жасауда аса ќажетті. Б+-лар uзіндік ... ... ... ... ... ... жоюѓа кuмектесетін аса ќажетті uзіндік т+-лѓалыќ, психологиялыќ сапалыќ ... ... ... ... ... шешен ќалпы, оныњ тыњдаушылармен тіл табысу, байланыс жасау формалары, uз іс-єрекетімен ... ... ... ... ... мен ... ... нєтижесінде пайда болѓан кездейсоќ жаѓдаяттардан жол тауып шыѓа білу %.шін тек ... ... ѓана арќа ... ... ќоса сuйлеушініњ ќаншалыќты шешен этикасын білуіне де, ќарым-ќатынас мєдениеті дењгейініњ мuлшеріне де байланысты.
Демек, шешендік теориясымен, практикасынен тыѓыз байланысты ... ... ... ... ... ретте философиялыќ ѓылымдар /логика, этика, эстетика/, сондай-аќ тіл білімі, психология, педагогика, ... ... ... ... ... Б+-л ... салаларын оќып-%.йрену, шаршы топ алдында сuйлеуде олардыњ зањдарын ќолдану шешенніњ басты міндеті ... ... Олар ... ... ... ... ... тілдік норманы саќтау мєдениеті, психологиялыќ-педагогикалыќ мєдениет, ќарым-ќатынас жасау мєдениеті, сuйлеу техникасы дењгейімен ќамтамасыз етеді.
Демокриттіњ дегеніндей, жоѓарыда тізбектеліп берілген сапалыќ ... ... ... ... оќу пєні ретінде айќындайды.
Ендеше, шешендіктануды деп атай отырып, біз шыѓармашылыќтыњ uзге т%.рлері сияќты, табиѓи деректер, іштей туа біткен ќабілет б+-л ... ... ... рuл ... ... Б+-л арада ењ бастысы - оќу мен uз ... ... ... ... ... зањдары мен ережелерін жете мењгеру, шешенніњ uзімен ... ... ... ... ќабілетті дамыту мен аса ќажетті жања ќасиеттерге баулу, %.здіксіз жаттыѓу мен наќты шешендік тєжірибесі.
Шешендіктану /риторика/ - ... ... ... ... Оныњ ... болып, uмір с%.руі мыњдаѓан жылдарды ќамтиды. Єрт%.рлі кезењдерде оныњ ќоѓамдыќ uмірдегі орны жоѓары не тuменгі дењгейде баѓаланды, біраќ uз ... ... ... uзге ... ... ... дєст%.р жалѓастылыѓы, мєдениеттердіњ uзара єсері, тарихилыѓы, +-лттыќ ... ... ќоса бір ... ... ... ... ... баѓыт +-стау басым кuрінеді. Осы маѓынада термині шешендікке uте дєл де сєйкесті келеді.
Б%.гінгі тањда шешендіктануѓа ... ... да жєне uзге шет ... де ... ... Б+-л ... да, ... кез келген ќоѓамдыќ ж%.йеніњ либерализаќиялануы адамныњ еркі мен ќ+-ќына назардыњ %.стемелене артуымен жалѓасады, ал олардыњ арасында сuз бостандыѓы ... ... орын ... ... ... ... ќажеттілік ќашан да бар, ал оѓан ауадай ќажеттілік тарихтыњ наѓыз шешуші, тuњкерісті т+-сында, демократияныњ саналы даму ... ... ... да, ... uнердіњ uркен жайып г%.лденуі ежелгі грек жєне ежелгі рим республикаларыныњ uркендеуімен, Ренессанс дєуірімен, XVIII ѓасырдаѓы Франциядаѓы жєне XX ѓасырдаѓы Ресейдегі ... ... ... ... ... т+-спа-т+-с сєйкес келуі кездейсоќ емес. Єрт%.рлі тарихи дєуірлердегі кuпшілік алдында сuз сuйлеу теориясыныњ даму барысын ќадаѓалау єрі ќызѓылыќты, єрі ... ... ... мен ... ... шешендіктану ѓылымы біздіњ жыл санауымызѓа дейінгі V-ІV ѓ.ѓ. Ежелгі Грецияда ќалыптасты. Осылай т+-жырым ... та, ... ... мен ... жоѓары баѓалануы одан да ілгергі ѓасырларѓа тєн.
Шешендік uнер Египет, Ассирия, Вавилон, ‡ндістан сияќты ... ... де ... ... ... топ ... ... механизмін ќалынтастыру баѓытындаѓы алѓашќы тєжірибелік зерделеу ќадамдары осы аталѓан мемлекеттерде де ... ... ... ... ... ... ... туралы ж%.йелі ж+-мыстар Ежелгі Грецияда пайда болѓаны аќиќат. Алѓашында б+-л ... дєл де дuп, ... де с+-лу ... білген адамды жаратушы пайѓамбармен пара-пар ќойѓан. Мєселен, атаќты Гомердіњ аузы дуалы шешен адамды ќ+-даймен тењестіруге дейін барѓаны мєлім. Ежелгі гректердіњ бас ... той ... ... бір ... ... ... ... ќ+-ру болды [4, 28].
Тек Ежелгі Грецияда ѓана шешендік ... жету ... ... ... жєне б+-л uнер ѓана емес ... ... ... ќатар/, сондай-аќ адамды танып-білудегі философиямен жарысќа т%.се алатын ѓылым екендігі ... ... ... ... пайда болуы мен г%.лденуі б.э.д. V-ІV- ѓ.ѓ. Ежелгі Грециядаѓы ќоѓамдыќ ќ+-рылыспен байланысты да ... Ќ+-л ... ... ... ежелгі грек елініњ барлыќ мєселелері жария т%.рде халыќ жиналыстарында жєне 30-ѓа толѓан кез келген азамат сайлана алатын шешілді. Жария ... тек ... ... ѓана шешіліп ќана ќоймай, сот ісі де ќаралып ... Бір ... б+-л ... арнайы кінєлаушылар (даттаушы) да, ќорѓаушылар (аќтаушы) да болмаѓан. Кез ... ... ... ... адамына кінє артып айыптай алѓан, ал айыпталушы адам ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Демек, демократиялыќ дењгейдегі ќоѓамдыќ uмір єрбір ерікті азаматќа шешендік uнерді мењгерудіњ ќажеттілігін міндеттеді. Кімде-кімніњ табиѓи ... ... ... амал ... б+-ны ... тиіс еді. Тап осы ... uзге ... ќоса /алѓашќы кезекте философия/ шешендік uнерге де оќытып-%.йрететін, баулитын аќылы оќытушы-софистер пайда ... ... ... ... ќ+-былта ќолдана білді, олар шешендік uнердіњ практикасына ѓана емес, теориясына да %.лкен мєн берді. Шешендік uнер туралы ѓылым ретінде шешендіктанудыњ ... ... де ... ... ... ... ... бойынша т+-њѓыш трактатты жазѓан сицилиялыќ Коракс болын саналады. ,-деп Коракс риториканыњ міндетін аныќтап бергеннен ... ... ... Квинтилианѓа дейінгі шешендік uнердіњ антикалыќ теоретиктері аталмыш ѓылым саласын тап осы баѓытта ... ... ... ... ... ... Кораксты емес, шешендігімен жєне осы uнерге баулу, оќыту даѓдысымен танымал болѓан оныњ ... ... ... ... та, uкінішке орай Коракстыњ да, Горгийдіњ де, Протагордыњ да (Горгий шєкірті) ... ... ... ... ... uнер - адам ... ... ішкі %.дерістерін бейнелеудіњ озыќ тєсілі, uзгелерді uз еркіње баѓындырудыњ аса к%.шті ќаруы, жанды ќарым-ќатынастыњ амалы ретіндегі сuз сuйлеу ќ+-діретіне ие ... шын ... ... ќ+-діреттілігін танытатын кuпќырлы ілім. Ќоѓамныњ дамуына сєйкесті иландырушы сuзге наќты ќажеттілік ... ... ... ... ... ... %.шін, +-ѓымы туындады.
Ќ+-л иеленушілік ќ+-рылысы жаѓдайында ... ... сuзі ... ... санасы мен еркіне бірден-бір єсер етудіњ белгілі бір м%.мкіндіктерін туѓызѓан uнер ретінде ќалыптасты. Шешендіктанудыњ г%.лдену кезењі мемлекеттегі жетекші ... ... ... ... кењесі, халыќ соты сияќты %.ш +-йым атќарѓан афиндік ќ+-л иеленушілік демократияныњ uркендеуіне сєйкес келеді. Барлыќ %.ш +-йымда да жанды сuз ... ... ... ... аша ... оныњ ... ... кuмектесе келе, аса мєнді рuл атќарады, ал сотта шешендік соттыќ талќыламалардыњ ойдаѓыдай аяќталуына ... ... ... ... ... ... алѓашќы т%.сінікті Перикл дєуірініњ (б.э. дейінгі V ѓ.) мєлімет кuздері береді. Б+-л мемлекеттік ќайраткер uз сuздерініњ адамдарѓа єсер ету ... ... ие ... ... ретінде белгілі болатын /Мєселен, оныњ Пелопонесс соѓысыныњ алѓашќы ... ќаза ... ... жерлеу кезінде сuйлеген атаќты /. Ежелгі д%.ние шежіресі Афинніњ ќ+-л иеленуші демократиясына ... ... 490-429 ж.ж./ +-заќ ... бойы ... ... ... Ол туралы тарихта гректердіњ: , - деген сипаттамасы саќталѓан. Периклдіњ мемлекет басќаруы ... - ... ... ... 440 жылы - ... ... ... шыдамаѓан Самос аралыныњ халќы ќарулы кuтеріліске шыѓып, екі жаќтан да кuп адам ќаза ... ... ... %.лкен шыѓынмен басќан Перикл соѓыс даласынан оралмаѓандарды еске т%.сіру, халыќтыњ ауыр ќазасына кuњіл айту маќсатымен ... елін ... ... кuтеріледі. Афин кuсемі сuзініњ uте єсерлі болѓаны туралы деректерді зерделеуші М.Б.Буташевич-Петрашевский: , -деп ... осы ... ... ... ... болды. Оныњ негізін салушылар - Коракс, Лисий жєне Горгий.
Ежелгі Грециядаѓы шешендіктіњ майталман шеберлері софистер болды. Олар єрт%.рлі кuзќарастаѓы ... ... сuз ... ... ... сuзді мыњ ќ+-былта ќолданудаѓы алѓырлыќ пен тапќырлыќ танытудан жарысады. Софистер жастармен ж%.ргізер uз теориялыќ жєне практикалыќ ... ... ... ... ... ... ... деп есептеді. Сондай-аќ риторларды /кєсіби шешендер/ єзірледі. Пікірталас /дискуссия/ +-йымдастыру uнерін, дєлелдеуді %.йлестіре ... ... ... ... ... дењгейін кuтерді. Шешендік туралы т+-њѓыш оќулыќтардыњ бірін софист Горгий жазѓан. Грек ... ... (б.э. ... 427-347 ж.ж.) мен ... (б.э. ... 384-322 ж.ж.) шешендіктіњ теориясына орасан зор %.лес ќосты.
Платон: , - деп шешендіктану ілімініњ салмаѓын ... [5, ... ... ... ... ... ежелгі грек философтарыныњ феномені болѓан Аристотель шыѓармашылыѓы алады. Шешендік uнерін дамыта келе Аристотель шешендіктану пєнін оѓан дейінгі айтылѓан кuзќарастармен ... ... ... ... ... Аристотель шешендіктануды белгілі бір жекелеген пєндердіњ тобына ќосылмайды деп %.йретеді. Ол єрбір ... ... ... ... таба ... ќабілетті. Б+-нымен ол емдеу ісі, арифметика, геометрия сияќты т.б. арнайы ѓылым салаларынан бuлектене кuрінеді. Риторика - диалектикаѓа ... uнер. Оѓан ... ... тєн. ... ... ... сайын ќолданылады: ол жеке адамныњ к%.нделікті uмірлік ќажеттіліктеріне ќатысты істерінде де, сондай-ак ... ... ... де ... ... даусыз.
Риториканыњ маќсатын, оныњ жан-жаќтылы ќалпын т%.йіндей келіп, Аристотель шешенді uз маќсатына жету %.шін нені ќолдануы тиістілігіне %.йретеді. ... ... ... ... ... ... Аристотель uз %.ш белімге жіктейді.
Алғашқы бuлімде шешенніњ uз тыњдаушыларын белгілі бір іс-єрекетке икемдеудегі негізге алар +-станымдары талданады.
Екінші бuлімде тыњдаушылар ... ... ... жєне uз ... ... сенімділік туѓызар шешенніњ жеке сапалыќ ерекшеліктері сипатталады.
Ал %.шінші бuлімде шешендіктанудыњ ... ... яѓни сuз ... ... сuзді ќ+-растыруда ќолдануѓа болатын бейнелеу амалдары ќарастырылады. Ол ... ... алѓы сuз, ... ... ќорытынды сияќты тuрт бuлімге жіктеумен бірге сuздіњ сенімділігіне жету %.шін єрбір бuлімніњ мањыздылыѓын бuле-жара негіздейді [2, ... ... ... ќоя ... ... , деп жазады.
Ендеше, шешендіктануѓа шебер сuйлеу іс-єрекетініњ технологиясы т+-рѓысында ... ... ... ... ашќан жањалыѓы деуге єсте де болмайды. Риториканыњ +-станымын алѓаш ањѓарѓан Аристотель болды. Алайда, б+-л ... ...... де, ... риториканыњ г%.лденген, кењ жайылѓан т+-сында да тиісті дєрежеде ... ... де ... т+-рѓыда ќараѓан тап осы Аристотельдік кuзќарас уаќыт сынына тuтеп берді. Шешендіктану теориясыныњ %.немі дамуына, осы пєнге оќыту єдістемесініњ жасалуына ... ... ... ... бола алды деп толыќ есептеуге болады.
Ежелгі грек риторикасыныњ бірден-бір салмаќты да ... ... бірі - ... ... ... ... байланысты шешендіктанудыњ бес бuлімге тармаќталып, сuз болып отырѓан ілімніњ ... /не ... ... ... ойын ... ... ... оган тиісті сuздік форма тањдау; б+-ларды жадыда +-стау; сuз ... ... осы бес ... ... ... шейін uз атауларын саќтаѓан: ойлап табу, орналастыру, сuздік ... есте ... ... ... ... ... атаќты шеберініњ бірі Демосфен (б.э. дейінгі 384-322 ж.ж.). Ол ќ+-л иеленушілік ... ... ... uкіл ретінде демократиялыќ ќ+-рылымныњ ќорѓаушысы болды. Оныњ Македония басќыншыныѓына ќарсы Афинніњ бостандыѓы %.шін к%.рес ... ... ... ... белгілі. Демосфен македондыќтарѓа ќарсы партияны басќарды. Оныњ Македония патшасы Филипке ќарсы сuздері тарихќа еніп, ... ... ... ... ... Демосфенніњ негізгі ісі болды. Ол шешендік uнердіњ +-стазы, %.лгі аларлыќ шешен ретінде танылды. Солай ... те, ол ... ... сuйлеген сuздеріндегі ќателіктері мен т+-ла бойындаѓы тєни кемістіктерін кuл-кuсір ењбегімен, шыдамдылыѓымен жење біліп, uзін-uзі тєрбиеледі, ... ... сuз ... ... мен ... техниканы жоѓары биікке кuтере дамытты. Ол uз %.лгісімен шешендіктанудыњ, егер де ... ... тер тuге ... ете білсе, єрбір адам да шешен сuйлей алады деген мањызды +-станымын дєлелдеп бекітті.
Грек риторикасыныњ єсерімен Ежелгі Римде шешендік uнер ... дами ... ... ІІІ ... ... Грецияныњ мєдени ќ+-ндылыќтарынан ауыса енген рим мєдениетініњ эллинизация %.дерісі бастау алады. Ол бірте-бірте uмірдіњ барлыќ ... ... ... ... да ќамтыды.
Ежелгі Римдегі шешендік uнер орасан ќозѓаушы к%.шке ие болды. Ежелгі дєуірде-аќ єрбір шешен %.шін есімі uнеге болѓан ... ... ... Рим ... да сuз ... мењгеруші адамды ќ+-дайѓа балаѓан. Цицерон: ,-деп жазады [6, 3]. Рим ... ... ... єрбір ерікті азамат uз пікірін айтын, толыќ сuйлей алатын т+-рѓыда шешіп отырды. Сондыќтан да мемлекетті басќару ісіне ќатысќысы келетін ... ... ... %.шін сuз ... ... ауадай ќажетті болды. Рим республикасы кезењіндегі интенсивті ќоѓамдыќ uмір шешендік uнердіњ дамуына бірден-бір жаѓдай ... Ал сuз ... кењ ... ... м%.мкіндік берді. Б+-лардан шыѓар т%.йін - б+-л дєуірде шешендік кuпшіліктіњ ќолы жетерліктей форма иеленіп, белгілі дењгейде ... ... ... Алайда республиканыњ ќ+-лауына байланысты римдік классикалыќ шешендік те ќ+-лдырады.
Ежелгі Римдегі шешендік uнер дамуыныњ %.ліар биігі єлемдегі ењ атаќты шешендердіњ ... ... ... ... ... Марк ... Цицерон (б.э. дейінгі 106-43 ж.ж.) - шешендіктіњ белгілі теоретигі. Ол uзініњ риторикалыќ ж%.йесініњ ... , , атты %.ш ... ... ... Ол алѓашќы кітабында шешендіктану теориясын дамытады; екіншісінде Цицеронныњ uзі +-мтылѓан шешен ... ... ал ... ... тарихи дамуы кuрсетіледі.
Цицеронныњ ойынша, шешенніњ к%.шті болуы - тыњдаушыларын uзіне баѓындыра білуінде. Кімде-кім ... не ... сот ... ... ... ... ... рахат сезімге бuлей сuз сuйлей білсе ѓана шешен деп танылады.
Цицерон шынайы наѓыз шешенде: болуы тиістігін, б+-ѓан ќоса талант иесі ... ... мен ... ... мейлінше жетік болуын негіздейді.
ењбегінде шын мєніндегі шешен болу %.шін саќталуы тиіс талаптар ж%.йеленеді. Олардыњ арасындаѓы алѓашќылары - жан-жаќты білімділік, ... єр ... ... ... ... ... теориясы саласындаѓы білім. Кењ кuлемдегі философиялыќ білімділік -шешендік uнерге ќажетті аса мањызды жаѓдай. Б+-л орайда ... %.шін ... ... - ... мен ... ... философиялыќ ѓылымдар.
Цицерон трактатында: ,-деп таѓы да бір ќызѓылыќты практикалыќ т%.йін жасайды [6, 35].
Цицерон uзініњ сан ... ... сuз ... ... ... пен ... ... сан ќайтара оралады. Ол кітабында адамдардыњ іс-єрекетінде ережелер мен зањдылыќтардан гuрі ... ... арќа ... сол ... де ... ... ... сезіміне єсер ете білу даѓдысыныњ болуы %.жен мєнді екендігін жазады. Шешен жетістігініњ кепілі болар аса мєнді ... ... ... ... ... деп ... Сuз тиімділігініњ ќаѓидасы мен шешендіктіњ маќсаты туралы римдіктердіњ: ,-деген т%.йінін єбден ќ+-птауѓа т+-рады [6, 86].
Цицеронныњ риторикалыќ шыѓармаларында шешен %.шін ... ... ... ... сuз ... ... ... сuздіњ фонетикалыќ безендірілуі сияќты т.б. тuњірегінде аса пайдалы кењестер ... ... ... Марк ... ... (б.э. дейінгі 36-96 ж.ж.) ењбектері мањызды рuл атќарады. Оныњ атты негізгі туындысы сол кезењдегі шешендіктану теоретиктері т%.йіндерініњ топтамасы мен ... ... ... єрі сот ... ... 20 жылдыќ жеке тєжірибесін салыстырѓан талдамасынан ќ+-ралады. Квинтилианныњ аќыл-кењестері мен баѓыттамалары uзекгілігін б%.гінгі к%.ні де жойѓан жоќ. ... сєл ... ... ... кuптеген шешендіктану туралы оќулыќтардан да табуѓа болады. Мына ... ... ... ... дєлел. Мєселен, сuздіњ басында жєне аяѓында uте к%.шті айѓаќтарды ќолдану; шешенніц табиѓи дарындылыѓын теориялыќ оќумен, жаттыѓулармен жєне %.лгі алумен бекітіп, ... ... ... ... тек uзіњ жете ... мєселелер туралы ѓана айту талабы жєне т.б.
Цицеронѓа ќараѓанда, Квинтилиан сuздіњ логикалыќ негізі мен оныњ ... ... ... шешендік техникасы мєселелеріне біршама б+-тарлай талдау жасайды. трактаты шешенніњ шаршы топ алдындаѓы ... ... дене ... бет ... ... жєне дауыс ќалыптастыруы теориясы туралы арнайы тарауларды ќамтиды. Квинтилианныњ т%.йіндеуінше, б+-л іспеттес жекелеген мєселелер шешен жетістігін ќамтамасыз етуде ерекше мєнді.
Цицерон мен ... ... рим ... uнерініњ жоѓары дєрежеде г%.лдену кезењі болумен бірге, б+-л ... бір ... оныњ ењ ... ... т+-сы да ... ... классикалыќ шешендік uнері республиканыњ ќ+-лауымен бірге ќ+-лдырады. Таза саяси риторика бірте-бірте жоќќа айналса, сот шешендік uнерініњ м%.мкіндіктері аќырындап ќ+-рдымѓа кете ... ... ... ... жєне ... ... ѓана кuбірек назар аударылатын мерекелік эпидейктілік шешендік шыѓарылады. Ѓасыр ортасында, феодализм дєуірінде, классикалыќ ... ... ...... ... Шешендіктанудыњ жањадан г%.лдеп uркендеуі тек буржуазиялыќ тuњкеріс кезењінде ѓана м%.мкіндік алды.
1.2 Ќазаќ шешендік дєст%.рінің ... ... ... +-лттыќ шешендік uнерініњ тарихы Т%.ркі ќаѓанаты, ќараханидтер, ќыпшаќтар мемлекеттері дєуірінен бастау алады. К%.лтегін, Білге Ќаѓан, Тоныкuк сияќты ќарасuзбен, ... ... ... ... жанрлыќ табиѓаты ерекше туындылардан бері таратылады.
Б+-л орайда Ж.Баласаѓ+-ни, М.Ќашѓари, А.И%.гінеки сияќты кuптеген ... ... ... ... ... ... ерекше орны бар. Шешендіктіњ небір саф алтын %.зіктерін осы ... ... ... ... ... Б.Адамбаев: ,-деп жазады [7, 8].
С.Сейфуллинше айтсаќ, uз т+-сында .
Тарихтан мєлімі - шешен билер uз дєуірінде келелі кењес ќ+-рып, даулы ... ... ... Ал кењ ... ... ... жиі ... т+-ратын ас-тойлар шешендердіњ де сыннан uтетін, шыныѓатын, шыњдалатын орны болѓан.
Жаллы халќымыздыњ ... uнер ... , ... бір ... ... ... алмастыра ќолданылуы да байќалады. Дегенмен де би болу %.шін, тек сuзге шеберлік жеткіліксіз. Шешен би ќашан да ел шежіресін, ... ... ... єдет ... ... соѓыс-бітім мєселелерін реттеу тєртібі/ білуі, хан ќаћарынан ќаймыќпайтын, параѓа сатылмайтын батыл да адал адам болуы ... Б+-л ... ... ... ... ... ќ+-нды.
Халыќ тарихында шешендік сuздер ас-жиындарда, жєрмењкеде айтылатын дау-тартыс, аќындыќ, шешендік айтыстармен ѓана шектелмегені мєлім. Б+-л орайда кuпті кuрген данагuй ќариялардыњ ... ... ... ... єзіл ... де ... ... шешендік сездерді алѓаш зерделеушілердіњ бірі Є.Мєметова /1945/ ... ... ... ... ... материалдарды пайдалана отырып, ќазаќ шешендік сuздерініњ маѓынасын, ауыз єдебиетінде алатын орнын аныќтаѓан, оныњ жанр ретінде ќалыптасуына, дамуына себі ... ... ... мен ... ... ... ... келтірген [8]. Ал ѓалым Б.Адамбаев атты зерттеуінде жалпы шешендіктану ... ... ... ... ... uнерініњ тарихына ќысќаша шолу жасап, атаќты шешен-билердіњ ѓибыратты, uнегелі сuздеріне ѓылыми-єдеби талдау +-сынады. Ќазаќтыњ ... ... ... ... даму тарихынан, олардыњ кuрнекті uкілдерініњ шыѓармашылыќ uмірінен жан-жаќты маѓл+-мат ... ... ... де ... ... ... єр ќилы ќырынан зерделенуі баяу да болса uз ... ... ... де ... ... ... ќай уаќытта шыѓып, ќалай ќалынтасќанын кесіп-пішіп айту оњай ... ... ... грек ... ... ... uсіп-uркендеуіне атаќты Солон зањы бірден-бір себепкер болѓаны мєлім. Ежелгі Афинніњ мемлекеттік ќайраткері єрі аќыны Солонныњ (б.э.д. 638-558 ж.ж.) ... ... пен сот ... демократиялауѓа баѓытталѓан єлеуметтік реформалары делінген. Солон зањы бойынша Афинніњ єрбір азаматы uз м%.лдесін ќорѓауѓа тиісті ... Ал ... ... єркімніњ ќолынан келе бермейтіні де аян. Осыдан келіп сот алдында айтыламаќ сuзді алдын-ала ж+-птайтын, даярлайтын логогрифтер - сuз ... ... ... ... ... ... болѓан/ пайда болѓан. Ал дау-талап мєселесін ќарайтын ќазаќ ќауымындаѓы ежелгі єдет зањы/ іспеттес/ гректіњ Солон зањына +-ќсастырылады. ... ... ... ... ќалыптасќан ел ішіндегі дау-жанжалды мємлемен шешіп реттеудіњ халыќтыќ тєсілі дєст%.рлі шешендік uнердіњ дамуына єсер еткен. Афин ... ... топ алды uз ... мен саяси маќсаттарын баяндау ќажеттігі шешендікпен ш+-ѓылдануды керек еткені сияќты халыќ алдында ... ... ... ... ... жету ... ... халыќтыњ салт-санасын, єдет-ѓ+-рпын жетік білумен бірге ойѓа +-шќыр, тілге шешен болуды талап еткен. ... ... ... ... ... ... ќ+-рметі мен билік %.шін беретін сыйы // шешендік uнерді дамытуда ынталандырушылыќ, ќызыќтырушылыќ ќызмет атќарѓан.
Ќысќасы, ... ... ... ... ... сан ... ... шешендік uнерініњ тарамдарын білу - б%.гінгі +-тќыр ойлы, ... ... ... тєрбиелеудіњ кепілі.
Шынында осы уаќытќа шейін сан ѓасырлыќ тарихы бар ... ... ... яѓни би-шешендер м+-расы кuркем сuз ретінде ѓана баѓаланып, єлеуметтік ќоѓамдыќ мєні, мемлекет таѓдырын шешудегі ересен ќызметі ... ... ... ... Б+-л бір баса ... ... шешендік uнер ќай ќоѓамда болса да халыќќа, ќалыњ кuпшілікке єсер ететін, оныњ санасын, сезімін баурап, жігерін тасытатын ќуатты ќ+-рал бола ... ... ... б+-л uнер к%.ні ... ... сол ... ... жойѓан жоќ. Ендеше шаршы топ алдында сuз сuйлеп, баяндама жасап, дєріс оќитын шешен-лектор, ... ... ... ... ... де ... ... шешендіктану негіздері теориясымен жіті танысып, тарихќа бойлауы єсте артыќ болмасы сuзсіз.
Єрбір ќоѓамныњ uзіне лайыќты ќарым-ќатынасы боларын ... ... оныњ ... ... ... мєдениеті, озыќ ойлы, шебер тілді адамдары да болатыны даусыз. Осыѓан орайлас ж%.йелі ойлау, ... ... ... ... ... біздіњ жыл санауымыздан єлдеќайда б+-рыныраќ ќалыптасќаны мєлім. Ал енді осы ... ... ... бір сом б+-таѓы ретіндегі ќазаќ шешендік uнері, халќымыздыњ дєст%.рлі шешендік сuздері туралы не ... ... єрі ... екендігі, шешендікті жаќсы кuрумен бірге, баѓалай да білгендігі турасында аз айтылмаѓан. Оныњ бір дєлелі - халыќтыњ аќылына, ... ... ... ... ... ... кесуді, елдіњ таѓдырын шешуді тапсыруы. Єдетте шешендердіњ кuбісі ел бастаѓан ... ќол ... ... болуы да тегіннен-тегін емес.
Жалпы кењ байтаќ ќазаќ елінде кuркем шешендік сuз, ауыз єдебиеті н+-сќалары жазба, ... ... ... орнына ж%.ргені, бабалардан ќалѓан дуалы сuздіњ %.лгі, ... ... ... ... сuз ... да ... ... Мєселен, %.стем тап uкілдерініњ де uзгеніњ сuзін салѓырт тыњдаѓанымен, аталы, аќылды сuздерді пайдаланудан бас ... ... ... ... ... ... ... ыќпал жасауда маќал-мєтелдерді, uлењ-жырларды, таќпаќ-термелерді, аќыл-наќылдарды шебер пайдалануѓа ... ... ... ... uнерпаздыќ /шешендік, аќындыќ, єншілік т.б./ - аќылдыњ, дарынныњ белгісі. Ежелден ќазаќ халќыныњ дєст%.рінде ќатарынан ќалмау, дарынсыз, талапсыз кuрінбеу маќсатында ... жас ... ... ... ... ... +-мтылѓан, сuз ж+-птап, uлењ жаттап, аќын, шешен болуѓа талаптанѓан. Халыќ деп босќа ... ... ... ... халќыныњ шешендік дєст%.рініњ ќалыптасуыныњ астарында осы іспеттес тіл ... ... ... ... ... жатыр деп білеміз.
¤ткенге %.њіле отырып, ќазаќ шешендік дєст%.рініњ жалпы єлеми шешендіктануда ... ... ... барлыѓын ескеру абзал. Біріншіден, ќазаќ шешендерініњ сuздері ауызекі айтылып, ќаѓазда емес, ауызда - халыќ жадында саќталѓаны. Соѓан сєйкесті шешендік ... ... ... ... ... ... ѓана жеткен.
Олардыњ uзі де ауыздан ауызѓа кuшіп ауыса ж%.ріп, uњдеу-жuндеуге кuп +-шыраѓан. Шешендік ... кuп ... да ... ... ... ... сuйлеу, жазу мєнерініњ єр ќилы болатындыѓын мойындасаќ, ќазаќ шешендік сuздерін бір-бірімен ... ... ... ... ерекшелікті байќаудыњ ќиындыѓы. ‡шіншіден, шешендік сuздерде есімдері жиі айтылатын адамдардыњ бєрі ... ... ... ... ... ... ... орындаушылар, ќажетті жерде uњдеп, uзгертіп пайдаланушылар деуге єбден болатындыѓы. Мєселен, ќыпшаќ ... ... мал мен ... тапшы, біраќ ауыздыѓа сuз, аяќтыѓа жол бермейтін сuзге +-ста шешен кісі екен. Шешенді кемсітіп, ... бір ... ... ... ... былай депті: - Сuйле-сuйле, ќ+-лаѓы жоќ ш+-наќ биім, ќ+-йрыѓы жоќ ... ... ... шешен айтќан екен:
- Жаќсы айтасыњ, датќа! Ж%.йелі сuз ж%.йесін ... ... сuз ... ... Сен мал мен ... маќтандыњ. Байлыќ т%.бі - баќыл Асќа тойѓан кекірер, ... ... ... Ешкі егіз ... ќойдан кuп болмас, ит сегіз тауып малдан кuп болмас. Ќ+-лаѓым ш+-наќ болса, с+-њќар шыѓармын, ќ+-йрыѓым шолаќ болса, т+-лпар ... ... ... ... десе баласы жоќ па, саѓан жіберейін десе пєлесі жоќ па?! [7].
Келтірілген %.зіндіге ... ... б+-л да бір ... сuзі ... ... ... ... uткен, кuппін деп маќтанѓанѓа жалѓыздыњ, баймын деп мастанѓанѓа ... ... ... ... Б+-л ... де ... ... айтылатын н+-сќасы барлыѓы осыны ањѓартады.
Ќазаќ зерттеушілерініњ пайымдауынша, дєст%.рлі шешендік сuздер дегеніміз ... бір ... ... ... ой, ... тілмен айтылѓан жєне халыќ ќабылдап, сuйлемдік ќ+-рамы ќалыптасќан ж%.йелі де %.лгілі сuздер. Шешендік сuздер - белгілі дєрежеде ењбекші адамныњ uздерін ... ... ... ... ... да. ¤зге ... ... тілді, тапќыр т+-лѓалар ретінде халыќ сомдап д%.ниеге келтірген Аяз би, Жиренше, Ќарашаш, Алдар кuсе, Ќожанасыр, Тазшалар осындай жандар. Б+-лардыњ ... ... ... да ... ... ... єшкерелеуге, мазаќ етуге баѓышталѓандыѓы осыѓан дєлел.
Б%.гінгі +-рпаќќа ата-бабамыздыњ шешендік uнері шешендік ... ... дау ... ... ... бата, єзіл, сын; шешендік наќыл, маќал, мысал, ... ... жер ... ... ... ќ+-н дауы, мал дауы, ар дауы сияќты б+-тарлана жіктелген ќалпында жетіп отырѓаны мєлім. Мєселен, ќазаќтыњ дєст%.рлі ... ... бір тобы ... ... ... ... жеткіншек +-рпаѓына ќалдырѓан uсиеті, uнегесі болып келеді. Соныњ бірі:
Ќара жерді ... ... ... ... ж+-ртты жамандама,
Кuп табады мініњді.
Білгендерді жамандама. ... ... ... ... ... т%.рінде келетін шешендік толѓаудыњ тuмендегі %.лгісі ќазаќ халќыныњ алуан сауалдарѓа тапќан жауабы, ... сыры мен uмір ... ... ... ... ... іспеттес. Мєселен, бірде Єз Жєнібек хан билерінен: ,-деп с+-райды. Оѓан: ,- деп жауап береді. Б+-л арада халыќ деп ... деп ... деп оны есте ... орнына ж+-мсай білуді айтќан. Ќысќасы, ќазаќтыњ дєст%.рлі шешендік сuздері - халыќ даналыѓын, +-лылыѓын, т+-њѓиыќ терењдігін, парасат-пайымын, рухани ... паш етер ... ... ќазына. Ал асыл маржан ару мойнына, алмас ќылыш ер ќолына жарасатыны сияќты ата-бабадан ќалѓан дєст%.рлі шешендік сuз м+-расын кейінгі +-рпаќќа ... - ... ... ... +-лты - ыќылым заманнан шешен халыќ. Ќазаќ шешендігініњ табиѓатына бойлай ... ... да ... Т%.птеп келгенде, ќазаќ шаруасыныњ, т+-рмыс-салтыныњ, кuшпелі uмірініњ єсері аќындыќ, шешендік, єншілік, к%.йшілік uнердіњ uркендеуіне т%.рткі, жетекші болѓан. ... ... ... елдіњ алуан шаруашылыќ кєсібімен байланысты ќазаќќа тєн +-лттыќ ерекшеліктердіњ барлыѓы сайып келгенде, халыќ ... ... ... ізгі єсер ... єдеби-эстетикалыќ талѓамыныњ ќалыптасуына, тіл-%.н uнерініњ дамуына, жетілуіне себеп болѓан. Табиѓат халќымызды сезімнен де, аќылдан да кенде ќалдырмаѓаны рас.
Жалпы шешендік uнер uзге де uнер ... ... ... мен сана-сезімніњ шабыттанѓан, шамырќанѓан кезінде туары даусыз. Демек, адамныњ ойын ... ... ... ... ... ... мєселен, туѓан елге ќатер тuнген, ердіњ ар-намысына тиген жаѓдайларда аќын мен шешен тез тебіренеді, оќиѓаѓа ж+-рттан б+-рын %.н ... ... ... бір ... ... ... ќараќшылыќ шабуылдарына ќарсы ќазаќ халќыныњ кuп жылдыќ +-лт-азаттыќ к%.ресімен байланысты кuптеген батырлыќ жырларыныњ шыѓуы, шешендік сuздердіњ, тарихи ањыздардыњ ... ... ... келе, дала табиѓатыныњ тамашалыѓымен бірге кuшпелі елдіњ т+-рмыс-салт ерекшеліктерініњ uзі аќындыќ, шешендік uнердіњ uсіп-uркендеуіне ќолайлы болѓандыѓын баса ... |лт ... ру мен ... ауыл мен ... жєне жеке ... ... дау-жанжалдарды реттейтін, халыќ мейлінше кuп жиналатын жерлері - ас-тойлар, жєрмењке-базарлар, к%.нде кењес ќ+-ратын аќындар мен шешендер %.шін ... орын - ... ... ... ... айтыс-дауларды дєлелдеп шешетін шешен-билерге халыќтыњ кuрсететін ќ+-рмет-сыйы да ... ... ... сuз uнерін %.йренуге, игеруге ынталандырѓан, итермелеген. Демек, талапкер жастар оќу ілімінен кенжелегенмен, сана ілімінен ... ... ... елде сuйлеу мєдениеті, оныњ жоѓарѓы кuрінісі - шешендік uнер ќалыптасып дамыѓан.
Ќазаќ халќына тєн ... ... ... ... ќабілеттері сияќты халыќтыњ н+-рлы ќасиеттері туралы саяхатшылардыњ, этаограф ѓылымдардыњ жазбаѓандары кемде-кем. ¤кініштісі, сонау скиф-саќтар ... ... ... бай ... ... ... бар дархан халыќтыњ єдеби-мєдени ќазынасынан бізге жеткендері ішінара ... ... ауыз ... ... мен єн-к%.йлері ѓана делінеді.
Ќазаќ даласында болѓан еуропа зерттеушілері халќымыздыњ наѓыз аќынжанды, интеллектуальдыќ (аќыл-ой) жаѓынан дархан ... жєне ... ... ... ... мазм+-ндылыѓымен дараланатындыѓын айтып, ќазаќтардыњ ауызекі сuзде де жаратылысынан шынайы шешендікті с%.йіп, оны баѓалай білетіндігін ... ... ... ќатысты ќазаќ ќауымыныњ кuсемі болѓан бидіњ басшылыѓы таптыќ тегіне не байлыќ ерекшелігіне емес, негізінде, жеке ... ... атап ... ел ... салт-санасын, єдет-ѓ+-рпын жетік білу мен ойѓа шебер, тілге шешендігіне бірден-бір байланысты болѓан.
Жинаќтай келе, ќазаќ шешендік сuздерініњ табиѓаты турасында тuмендегіше ... ... ... ... ... кuлемі шаѓын, сuйлемі ыќшам болуы;
2) Ќасањ дау, +-заќ толѓаудан ќажетті сuздерді ќалыпќа ... ... алып ... ... ... ... да ќолайлы келуі;
3) Тыњдаушысын жалыќтырмай, зеріктірмей +-йытып, %.йіріп єкететін єсерлі келуі;
4) Шешендік сuздер - ќысќа болѓанмен, маќал-мєтел еместігі, бір ... ... ... ... ... ... айтылѓан сuздер екендігі. Б+-л іспеттес ќасиет шешендік сuзге сенім ... ... ... %.йлесе келу, тыњдаушыларын иландыра білу ауыз єдебиеті %.шін де, ... ... %.шін де ... ... ... Шешендік сuздердіњ ќ+-ндылыѓы тек шындыѓында емес, ойыныњ тапќырлыѓында. Ќиядан жол табу, ќиыннан сuз табу - наѓыз шешендерге тєн ќасиет. Мєселен, , -деп ... ... ... ... ... ... сuзі тапќырлыќтыњ тамаша %.лгісі.
* Шешендік сuздердіњ тартымдылыѓы ... ... ... ойыныњ ќисынды, сuздерініњ мєнділігінде. Мєселен, дейтін ... ... ... ... ж%.йелі болуына %.лкен мєн бергендікті кuрсетеді. Демек, шешендік к%.ші шындыќта, шындыќты тартымды ой, шебер ... ... ... ... білуде. Тек сондай кuркем тіл, ж%.йелі оймен батыл айтылѓан жєне маќал, наќыл сияќты белгілі ... ... ... шешењдік тапќырлыќ, кuркем сездер ѓана тыњдаушыныњ аќылын баурап, ... ... ... ... ... ... ... uз алдына бір тылсым д%.ние. Ќазаќ шешендік сuздерініњ табиѓатына ... ... ... ... ... мол.
Сонымен халќымыздыњ сuйлеу uнеріне ќай кезењде де ерекше мєн бергені аян. Ал ќазіргі тањда тілдік ќатынастыњ барлыќ т%.рлерін ... ... ... адамдарѓа ќоѓам ќажетсінуі айќын ањѓарылуда. Ќайта оралѓан тиімді ќарым-ќатынастыњ жаѓдайы мен формасы туралы шешендіктану ѓылымы ќоѓамдаѓы сuйлеу мєдениеті дењгейін кuтеру мен ... ... ... шешу ... ... тиіс. Б+-л жолда шешендіктануды оќыту арќылы шешен сuйлеуге %.йретудіњ рuлі баѓа жеткізгісіз.
Єлемдік шешендіктану ілімініњ бір тармаѓы ќазаќтыњ ... ... - ... ... ... ... ... бір єлеуметтік ортада, ќоѓамда, ќалай да бір адами оќиѓаѓа байланысты ќалыптасып, айрыќша тапќырлыќпен, ... ... ... ... ... озат ойлар мен тєлімді т+-жырымдар %.рдісі болмаќ.
¤з кезењінде ќазаќтыњ шешендік наќыл ... ... ... ... ... ... оќуѓа +-сынушы аѓартушы ѓалым Ыбырай Алтынсары+-лы халыќ даналыѓыныњ шєкірт атаулыны тапќырлыќќа, uткірлікке, адамгершілікке баулитын тєрбиелік мєнін орынды баѓалаѓан.
Ќазаќ ... ... ... сuз ... ... жас ... аќын-жазушыларѓа, тілші-єдебиетші ѓалымдарѓа, кuркем uнер ќызметкерлеріне ѓана емес, сонымен ќатар халыќпен жиі араласын, ауызекі сuйлесіп т+-ратын ... да, ... ... ... де аса ... баса айтады. Сuзсіз, ќазаќ шешен-билер м+-расыныњ таѓылымы ... ... ... ... т%.йе ... ... ат ... uскен ењбеккер, ж%.йрік ат, ќыіран ќ+-сты шаппай-+-шпай танитын саяткер, ќ+-сбегілер, ізіне ќарап т%.йеніњ т%.гі-т%.сін айтатын, ќозыѓа ќарап мыњ ... ... ... ... жоѓалѓан биеніњ ішінде кеткен ќ+-лынын ат болѓанда танып алатын сыншылар айтќан ... ... мен ... ... ... даналыѓы мен тапќырлыѓын тапжылтпай ањѓарамыз. Немесе, шешендік наќылда %.й ... ... ... ... ... білуге, ойланып шебер сuйлеуге %.лкен мєн берген. ... деп ... ... болѓанмен, істес адамдардыњ ерекшелігімен, мінез-ќ+-лќымен есептесіп отыруѓа кењес береді.
Ал ќазаќ халќы шешендік м+-расыныњ шєкірт ... ... ... ... ќыры неде деп ... ... б+-л орайда тuмендегідей бірер т%.йіндер жасауѓа болар ... ... ... к%.шке ие екендігін ањѓартуы. Сuздіњ uзіндік бояуы, дємі, адам сезіміне єсер етерлік ќоњыр исі бар ... ал оныњ к%.ші ... ... ... берілетіндігін танытуы. Демек, дауыс %.нділігі - сuйлеушініњ сан ќырлы ќалтарысты иірімдерін ... ... ... да. ... топ алды ... сескенгендер ол ќ+-ралды орынды ќолдана алмайды, дірілдеп, жарќыншаќталып шыќќан дауысыњнан сеніњ кім екеніњ де ... ... ... ... Ќаз ... ... ... ќалмаќ ханы Ќонтєжіге айтќан, елдіњ намысын ќорѓауѓа арналѓан ар дауынан %.зік келтірейік:
Сен темір де, мен ... ... ... ... ... ер ... ... сары желіммін,
Жабысќалы келгенмін.
Жања %.йреткен жас т+-лпар,
Жарысќалы келгенмін.
Танымайтын жаттарѓа
Танысќалы келгенмін.
Ќазаќ, ќалмаќ баласы -
Табысќалы ... ... ... ... - ... мен - арыстан,
Алысќалы келгенмін.
Б+-дан Ќазыбек би сuзініњ аса байсалдылыќпен айтылатынын, єр сuздіњ %.ні сазды ... онда ... ... ... ањѓаруѓа болар еді. Б+-л байсалдылыќпен, ќоњыр %.нділікпен, ешбір кідіріссіз екпіндете шыќќан дауыстан жауы оныњ психологиясын біліп отыратындыѓы байќалады. Онда Ќазыбектіњ ... ... ... ... ... ... да ... Ќазыбек сuзі ќарсыласыныњ жан ж%.йесін босатып тастайды, абдыратып жібереді, біраќ uзі ыќшам, белі бекем буылѓан, uлісерге баруѓа бел байлаѓан, ... ... ... сезілмейді, ќарсыласын ойынан жањылыстырып, ќ+-мыќтырып тастайды [10, 59].
1) Шешендіктіњ ой еркіндігі, сuз еркіндігі, ... ... ... ... ... ... орналастыру, тиімділігін к%.шейтіп, ќисынды ойѓа сыйѓызу екендігін ањѓартуы;
2) Сuзбен тоќтату, сuзден жањылыстыру, ќарсыласын сuз тыњдарлыќ жаѓдайѓа т%.сірудіњ ... ... uнер ... кuз ... Яѓни ќарсыласыњды +-тымды сuзіњмен, тапќырлыѓыњмен, шешендігіњмен иілте білу оњай шаруа емес. Сuзсіз, б+-л ойлау ќабілетіне де байланысты. Шаршы топ ... ... ... ... сuйлеуіње тєнті болады. |шќыр ойлы ќалыпта сuйлей ... ... ... ... істіњ де келері дау туѓызбайды.
3) Т+-спалдап сuйлеуге, мењзеуге, бернелеуге, символдауѓа, басќаша айта отырып, нені ... ... ... ... ... ... яѓни терењ зейінділік пен ойлылыќќа тuселтуі;
* Астарлап сuйлеу халќымыздыњ сuйлеу мєнері екендігін, б+-л тек сuйлеу шеберлігімізді ѓана емес, ... ... де ... ... ... аса терењдететін ќ+-былыс екендігін ањѓартуы;
* Тапќырлыќќа, шапшањдыќќа, тез жауап берушілікке баулуы;
* ¤згені тыњдауѓа, uзгеніњ uнегелі ісінен ... ... жuн ... ... айтќанда, ќазаќтыњ дєст%.рлі шешендігі кuп кuріп-білуді, білгенді кuкейге берік тоќуды, айтыс-тартыстарѓа т%.сіп, жалыќпай ... ... uнер ... ... ... наѓыз шешенге сuзге шебер болу ѓана жеткіліксіз. Сондай-аќ ол табанда тауып айтатын тапќыр, шаршы топта тайсалмай сuз бастайтын батыл, сuз ... ... ... ... болуы шарт.
Шешендік uнердіњ ќиындыѓы туралы Б+-хар жырау:
Кuш бастау ќиын емес,
-Ќонатын жерде су бар.
Ќол бастау ќиын емес,
-Шабатын ... жау бар. ... ... сuз ... ... ... адам таппас дау бар!-деген. Сонау дєуірлерден бастап ќазаќтыњ шешендік дєст%.ріне бойлай ќарасаќ, шешен кісі uз заманыныњ озат ойшылы, ... да ... ... кuп ... ... ... ... болуы тиістілігіне аныќ кuз жетеді. Мєселен, Майќы мен Аяз билер, Асанќайѓы мен Жиренше шешендер, Тuле би, Єйтеке би, Ќаздауысты ... ... пен ... ... - кuзі ... ... таразы д%.лд%.л шешендер. Демек, шешендік сuздерді ќай уаќытта да озат ойшылдар мен ділмар шешендер шыѓарып, халыќ сынынан, ѓасыр шыњдауынан ... сuз ... ... єдеби м+-ра, асыл ќазына деп т%.сінеміз.
Тоќсан ауыз сuздіњ тобыќтай т%.йініне ... ... ... ... - халыќтыњ даналыќ ќазынасы. Демек, ѓасырлар бойы жинаќталып, с+-рыптала с%.зілген шешендік сuз н+-сќаларынан халыќтыњ тіл ... ... ... жєне ... ... ... ... б%.гінгі +-рпаќќа сын. теориясыныњ орта ѓасырда жєне жања дєуірде дамуы
V ѓ. соњында ќ+-л иеленуші Рим имлериясыныњ ... ... ... uту ... бастауы болды. Ерікті азаматтардыњ тењ ќ+-ќылы ќатынасы сеньорлар мен ... ... ... алмастырылды.
Жања кезењ єлеуметтік-экономикалыќ uмірдіњ барлыќ салаларында, соныњ ішінде шешендіктануѓа да, елеулі uзгерістер єкелді.
‡кім айтар басты жанр ретінде ... ... ... мен ... болып есептелетін шіркеулік діни шешендік танылды.
Христиандыќ шіркеу uз сuзін ... ... бай ... да, ... ... да ... ... %.гіт-насихат ауызша б+-харлыќ ќарым-ќатынастыњ ењ кuп кuлемде таралѓан ... єрі ... ... ... ќ+-ралы болды. ‡гіт-насихаттыњ басым бuлігі адамгершілік жєне єлеуметтік тєртіп нормаларын сєйкесінше бекіте т%.сетіндей ... ... дuп ... ісі ... шеберліктіњ мейлінше жоѓары дењгейде болуын талап етті. ‡гіт-насихаттыњ негізінде антикалыќ шешендіктану мен ... ... ... нормаларын, ежелгі шешендердіњ тєжірибесін ќабылдаѓан орта ѓасырлыќ шешендік uнер дами т%.сті. Діни тонмен ... орта ... ... uнер жања сапаѓа да ие болды. Т%.р жаѓынан uзгерістіњ болуы алѓашќы кезекте діни догмалыќ форманыњ ... ... ие ... ... ... не ... ... да, оѓан Ќасиетті жазу туралы uз ойы мен т%.йіндерін байланыстыра ќарады. Ешбір к%.дік келтірместей ... ... ... ... бір ... ... терењдетілген дєлелдемелерді ќолдану ќажеттілігінен ќ+-тќарса, екінші жаѓынан, ... ... ... ... єкелді. Бірнеше ѓасырлар бойы шешендер %.немі жоѓары беделге с%.йене келе, белгілі дєрежеде б%.гінде де саќталып отырѓан оныњ uзіндік ќолтањбасын ќалдырды. Орта ... ... ... ... ... ... ... ќ+-л іспеттес иіліп-б%.гілу кuбіне-кuп дєйексuздіњ бас-кuзсіз мол болуы жєне сuздіњ ќ+-р +-раншыл, дєлелсіз ќ+-рылуынан кuрінеді. ... де ... діни ... ... де шешендіктану uз дамуын жалѓастырды. Б+-л арада, ... ... ... ... ... ... рuлі аз болмады.
Шіркеулік %.гіт-насихат аясында дін сuзін уаѓыздаушы ірі шешендер uсіп жетілді. Атаќты Иоанн Златоуст ... ... ... ... деп ... uзі шаршы топ алдында сuз сuйлеуге ќ+-рметпен ќараѓандыѓына жєне тыњдаушыларѓа сuз ... ... єсер ете ... адамдардыњ жоѓары баѓаланѓандыѓына дєлел. Ењбектері арќылы гомилетиканыњ-шіркеулік (діни) шешендік теориясыныњ негізін ќалаѓан орта ѓасырлыќ атаќты шешендердіњ бірі - Фома ... ... ... ... ... ... ... сыртќы єдемілігі мен мєлімет тыѓыздылыѓына мєн беріліп, басты ... ... ... ... ... ... Орта ѓасыр шешендіктануыныњ мањызды ќолданыс амалдарыныњ бірі - адамдардыњ ... мен ... баса єсер ету, ... психикасы мен т%.сінігіне бойлау. Осы кезењдегі шешендік сuздіњ тиімділігі мен єсерлілігі уаѓыздаушы-насихатшыныњ тап осы ... ... ... осы т%.рі ... жєне ... ... ... елдерініњ мєдениетіне ерекше єсер етті. Себебі оныњ таралуына тілдік кедергілердіњ болмауы ќалыпты жаѓдай жасады. Уаѓыздар тек латын тілінде ѓана ... ... ... ... салыстыра ќараѓанда орта ѓасырлыќ университеттік лекция %.лгісі бір ќадам алѓа ... ... Ол осы ... тура ... (лат. ... - ... Іесtог - /оќушы/) кітап арќылы оќыла т+-рса да, онда наќты uмірлік ќ+-былыстар мен деректерге назар аударылды, ... ... ... ... ... ѓ.ѓ. ... ... дами т%.суіне байланысты лекцияныњ ауызша т%.рі белсенді т%.рде, шын мєнінде оќу материалыныњ кuпшілік алды ... жєне ... ... ... ... ... ... шешендіктанудыњ жања жанры ретінде танылды.
орта ѓасырлыќ баѓытќа н%.кте ќоя отырып, батыс еуропалыќ Ќайта uрлеу дєуірінен ... ХVІ ѓ. ... ... жања ... ... ... хабар берді. Кейін ол Аѓарту дєуірімен алмасты. Барлыќ сала мєдениетініњ ќарќынды, ... uсуі, ... ќ+-р ... ыѓыстырѓан салауатты танымдыќ кuзќарастыњ дамуы - б+-лар аталмыш дєуірге тєн бірден-бір белгілер. ... ... ... баѓдарлылыќты +-станѓан шешендік uнер ерекше белсенді даму сатысына т%.сті. Ол антикалыќ риториканыњ озыќ жетістіктерін тањдап ... ... ... ... жања ... ќуат алды.
Осы кезењніњ атаќты шешендерініњ ќатарынан Прага университетініњ ректоры, діни уаѓыздаушы жєне латын тілініњ монополиясына ќарсы шыѓып, жања чех ... ... ірге ... ... Ян Густы (1369-1415) баса атауымыз керек.
Жања дэуірдегі Б.Паскаль, М.Монтень, Ж.Лабрюйер, Ф.Бэкон, И.Гете, Г.Литхенберг сияќты т.б. ... ... мен ... шешендіктанудыњ дамуына елеулі %.лес ќосты. Олардыњ шыѓармаларынан шешендіктану туралы терењ де астарлы ойларды, шешенге ќатысты ... ... ... ... ... ... ... антикалыќ кезењдегі іспеттес, алѓы орынѓа сuз єсерлілігі, шешенніњ ... ... ... ... ... ... ж+-мылдыра алу ќабілеті шыѓарылды. Б+-ѓан М.Монтеньніњ эмоциональды ќалыпта: ,-деп айтќан сuзі дuп келеді ... ѓ. ... ... ... ... uнерге: , - деп аныќтама береді [12].
Шаршы топ алдында сuйленер ... ... мен ... ... ... баѓалаушы француз физигі єрі философы Блез Паскальдыњ (1623-1662) жазбаларынан шешен іс-єрекетініњ т+-тас баѓдарламасын кездестіреміз. ... ... ... [12].
Антикалыќ риторикадаѓы сияќты Ќайта uрлеу мен Аѓарту дєуіріндегі шешендік uнер ... ... ... ... ... мєнеріне, дене, бет ќимылдарын орынды %.йлестіруге салмаќты т%.рде назар аударылды. Леонардо да ... ... ... ... [12] - ... Шешендік өнердің қағидалары
2.1 Шешен сuйлеудіњ логикасы
Шешендіктану - тілдік ќатынастыњ ќилы аспектілерін ќамтитын кешенді пєн. Шешендік ... ... ... шешен сuйлеудіњ логикалыќ аспектілері uз алдына бір бuлек мєселе. Сондай-аќ былайша жіктеп, тармаќтау тым ... да. ... сuз ... барлыќ элементтері бір-бірімен uте тыѓыз байланысты. Шешен сuйлей білудіњ логикалыќ аспектілерін психологиялыќ аспектілерден бuле-жара ќарау адам ... ... ... ... ... ќатыссыздыѓын білдірмейді. Жалпы шаршы топ алдында ауызша сuйлеу uзіндік эмоциональдыѓынен, кuркемділігімен ќызыќтырары даусыз. Солай десек те, сuзді логикалыќ ... ... арќа ... ойлаѓан маќсатќа сай келмесі де аќиќат. Сuйленген сuзде логиканыњ болмауын психологиялыќ амалдармен де, тілдіњ бейнелілігімен де, дауыс ... де ... ... ... ... ... сuздіњ тиімділігі, жандылыѓы алѓашќы кезекте оныњ мазм+-ндылыѓымен аныќталары сuзсіз. ... ... ... ... тек ... ... ѓана толыќ єрі жан-жаќты ќозѓалысќа т%.сіп, жарќырай ... ... Егер де ... ... ... ... жіті танып білген, м%.ќият мењгерген мазм+-нѓа негізделмесе, онда оныњ негізгі нысанды ... ... бос ... ... танылмаќ [13, 44].
Алайда бір ѓана мазм%.ндылыќ жаѓы єлі жеткіліксіз. Б+-л ретте:
* сuз нысаны бірізділікпен ... ... ... ... ... ... ... келмеуі тиіс;
* басты ой наќты айѓаќтардыњ кuмегімен дєлелденуі тиіс. Шешен ізірлік мезетінен бастап ... ... ... ... 1) uз ойын т%.сінікті етіп ќалай ж%.йелеу ... 2 ) сuз ... ... ... ... ... 3) деректер мен айѓаќтарды ќалай ќолдану ќажеттілігі.
Классикалыќ риторикаларда б+-л , ... ... ... Ал ... б+-л ... ... ... ќолданылады. Демек, сuз сuйлеудіњ сєтті болуы осы арадан басталмаќ. Ендеше, ... ... ... ... ... Б+-л +-ѓым ... сuйлеу сєтінде шешен ойланысыныњ алуан сапалыќ белгілері танылады. Олардыњ ќатарына: 1) басты идеяныњ мазм+-нын ... екі ... ... ... аныќ +-сынуын; 2) талдауда ќарама-ќайшылыќтыњ болмауын; 3) бір ... ... ойѓа ... ... ... 4) ... ... дєлелді баяндауын ќосамыз.
Б+-л арада баса ескерілер т+-с - осы ... ... ... ... ... ... негізділігі; дєлелділігі/ логиканыњ зањдарын /тепе-тењдік; ќарама-ќайшылыќ; жоќќа шыѓару; жеткілікті ... ... ... ... ... ету ... [14, ... мєселе - сuз сuйлеудегі шешен іс-єрекетініњ т%.рлі кезењдеріне сєйкесті логика ілімініњ ќояр талаптары. Шешен сuйлер сuзініњ нысанын, ... ... ... ... оныњ ... ... ќысќалылыѓы сияќты талаптар ескеріледі.
Сuз сuйлеудіњ бірізділігін жєне ќарама-ќайшылыќсыз болуын ќамтамасыз ету %.шін міндетті т%.рде сuйленер ... ... ... ойлану керек, оныњ композициясын ќадаѓалай шегелеу артыќ емес. Жоспар - сuз сuйлеудіњ ішкі ќ+-рылымы. ... - ... ... ... ... бір ... екінші мєселеге ауысу логикасы, сuйленер сuздіњ мазм+-нды схемасы. Жоспар жай жєне ... ... ... ... ... к%.рделісі шешен %.шін барынша ыњѓайлы, негізгі тараулардыњ терењірек ашылуына септесетін б+-тарланѓан тармаќты %.лгіде болып ... Ењ ... ... - негізінде +-ѓымныњ бuлшектену операциясы жататын жоспардыњ логикалылыѓы. Алѓашќы кезекте +-ѓымныњ бuлшектенуі белгілі бір uлшемге ... ... ... жоспардыњ барлыќ баптары таќырып жобасында кuрсетілген мазм+-нѓа сєйкес келуі тиіс. Бuлшектеу, тармаќтарѓа бuлу бір негізден uрбуі міндетті. Сондай-аќ, ... ... ... ... жuн. ... жоспардыњ жалпы баптарынан кейін, аралыќ бuліктерді тастай салып, ењ +-саќ ... тым ... ... ... жол бермеуі керек.
Сuзге єзірлік барысында жоспар бірнеше ќайтара екшеледі, наќтыланады. Содан кейін ѓана шаршы топ ... ... ... ... ... жоспар-конспектісі не сценарий-жоспар бекітіледі.
Б+-л арада жоспар мен ... ... ... ќызѓылыќты. Шаршы топ алдында шешен сuйлеу - шешен мен аудиторияныњ жанды ќарым-ќатынасы. Ендеше, б+-л іспеттес ќарым-ќатынас %.стінде алдын-ала жоспарланбаѓан, кездейсоќ ... ... ... ... ... ... ... жан-жаќты талќыланып єзірленген жоспарѓа мезетте т%.бірлі uзгеріс жасау аса ... ... ... ... ... ... ... ќажеті шамалы, иимпровизация, жоспарланѓан баѓыттан сєл шегініс жасау сuзге ќозѓалыс, жандылыќ береді. Тыњдаушылардыњ назарын тиянаќтауѓа ... ... ... ... ... Олардыњ сезіміне к%.штірек єсер етеді. Дегенмен де шешенніњ интуитивті, кездейсоќ пайда ... ... ... негізгі таќырыптан тым алысыраќ кетіњкіреген, иимпровизациясы сuздіњ рациональдыќ, логикалыќ, ... ... ... ... ... сuйленген сuзін сєтті деуге болмайды. Шаршы топ алдындаѓы жаќсы сuйленген сuзде импровизация тек ќана ... ... мен ... жоспардыњ сайлыѓы мен екшелгендігін бuле-жара айќын ањѓартуы ... ... ... аса мањызды мєселеніњ бірі - сuздіњ композициялыќ ќ+-рылымын ... ... ішкі ... ... жоспардан айырмашылыѓы сuйлеу композициясы - б+-л оныњ наќты тілдік ... ... ... ... сuз ... маќсатына, рациональды, эмоциональды мезеттердіњ uзара жымдасуына, кuлеміне, стилистикалыќ ерекшеліктеріне сєйкестілігі кuрініс табады.
Композиция элементтерініњ классикалыќ моделіне мыналар жатады: ... ... ... ... ... ... ... туѓызу, ќорыту.
Логика іліміне с%.йене айтар болсаќ /психологиялыќ позицияда алѓашќы жєне соњѓы элементі/, сuйленер ... басы мен аяѓы аса ... ... басты ойдыњ д+-рыс єрі дєл ќабылдануы %.шін, тыњдаушыларды мєселеніњ таќырыбына, ќойылымына терењ бойлата алу жuн. Б+-ѓан сuз басы ќызмет ... ... ... ойды т%.йіндеуі, сuз басы мен аяѓын байланыстыруы, айтылѓандарды тиянаќтауы ... ... сuз ... да ... ... жєне ... ... ќалыпта болуы тиіс. Б+-л арада Леонардо да Винчи ережесін ескерсек, сuздіњ басы мен ... ... ... ... ... ... ... мuлшерінен аспауы тиіс. Шаршы топ алдында сuйленер сuздіњ єр ... ... ... жымдаса %.йлесуі туралы зањдылыќтарды бейнелі наќыл %.лгісінде Платон: , - деп ... [15, ... ... алѓа ... ... ... жету %.шін шешен т+-жырымдамасыныњ бuлімдері мен басты амалдарын ж%.йелей бірізділікпен ќарастырып ... сuзі ... ... ... - ... ... ... отырып, олардыњ ыќылас-назарын uзіне аудару, uзара т%.сіністік пен сенімділікті ќалыптастыру, оларды ... ... ... ... ... ... [4, 77]. ... б+-л орайда ќолданылар негізгі амалдар мыналар: аудиторияны ќызыќтыратын, еліктіретін, ынтыќтыратын ... ... ... ... ... ... ... шешен сuзіне, танымал аќпарат кuздері, мєліметтері мен беделді адамдардыњ пікіріне, сондай-аќ аудиторияѓа баѓытталѓан сауалдарѓа, юморлыќ т%.рдегі ескертпелер сияќты таѓы ... ... баса мєн ... ... ... ќойылар басты талаптарды тuмендегіше топтауѓа болады:
* кіріспе - ... ... ... ... ... ... ... ќозѓалыстаѓы нысанныњ даму ќалпын демеуден гuрі, сол нысанды бастапќы кезењде ќозѓалысќа т%.сіру ... ... ... ... ... тым ... ... жuн;
* баяндау стилі т%.сінікті де +-ѓыныќты болуы тиіс. Сuздіњ кіріспе бuлімде ќысќа да ... ... ... тєжірибелі шешендерге кіріспені соњѓы кезекте, кuбіне сuйленер сuз т+-тастай даяр болѓаннан кейін єзірлеу тєн.
Ал сuздіњ негізгі бuлімі таќырыптыњ кењ ... ... ... кuтерілген мєселе туралы баяндауды, дєйектеуді, ќайшылыќ туѓызуды ќамтиды. Тап осы арада шешенніњ басты маќсаты - белгілі бір ... ... ... ... ... жєне оны дєлелдеу /егер ќажет болса, оппоненттіњ кuзќарасын жоќќа шыѓару/, аудиторияны сендіру, оларды наќты іс-єрекетке ќ+-лшындыру ж%.зеге ... Ал осы ... ... ... болуы %.шін, шешен: 1) айѓаќтама теориясын жаќсы мењгеруі тиіс; 2) логиканыњ тезиске, айѓаќтамаларѓа, кuрнекіліктерге ќояр негізгі талаптарын ... жuн; 3) ... ... ... ... зањдарына с%.йенуі тиіс. Жинаќтай айтар болсаќ, б+-л орайдаѓы шешендіктану ілімініњ басты талаптары мыналар:
* Сuйленер сuз ... ерте ... жuн. ... ... ... негізгі бuлімде кењ кuлемде ашылуы тиіс. Дєлелдеу %.рдісінде тезистіњ uзгеріссіз ќалуы міндетті;
* ... ... ... ѓана ... ... наќтылы болуын ескеру;
* Айѓаќ-дєлелдердіњ шынайы да жеткілікті болуы;
* Айѓаќ-дєлелдерді uз пікіріњмен алмастырмау;
* Айѓаќ-дєлелдердіњ ж%.йелі орналасуын ќамтамасыз ету, ... ... ... ... ... озыќ тєртібі ретінде єуелі к%.шті айѓаќ-дєлелдерге, кейін орташа мєнді ... мол ... ењ ... ... к%.шті айѓаќ-дєлелдіњ біріне кезек беру делінген);
* Кuрнекіліктер +-сынуда таќырып ерекшелігін, наќты материал сипатын ѓана емес, аудитория ерекшеліктерін есепке алу;
* ... ... ... ... ... т%.йіні/ теоремаларѓа ќараѓанда мењгерілуі єлдеќайда к%.рделірек болатынын есте саќтау.
Шешендік сuз т%.рлерініњ кuпшілігінде /саяси, академиялыќ, іскерлік, сот шешендігі/ рациональды айѓаќ-дєлелдер басты рuл ... ... ... статистикалыќ дерек, оќиѓа, мерзімдік мєліметтер, т.б./. Біраќ б+-лар логикалыќ т%.йіндеулердіњ жандылыѓын арттыра т%.сетін эмоциональды айѓаќтамалардан бас тарту ... ... ... жєне ... ... ... аудиторияныњ даярлыќ дењгейі жоѓары болѓан сайын, ол uркениеттірек єрі сыни т+-рѓыда болмаќшы. Брші ќоса ... ... ... ... жєне ... ... пікірін ќолдану ќажеттірек болмаќшы. Егер де шешен мен тыњдаушылардыњ пікірі ... ... ... онда ... ... шектелуге болады. Ал егер де олар алшаќ кетіп, ілгеріде кереѓар т%.йіндермен ќайшы келу мумкіндігі ањѓарылар болса, онда екіжаќты ... ден ќою ... ... ... сuз ... ... бuлімі айтылѓандардан туындаѓан єсерді бекітуге, сuйлеген сuздіњ басты т%.йінді ойын жаќсы мењгеруге мумкіндік ... ... Б+-л %.шін ... есте ... аса ... Т%.йіндеу сuз басынан мањыздыраќ. Ол айѓаќтаманы т+-жырымдап жинаќтайды. Тыњдаушыларды белгілі бір сенім мен наќты іс-єрекетке икемдей отырып, б+-нымен бір ... ... ... ... ... тиіс;
* Баяндау дєлдігі мен стильдіњ алуандылыѓын талап етеді;
* Тілдік штампылар, ескірген +-рандар сияќты ... ... ... болѓан жuн;
* Сuз т%.йіні барлыќ айтылѓандардан логикалыќ т+-рѓыда ... ... ... ... оныњ ... ашыќ та ... ... болѓаны жuн;
* Сuз т%.йіні сєйкесінше кuњіл-к%.й туѓызуы тиіс. Сuз соњын жаѓымсыз эмоцияда ... жuн. ... ... ... ... ... фразалар жаѓымды эмоциональды ќалыпты ќамтамасыз ететіндей болуы ... ... ... ... сuз сuйлеудіњ логикалыќ жєне психологиялыќ аспектілерініњ uзара тыѓыз жалѓастыѓын, сuздіњ барлыќ ќ+-рамды бuліктерініњ оныњ маќсатына жєне аудитория талаптарына ќатањ байланысты ... аныќ ... ... - ... сuз ... ... ... uрілетін бас ой %.зігі. Єрбір +-ѓым, сuз, тіпті єріп атаулы соѓан келіп тоѓысуы тиіс. Басќалай жаѓдайда сuз ... ... ... ... басы ... ... толы болады. Ал сuйленген сuздегі артыќ іліктер алѓы маќсатќа ќол жеткізуге кедергі ... ... ... ... ... ... ой ... сезімі мен ойлары, оныњ сuйлеу логикасы мен фактологиясы аудитория %.шін дыбысталѓан сuз к%.йінде кuрініс табады. Шаршы топ алдында шебер сuйлеу ... ... ... ... ... оныњ ойын аќырына дейін мейлінше дєл білдіруге кuмектесетін бірден-бір айќын да жарќын сuздерді екшеп ала білу ... ... бір ... ... ... Б+-л ... мєн-маѓынасыныњ uте жоѓарылыѓы - кuбіне шешен шеберлігін оныњ тіл ... ... ... Ал оныњ ... ... ... сuз сuйлеу д+-рыстыѓын ќоямыз. Дегенмен аудиторияныњ назарын аударту %.шін, тыњдаушыныњ кuзін жеткізу, сендіру ... жай ѓана сuз ... ... ... ... жєне "дєл сuйлеу" +-ѓымдары uзара байланысты болѓанмен де, маѓынасы мен кuлемі жаѓынан сєйкесті емес. Демек, сuзді "дєл ќолдану" мен ... ... ... ... ... ... "Тамаѓы тоќтыќ, уайымы жоќтыќ тасытар адам баласын" десек те, ... ... ол ... ... ж+-мысы жоќтыќ аздырар адам баласын" дегендей дєл емес. Себебі соњѓыдаѓы белгіленген сuздер маѓынасы, єсіресе, uлењ %.шін аса ... ... ... ... ... ќараѓанда єлдеќайда сєйкесімді. Б+-дан, алдымен, "д+-рыс" пен "дєл" ... бір ... ... ... ... сuзді д+-рыс ж+-мсай білу дєлдікке ќанаттас, оѓан жету жолындаѓы алѓы шарт сияќты. Сuзді д+-рыс ќолдана білмеген жерде дєлдік жоќ. Ал ... дєл ... %.шін ... маѓынасын, орнын, стильдік иірімдерін жаќсы білумен ќатар, бай ... ... ... ... ... ... білу, ой ќуаттылыѓы ќажеттілігі сuзсіз.
Сuйлеу мєдениеті мєселесінде ауызша сuйлеу стилі, сuз сuйлеу тілініњ негізгі ... ... жєне ... ... ... ... ... ќолдану сияќты %.ш аспектіні бuле-жара атауымыз ќажет.
Ќашан да халыќтыњ тіл мєдениетін, сuйлеу мєдениетін арттыру мєселесі к%.н ... ... ... Ќай ... ќызметкерлері болмасын, тіл мєдениетініњ, сuйлеу мєдениетініњ жоѓары болуы маманныњ биік талѓамына да байланысты. ‡гіт-насихат ж+-мыстарында ... ... ... uнер ... ... ... беру ... болсын, єрбір маман ќызметкерлердіњ айтќандары мен жазѓандары тіл ... да ... ... ... ... тіл ... ... тілді uткір ќ+-рал ретінде +-старта білу - ... uнер. ... ... кісі сол ... %.йренуге, тіл мєдениетін арттыруѓа талпынады", - деп жазады [16, 4].
Тіл - ... ... ... ... ... тіл ... ... +-ѓым тілдіњ мєдениетке ќатысты екенін ањѓартпайды, тілдік тєсілдердіњ кемелдену, ... ... ... ... екенін мењзейді. Сол себептен де сuйлеудегі, жазудаѓы тіл ж+-мсаудыњ uнегелі %.лгілері, сауаттылыќ, айќын ойлылыќ, ... тіл ... ... ... - сол ... дамыту, сол %.шін к%.ресу.
Тіл мєдениеті, сuйлеу мєдениеті %.шін ... - тіл ... ой ... %.шін ... ... ,- дей келе, -,- деп жазды [16, 4].
Баспасuзге ж%.ктелер аса жауапты міндеттіњ бірі - ... тіл ... ... ... баспасuзініњ б+-л саладаѓы рuлін жоѓары баѓалауымыз керек. Дегенмен баспасuз бетінде де, жеке ... ... ... да тіл ... тіл мєдениетініњ аќауы байќалмайды емес. Сол себептен де тіл ... ... ... ... сuйлеуде, жазуда кездесетін кемшіліктерді дер кезінде ќоѓам тезіне салып отыру артыќ емес.
Б%.гінде де мєдениетті кісілер тосырќап ќарайтын, єдеби тілдіњ ... ... тіл ... н+-ќсан келтіретін кемшіліктер жоќ емес /орфографиялыќ, орфоэпиялыќ, стильдік ќателер/. Мєселен, таратып ... ... ... ... ... ... ќате жазу жиі ... біріккен, дублет сuздерді жазуда бірізділік жоќтыѓы, оларды жuнге салатын орфографиялыќ сuздіктердіњ де кемшілігі байќалады. Екіншіден, сuздердіњ айтылу нормасы жєне сол ... ... ... ... ... єлі де елеусіз ќалып келеді. Сол себептен де сuздердіњ айтылуында ала-ќ+-лалыќ к%.штірек. Бір uкініштісі, б+-л кемшіліктерді жоюѓа онша мєн де ... Б+-л ... ... %.шін ... ... ... айтылу нормасын саќтап сuйлеуді тіл мєдениетініњ талаптарыныњ бірі етіп ќою керек. ‡шіншіден, кітап, газет-журнал беттерінде ... ... ... ... кuптеп жіберіледі. Кейде +-ќыпсыздыќтан сuздерді орынсыз ќолдану, д+-рыс тіркестірмеу, ... ... ... алмаушылыќ т.б. сияќты. Сuзсіз, б+-лар сауатсыздыќтыњ белгісі екені аныќ. Б+-л орайда, М.Балаќаев: ,-дейді [16, ... тілі ... сuз ... да бuлек. ¤зге сuзді былай ќойѓанда, ана тілі - мєдени uрлеудіњ аса зор ... Ана ... ... миѓа ... сол тіл есейген адамныњ uмірініњ аса керекті рухани байлыѓы, адамныњ ... ... ... Адам ... ... ... тєлім-тєрбиені тіл арќылы алып, мєдениетті, uнерді, ѓылымды, техниканы тіл арќылы %.йренетіні аќиќат. Таѓы да жоѓары аталѓан ѓалымѓа ... ... [16, ... сол ... ... халыќ жасайтынын ескересек, халыќ тілініњ ењ жоѓарѓы формасы - єдеби тіл. Єдеби тілді сuйлеу тілінен м%.лде оќшау т+-рѓан uзгеше тіл деп тану ... ... ... ... тіл - ... тіл. ... тіл жазу арќылы, єдеби м+-раларды баспаѓа басып, ж+-ртќа тарату арќылы, ауызекі тілдіњ байлыќтарын екшеп саралау ... ... ... де ќаѓазѓа, тасќа жазылѓанныњ бєрін, баспаѓа басылѓанныњ бєрін єдеби тілдіњ %.лгісі деуге де болмайды. Екіншіден, єдеби тіл - ... тіл. Б+-л ... 1) ... ... ... даму барысында халыќ тілініњ сuз байлыѓы, грамматикалыќ ќ+-рылысы ыќшамдалады, с+-рыпталады, нормаланады; 2) жазу ... арту ... ... тіл ... ... 3) ... тілінде кuптеген сuзді єркім єр т%.рлі айтатын болса, т%.рліше ... ... ... ... олар ... бєріне бірдей, бірќалыпты ж+-мсалады. Сuзсіз, ондай бірізділік орфографияда да, орфоэпияда да, терминологияда да, грамматикада да, ... ... ... ... ... ж%.йе - норма болуѓа тиіс. Тілдіњ нормалану дєрежесі неѓ+-рлым айќыныраќ болса, тілдіњ єдебилік ќасиеті солѓ+-рлым жоѓары. Нєтижесінде ... ... ... тіл єдеби тіл деп есептелмейді. ‡шіншіден, єдеби тіл - стильдік тармаќтары бар тіл. Єр ќоѓамныњ ресми мемлекеттік тілі ... оныњ ... де ... кењ болуы тиіс. Осы ретте т%.рлі тілдік стильдер пайда ... ... ... ... тіл ... ... ... дамуы нєтижесінде жасалады. Тілдіњ стильдік тармаќтары неѓ+-рлым сараланѓан ... ... ... солѓ%.рлым буыны ќатып, б+-ѓанасы бекігендігі болып есептеледі. Жинаќтай айтсаќ, сuйлеу тілі ... ... ... ќ+-ралы болса, єдеби тіл, б+-ѓан ќоса, uнердіњ, мєдениеттіњ, ѓылымныњ, оќу-аѓарту, тєрбие ж+-мыстарыныњ, саясаттыњ, кењсеніњ, баспасuздіњ тілі.
Кейбір халыќтар тарихыныњ ... бір ... ... тіл ... оныњ uз ана тілі ... басќа тілдіњ, яѓни экономикалыќ жєне саяси %.стемдігін ... ... тілі ... Африка мен Азия мемлекеттерініњ бірсыпырасында ќолданылатын аѓылшын, испан жєне француз тілдері) ќолданылатынын ескерсек, біздіњ елде де єлі ... ... ... ... іс ќаѓаздары, сауда мен сот істері, мектептердіњ бір бuлігі орысша болуыныњ uзі соны ањѓартады. |лттыќ тіліміздіњ єдеби тілініњ ќарќынды ... баяу ... да ... салдары.
Шешендіктанудыњ тарихында белді шешен-биледіњ орны ерекше. Олардыњ сuздерініњ тілдік материалдары ... ... ... ... ... %.дерісін айќындауѓа болады. Шешендік uнердіњ тарихы ќоѓамдыќ ой-сананыњ даму ... ... ... организм іспеттес болѓандыќтан, ќоѓамда болып жатќан uзгерістерге сєйкесті тіл де ... ... ... ... ... ... салалары uзгерістерге т%.сіп, жањадан пайда болып жатуына орай, тілде де сuйлеудіњ єр т%.рлі стильдерінде кuрініс беретін жања ... ... ... ... ... тілініњ негізгі функционалді стильдері келтірілген. Б+-лардыњ барлыѓына да ќатањ т%.рде белгілі бір ќарым-ќатынас саласында ѓана ... ... ... ... тілдік ќ+-ралдардыњ жиынтыѓы тєн. Стильдерді зерттеумен алѓашќы кезекте жазбаша сuійлеу uнерімен байланысты стилистика ѓылымы айналысады. Дегенмен де шешен ... ... ... ... сuз формасы пайдаланылады. Ал оѓан uзіндік ерекшеліктер (б+-л топќа стилистикалыќ ерекшеліктер де енеді) тєн. Б+-л ... ... ... ... ќараѓанда ауызша сuйлеудіњ артыќшылыѓы неде?
Алѓашќы кезекте айтсаќ, ауызша сuйлеу ерте пайда болѓан, сол себептен де ... ... ... ... ... дєлелденуінше, адамдардыњ басым кuпшілігі оќып-жазѓаннан гuрі, тыњдауды жєне ауызша сuйлеуді жuн кuреді. Дыбысталу - тілдіњ uмір с%.руініњ ... ... ... [17, 65].
Ауызша сuйлеу - кењістіктегі уаќытша кедергісіз жанды ќарым-ќатынас. Оѓан дєл ... ... ... кењдігі' диалогтыќ с+-раќ-жауап %.лгісінде емін-еркін сuйлеу тєн. Ол єрдайым наќты пікірлесушіні ќажет етеді. Ол бірден-бір єсер ету ... ... ... ... ... сuз сuйлеу шешенге иимпровизация жасауѓа (суырып салып айтуѓа) uз сuзін наќтылауѓа, тыњдаушылармен ... ... ... ќызыѓушылыѓын ескере отырып, %.здіксіз байланыс +-станып єрі оны дамытып отыруѓа м%.мкіндік береді. Ауызша сuйлеу %.стінде жазбаша сuйлеудіњ ќатањ нормаларынан ... ... ... ... ... Ал б+-л сuйленер сuзді барынша жарќын, эмоциональды, яѓни мейлінше жанды да єсерлі етуге м%.мкіндік береді. Егер де жазбаша сuйлеу uз ... ... ... ... ќамтыса, ал ауызша сuз эмоцияны, uзара ќатынасты, кuњіл-к%.й ауанын білдіруге, ањѓартуѓа сай келеді.
Ауызша сuйлеуге єр т%.рлі функциональды стильдердіњ ... ... ... ... тєн. Шаршы топ алдында сuйлеу негізі єдеби-кітаби лексикадан ќ+-ралады. ... ... ... ... ... сuз, ... ... ѓылыми жєне ресми-іскерлік стильдерге ыњѓайлас келеді. Дегенмен де шешендіктіњ кез келген жанрындаѓы сuйленген сuздіњ +-тымды %.зігі, єрі сєттісі публицистикалыќ, кuркем ... жєне ... ... стильдері элементтерініњ белсенді де молынан ќолданылуынан кuрінеді. Б+-ларсыз шешен сuзініњ эмоциональды єрі сенімді шыѓуы м%.мкін емес. Ќысќасы, ... ... ... ... ... ќ+-рылымдыќ формалар /мєселен, пікір алмасу, лекция, кењес, пресс-конференция, баяндама, єњгіме сєтіндегі сuйленген сuздердегі/ кuбінесе алуан ќалыптаѓы кезектесулер меп ... ... ... тілі мен ... ... ... uзара иыќ тірестіре бірігуі мен кірігуінен ќ+-ралады.
Б+-л сияќты стильдіњ алуандылыѓы шешенге uз ойын дєл ... кењ ... ... ... б+-л ... сезімді басшылыќќа алуды, ауызекі сауатты сuйлеуді шаласауаттылыќ пен вульгаризмнен айыратын шекараны аныќ кuре білуді міндеттейді.
Кейбір ѓалымдар шешендік сuзге тєн ... ... ... ... ... ... жаќындыќты, яѓни сuйлеу тіліне тєн кезењдіктердіњ кењ ... ... ... ... шартты еркіндіктіњ болуын, сегментті жєне байланыстырѓыш синтаксистік ќ+-рылымдардыњ, айќындауыш сuйлемдер мен ќаратпалардыњ молдыѓын, кuсемшелік жєне есімшелік ... ... ... ... ... ... бuле ... стиль мєселесініњ uзге де ќалтарысы бар. Тілдіњ наќты іс-єрекет %.стіндегі стилъдер ж%.йесіне ќоса, ... ... жеке ... тєн, яѓни оныњ ... ... ... танытатын, сuйлеу даѓдысын ањѓартатын стилі болады. Ол сuз сuйлеуге м+-ќият, тер тuге, ойлана жасалѓан ж+-мыс нєтижесінде, ... ... ... ... оќып-%.йрену %.стінде ќалыптасады. Б+-ны М.В.Ломоносовша айтсаќ, дейміз. Тек ќана нашар шешендер ѓана бір-біріне +-ќсайды. Озыќ та %.здік шешендерді сuз ... ... ѓана тєн ... ... ќ+-ра ... ... ќ+-ралдарды екшеп ала білуі, сuйлеу %.дерісінде аудиторияѓа єсер ете алуы айќын ањѓартады. ¤зіндік жеке стильді ... - ... ... да ... міндеті. Тілді жаќсы білу оњай да шаруа емес. Тілді сіресіп ќатып ќалѓан ќалпында емес, сол даму, жетілу %.дерісінде ... ... Тіл ... ж%.йрігі атануѓа болар, біраќ тіл байлыќтарын т%.гел мењгердім, тіл uнерініњ шыњына шыќтым деп ... айта ... ... ... ... ... єуес, тіл uнеріне жетік ел. Халќымыз сuз uнеріне ерекше +-ќыпты ќарап, оныњ uте орамды ... ... ... сuздерін, маќал-мєтелдердін, сuз байлыќтарын сuйлеу тілінде, фольклорда кuп саќтаѓан. Халыќтыњ тіл uнерін uзге uнерден кем санамайтынына , , , , , , , ... т.б. ... ... ... ... тіл ... ... єсем кестелерін, орасан мол тіл байлыќтарын терењ игеру, м+-рагер болу - ана тілін ардаќтайтын єрбір азаматтыњ парызы.
Адамныњ жаќсы ќасиеттерініњ бірі ... ... ... ... ... Б+-ѓан ќазаќ зиялылары А.Байт+-рсын+-лы, Ќ.И.Сєтбаев, М.О.Єуезов, Т.Т.Тєжібаев, Ќ.Ж+-банов, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жанс%.гіровтердіњ таѓылымды uнегелері ... ... ... барысында б+-лардыњ єрќайсысыныњ uмірінен мысалдар келтіру, єрбіреуініњ сuйлеу мєдениеті, ... ... айту ... єрі ... іс те. Тіл ... єуес шєкірт атаулы осылардай uнегелі де таѓылымды т+-лѓалардан %.лгі алса ... ... ... uнер ... ... тербеп, зерттеу жасап ж%.рген ѓалым С.Негимовтыњ пікіріне с%.йенсек, шешен адамѓа тєн ... ... ... ... ... а) ... ... є) с+-њѓыла ойлылылыќ; б) терењ аќылдылыќ; в) телегей ... г) ... ѓ) ... ... сuз; д) ... ... е) с+-њќар %.нділік; е) келісімді келбеттілік; з) с+-лу т+-лѓалыќ; и) ... ... ... т.б. [18, 98]. Ойланбасыња ќоймайтын, %.лкенге де, кішіге де керекті кењес. Жасамыс деп жасымастан, жас шєкірт деп ќол ... ... ... ... жuн. деген емес пе. Мєселен, Ќаныш Имантай+-лы Сєтбаевтыњ шешендік ќалпы, сыртќы т%.р ... ... ... ... ... бола ... ... хаќында ой тармаќтай келіп, єлемге , єйгілі Єуезов ѓ+-ламаныњ алуан мамандыќ иелерімен uз тілдерінде %.ндесе, +-ѓыса білетіндігін былайша ... [19, ... саз ... ... ... 1942 жылы ... кино, театр, саз uнерініњ ќайраткер-мамандарыныњ бас ќосу мєжілісінде Ќ.Имантай%.лыныњ сuз сuйлегені туралы ... ой ... [19, ... ... Ќажым Ж+-малиев Ќаныштыњ шешендік ќалпы хаќында: ,-деп жазады. Одан єрі шешен сuзі туралы: "Жазып келген еш нєрсесі жоќ ... ... де, ол ... да, ... да жоќ. Таныс аудиторияѓа лекция оќыѓан кєнігі профессорларша жай ... ... ... ... ... ... ... сайын ж+-рт +-йып тындады. Оныњ - тілініњ тазалыѓына, логикасыныњ мыќтылыѓына, ойыныњ терењ, єр сuзініњ маѓыналыѓына с+-ќтана ... ... зал ... ... +-шќаны естілердей... Б%.кіл залда тек Ќаныш Имантай+-лыныњ ѓана ќоњыр дауысы естіледі",-дейді. Єдебиетші ѓалым м+-ндайда жай ... жиі ... ... uзіне баѓындыру маќсатымен ќолын ербењдету, бетін ќ+-былту ол кісіде болмаѓанын, аудиторияны ол сuздерініњ мєнділігі, ... ... ... ... ... ќозѓай келіп: "Айтатынын к%.ні б+-рын жазып алып, єбден тєкіралап оќыѓан адам да Ќаныш Имантай+-лыныњ тап ќазіргісіндей сuйлей ... еді. Бір не ... не кемі жоќ - бєрі де ... - деп ... ... ... бір ѓана Ќ.Имантай+-лына тєн аќыл-ойлылыќты, білгір-білімділікті, келбет-т+-лѓалыќты, ќысќасы, шынайы ... ... ... ... єсте ... ... Єрине, uзге де ќазаќ феномендері туралы осы орайлас сuз ќозѓауѓа болар еді. |ѓарымыз: халыќтыњ ќашан да (М. Єуезов).
Єрине, елді ... ... ... uзге де %.лгі т+-тарлыќ ќасиеттері жетерлік. Олардыњ шешендік ... ... ... да ... ... ... ... с%.йене жинаќтай айтсаќ, осы орайда тuмендегідей ќаѓидаларды ескеру жuн:
1) Тыњдаушылар білетін ... ... ... ... ... сuзініњ uзгеге білім беретіндей, тыњдаушыныњ ж%.регін ќозѓайтындай нєрі болуы тиіс. Нєрсіз, дємсіз сuзді ... ... ... білу. Тыњдаушыларын ќадір т+-та сuйлеген адамныњ сuзі тартымды. ¤зін uзгеден артыќ санап, дандайсып маќтана сuйлеген жанныњ айтќаны далаѓа ... ... ... ... тыњдамайды; сuзіне к%.ле ќарайды. ¤з т+-сында айтулы шешендер шаршы топ алдында барынша ќарапайым, ... ... єрі ... дос, ... єке ... ... мєлім.
3) Шешен сuзініњ аныќ, дєл, айќын естілетін болуы. Ол %.шін: а) дауысыњ булыѓып шыѓып, бір сыдырѓы ... ... баяу ... ... айтќаныњ ќаншама ќызыќты болѓанымен, тыњдаушыларды тез жалыќтырарын, олардыњ кuњілі басќаѓа ауып кететіндігін ескеру; є) сuйлеушініњ ... ... єрі ... ... ... б) сuз ... ... сенім, табандылыќ, ќайрат сезілетін болу; в) ќ+-р шіњкілдеп, айќайлап кетудіњ де, ынжыќ, к%.њкіл дауыспен аќырын сuйлеудіњ де керегі жоќ; г) ... тоны ... ... тыњдаушылардыњ аз-кuптігімен uлшенуге тиіс.
* Шешен сuзінде мимиканы, ым, ишаратты ќолдануы. Сuзіњніњ маѓынасына, сuйлеміњніњ мазм+-нына %.йлесімді ырѓаќ ... ќол ... бас ... мєні зор. Олар тиісті жерінде, ой жетегінде ж+-мсалса, сuзді жандандыра т%.седі.
* Тыњдаушыларѓа %.немі назар аудара сuйлеу. Екі ... ... ... ... ... ж+-рт онша ... ... сuзге %.њіліп, кейде ќаќалып-шашалып, ыњќылдап оќып-сuйлеген кісімен тыњдаушылар арасында тыѓыз байланыс болмайды. Байланыс болмаѓан соњ, айтылѓан сuз айдалаѓа атылѓан оќ ... ... Ж+-рт ... ... бір ... ... ... ќалмай, алдында отырѓандардыњ жеке тобына, жеке кісілерге кuз ... жuн. ... ... да ... назар аударады, сuзіње зейін ќояды.
6) Шешен ойыныњ єбден ыѓыр болѓан, %.йреншікті сuздерден басталмауы. Онда сuзіњ тартымды болмайды, uзгелер ыќыласпен тыњдамайды. ... - ... ... ... сuз ... ... ¤з ... а) uз сuзіњмен єдеби тілге тєн сuздермен, єсерлі, ќызыќты етіп жеткізуге тырыс; є) сuз ... ... ... uлењ жолдарын, наќыл сuздер мен т+-раќты тіркестерді келтіріп отырсањ, оларыњ нысанаѓа дєл тиіп жатса, ... ... ... тамсана ќ+-птайды. |заќ сuз дємді болѓанымен: 1) кісіні жалыќтырады; 2) кісініњ тыњдау, айтќанды ... ... ... ... елеусіз юмор, аздап таќырыптан ауытќып кuњіл кuтеру, тыњдаушыларды к%.лдіріп алудыњ еш артыќтыѓы жоќ, тіпті керек те. ... 1) ... ... ... бір ... ... 2) сuзіњді ќайтадан ынта ќойып тыњдайтын болады. Єйтсе де ... ... ... єрі ... ... ... Шешен сuзініњ ќысќа єрі т+-жырымды болуы. Аз сuзбен айтуѓа болатын ойды ... кuп ... ... ... ... алып отыратын, тыњдаушысын єбден ыѓыр ќылатын адамды ќазаќ дейді. Мейлінше аз сuзбен кuп нєрсе айтуѓа тырысу жuн. Халыќ ... деп. ... ... айтады: деп. Ќол ќоятын ќаѓида. Шешендікке ... ... ... ... ... ... болуы. Шешен сuзінде ж%.йе болмаса, онда ешќандай береке жоќ. Бір ойды айтып, екінші ойѓа ... ... ... ... єр нєрсеніњ басын бір шалып айтќан сuзде де ... ... ... ... ондайды тыњдау да ќиын.
Б+-л жоѓарыда ќысќаша айтылѓандар - ... ... ... uрбір шаршы топ алдында сuйлеу шеберлігініњ бірер ... ... Осы ... ... ...... кєсібініњ %.лкен uнер екенін жєне жауапты да ќиын uнер екенін ањѓаруѓа тиіс. Айналын ... б+-л ... ... ... маќсаты - тыњдаушыларѓа сuзбен єсер ету. Ендеше, єрбір шешен шеберлігініњ uзі сол ... ... ... єсер ете ... ... ол %.шін ... ... м%.мкіндігінше анаѓ%.рлым сенімді, оњай т%.сінетін, есте ќалатын ете білуінде.
Демек, шаршы топ алдында шешен сuйлеу мєдениеті сан ... ... ... ... ... Сuзді сапырма, саќтанып сuйле деген сuз. Сuз жаралайды, сuз uлтіреді деген маѓына бар.
Шешен ... ... ... ... арќылы сuйлесе де, кuпшілікке сан ќилы білімдік мєліметтер берумен ќатар, ... тіл ... ... ... де ... сuзсіз. Ендеше, оларѓа тілдіњ ойды білдіру м%.мкіншіліктеріне, тіл мєдениетіне ќаныќ болумен бірге, uткір де єсерлі, икемді де бай ету ... ... ... топ ... ... ... да жауапты, оњай шаруа емес. жандар да кейде аудитория ... ... ... ... ... ... ... т+-рады. М+-ндаѓы басты себеп - шешенді ... ... ... ... д+-рыс айта аламын ба, тыњдаушыларды меніњ сuзім ќанаѓаттандыра ма деген уайым ќыстауы. Оныњ %.стіне, аузына ... ... ... кuп ... єр ... сынай ќабылдайтыны белгілі. Ондай мєдениетті аудиторияныњ %.нсіз с+-сы сuйлеушіге єсер етпей ќоймайды.
М+-ндай сєтсіздікке +-шырамау %.шін ж+-ртшылыќ алдында ... ... ... ... ... ќандай да бір ќиыншылыќќа душар болсањ да, сасќалаќтамауѓа тырысу ... ... ... ... ... ... ... сuзі де uтімді болмайды. Сондыќтан мінбеде +-стамды болу, ќобалжымау, сасќалаќтамау - сuйлеушілерге ќойылатын басты талаптардыњ бірі. ‡немі есте болар ќаѓидалардыњ бірі ... ... топ ... ... ... алѓы ... - к%.ні б+-рын даярлыќтыњ болуы. Ал єзірліксіз сuйлеген кісіде батылдыќ, uзіне сенш болмайды. Сuйлеуге алдын-ала +-ќыпты т%.рде дайындалѓан кісі не ... ... ... ... айтатынын жобалайды, тілдік амал-тєсілдерді ќалай пайдаланатынын єбден кuњіліне тоќып алады. Ал ... кісі ... ќ+-лы ... uзін-uзі жаќсы +-стайды; еркін сuйлейтін болады; тыњдаушыларын бірден ... ... ... ... ... еліктіре білу, олардыњ назарын сuйлеп т+-рѓан сuзіне аудара алу - ... ... ... ... ... ... шаршы топ алдында жаќсы сuйлеудіњ ењ негізгі шарты да - даярлыќ. ... ... адам ... сuйлейді. . Мєселен, лекцияныњ мазм+-ны, формасы, ќ+-рылысы алдын ала жоспарланып, ќаѓазѓа жазылып дайындалуы тиіс. Жазылѓанды ... ... ... редакциялау лекцияныњ, баяндаманыњ тілін шираќ етудіњ, стилін шыныќтырудыњ тек бастамасы ѓана, к%.ннен-к%.нге ... т%.су ... ... ... ... 1) ... ... шешен сuзініњ (лекция, баяндаманыњ) жоспары жасалады. Жоспарда ќамтылуѓа тиісті мєселелер ретімен таќырып к%.йінде кuрсетіледі; 2) жоспар бойынша лекцияныњ (шешен сuзініњ, ... ... ... Онда ... ... жайлардыњ негізгі ќаѓидалары, мазм+-ны т+-жырымдалын жазылады. М+-нда uте-мuте ... ... ... мысалдардыњ, дєлелдердіњ айтылѓаны жuн; 3) жоспар бойынша баяндауѓа керекті материалдарды толыќтыру, ретке келтіріп ќаѓазѓа т%.сіру %.шін конспект ... ... ... - ... ... лекцияныњ ыќшамды т%.рі. Б+-л орайда: 1) конспект жазу %.стінде шешен ойын ќысќа айтудыњ, аз ... кuп ... ... ... тєсілдеріне тuселеді; 2) конспектіде оќыѓан кітап жєне ... ... ... ... ... ...... ќысќартып жазып алуѓа болады; 3) лекцияѓа (баяндамаѓа, шешен сuзіне) дайындалу барысында єр т%.рлі кuшірме, картотека, керекті єдебиеттіњ тізімі, ... ... ... айтылу формасы сияќты материалдар да дайындалады. Осыныњ ... ... ... %.шін, ќандай аудиторияѓа арналатынын естен шыѓармау жuн [20, 98] (20).
Демек, жоѓарыда айтылѓандардан жасалар т%.йін - шєкірт ... ... ... ... ... ... ... деп халыќ дєл айтќан. Сuзсіз, шешендік - шеберлік. Аталмыш ... ... ... ... дєл ... жаѓынан аныќтауда терењ маѓыналы. Халыќ т%.сінігінде шешенніњ сuзі ќынаптан суырылѓан ќылыштай uткір, соќырѓа таяќ +-статќандай ... ... ... ... ... ... ... маѓыналы єрі кuркем болуѓа тиіс.
Тіл uнерініњ салтанатты думаны шешендік алањында ќызады да, сонда оныњ от ауызды, ораќ ... ... ... ... Ќазаќ халќы шешен деп тілдіњ терењ сырына, мол байлыѓына ќаныќ, оны сілкілескенде сілтей білетін, аса Дарынды кісілерді атаѓан. ... ... ... талѓам болатыны ањѓарылады.
Кезінде ерекше шешендік ќабілеті бар кісілер елді аузына ќаратып, uзгелер ... +-йып ... /, , , /. Елге ... ... ел ... ісініњ т+-тќасы болса, батыр ел ќорѓау ісініњ т+-тќасы болѓан. Соѓан орай ... ... бір ... десе, енді бірінде делініп, соњѓысында шешендік uнерін ... ... ... ... ... шешендік uнері, б+-л к%.ндегідей публицистикалыќ стильдіњ емес, сuйлеу тілі стиліне ќатысты болѓаны мєлім. ... ... ... ... емес ... жоќ>> яѓни ... ... ќажетсінбейтін мамандыќ саласы жоќ.
Ќазаќтыњ дегенін сuзшењдіктен шешендікке бір-аќ секіруге болар деп т%.сінбеу жuн. Егер кuп ... кісі ... бола ... мылжыњдар жєне тілі мен жаѓына с%.йеніп, аузымен ораќ оратындар б+-л жаѓынан алдына жан салмаѓан болар еді.
М.Балаќаев: , - ... [16, ... ... шешендік uнерді, б+-рынѓыларша, схоластикалыќ ережелерге баѓындырып %.йретуге болмайтынын, тіл uнеріне, сuйлеу мєдениетіне ќойылатын талаптар шешендік uнеріне де ... ... тіл ... мен ... ... ењ ... ... екендігін айтады.
Демек, шешендік uнер - тіл мєдениетініњ, сuйлеу мєдениетініњ шыњы. Шешендік uнері алдымен ауызекі тілге тєн. Ж+-рт ... ... ... ... ... сол ... с%.йеніп айтатын ойын да, айтар сuздерін де ... ... ... Солай сuйлеуге аса шебер кісі деп ќазіргі т+-ста кімдерді атауѓа болады? Б+-л ... алѓы ... ... ... ... Н+-рс+-лтан Єбіш+-лы Назарбаевты, єйгілі аќын-жазушыларымыз Єбіш Кекілбаев, Фариза Оњѓарсынова, Шерхан М+-ртаза, М+-хтар Шахановтарды атар ... б+-л ... єлі де соза ... ... Біраќ шексіз емес.
¤з кезінде сыншы ѓалым В.Г.Белинский шешендікті риторикашылдардан ... ... ... керектігін айта келе: , - дейді [21, 508]. Б+-ѓан ќоса: , - деген т%.йіні де ойлы [21, ... ... ... ... ... ... баяндаудан, кuбінесе, кейіпкерлерді сuйлету кестелерінен де кuп кездестіреміз. Шешен ... ... б+-л ... ... да керекті іс.
Шешен сuйлеу мєдениетіне баулуда шешенніњ сuйлеу мєнерін де ќалыс ќалдырмау жuн. деп ... ... ... ... адамныњ сuйлеу мєнері ќ+-лаќќа жаѓымды болады. Себебі ол ойын аныќ, дєл ... ... ... ќайтсем д+-рыс сuйлем ќ+-раймын, ќалай айтсам uзгеге т%.сінікті, нанымды, єсерлі болады деп ойлайды. Нєтижесінде єрбір ойын лайыќты ... ... ... uзініњ сазына келтіріп сuйлейді.
Тєжірибеде кейде дейтін де кез кездеседі. Єн сияќты д+-рыс айтылѓан сuз де . Ќазаќ ... ... ... ... ... , деп ... Ондай ќабілеті жоќ адамды деп сынайды. Демек, сuзді ќалай болса, солай айта ... ... ... ... мазм+-нына %.йлесімді ырѓаќ, єуен тауып, Дауысты т%.рлендіріп сuйлеудіњ %.лкен мєні бар. Сuйлеуде дауыс ырѓаѓыныњ ќ+-былмалы ќасиетін ескеріп, ... ол ... ... ... ... ... кuп мєселеден хабар береді. Сондай-аќ бірќатар дыбысталу, интонациялыќ ерекшелігі бар ќ+-былыстарды тыныс белгілермен тањбалауѓа болмайды. Мєселен, сuйлем ішіндегі бір ... ой ... ... ... оны басќа сuздерден гuрі басым єуенмен айтатындыѓымыз.
Ќазіргі тањда бізде тікелей ... топ ... не ... ... ... ... - ... uмір ќажеттілігі. К%.н сайын, саѓат сайын, ертелі-кеш баяндамалар жасалып, хабар, маќала, uлењ, єњгімелер оќылып, тыњдаушыларѓа кењес ... ... сала ... ... ... ... олардыњ кuбі мазм+-нды, uткір, тілі орамды болып жатса, ќ+-ба-ќ+-п. Мазм+-нды сuзді адамныњ аќыл-ойын билейтіндей єуенмен, жарќын да ... ... єрі ... ... оќып не айтып жатса, н+-р %.стіне н+-р. Солай оќылѓан хабарды, мєселен, радиохабарды ќ+-лаѓыњды тосып, елењдеп, +-йып тыњдайтыныњ даусыз. ... ... ... етіп оќу, ... єлі кем, аз ... ... те, соњѓы кезекте радиоторабы арќылы эфирге жылы сuз тарататын дикторлардыњ басым кuпшілігініњ ќазаќша сuйлеуі uз тыњдаушыларын ... ... де ... ... ... %.ні uз ... ... мєселе. Ендеше, шешенніњ оќу шеберлігіне ќалай-солай ќарауѓа ... Сuз ... ... ... ... ... ... жеке еuйлемдері, сuз uрнектері белгілі маќсатќа лайыќ ќ+-рылатыны ... ... ... ... шыќќан шыѓармаларда артыќ сuз, ќалай болса, солай ќ+-рай салѓан сuйлем болмауѓа тиіс. Єдетте кuркем шыѓарманыњ тігісі жатыќ ... ... ... ... - ... ... ... жасаудыњ, кuркем суретті, эстетикалыќ єсер етудіњ де ... ... ... ќ+-растырѓан ондай жеке сuйлемніњ айтылу сазы, ырѓаќты єуені, жеке сuздердіњ uздеріне лайыќты %.ні болады. Сuйлемніњ маѓынасын т%.сініп, оныњ ... ... ... не ... ... ... оны ... келтіріп, uз єуенімен келістіріп оќи білу керек. Сонда ѓана кuркем сuздіњ басќаѓа етер єсері к%.шті ... "Сuз ... ... ... ... ... тањдап, сuйлемдерді шебер ќ+-ру ѓана жатпайды, солардыњ єрќайсысыныњ ќиюын тауып uз ... ... айту мен ... жатады", - дейді [16, 77].
Ертеректе сауатты кісілердіњ немесе ... ... ... ... жыршылардыњ бірќатары тыњдаушыларын "жылаша" арбаѓан. Сондай жыршылар алќа ... ... ... тыњдаѓан ж+-рттыњ ењсесін т%.сіріп ењкілдеп жылањѓа да тірейтін. М+-ндаѓы ерекше ... мол ... ... єсерлі к%.шінде, оныњ жан тебірентерлік лебізбен, нєзік сезіммен, ... ... ... дауыспен айтылуында Б+-л сuзсіз, асќан шеберлік.
Б+-л сияќты шеберлікті театрлардан да кuреміз. ... ... ... іс-єрекеттерін, мінез-ќ+-лыќтарын бейнелек %.стінде тыњдаушыларын еліктіріп, "Бал тамѓан тілден у да ... ... ... ... ... ... отырады. Сондай ќабілеті бар сахна шеберін маќтаѓанда олардыњ басќа шеберлігімен ќатар сuйлеу шеберлігіне риза болып ... ... ќоса ... драма %.йірмесініњ шєкірттіњ сuйлеу шеберлігін дамытуда орны ерекше. Ѓылыми жетекшісі сауатты ... ... ол ... ... шеберлерін" д+-рыс баѓытќа жетелейді.
Аќын-жазушылардыњ uз араларында, шаршы топ алдында, теледидар мен микрофон алдында жєне басќа жиын-топта ... ... оќуы ... жаќсы єдет жалѓасын табуы тиіс.
Демек кuркем шыѓарманыњ, жайє баяндаманыњ мазм+-нѓа ортаќтасќан сuзі, сuз тізбектері, сuйлемдері лайыќты ... ... ... ... ... олардыњ ойнаќы сазы естілмесе болмайды. ¤лењ оќыѓанда, бірќалыппен тањдайды таќылдатќаннан ... еш ... ... ... Б+-л орайда:
- асыл сuздіњ дањѓырына емес, ќ+-лаќќа жаѓымды, нєзік %.ні тыњдаушыны еліктіретіндей сuздіњ дыбыстыќ ... да ... мєн ... жuн;
- ... ќ+-рамындаѓы сuздерді дыбыстыќ еліктеу даѓдысында айту тиімді де єсерлі.
Сuзсіз, кuркем шыѓарманы ќызыќты да, тартымды етіп оќу uнеріне ќойылатын б+-л ... ... ... ... ... бар ... алдына ќойылады. Олардыњ дауысы, дикциясы жаќсы болумен ќатар, єдебиетті т%.сіне білетін, кuркем сuздіњ %.нін ... ... сuз ... ... баса ... ... ... болуѓа тиіс. Б+-ларды %.йрену, оќу арќылы білуге болады.
Жалпы д+-рыс оќу, д+-рыс сuйлеу uнеріне, оныњ жоѓарѓы ... ... ... ... орынныњ бірі - мектеп, университет ќабырѓасы. Білім ордаларындаѓы шешендікке баулу бірлестіктері мен %.йірмелерінде, театр мен ... ... мен ... ... да ... ... ... аќын-жазушыларды, таќпаќшыларды, лекторлар мен %.гітшілерді жазылѓан сuзді д+-рыс оќу, ... ... ... ... - мєні зор ... ... сuйлеу мєдениетін ќалыптастыруда тіл тазалыѓына ерекше назар аударѓан жuн. Таза ... - ой ... ... ... ... ... ... бірі болып келеді. Ањѓартар астары - ... ... ... - ... мєдениетті, білімді адамныњ ана тілін жаќсы білуі - парыз. Ана тілін жаќсы ... кісі сол ... ... сол тілде таза сuйлейді.
Таза сuйлеу дегеніміз - сол ... ... ... ... ... сuздерді араластырмай сuйлеу. Б+-л арадаѓы дегенніњ т%.сінігі uте шартты. ... uзге ... сuз ... ... Егер uзге ... ... ... сол тілге сіњіп, сол халыќтыњ тіл байлыѓына айналса, олар болып ... ... ... ... тілдерініњ сuздері б+-л к%.нде ќазаќ тілініњ , єбден жымдасып кетсе, оларды ќолданып ќазаќша ... ... ... Абайдыњ %.зігіндегі халыќ ќабылдамаѓан, тілдік дєст%.рде жоќ, ... ... ... ... деп ... ... тазалыѓы жолындаѓы к%.рес %.здіксіз ж%.ргізілуі тиіс. Жuн-жорыќсыз, тіпті, керегі жоќ жерде uзге тілдіњ сuздерін пайдалану, uзге тілдіњ ... ... ... ана ... ... - ойды ... етеді /мысалы, он к%.ндік - "декада" т.б./. Сuзге орашолаќ кісілердіњ бір жаман єдеті - єр ... ... ... ... ... ... сuйлеуі. Мысалы, б%.гіннен бастап автобус это... (ќымбаттады ма ... ... ... ... кuшесіндегі єњгіме) т.б. Тіл тазалыѓы %.шін к%.рес - тіл мєдениеті, сuйлеу мєдениеті %.шін к%.рестіњ бір ... ... сuз ... ... аса ... ќарауы тиіс. Ѓ.М+-стафинше айтсаќ, "Тіл к%.шіне uлшеу жоќ, тіл кuркемділігіне тењеу жоќ. Тіл uлгенді де ... ... ... ... прототиптерді тіл жасаѓан +-лы образдар тірілтіп кuз алдыња ... ... не ... Сuз ... Не ... Сuз ... Не uткір? Сuз uткір. Сuз ќ+-діреті ѓажап: алтынды мыс, мысты алтын етіп кuрсете ... Тас ... ... ... ... ... тастай ете алады. Кірлі кuњілді тазартып, кірсіз кuњілді кірлей алады. Т%.рлі-т%.рлі байлыќ бар. Солардыњ тањдауын берсе, мен тіл байлыѓын ... ... ... тіл ... - ... де ... ... М+-ралардыњ ењ ќымбаты - сuз. Сuз К%.н ... ... ... ... К%.н жылытпас суыќ кuњілді жылытады. Сuз ќ+-діреті аќты ќара, ќараны аќ етуге жетеді. Асыл адам да, асыл ... де ... ... Асыл сuз ... ... - ойды білдірудіњ, сuйлем ќ+-рудыњ басты кірпіші. Ќ+-рылыс материалынсыз %.й салуѓа болмайтыны сияќты, сuзсіз сuйлем ќ+-рауѓа ... ... - адам ойын ... негізгі формсы. Сuйлемге ќатынасты єрбір сuз - айтайын деген ... ... ... ... ... адам ... да ... жеке сuздердіњ тыњдаушыѓа, шєкіртке бірден т%.сінікті болуын есте +-стауы тиіс. Ойды айтуѓа керекті сuзді, грамматикалыќ т+-лѓаларды, сuйлем ... ... ойыњ ... дєл, айќын болсын деген талап орынды. Жалпы т%.сініксіз айтылѓан ойдыњ, орынсыз теріс ќолданѓан сuздердіњ єдебиетте, ауызекі тілде ж+-мсалуын %.немі сынѓа ... ... ... ... ... ... де ... етіп сuйлеу керек деген талап ќоя отырып, осыны сuйлеген сuзінде, жазѓан ењбектерінде б+-лжымайтын ќаѓида етуі тиіс. Демек, жазѓан, айтќандарында %.йлесімсіз, ... ... ... "аса ... ... ... +-мтылу - єрбір шешен адам кредоларыныњ бірі.
Ендеше, шешен сuйлеген сuзді єсерлі етейін деп кuпірме тіркеске, айтыла-айтыла ыѓыр болѓан ... ... єуес ... жuн. Б+-л ... ... ... ќаѓидалардыњ бірер легі тuмендегіше:
* Сuйлем жеке сuздерден ќ+-ралѓанда, ол сuздер айтылмаќ ойдыњ бірден-бір дєл ќондырѓан бuлшегі тєрізді болуы керек.
* ... ... ... ... керекті сuз тањдаѓанда, олардыњ стильдік ерекшеліктерін ескеру ... ... ... ... мен ... ... сuздік ќ+-рамы бірдей емес. Публицистикалыќ стильде жазылѓан газет-журнал тілі жалпы ... ... оныњ ... де ... ... ... болуѓа тиіс, ал ѓылым тілінде жалпыѓа ортаќ сuздермен ќатар, жеке ... ... ... бєрі ... ... бермейтін сuздер де ќолданылады. Солардыњ ішінде, єсіресе, жеке +-ѓымды білдіретін атаулар, ... ... кuп ... аян.
* ... сuзініњ т%.сінікті болуы - сuз ... ... ... ...
* Сuз ... ... ... %.шін, ќазаќ тілініњ сuз байлыѓын жаќсы білу керек. ... кuп ... ... ... да тартымды болмаќ. Сuзсіз, ќазаќ тілінде сuйлейтін кісілердіњ сuздік ќоры бірдей емес. Шешен ... ... ... молынан пайдалануѓа тырысу керек. Єдетте, білімді, мєдениетті, тіл uнеріне єуестігі к%.шті кісілердіњ сuз байлыѓы да мол болады. Б+-л ретте сuз ... екі ... ... 1) кісініњ uзі жаќсы біліп, жиі ќолданылатын сuздері; 2) uзі білсе де, маѓынасын т%.сінсе де, кuп пайдаланбайтын сuздері. Адамныњ білімі, ... ... ... оныњ ... ... ... арта т%.сетіні аќиќат. Ѓалымдар пікіріне с%.йене айтсаќ, сuзді кuп білуге де дарындылыќ, ќабілет керек. Оќымыстылардыњ ... ... ... ... сuз ... 4-5 мыњ шамасында болса, ірі жазушылар мен кuрнекті ќоѓам ... жиі ... ... 15-20 ... ... тіл ... сuйлеу мєдениетіне жетік болу %.шін кuп сuзді білу жеткіліксіз, ол сuздерді ж+-мсай білу де керек. Сuзді ж+-мсай білу %.шін ... ... ... ... ... єдеби еместік ќасиетін, еркін жєне т+-раќты тіркестер ќ+-рамына ену м%.мкіншіліктерін жаќсы білу ... ... ... ... єрі ... єрі ... ... бірегей топтары - маќал-мєтелдер, т+-раќты сuз ... ... ... ... ... ... - халыќ тіл байлыѓыныњ алтын ќазынасы. Маќал-мєтелдер - іс-єрекеттіњ ережесі де. Маќал-мєтелдер аз ... ... ... єрі ... ... ... адам ... сuзінде пайдалана білуі тиіс. дегендей, маќал-мєтел шешен сuзіне єр ... Тек ... ... ... ... ќолдану абзал. Орынды ќолданѓан маќал-мєтелдер ауызекі сuздіњ де, єдеби тілдіњ де шешендік, кuркемдік элементтерініњ бірі болатындыќтан, халыќтыњ тіл ... ... ... тіл uнерін %.йренем деушілер оларды кuп біліп, ќолдануѓа тырысуы ...
* ... ... - ... ойын ... т%.рде айту %.шін ж+-мсалатын сuздер тобы. Идиомалардыњ білдіретін маѓыналарына олардыњ ќ+-рамындаѓы сuздердіњ маѓыналары ќатынаспайды, ... ... ... сол ... ќалпында ойды єсерлі, кuрікті етіп айту %.шін ж+-мсалады /ќара ќылды ќаќ жару; ќой %.стіне бозторѓай ж+-мыртќалау; ж%.регі шайылу; ќас пен ... ... ќой ... шuп ... тіс ... ... су кuтермеу; аузымен ораќ ору т.б./.
Фразалыќ т+-раќты тіркестіњ ќ+-рамындаѓы сuздердіњ (не бірініњ) єдепкі ... ... ойѓа ... ... /тіл ... кuз ќырын салу; жаны ашу; т%.ймедейді т%.йедей ету; басына єњгір таяќ ойнату; %.рейін +-шыру; тасы uрге домалау; жар ... ... ... ... астынан кір іздеу/, /аузынан тастамау; ќайратќа міну; к%.ш ж+-мсау; ќолѓабыс ету; шамасы келмеу; ќолынан келмеу; кuзі ... басы ... ойын бuлу; ... ... ... келу ... ... тіркестерді ќолдана білу - тіл білудіњ бір белгісі. Халыќ тілін жаќсы білетін кісі ... осы ... да ... ... ... ... ой ... т%.рлендіріп, +-тымды, т%.сінікті, ыќшамды етіп салады. Сондыќтан єрбір мєдениетті, сауатты жас маман, тілге шешен болѓысы келген оќушы, студент халыќ тіліндегі ... ... ... тоќи ... ... тиіс.
Идиома, фразалыќ тіркестердіњ бір тілде ќалыптасќан ќ+-рамын жuн-жорыѓы жоќ uзгертіп айтып, жаза беруге болмайды. Мєселен, дегенді тєрізді. ... адам %.шін ... ... ... ... мєні бар. ... болѓанша т+-раќты тіркестердіњ тобын б+-лжытпай саќтауѓа тырысќан тєуір. Дєлдікке бой ... ... %.шін ... ... ... ... орнын ауыстырып айту жuнсіз.
Бір тілде бар идиомалыќ тіркестерді екінші тілге ... ... ... ... ... білдіретін маѓыналары ќ+-рамындаѓы сuздердіњ маѓыналарынан ќ+-ралмайды, м%.лде басќа ауыспалы маѓынаны білдіреді / ... ... ... деп ... ... ... ... арќылы ќазаќ тіліне енген сєтті н+-сќалар да жоќ емес. Мєселен, , , , (), () ... ... ... uзгертіп айтуда ешќандай маѓына болмаса, оларды стильдік ќате деп ... ... ... т%.су - ... болу ... Беделін тuмендету - беделін т%.сіру. Дєм ішіп кетсін - дєм ... ... ... ... - ... т%.су - назарын аудару.
3) Ќанатты сuздерді айтылатын ... ... ... ... ... ... ... оѓындай uткір, кuњілге бірден +-ялай ќалатын дєл, єрі ... ... ... ... сuздер б+-рынды-соњды шешендер мен кuрнекті аќын-жазушылардыњ аузынан, ќаламынан шыѓып халыќќа тарайды да, олар ... ... ие ... Мысалы, ; ; (Жамбыл); (М+-хтар); (Ѓабиден); ... ... сuз - ... ... ... Оны кuп біліп, сuзде, жазуда ж+-мсай білу - %.лкен uнер. Ќанатты сuздердіњ ойды дєл басып айтумен ќатар, ... етіп ... да ... ќиын емес / ... ... мєдениетініњ аса ќажетті ќаѓидаларыныњ бірі - ... ... жєне ... ... ... ... халќымыз.
Бірќатар шешендердіњ сuзін тыњдаѓанда, ќ+-лаѓыњныњ ќ+-рышы ќанады. Таза, дєл, ойлы сuзді с%.йсіне тыњдайсыњ. Кейбіреулердіњ , ... ... єрі ... етіп ... ... тартымсыз, берекесіз сuйлеушілердіњ тілінде, uздеріне єбден %.йреншікті болѓан сuздері де болады (, ). Осындай , , , , , , , , ... ... ... жиі ќолданатын кісілер бара-бара сuз ауруына шалдыѓатынын байќамай ќалады.
Бір сuзді ќайта-ќайта айта ... ... сuзі ... ... болѓанымен, тыњдаушысын жалыќтырады, тартымсыз болады. Єсіресе, сuйлегенде маѓынасыз б+-ралќы сuздерді ќатыстырып ќайталай беретін кісіні ж+-рт жuнді тыњдамайды. Сондыќтан ... адам єр ... uзі ... ... ... ... ... Баяндамада, єњгімелесу барысында б+-ралќы, ќоќырсыќ сuздерді ќолданбауѓа тырысуы міндетті. Сондай-аќ жаргон сuзден аулаќ болѓан ... ... ... кісі ... ие бола ... ... Олар ... жайсањ ќалпында да, ашу %.стінде де? %.йде де, т%.зде де сыпайыгершілік, ізет ... ... екі елі ... ... жеке ... білдірумен ќатар, кісініњ сезімін де білдіреді, сuз арќылы кісініњ сезіміне єсер ... ... ... (, т.б.). М+-ндай дuкір сuздер кісініњ сезім ќуатын жасытады, адамныњ адамшылыќ ќасиетіне кір келтіреді. Сuйлеу тілінде кездесетін ... тек ... ѓана ... ... ... ... ... мєдениетсіздік оќушы ж+-ртшылыѓына тегіс тарайды да, ж+-ртќа теріс тєрбие береді.
Мєдениетті, тєрбиелі ... ... ... ... тырысады. Астарлап, сыпайылап сuйлеуді тіл білімінде эвфемизм дейді. Эвфемизм, єсіресе, +-стаздар, ... ... ... сuзінде кuп +-шырайды. Мєселен, - ; - .
Сuйлеу мєдениетіне ие болѓысы келген єрбір шешен сuз ... ... ... ... аулаќ болѓаны жuн.
Сuздердіњ uзара тіркесуі - олардыњ грамматикалыќ басты ќасиеттерініњ бірі. Сuз тіркесін стилистикалыќ т+-рѓыдан ќарастырѓанда, сuздер ... ... ... ... бе, жоќ па деген с+-раќтарѓа жауап іздеуге тиіспіз.
Тіл м%.кістігі сuзді, морфологиялыќ т+-лѓаларды д+-рыс ќолданбаудан да, сuздердіњ синтаксистік тобын д+-рыс ... ... да ... жатады. Баспасuзде ќолданѓан сuздер, сuз тіркестері, сuйлемдер ќанша бедерлі, аударма дєлме-дєл болѓанымен, ж+-ртќа онша т%.сінікті болмаса, ... ќ+-ны жоќ, ... ... ... ... - ... топ алдында сuйленер сuздіњ тіліне, шешен сuзіне ќойылар белгілі бір ... ... Б+-л ... ... сuз ... сапалыќ белгілерді ќажет етеді? Б+-л с+-раќќа жауап беру %.шін ... сuз бен ... ... сuз бен ... ... сuз бен ќарым-ќатынас жаѓдайларыныњ аралыќ байланыстарыныњ ж%.йесін кuз алдымызѓа елестетуіміз ќажет. Б+-л сияќты аралыќ байланыстарды ќарастыру бізге, жоѓарыда кейбірі ... ... ... ... ... логикалыѓы, сuз байлыѓы, эмоционалдыѓы сияќты сuйлеудіњ негізгі коммуникативті сапалыќ белгілерін екшеуге, іріктеуге жєне таразылауѓа кuмектеседі. Б+-л тізбекті ... ... єрі ... єбден болады. Дегенмен де тек аталѓан сапалар ѓана шаршы топ ... ... ... ... жєне ... ... ... д+-рыстыѓы - uте ќажетті алѓашќы талап. Кuркем шыѓармаѓа ќойылатын талаптар сияќты ауызша сuйлеу ... тым ... ... ... де ... uз сuзініњ тілдік д+-рыстыѓыныњ м%.лтіксіз болуына +-мтылуы міндетті, ал ол %.шін uзіњмен сuйлер ... ... ... терењдете т%.су орайында %.немі де %.здіксіз ж+-мыс жасау uте ... ... ... ... ... сuз ќолданыс пен дыбыстау зањдылыќтарын саќтауды, олардан орынсыз ауытќымауды ќажет етеді. Сuз сuйлеу бірлігі, оныњ uзара ... тек ќана сuз ... ... ... ... ... uзге ... сапалыќ белгілер (дєлдік, мєнерлілік т.б.).
Сuздіњ грамматикалыќ д+-рыстыѓы туралы М.В.Ломоносов: , - деп жазады.
Тіл нормасынан ауытќу тек ... сuз ... ... ... ќана ... ... ол шешенге деген сенімге селкеу т%.сіреді, тыњдаушыларды сuйленіп т+-рѓан сuз мазм+-нынан ауытќыта, сuз єсерлілігіне, жандылыѓына жаѓымсыз єсер етеді. Демек, ... ... ... ... ... туралы білуі тиіс. М.Балаќаев маќсатты ойды т%.сінікті єрі єсерлі етіп айту %.шін тілде барды дєл тауып, uз ... ... ... да оњай ... емес ... ... Єрине, адам ойыныњ +-шы-ќиыры жоќтыѓы сияќты, тіл байлыќтары да ... Сол ... ... ... ой ... ... ... материалдар мен грамматикалыќ тєсілдерді д+-рыс пайдалана білу %.лкен шеберлікті де керек ететіні даусыз.
Шешен сuйлеудегі ойланар мєселеніњ бірі - ... ... мен ... ... ... ... ... д+-рыс шыѓатындыѓы. Б+-л мєселе - стилистика ѓылымыныњ да %.лесі,
Лексикалыќ норманы б+-зу (сuз ќолданыстаѓы ќателік, диалекті жєне ... ... ... ... ... сuз ... б+-зу жєне т.б.) шешенніњ сuз сuйлеудегі маќсатына жетуге кедергі келтіреді. Кейде тіпті сuйленер сuз ... ... ... ... тудырады.
Сuз ќолданудаѓы стильдік ќателердіњ бір т%.рі - бір сuзді єлсін-єлсін ж+-мсай ... ... ... шешен сuзді ќайта-ќайта айтып ж+-ртты ыѓыр ќылмайды, бір сuзді бір сuйлемде м%.мкіндік болѓанынша екі рет айтпауѓа ... ... ... сuздерін ќайталай бермеуді uзі ќадаѓалап отырмаса, сuйленген ... бір ... ... рет айта салу ... ... ... ... топ алдында сuз сuйлеуде м+-ндай стильдік ќателерден аулаќ болу %.шін ... ... ... ... ... ... кењ ... пайдаланады.
Озыќ та жаќсы сuз сuйлеудіњ мањызды сапалыќ белгісі - оныњ ќысќалыѓы, яѓни аз сuзбен кuп ... ... ... ... - . Б+-л +-станымды саќтау %.шін сuйленер сuзде бірде-бір шашау шыќќан сuз, ... ... ... ... сuз ... ... Ол шешенніњ уаќыт мuлшеріне жєне тыњдаушылар шыдамына ќалай-солай ќарай алмайтыны, есептесу керектігі ѓана ... ... ... басы ... ... сuз ... бола білуін ањѓартады. Белгілі ежелгі гректіњ ѓалым-жазушысы Плутархша айтсаќ, [17].
Кuпсuзділіктен аулаќ болу %.шін, ењ алдымен плеоназмдармен (сuйлеудегі ала-ќ+-лалыќтар), яѓни ... ... орай ... ... ... ... сыналап еніп кетуімен к%.ресу ќажет. Б+-л орайда тuмендегі мєселелерді ескеру ... ... ... яѓни бір ... uзге сuздермен, кuбінесе т%.бірлес сuздермен ќайталанып келуін ањѓару;
2) бір тектес маѓыналы ќазаќ жєне шетел сuздерініњ таптаурындылыќ ... ...
3) ... ... (сuйлемдер) мен оралымдардыњ шексіз кuптігінен саќтану;
4) аныќтауыштарды, тым желікпе єсірелеулерді, тым +-саќтап бuлшектеулерді ... ... ... ... ... ... ...
5) паразит сuздерден аулаќ болу. Б+-л арада бір мезгілде сuздіњ д+-рыстыѓы да, ќысќалыѓы да, ... де зиян ... , , , , , , ... ... , оны ... ... ... ж+-рдай ќылады, аудиторияда к%.лкі туѓызады.
Біздіњше, кuпсuзділіктіњ басты себептері: ойдыњ т%.сініксіздігі (аныќ болмауы), даярлыќ ... ... ... ... жєне ... ... икемділігі.
Шаршы топ алдындаѓы сuз дєлдігі мен т%.сініктілігіне орай талаптар шешендіктану туралы антикалыќ н+-сќаулардыњ uзінде-аќ айтыла бастады. Жалпы стиль мыќтылыѓы - оныњ ... ... ... ... - егер ... сuзде к%.њгірттік, кuлењкелік басым болса, шешен uз маќсатына жетпек емес.
Сuз дєлдігі ќашанда аныќ ойлай білу даѓдысымен, сuйленер сuз ... аныќ ... ... сuз ... ... ... кuзімен байланыстырылады.
Егер де алѓашќы екі элементініњ uз-uздігінен ќажеттілігі туындап жатса, ал %.шіншісі бірер т%.сінікті ќажет етеді. Б+-л орайда:
* Сuз ... ... ету ... ... uз сuзініњ стиліне сєйкесті синонимдік ќатардан керекті сuздерді д+-рыс іріктеп ала білуі тиіс.
* Сондай-аќ оѓан ... ... ... тура ...
* ... ... ... жањадан бастап %.йренушілер терминдерді, шетелдік, архаизм (кuнерген сuздер) сuздерді дєл ќолдануда да ... ... ... ... ... ... лыќа ... оны т%.сінуге ќиындыќ туѓызады. Архаизмдерді шектен тыс артыќ ќолдану да ќабылдауды тым (белгілі бір кuлемде) ќиындатады. Ал бас-кuз демей, ... ... uзін ... алмаѓан кірмелер шаршы топ алды сuйленер сuздіњ тілін шала т%.сінікті жаргонѓа айналдырады.
* ... ... ... ... ... ... тuл ... ќайшы келіп теріс ќолданылып жатады.
Логиканыњ uз ойын айта алу зањдарыныњ ... ... ... ... ... сuз дєлділігімен +-ќсас ортаќ белгілері мол. Б+-л бір сuздіњ екінші сuзбен ... ... ... ... ... тиіс деген сuз. Сондай-аќ, сuздердіњ орын тєртібі логикалыќты ќамтамасыз етеді. Б+-ѓан ќоса сuз ... ... ойѓа ... ... ... бuліктерініњ uзара байланыстылыѓыныњ д+-рыс берілуіне де бірден-бір сєйкесті. ... ... ... ... бірі - оныњ ... ... ... лексикалыќ, фразеологиялыќ, интонациялыќ ќ+-ралдарыныњ алуан т%.рлілігі. Ол шешенніњ жалпы мєдени дењгейімен, оныњ эрудициясымен, сuз тыѓыздыѓымен шаршы топ алдында сuз сuйлеу ... ... ... ... жєне ... ... сuздік ќоры да бuле-жара айќындайды (активті сuздік ќор ... - ...... ... ... ... ... сuздер, фразеологизмдер; пассивті сuздік ќор дегеніміз - ... ... єрі ... ... де uз ... ... ... Замана талабына сєйкесті ќазіргі мєдениетті адамныњ активті сuздік ќоры ... 4-5 мыњ ... мен ... ал ... ... ќоры 15 мыњ ... т+-лѓаларды ќамтитынын жоѓарыда айттыќ.
Сонымен сuз байлыѓы (тіл байлыѓы) неден кuрінеді? Алѓашќы кезекте монотондылыќтан ... ... ... ... да ... эмоционалдыќ бояу беретін синонимдердіњ алуан т%.рлілігінен. Содан кейін - сuзді ќ+-лпырта т%.рлендірумен бірге, оѓан ерекше мєнерлілік, дєлдік, ... ... ... ... ќолдану. Фразеологизмдер ќатарына маќал-мєтелдер, ќанатты сuздер, афоризмдерді ќосыњыз. Ењ соњында айтарымыз, сuз байлыѓы ауызша ... тез ... ... ... ... белгі болып табылатын интонацияныњ алуандылыгына байланысты.
Алуан т%.рлі сuздерге ќарама-ќарсы сuздік штамп - ... ... сuз ... ... ... ... пен мєнерліліктен ж+-рдай ќылатын сuздік топтамалардыњ жаттанды ќайталанып келіп отыруы. Б+-лар бєріне де ... ... (ол ... ... да єлденеше рет тыњдаѓан, сол себептен олар тыњдаушыларѓа тыњ аќпарат бере алмайды, сонымен бірге олардыњ ... ... єсер ... Штамп сuздіњ астарында шешенніњ ой мен сезімнен адалыѓы жатыр.
Жанды ауызекі єњгімелесу сuзіне бірте-бірте кuбірек еніњкіреп ж%.рген ... ... бір т%.рі - деп ... яѓни іс ќаѓаздарынан алынѓан трафаретті тіркестердіњ ќажетті орындарѓа сєйкессіз ... ... ... ... ... етістікті ќолданыстаѓы зат есімнен жасалѓан етістіктермен алмастыру, ілік септігіндегі зат есімніњ ... ... ... ... ... ... ... шектен тыс ќолдану. Шешендік сuздіњ табиѓи жандылыѓы мен ... ... ... ... ... ... ... сонымен бір мезгілде тыњдаушылардыњ айтылѓандарды т%.сінуіне, ойлануына кедергі келтіреді. Сонымен ... б+-л ... ... ... бос ... беруге кuмектеседі. Ой мен істіњ жоќ жеріне олар бар сияќты кuрініс туѓызады.
Жоѓарыда аталып uткендей, шешендік сuз тыњдаушылардыњ ... да, ... де єсер ... ... ... - шаршы топ алдында сuйленер сuздіњ рациональды мазм+-нын ќабылдауѓа жєне мењгеруге кuмектесетін аса табиѓи да, сонымен ... uте ... де ... ... ... ... сuздіњ эмоциональдылыѓы ойлау, жады, назар аударту механизмдеріне жаѓымды єсер етеді. Кейде б+-л коммуникативтік сапаны ... деп те ... ... ... ... болуы шешенніњ аудиторияѓа беруге +-мтылѓан сезімді uзініњ де ... ... ... байланысты. М.М.Сперанскийдіњ атты ењбегіне с%.йенсек: [14, 81-85].
Сuз соњында жаќсы шешен болѓысы келетіндер %.шін бірнеше машыќтыќ кењестерді ж%.йелеп, ... ... ... еді. ... ... сuйлеу мєдениеті дењгейін кuтеру %.шін аса ќажетті даѓдылар жиынтыѓыныњ бір бuлігі мыналар;
* єдеби тіл стильдерін таразылай отырып, uз ... оқу ... ... ... ... мен д%.лд%.л шешендерді жиі єрі м+-ќият тыњдау, ... ... ... ... ... к%.нделікті сuйлеу стилі мен тіліњдегі м%.кістіктермен к%.ресу (м%.кістерді дер кезінде, уаќытында жойып ...
* ... топ ... ... сєз ... ... ... ол %.шін сuз сuйлеу мєтінін к%.ні б+-рын жазып єзірлеу, м+-ќият редакциялау ќажет;
* сuйлеу мєдениеті ... ... ... ... оќу, ... ... тілі сuздіктерімен санасып отыру т.б.
Жинаќтай айтсаќ, шешенніњ ... ... ... ... ... ... ... жазу да, маѓыналыќ, эмоциялыќ ќызметін ќ+-былтып, uзгертіп айту да шешендіктану талаптарына сай келеді.
Шешен мен аудиторияныњ ара ... ... ... аныќталып, тезистік жобасы ж%.йеленген, дєлелдер ж%.йесі іріктеліп ойластырылѓан, сuйлейтін сuз композициялыќ ќ+-рылымы жаѓынан жинаќталып, алдын-ала редакцияланѓан ... ... ... алды ... ... єзірлік сатысындаѓы ж+-мыстар аяќталды деген сuз. Енді біразыраќ єзірліктен кейін (ењ д+-рысы ... ... пен ... алу), uте-мuте жауапты да ќызѓылыќты сuз сuйлеу кезењі басталады. Б+-л кезењде шешенге психология, этика, педагогика ѓылым салалары ... ... ... ... психологиялыќ-педагогикалыќ негізіне зерттеушілер де, практиктер де етене назар аудара бастады. Бір ќараѓанда б+-л арада тым ерекше ... та жоќ: ... ... теоретиктерініњ ењбектерінде-аќ аудиторияны есепке алудыњ, онымен тыѓыз байланыс орнатудыњ, тыњдаушы ќауым назарын баѓыттай алудыњ аса ... ... ... ... б+-л ... кuп ... кuњілден ќалыс ќалып, кuзден таса болды, баяндаудаѓы сuз д+-рыстыѓы мен ... ... алѓы ... ... ... ... кuбіне-кuп жоќќа шыѓарылды. Алайда сuйленер сuздіњ кез-келген т+-сы - айѓаќтамасы /аргументация/ болсын, не сuйлеу мєдениеті, не композициясы болсын, не ... ... ... ... - ... сuйлеу %.дерісінде ж%.зеге асырылатын психологиялыќ механизмдердіњ мєн-мєнісіне терењірек ене білуін тиімді ќолданбайынша ... ... ... болмайды. Шешендіктануѓа психология ілімініњ ќатысы мєселесіне деген ќызыѓушылыќ uткен ѓасырдыњ /XX ... 60 ... %.дей ... Осы ... ... кез келген %.гіт-насихат ж+-мыстарыныњ, кез-келген дискуссияныњ, кез-келген шаршы топ алдында сuйленер сuздіњ ... ... жаѓы ... атап ... Б+-л ... ... психологиясын ескеру, сuздіњ адамдардыњ кuњіл-к%.йіне, сезіміне, іс-єрекетіне єсер ету зањдылыќтарын жете білу аса ... [23, 120] ... ... баса ескерер нєрсе, шешендіктанудыњ психология іліміне негізделетіні, оны пайдаланатыны рас біраќ та шешендік єрекеттіњ ... ... ... тек ќана ... амалдардыњ бір uзі ѓана басты ќ+-рал бола алмайды. Зерттеушілер сuзімен айтсаќ, психология %.гіт насихат ісінде еш нєрсені алмастырмайды, ол тек ... ... ... +-йымдастыруѓа кuмектеседі, оныњ сапалыќ жаѓын еселеп арттырады.
Шаршы топ алдында сuйлеудіњ ... да - ... ... психикасына сuз арќылы маќсатты єсер етуі. Осы орайда пайда болатын жєне олардыњ шешімін табуда ... ... ... ... шењбері мыналар: тыњдаушылардың назарын аудара білу жєне оны +-йымдастыру; шешен мен аудиторияныњ аралыќ байланысы ... ... ... ... ... жєне ... ... ќалай баѓытталады; б+-л %.дерісті басќаруѓа бола ма; єрт%.рлі аудиторияныњ єлеуметтік-психологиялыќ ерекшеліктері неден ќ+-ралады жєне ... ... ... ... ... т.б.
Шешенніњ психологиялыќ мєдениеті психология ќажет ететін талаптарды орындаумен, сuйленер сuздіњ мазм+-ны мен формасымен, шешенніњ жеке басымен жєне аудитория ерекшеліктерімен айќындалады. ... ... ... ... бойынша белгілі бір дењгейде білім кuлемін игерумен бірге, оларды тєжірибеде ќолдана да білуі тиіс. Басќаша айтсаќ, шешенніњ психологиялыќ мєдениеті - ... ... ... ... ... ... жєне б+-л білімді адамдармен ж+-мыстыњ наќты жаѓдайында ќолдана білу.
Шешенніњ ... ... - ... ... ... жєне тыњдаушыларды сендіретіндей єсер ету. Шешен uзіндік сuз сuйлеу барысында аудитория ќалпын uзгертуте +-мтылады (аќпараттандыру, дєлелдеу, сендіру, ... ... т.б. ... ... аудитория да шешенге ќайтарымды єсер етуге тырысады: ... ... ... ... я ... uзіндік ќалыппен, мінезбен, с+-раќтармен, репликалармен (кері ќайтарымды байланыс) сuйлеушіге, ењ аќырында сuйленер сuзге єсер етеді. Демек, б+-л арадаѓы шешендік сuз - б+-л к%.ні ... ... ... пісіріп-т%.сіруінен uткен, алдын-ала єзірленген, сuйтіп м+-ќияттап даярланѓан мєтінніњ uз кезегінде жай ѓана емес, шешенніњ де, аудиторияныњ да ќажеттілігін, сuз ... ... ... жєне ... uзге де ... ... %.здіксіз импровизация. Аудитория белгілі бір дєрежеде сuйленер сuздіњ ... ... сол ... де алѓа ... ... ... ... %.шін, жанды ќарым-ќатынастыњ ќарапайым емес, кuбіне кездейсоќ тосын ортада тыњдаушылар к%.ткендей, тіпті кuбіне-кuп аудиторияныњ тікелей ќарсылыѓын жење отырып, єсер ету ... ... ... білік-даѓды, ерекше сапа керек-аќ [24, 55].
Ал алѓашќы кезекте шешен аудиторияѓа єсер етудіњ ќандай ќ+-ралдарына ие болуы тиіс? Байќап отырѓанымыздай, шаршы топ ... ... ... ... ... бірі - шешенніњ ыњѓайында сuз сuйлеуге ќолданар ќ+-ралдардыњ б%.кіл кешенініњ болуы. Олар дыбыстыќ, визуальдыќ, тілдік /вербальдыќ - лат. Vеrbum - сuз, ... ... ... байланысты (дауыс, интонация) жєне вербальды емес (жест, мимика, т+-рыс)/ ќ+-ралдар. ќарым-ќатынастыњ б+-лар сияќты барлыќ каналдары аќпаратты +-сыну %.шін де, сондай-аќ ... ... ... ... ... %.шін де ... тыњдаушылардыњ санасына да, сезіміне де єсер етуге кuмектеседі.
Сондай-аќ сuз басын бастапќы кідіріс арќылы бастау ... ... ... ... ... ... кењ т%.рде мєлім. Алайда, б+-л кідірістіњ +-заќтылыќ мuлшерін д+-рыс %.йлестіре білу %.шін немесе кейбір жаѓдаятта одан ... бас ... ... болу %.шін де, б+-л ќаѓиданыњ неліктен пайда болѓандыѓын жете т%.сіне білу де ќажетті. Бастапќы кідірістіњ психологиялыќ т+-рѓыда єсер ету жаѓы ... рuл ... ... ... алды ... ...... жинаќтауы, шешенге кuњіл тоќтатып ќарауы, тыњдаушы ретінде сuйленер сuзді ... ... ... туѓызуы %.шін керек. Ал шешен %.шін бастапќы кідіріс ж%.рек тоќтату %.шін, басы ... ... басу ... ... арнаѓа бет б+-руы %.шін керек. Кідіріс арќылы тыњдаушыларды ойланта елітуге болады. Ал кідірістіњ жасалмауымен, сuздіњ кенеттен салѓан жерден басталуы тыњдаушыларды ... ... Яѓни екі ... да б+-л ерекше психологиялыќ амал болып табылады. Оның т%.пкі маќсаты - ... ... ... ќызыѓушылыѓын ояту.
Назар аудару +-ѓымы - тілдік ќарым-ќатынас психологиясыныњ негізгі тетіктерініњ бірі. Кuпшілік назары ... есте ... ... ... жол ... ... ... кемітеді. Дегенмен де ол - ... ... ... ... ... ... назардыњ т+-раќтылыѓы аќпараттыњ кuлеміне, алуан т%.рлілігіне, оныњ аудитория м%.лдесіне, сєйкестілігіне, шешенніњ сuздіњ бір сарындылыѓынан жалтара білу білігіне, тыњдаушыларды жалыќтырмауына, шаршатпауына ... ... ... ... айтар болсаќ, назар аудару - адам сана-сезімініњ есігі іспеттес, сuз басында оны жайлап сыналап аша ... ... ... ... ... ... оны б%.кіл сuз сuйлеудіњ басынан аяѓына шейін ашыќ ќалпында +-стауѓа +-мтыылады. Б+-л арада бірден-бір тиімдісі - ... ... ... ... да. Бірден-бір єсерлісі - алуан т%.рлі композициялыќ, тілдік жєне єдістемелік амалдарды ќолдана білу. Тєжірибеге с%.йене айтсаќ, ... ... ... ... ... елекзітетін сuз басы;
* кесінді %.зік к%.йдегі тезис;
* талќылаудыњ с+-раќ-жауап т%.рі;
* айѓаќтарды /аргумент/ жан-жаќты салыстыру;
* экспрессивті ќорытындылау.
Тілдік сuйлеу ќ+-ралдары:
* ... ... ... ... ... ...
* т%.рлі стилъдік, экспрессивтік лексиканы ќолдану;
* баяндаудыњ кuркемдігі ... ... ... мен ...
* ... ... ... ќым- ќуыт ќайшылыќты uрілуі;
* интонациялы мєнерлілік, дауыс ... ... сuз ... ... психологиялыќ кідірістер.
Єдістемелік ќ+-ралдары:
* проблемалыќ жаѓдаяттарды ќарастыру;
* сuздіњ негізгі мезеттерін бuле-жара ќарау;
* баяндаудыњ полемикалыќ ќалпы;
* аудиториямен байланысты жіті ...
* ... жєне ... ... ...
* кuпшілік назарын ќалпына келтіру %.шін аудиторияѓа ќарата, ескерте шегелей ... ... ... ... ... мен ... ... турасында тоќтала кету керек-аќ. Біз осы кезењге шейін ќалай болса солай, ж%.йесіз ... ... ... ... тиімсіз екенін, ењ д+-рысы бірден-бір к%.шті де салмаќты дєлелдермен бастап, тап ... ... ... ... ... екенін білеміз. Б+-л арада зањдылыѓы ж%.зеге ... Б+-л ... ... (ол ... ... баяндама, не жай єњгіме болсын мейлі) еске саќталуѓа тиісті аќпараттардыњ шоѓыры белгілі бір шењбер аясында болуы тиістігін ... Б+-л ... ... ... ... ... ... сuздіњ баршасына байланысты, сuз сuйлеудіњ есте ќаларлыќтай жарќын да айќын %.лгідегі басќы жєне соњы ... ... ... тиек ... ... ... мєнісі - жады ж+-мысыныњ ерекше психологиялыќ зањдылыѓы, яѓни адам ... кез ... ... ... (оныњ ќ+-рамы неден ќ+-ралса да) орталыќ бuлігінен гuрі басќы т+-сы мен соњы тым ... ... ... ... ... мен ... ... ал сuз ќорытындысында т+-жырымдар мен т%.йіндер туралы екшей ойлана отырып, шешен сuйленер сuздегі басты мєселені есте ... ... ... Б+-л ережені б+-лжытпай саќтау ќысќаша %.гіттеу сuзін ќ+-растырудыњ бірден-бір тиімді амалын іріктей алуѓа кuмектеседі. Яѓни сuз басында проблеманы ... ќоя ... ... ... ... ... жєне ќойылѓан с+-раќтыњ мазм+-нын ќамтитындай, барлыќ айтылѓандардан сuз соњында т+-жырымды т%.йін жинаќтауѓа мол ... ... ... ... т%.су ... ... ... психологиялыќ арнасы аз-кем мєнге ие болмайды. Сuйлеушініњ тіл сuйленер сuзді ќабылдауѓа кері єсерін тигізуі єбден м%.мкін. Тєжірибе кuрсеткендей, ... ... ... ... маѓынасына немесе стилистикалыќ нормаларѓа сєйкессіздігі сuйленер сuз маќсатыныњ т%.бірімен жоќќа шыѓарылуына ... ... Ол ... ... ... туѓызады. Тым боямалы тіркестерді (+-ѓымдарды) артыѓыраќ ќолдану ыњѓайсыз к%.йге т%.сіреді, %.йлесімсіз ... ... ... ... ... ... ... сuз к%.лкі мен мысќыл туѓызады.
Сuйлеу тіліндегі ќателіктер таѓы да бір жаѓымсыз психологиялыќ єсер береді. ... ... сuз ... ... жєне оны сuздіњ дыбысталу формасына баѓыттайды. Кейде тыњдаушылар маѓынаѓа бойлауды ... ... тек ќана ... дыбысталу жаѓына, яѓни сыртќы формасын ѓана баќылайды. Б+-л кuздеген межелі нєтижеге жетудіњ ... ... ал ... т%.гелдей м%.мкіндіктіњ болмауына єкеледі.
Сол себептен де шешенніњ психологиялыќ сауаттылыѓыныњ мањызды т+-сы - аудитория ерекшелігін есепке алу, ескеру.
Атаќты Аристотель ... ... %.ш ... ... оѓан ... uзі, ол ... тиек етер негізгі нысан жєне тыњдаушы аудитория енетінін айта ... ... ... ... ... ... ретінде баса мєн беруі тегін емес [2].
Шешендікті ... ... ... ... даярлыќтыњ барлыќ кезењдерінде де, сuз сuйлеу сєтінде де жєне оныњ ќорытындыларын талдауда да аудитория сан ќайтара назар ... тура ... Б+-л ... к%.рделілік мынада: біріншіден, келешек аудиторияныњ ойдаѓы моделі толыќтай наќты аудитория бейнесіне сєйкес келмейтіндігі. Екіншіден, таныс, тіпті єуелден етене белгілі ... uзі де жања ... ... ... жєне басќа да факторларѓа байланысты uз ќалпын мезетте uзгерту м%.мкіндігі. Зерттеу ењбектерге с%.йенсек, шешенніњ тыњдаушылардыњ ќ+-рамына алдын-ала баѓа ... ... ... ... ... 1) ... ... еске алу; 2) бірыњѓайлыќ дєрежесін топтай ќарау; 3) м%.мкін болар ќажеттіліктерді, ќызыѓушылыќтарды, алѓа ќойылѓан ... ... 4) ... ... мен ... жаѓдайды ескеруі; 5) сuз сuйлеу таќырыбына ќатысты материалдарды екшеуі; 6) шешенмен арадаѓы ... ... ... асуы.
Тєжірибеге с%.йенсек, сuйлеу %.рдісініњ uн бойында тек єлеуметтік-демографиялыќ ќ+-рамы мен бірыњѓайлыќ дєрежесініњ uзгеріссіз ќалатынын кuреміз. Ал uзгелерініњ барлыѓы да ... ... ... Б+-л ... шешен мен сuйленер сuздіњ негізгі мєселесіне байланыстылыќтыњ жаќсы баѓытќа ќарай uзгеруі, аудиторияныњ жаѓымсыз психологиялыќ ... ... ... не болмаса, шешенніњ тыњдаушыларды , uз єњгімесімен еліктіре, ынтыќтыра т%.суі, шаршап-шалдыѓуынан арыла білуге кuмектесуі, тыњдаушылардыњ талабыныњ uзгеруі, олардыњ сuйленер сuз ... ... ... ... ... шеберлігіне бірден-бір байланысты.
Шешенніњ аудитория ерекшелігін есепке алудаѓы %.рдістерін айќыныраќ кuзге елестетіп, наќты +-ѓыну %.шін аудиторияныњ сапалыќ ... ... ... ... типтерін де ж%.йелі т%.рде саралай тізбектеуге болар еді:
* Аудиторияның сапалыќ белгілері: 1) біріктіруші: тыњдауѓа жасалѓан жаѓдай; єсер ету субъектісі; тыњдау ... 2) ... ... кірісу мен тыњдау уєжі; т%.сіну дењгейі; шешенге кuзќарас.
* Тыњдау уєждері /б+-лар шешенніњ алдына ќойѓан маќсатынан uрбімек/: 1) интеллектуальды-танымдыќ; моральдыќ-тєрбиелік; ... ... топ ... ... сuйленген сuзге ќатысты тыњдаушылар типі: 1) конструктивті; 2) келісімпаз; 3) %.стірт тыњдаушылар; 4) ... - ... топ ... ... ... тыњдауѓа жиналѓан, uз назарларын шешенге, оныњ сuзіне баѓыттаѓан белгілі мuлшердегі адамдарf0 тобы. Б+-л адамдарды тілдік ќарым-ќатынас, жалпы тыњдау %.стіндегі ... єсер ... ... ... ... сияќты ортаќ жаѓдайлар біріктіреді. Десек те, аудитория жай ѓана емес. Шешенніњ єрбір ... ... єсер ... емес, топта адам uзін басќаша +-стайды, uзгеше сезінеді. Сондай-аќ ќабылдау, еске саќтау, ойлау %.рдістері uзгеше дамып ќалыптасады. ... ... ... єсер ету, ... ... ... ... ќ+-былыстар к%.штірек кuрініс береді. Эмоциональды (кuњіл-к%.й) жаѓдайлары ... ... Б+-л, ... ... ... ... ... яѓни к%.лкі, кuњіл толмаушылыќ немесе тањѓалушылыќтыњ мезетте кuпшілік тыњдаушыларды ќамтуы мен олардыњ барынша дуылдата кuрініс беруінен жаќсы кuрінеді. ... ... %.шін ... єр ... топтарѓа бuлудіњ белгілерін ескеру аса мањызды. Ењ алдымен, тыњдаушылар uздерін митингіге, лекцияѓа не жиналысќа келуге мєжбір ... ... ... ... ... ... ... адамдар белгілі бір нєрсені білуге, талдауѓа ќатысты єњгіме таќырыбына ќызыѓа не ол туралы жете ... ... ... ... ... та ... ... ие тыњдаушылардыњ болуы - аудиторияныњ бары да, нары да ... сuз ... ... да ... баѓына, тєртіпке с%.йене, парызѓа ж%.гіне келушілер бар да, алѓашќы кезекте сuз ... ... uзі ... ... ... ... ынтыќ келушілер бар. Ендеше б+-л орайдаѓы шешен маќсаты - аудиторияны сuйленер сuз таќырыбымен, мазм+-нымен ... ... топ ... ... ... алу, екінші жєне %.шінші топтаѓы уєждерді интеллектуальды-танымдыќ жаѓына т%.бірімен uзгерту. Демек, +-сынылып отырѓан материалды тыњдаушылардыњ ... ... ... ... %.стірт ќарап отырѓан немесе келісімпаздыќ ќалпында болып, сuз соњында тыњдаушыныњ конструктивті топќа ауыса білуі басым дєрежеде ... ... ... Ал ... ... жету %.шін ... сuз ... %.рдісінде тыњдаушылармен арада ќандай кедергі т+-рарын, соќпай кетуге болмайтын ќандай ... ... ... тура келетіндігін алдын-ала жете т%.сіне, ањѓара білуі ќажет. Б+-л арада И.В.Гете сuзімен айтсаќ, есте +-стау ... ... Сол ... де ... ... ... ... ќам жеу керек. Бастысы - шешен сuзін тыњдаушыныњ т%.сінуін камтамасыз ету.
Шешенніњ этикалыќ мєдениеті ... ... ... ... ... ... тактісімен, білік-даѓдысымен тыѓыз байланысты. Сuйлеу шеберлігініњ осы жаѓын коммуникативтік мєдениет не ќарым-ќатынас мєдениеті деп те атайды [25, ... ... ... барлыќ іс-єрекетін сuз сuйлеуге даярлыќтыњ алѓашќы мезетінен ... ... ...... жасаѓан сыни талдауѓа шейін ќамтиды. Сuйленер сuздіњ сєтті болуы, сендірудіњ тиімді нєтиже беруі аудиторияныњ єлеуметтік-психологиялыќ табиѓатыныњ жаѓымды ... ... ... ... уаѓыздаушы идеясын ќабылдамас б+-рын, ењ єуелі аудитория шешенніњ uзін сенім, ќ+-рмет туѓызатын адам ... ... ... ...... ... шешенді ќалыптастырудаѓы бірден-бір мањызды пєндердіњ ќатарына этика мен ... ... ... ... ... ... ... шешенніњ тыњдаушыларды uзіне назар аударта, ынтызар ете, еліте єрі жемісті нєтижеге жете алмайтыны туралы айтуы тегіннен-тегін болмаса керек.
Шешен этикасы - ... ... ... ... оныњ uз ... ... ... тыњдаушыларына ќатынасын аныќтайтын тєртіп ережелерініњ жиынтыѓы.
Шешен т+-лѓаныњ uзі, оныњ эрудициясы, +-станымшылдыѓы, ... ... сыни ... ... ... мєдениеттен толыќ хабардар етсе керек. Шешендік этиканыњ аса мєнді элементтерініњ бірі - ... ... ... ... ... ... ... елгезектік, сезімталдыќ ќалып +-сталуы.
Тактіні білмеген тєжірибесіз шешен аќыл айту, білгішсіну, %.йрету ... ... ... ... uте ќатќыл, беделді т+-жырымдамаларѓа ж%.гінудіњ ќажетсіздігі бола ... осы ... ... ... ... ... м%.мкін. Б+-л, єсіресе, академиялыќ жєне іскерлік шешендік сuзде ерекше мањызды. Сонымен бірге, ... ... ... ... да ... ... ие. ... бойынша оќыѓаннан, сuйлеу єлдеќайда ќиыныраќ. Тек жанды сuз ѓана аудиторияѓа ж+-ѓымды єрі кuбірек єсер етпек. Байланыс тетігін, сенім ауанын ... ... ... сuз ... ... ... ... Демек, шаршы топ алдында сuз сuйлеуде сенімділікке жетуде ќ+-рамына сєлемдесу, мєлімдеу жиынтыѓы, сuйлеуші мен тыњдаушыаралыќ кењістіктік байланысы, шешенніњ ым, ... ... ... ќамтитын сuйлеу этикеті басымыраќ рuл атќарады.
Тыњдаушылардыњ назарын бір арнаѓа ... ... сuз ... ... ... ... ... Сондай-аќ, сuз сuйлеудіњ алѓашќы фразасы %.лкен этикалыќ ж%.ктеменіњ де міндетін атќармаќ. Бір топ ... ... ... ... ... ... сuз басын бuле-жара атайды. Мєселен, , , сияќты тіркестер мен , %.лгісіндегі фразалар осындай топќа жатады. ... ... ... тыс ... да, uз ... ... шексіз сілтеме жасау да ќажетсіз єрі орынсыз. В.Писарек б+-ны деп атап, деп есептеген. Ал И.Томан ... ... ал ... солѓыныраќ дыбыстауѓа кењес береді.
Этикеттіњ аныќ танылуы, ањѓарылуы шешен мен аудиторияаралыќ дистанцияныњ ќаншалыќты дєл саќталуынан да байќалмаќ. Єр ... ... ... ... ... кейбір ерекшеліктері барлыѓын мойындай отырып, тuмендегідей ортаќ ќаѓидаларды да басшылыќќа алу аса ќажетті деп ... ... мен ... ... ... ... тегі мен ... арќылы аныќталады. Мєселен, ресми жаѓдаятта сuз сuйлеудегі ењ %.лкен дистанция 3-4 м ... ... т.б.);
* ... ... алшаќтау, ауытќу байланысты ќиындатады. Шешенніњ uзіне сенімсіздігін, рухани жинаќылыќтыњ ... ... ... +-стаушылыќты ањѓартады. Б+-л себептердіњ ќай-ќайсысы да сuз сuйлеудіњ сєтті де жемісті ... кері ... ... ... ... ... тарылуы байланыс пен сенімніњ беки т%.суіне дєлел бола алады. Сондай-аќ оны тыњдаушылар кuбіне-кuп оларѓа uзге жат ... ... ... ... ... басып-жаншуѓа +-мтылыс ќалпында да т%.сінеді. Кuпшілік жаѓдайда тым жаќын т+-рып байланыс жасау ќажетсіз єрі ... ... ... шешендіктануды игеру арќылы этикалыќ мєдениетініњ ќалыптасуында шешендіктанумен байланысы мол ѓылым саласы ретінде кинемика ... ... айту ... ... ... ... бuлігініњ бірі єрі сuз сuйлеу тиімділігініњ факторы ретінде ым, ишарат, дене ќимылы - аќпараттарды ... ... ... ќ+-ралы. Ол сuздіњ єсерін %.дете т%.суге тєн. Шешенге тыњдаушыларды сендіруге ... ... Ым, ... ... ... ... тыѓыз байланысты. Ќолданылуында єлеуметтік шектеулікке ие. Ќысќасы, дене, бет ќимылдарыныњ болуы жеке ерекшелікке тєн. Біздіњше, б+-л арадаѓы ... ... ... ым, ... пен бет ќимылы сuз мазм+-нымен тыѓыз байланыста болуы тиіс;
* соѓан сєйкес келуі жєне оныњ кейбір элементтерін наќты %.лгіде ... ... ... ... ым, ... ... ... зиянды. Олар сuзге жалѓандылыќ, с+-рќайылылыќ тон береді. Б+-ларѓа ќоса тыњдаушыларды жалыќтыратын жєне сuзді ... ... ... ќалыпты, бірыњѓай ым, ишараттыњ ќауіптілігі жоѓарѓылардан бірде-бір кем т%.спейді.
Шешендіктануды игеру барысында шешенніњ этикалыќ мєдениетініњ ќалыптасуында шешендік uнердіњ психологиялыќ сияќты uзге ... ... ... шешендік т+-лѓаѓа келіп тоѓысатындыѓын баса ескеру орынды. Нєтижеде тілдік ќарым-ќатынас моделініњ ќалыпты ... мен ... іске ... тек ќана ... ... ќасиетін аныќтайды. Демек, шешен бір мезгілде uз сuзініњ єрі туындыгері, єрі режиссері, єрі орындаушысы екендігін естен шыѓармауы тиіс. Ал б+-л ... ... ... ... ... ... жаќсы шешен ќандай сапалыќ ќасиеттерге ие болуы тиіс?
Біздіњше, б+-л ретте алѓы орынѓа компетенттілікті, эрудицияны, жоѓары мєдениеттілікті ... жuн. Б+-л ... ... ... ... де бола ... деп білеміз. Бұдан кейін шешенніњ uз іс-єрекетіне сенімділігін баса айтуымыз керек сияќты [26, 84]. ... ... ... ... ќоса ... ... ... рuлін сєтті орындауѓа ќажетті кешенді арнайы психологиялыќ ќасиеттерге де ие болуы тиіс. Б+-лардыњ ќатарына аќыл-ой сапасы ... ... ... ... сыни ... ... ... ерік сапасы жаѓынан алѓан беттен ќайтпаушылыќ, шешім ќабылдай білушілік, uзін-uзі +-стай білуді; эмоционалдыќ сапасы жаѓынан шыдамдылыќ, импульсивтілік, шалтты да жарќындылыќты; ... ... ... жылы ... ... ... ... іскерлік сапасы жаѓынан +-йымдастырушылыќ, ілгері +-мтылушылыќ, іскерлік, ењбекќорлыќты жатќызуѓа єбден болады. ... да ... ... ... ... келтіріп, дєлелдеп жату ќажетсіз деген пікірдеміз.
Тек б+-л арада баса ескерер т+-с - шешендік т+-лѓаныњ б+-л ... ... ... ... да оныњ ... ... ... онымен uзара тыѓыз байланыс жасау арналары мен нєтижелерін к%.н ілгері кuре, сезе білуіне, ... ... ... ... ... ... +-йымдастыруына, оларды uзіндік назарда +-стау мен мінез-ќ+-лыќпен басќара білуге баѓытталѓандыѓы. Б+-л іспеттес сапалыќ белгілер єрт%.рлі шешендерде ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен, тєжірибемен жымдаса uрілуі жеке стильдердіњ алуандылыѓын танытады. Нєтижеде б+-л кез келген сuйленер ... ... ... ... ... ... %.дерісінде аудиторияга єсер ету барысында шешен лингвистикалыќ, паралингвистикалыќ жєне кинетикалыќ ќ+-ралдардыњ т+-тас кешеніне ж%.гінеді. ... ќай ... да ењ ... сuз ... ќала береді. Ал шешендіктану - жанды, дыбысты сuз туралы ѓылым. Демек, сuз арќылы т%.йінделген ой ќаншалыќты мањызды ... да, ол ... тек ... сол ... ... да ... ... к%.йде дыбыстауы, айтуы арќылы ѓана єсер ете алады. Сuйлеу uнерінде ењ бастысы деп нені есептейтіндігін с+-раѓанда, Демосфен ... ... ... да %.йлесімді дыбысталуына ењ алѓы кезекте ерекше мєн берудіњ аса ќажеттілігін баса айтќан, Сuз сuйлеуді ... ... ... ... - ... жету жолындаѓы ењ соњѓы мањызды ж+-мыс кезењі. Б+-л міндетті ... аса ... ... шешенге шешендіктанудыњ ерекше тарауы, шешендік шеберліктіњ мањызды саласы - ... ... ... Оныњ ... ... - ... сапалыќ белгісі мен м%.мкіндіктерініњ жиынтыѓы негізінде шешенді uз дауысын ... ... ... - ... аса мањызды белгілерініњ бірі. Бірдей ќалыптаѓы дауыстыњ екеу болуы м%.мкін емес. ... ... ... ѓана болмаса, кез келген адам uз дауысын ж+-мсаќ, ќаттыраќ жєне т%.рлі ќ+-былмалы ќалыпќа келтіре алады. Бірсарындылыќ, т+-ншыѓа, ќ+-мыѓа сuйлеушілік, міњгірлеушілік, ... ... ... ... жєне артикуляцияныњ аныќ болмауы ењ жаќсы сuзді б%.лдіруге, шешенніњ беделіне н+-ќсан келтіруге бейім [27, ... ... - ... туралы ѓылымныњ uте арнайы да мањызды тарауы. ¤згелерінен ерекшелігі ... ... ... ... ж%.ргізілетін +-заќ мерзімді, тегеурінді машыќтыќ ж+-мыстар мен жаттыѓулар аса мањызды. Сол ... де ењ ... ... ... ... ... ... шектелеміз.
Сuйлеу техникасыныњ ќ+-рамды бuліктері - б+-л дыбыстыќ, тыныстыќ ... ... ... ... дикциясыныњ, орфоэпиясыныњ д+-рыс ќойылымы. Сuйлеу техникасыныњ мєні - ... ... ... ... ... тыныс бойынша ж+-мыстарды +-йымдастыру.
Сuйлеу аппараты %.ш бuлімнен т+-рады:
* тыныс ... ... - uкпе, ... ... кењірдек; активті - олар жоѓарыдаѓыларды ќозѓалысќа келтіретін ... ... ... ... - ... ... аймаѓы);
* дауыс ќ+-рау органдары (кuмей, дыбыстыќ байланыс, резонаторлар - ... ауыз ... ... ... (тіл, ... тіс, ... иек, ж+-мсаќ тањдай).
Ќос uкпе ауа %.рлеуші былѓары іспеттес. Диафрагма кішірейе келіп uкпеге ауаны тартады. Содан ... ... ... ... ќалѓан ќ+-рсаќ аймаѓы еттіњ бірнеше тобы uкпедегі ауаны ыѓыстырып сыртќа шыѓарады. Ауа кuмей ... ... жєне ... ... ... ... ... мєжб%.р етеді. Нєтижеде резонаторларда, дыбыс %.деткіштерде кењи єрі жайыла кuрініс беретін дауыс дыбысы пайда болады.
Ауыз ... ... мен ... ... ... ... ... жекелеген дыбыстарды туѓызады. Оларды буын мен сuз ішінде байланыстыра біріктіреді. Аталѓан барлыќ бuліктердіњ ж%.йелі жєне ... ... ... саздылыѓы, темпі, тембрі, жоѓары-тuменділігі, дикция аныќтыѓы сияќты сапалыќ белгілерін ќамтамасыз етеді.
Дауыс саздылыѓына ќол жеткізу %.шін тыныстауды д+-рыс ... ... ... Б+-л ... алу мен ... ... %.рдісінде диафрагманы ќоса есептегенде терењ дем алуды білдіреді. Сондай-аќ б+-л тыныс (ауа) ... ... ... ... ... тыныс алуына баќылау жасай білу деген сuз. ¤кпесініњ кuлемі ... ... ... ... ... +-йымдастыра білуші ѓана жаќсы тыныстай алады. Ењ жаќсы шешенніњ тыныс алуы мен тыныс шыѓаруы +-заќтыѓыныњ аралыќ байланысы 1:15 - ... кем ... ... ... ... кезењінде, толѓаныс сєтінде біздіњ дем алуымыз (тыныстауымыз) жиілей т%.седі. Соѓан ... +-зын ... ... ауа шыѓару кuлеміміз жеткіліксіз болуы м%.мкін. Сондыќтан да шешен сuйлеу %.дерісі кезінде тыныс алуды ќалпына келтіріп отыруды ... ... ... єр ... ... сан ќилы энергетикалыќ шыѓынды ќажет етерін есте +-стау керек. Демек, тілдік дыбыстарды uз ќалпында ... ... єрі ... ... ... ... ... дамыту %.шін оќытушыныњ арнайы сабаѓы аса ќажетті [28, 65].
Сuз сuйлеу сєтіндегі дауыспен ж+-мыс %.стінде ењ ... - ... ... емес, б+-лшыќ еттерініњ (ќабырѓалы, ќ+-рсаќтыќ диафрагма) ќалай ж+-мыс жасайтындыѓында, біздіњ ... ... жєне бас ... ... бір ... ж+-мысќа ќоса білетіндігімізде. Б+-л арада б+-лшыќ еттерін босањсыту, uзіне-uзі ... ... ... ... ... ... мен ... іске ќосу (оќытушы жетекшілігімен) кuмектеседі. Б+-л айтылѓандарѓа ќоса дауыс ... ... ... ... ... ... єуездік ќалпы бойынша ж%.ргізілер ж+-мыстар пайдалы [29, 35].
Дауыс жєне тыныс алу барысы бойынша ж%.ргізілер ж+-мыс %.стінде таза ... ... ... саздылыѓы мен мєнерлілігініњ психологиялыќ алѓышарттары барлыѓын есте +-стау жuн. Б+-лар - шешенніњ uзіне сенімділігі, ... ... ... ... ... ... ... uте жаќсы болса, ол uзін сенімдірек сезінеді, uз дауысына +-шќырлыќ, саздылыќ, мєнерлілік беру де ... ... ... ... ... сuздіњ сан тарау бuлімдерінде шешен т%.рлі жылдамдыќпен сuйлейді. Сuйленер сuздіњ маќсатына сєйкесті сuздіњ жалпы ырѓаѓы, мєселен, минутына 120 сuз. Б+-ныњ ... ... ... ... ... кемістік ретінде тым асыѓыс (минутына 140-тан аса сuз), єсіресе, ... ... ... ... ... 100 сuзден кем емес) айтамыз. Сuздіњ жалпы ќалыпты ырѓаѓын uзгертпей-аќ, сuйленіске %.лкен эмоциональдылыќ, ... ... ... ... ѓана ... дењгейлі мuлшерде баяулауѓа, жекелеген сuздердіњ дыбысталуын созуѓа єбден болады.
Сuйлеу сєтіндегі біздіњ сезіміміз сuздіњ кuмегі арќылы, негізінен алуан ќилы ... ... ... ... ... тек ... ... ѓана айтылар сuздіњ шынайы маѓынасы ањѓарылады. Мєселен, ќарапайым ѓана сuзін ќит+-рќы, емексіте, ашыќ та жарќын, ... ... ... да ... ... ... ... кейіпте айтуѓа болады. Ќысќасы, осы секілді ќарапайым сuзді мыњ сан ќалыпта ... ... ... ... еді. Ал интонацияѓа даѓдылану ж+-мыстарын єр т%.рлі мєтіндерде ж%.ргізу аса тиімді (маќал-мєтелдер, жањылтпаштар арќылы) [30, 68].
Сuйлеу техникасыныњ аса ... ... - ... ... ... олќылыќтарды жою %.шін, аз уаќыт ж+-мсауѓа тура келмейді. Себебі кuптеген шєкірттер ќалай болса ...... есеп ... ... ... ... ... сuйлейді. Б+-л сuздіњ шашырањќы болуына, соѓан ілесе ойдыњ ќожырауына, аудиторияныњ сuйленген сuзге ќызыѓушылыѓыныњ ... ... ... ... ... ... ... Оќытушы машыќтыќ сабаќтарда шєкірт атаулыныњ дикциясыныњ ќаншалыќты д+-рыс єрі аныќтыѓын тексереді, артикуляциялыќ гимнастиканыњ амалдарын жєне ерін, тіл, тuменгі иек б+-лшыќ ... ... ... ... ... ќалыптастырудыњ таптырмас даусыз тєсілі - жањылтпаш айту. Б+-лардыњ дыбысталуына єзірлік барысында ырѓаќтыњ жоѓарылыѓыныњ емес, дыбысталудыњ аныќтыѓына жєне мєнерлігіне ќол ... жuн. ... ... ... ... к%.рделі сuздердіњ /кuп ќ+-рамды/ ќосымшаларын аныќ айту uте мањызды. Сондай-аќ, б+-л іспеттес жаттыѓулар шєкірттерге д+-рыс тыныс алу мен ... ... ... Б+-л ... М.Ж+-мабаевтыњ, М.Єлімбаевтіњ, М.Маќатаевтыњ балаларѓа, жастарѓа арналѓан атаќты uлењдерін ќолдану тиімді. Б+-ларды оќи отырып, б+-л жаттыѓу емес, uзіндік сюжеті, кейіпкерлері бар, ... ... ... ие ... ... ... ... д+-рыс.
Сuйлеу техникасы мен сuйлеу мєдениетініњ uте к%.рделі мєселесі - ... ... ... сuзі ... та сауатты єдеби дыбыстауды білдіреді. Кез келген дыбыстау нормасынан ауытќушылыќ аудитория назарын шешен ... ... оныњ ... ... сuз ... ... кедергі келтіреді, басќа баѓытќа аудартады [31, 112].
Шешендіктанудыњ б+-л бuлімініњ к%.рделілігі, мєселен, ќазаќ тілініњ дыбысталу нормасыныњ сан ... ... ... - ... адамдардыњ єдеби тілде сuз сuйлеудіњ ќатањ нормалылыѓын мєнсіз єрі ... деп ... оѓан ... ... бuлінбейтіндігі, соѓан орай кuбіне б+-за ќолданатындыѓы. Келесі ќиындыќ - єдеби сuзге статистикалыќ ... ... ... яѓни сол ... ... кењ ... ... кейде норма міндетін атќара алмай да ќалатындыѓы. Арнайы жаттыѓулар барысында шєкірттер ... ... ... ... ... ... +-мтылуы тиіс. Ќажетті т%.сініктерді практикалыќ сабаќтарда оќытушы берсе, ал єрбір т%.сініксіз с+-раќтардыњ ... ... ... (емле, тыныс белгілері, сuз сазы) (Астана, Елорда, 2000), М.Д%.йсенбаеваныњ (А., ... 1973), (А., ... 1981), ... (А., 1978), атты ... ... /Ќ+-растырѓандар Н.Уєли+-лы, Ќ.Жаманбаева, Ќ.К%.деринова/ (А., Балауса, 2000-512 б.) ... ... Ал біз ... ... ... ... ішінен тек кейбіреуін ѓана бuле-жара назарѓа +-сындыќ.
Қорытынды
Жаќсы шешен болып ќалыптасу кuл-кuсір тер тuгуді, дамылсыз машыќтану ж+-мыстарын талап етеді. Сuйлеу сєтінде ... ... ... кuз ... ... ... ... зањдарын мењгеріп, композиция жєне айѓаќтама ережелерін саќтаѓанда, сuйлеу мєдениетіне ие болып, uзініњ сuйлеген сuзінде жалпы, єлеуметтік ... ... ... ќолдануды білгенде, коммуникативті мєдениеттіњ нормаларын ескеріп, сuйлеу техникасын %.немі жетілдіріп отырѓан жаѓдайда ѓана ќол жеткізе алады, Б+-л ... кез ... ... та, оќу ќ+-ралдары да тек кuмекші рuл ѓана атќарады. Олар тек негізгі жолѓа баѓыт ќана сілтей алады.Ал наќты білік-даѓдыѓа єркім ... ... ... ... мен ... єрекеттіњ тєжірибесі арќылы ќол жеткізеді.
Шешендік uнерді жањадан бастап %.йренушілерге тuменде +-сынылѓан кейбір тєжірибелік ... мен ... ... тиер деп ... ... іске ... ... болѓанда ѓана жєне мєселеге ќатысты сuйлеудіњ ќоѓамдыќ мєні ... ... ... ѓана ...
* Айтылар сuз талќыланып отырѓан мєселеніњ кuлемінде ѓана болуы, ќатањ т%.рде жете тексерілген, м+-ќият іріктелген ... ... ...
* ... тілі мен ... ... мен ... сuз маќсатына сєйкес болуы тиіс.
* Шешен м%.мкіндігінше жаттанды кітаби стилъден аулаќ болуѓа, ал барлыќ жаѓдайда кењселік стилъден ќашуы тиіс.
* ... ... ... ... ... ... ќолданѓан абзал.
* Фразалардыњ ќысќаларын %.лкенірегімен алмастырып отыру міндетті.
* ... жиі ... ... ... ... ... %.шін ... тыњдаушылармен ортаќ тіл табысуды орнату (ортаќ ќызыѓушылыќ);
* аудиторияѓа ... ... ... менмендік кuрсетпеу.
* Тиісінше ныќ, т%.сінікті, мєнерлі сuйлеу, сондай-аќ ќажет болматын ... ... ...
* ... ... ... тежеу даѓдыларын мењгеру. Сuйлеу сєтінде тыњдаушыларѓа ќатысты жаѓымсыз эмоцияны танытпау, ал жаѓымды эмоцияларды кењ ... ... ... ... єсер ... сєті %.шін болмаса, жалпыѓа жаѓымды (минутына 110-120 сuз) ... ... ...
* ... сuз эмоционалъды, ќызу болуы, uз идеяња тыњдаушылардыњ сезімін оятуѓа +-мтылѓан жuн. Тыњдаушы атаулы олар тек сuз ... ќана ... ... бірге белгілі бір толѓанысты к%.йді басынан uткере алуы тиіс.
* Аудиториямен байланысты бірер секундќа да жоѓалтпай, тыњдаушылардыњ реакциясын баќылап отыру жuн. ... ... ... д+-рыс.
* Шешенніњ танымалдыѓы, оган деген сенім, оныњ ... ... ... мєнері мен тєртібі ќаншалыќты єрт%.рлі єлеуметтік топтарѓа берілген сипаттамалар мен жазылмаѓан зањдарѓа сєйкестілігіне бірден-бір байланысты екендігін ескеріп отыру.
* Ым ... да ... ... ... ... ... ал ... аз-аздан, біраќ дєл де мєнерлі болѓаны д+-рыс.
* Тєрбиелеуге бейім сарындылыќќа, еш єсерсіз ќ+-р аќылгuйсушілдікке жол ... ... ... ... ... ... ... аса ќажетті ќаѓидалар сапына тuмендегілерді ќосуѓа болар еді. Олар: шешенніњ жалпы мєдениеті; оныњ uзіндік пікір-т+-жырымыныњ болуы; ќабілеті; ... ... ...... ... алуы; uзіндік мєдени дењгейін кuтеру баѓытындаѓы ж+-мыстардыњ болуы.
Пайдаланылѓан єдебиеттер тізімі
* Ќыдыршаев А.С. Шешендіктануды оќытудыњ ѓылыми-єдістемелік негіздері. Білім, А., 2000. - 270 б.
* ... ... ... ... - М.: ... МГУ, 1978. - ...
* Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. -М.: Научн. изд. ... , 1994. - 470 ... ... М.В. ПСС, т.7., М.-Л., 1952,- 996 ... ... ... в 3 т., т.1. - М.: Мысль, 1968. 623 с.
* Кузнецова Т.И., Стрельникова И.П. Ораторское искусство в Древнем Риме. - М.: ... 1976-. - 287 ... ... Б. ... uнер. - Алматы: Ѓылым, 1999. -204 б.
* Мєметова Є.С. Ќазаќ шешен билерініњ ... жєне ... оныњ ... ... ѓыл. ... ... А., 1945.-215 б.
* Адамбаев Б. Ќазаќтыњ дєст%.рлі шешендік uнері жєне Сырым атымен байланысты сuздер. Филол, ѓыл. ... ... А., ... ... М.М. Халыќ таѓылымы. - Алматы: Рауан, 1996. -302 б.
* Монтень М. Об искусстве беседы //Монтень М. ... пер. с фр. -М., ... ... и ... изречения об ораторском искусстве. Сост.: Г.М.Порубова, Н.Н.Порубов. ... 1977.- 66 с.
* ... В.И, ... ... . - М.: ... 1989. ... ... М.М. Правила высшего красноречия. -Спб., 1844., 216 с.
* Сергеич П.С. Искусство речи на суде. - М.: Юрид. лит., 1988. -380 с.
* ... М. ... ... мєдениеті. - А., Ќазаќстан, 1971.
* Античные риторики /Собрание ... ... ... общ. Ред. ... - М.: Изд.МГУ, 1978.-352 с.
* Негимов С. Шешендік uнер. - А., Ана ... 1997. -208 б.
* ... А.С. ... ... шешендігі // |стаз. Орал, 2000, №1. - 93-97 б.
* Ќыдыршаев А.С. Шешен-лектор профессиограммасы. Жоѓары оќу орныныњ жас ... ... ... ... кuмекші ќ+-рал. Орал: БЌМУ баспасы, 2004. - 56 бет.
* ... В.Г. ... ... ... ... соч. -М.: 1955. -т.VIII. с. 503-514
* Андроников И.Л. Я хочу рассказать вам... - М., ... ... Р. ... сuз uрнегі. - Алматы: Санат, 1995. -210 б.
* Ќосымова Г. ... ... ... негіздері. - Алматы: Білім, 2003. -287 б.
* Шешендік ... - ... ... 1993. - 148 ... ... Ѓ. ... ... - Алматы: Жазушы, 1970. -518 б.
* Балаќаев М. Ќазаќ тілініњ мєдениеті. - Алматы: Ќазаќстан, 1971. -262 б.
* ... Р. ... ... аныќтаѓышы (емле, тыныс белгілері, сuз сазы). -Астана: Елорда, 2000. - 532 б.
* Ќайдар Є. ... ... ... ... т%.сіндірме сuздігі жєне зерттеу). -Алматы: баспасы, 2004. - 560 б.
* Синонимдер сuздігі. /Ќ+-растырушылар Болѓанбай+-лы Є., Бизаќов С, Дєулетќ+-лов Ш./. - ... ... 2001.
* ... Р. ... ... жєне оныњ ќалыптануы (кодификациясы). Астана: Елорда, 2001. - 230 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі. Отбасында эстетикалық тәрбие беру5 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шешендік өнердің зерттелуі6 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу34 бет
Лицензиялық келісімдер19 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
Адвокаттың алқабилер қатысуымен жүргізілетін сот өндірісі40 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь