Шешендік өнер шарттары


Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1 Шешендіктанудың туу, қалыптасу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.1 Шешендіктану тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Қазақ шешендік дәстүрінің шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 18
2 Шешендік өнердің қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.1 Шешен сөйлеудің логикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.2 Шешеннің сөйлеу мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 33
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 65
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 67
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Сөз сөйлеу құдіретіне ие болу – адамның жер бетіндегі тіршілік атаулының бәрінен де жоғары сатыда екендігін танытатын, адамды адам етіп тұрған адамзат баласының ұлы қабілеттерінің бірі. Тілсіз, сөзсіз, сөз сөйлеу дағдысынсыз адам өмірін көз алдымызға елестету мүмкін емес, оларсыз адам ғұмыры мағынасыз. Сөз – адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы, ақпарат алмасу тәсілі, өзге адамның санасына және әрбір қадамына, әрекетіне әсер ету құралы. Сөзді орынды қолдана, құбылта білу өте жоғары бағаланады. Бұл сияқты қабілет адамның жалпы мәдениетінің, білімділігінің құрамды бөлігі болып табылады. Бүгінгі таңда зиялы адамның сүреңсіз де сөлекет сөйлеуі, яғни шешен сөйлеу мәдениетінің төмендігі адам баласының оқи және жаза білмеуі сияқты ыңғайсыз көрінуі тиіс, ал білім беру мен тәрбиелеу ісін толық жүзеге асыруды шешендіксіз көзге елестету қиын.
Сөз қоғам дамуының ағымын аңғартады және ілгергі даму үдерісіне мүмкіндіктер туғызады. Сөз адамдардың санасы мен еркіне бірден-бір әсер ететін, оларға білім беретін, сенімін қалыптастыратын, азаматтарды нақты әрекеттерге жұмылдыратын өте күшті қарудың рөлін атқарады.
Өте ежелгі дәуірлерден бері адам баласы жанды сөздің әсер ету құпиясының сыры неде екенін (бұл туа біткен қасиет пе, әлде ұзақ уақыт тер төге оқудың, өз бетімен білім алудың нәтижесі ме?) танып-білуге ұмтылуда. Осы және өзге де сұрақтарға жауапты шешендіктану (риторика) ғылымы - "сөйлеу сәтінде ойды дәл аңғарту, сөзді орынды орналастыру және мезетте тауып айту" заңдары туралы ерекше ілім жауап береді. Ежелгі дәуірде аталмыш ғылым беделі, оның қоғам мен мемлекет өміріне әсері өте жоғары болған, сол себептен де риториканы "ақылға жетекшілік жасайтын өнер" (Платон) ретінде атап, әскери басшылық, эпос және музыка өнерімен қатар қойған. Осы тұста аталмыш ғылымның "шешендік өнер" деген екінші атауы да дүниеге келген [1].
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Шешендіктанудың алғашқы ғылыми талдамасының авторы ежелгі дәуірдің ұлы ойшылы Аристотель риториканы "әрбір нақты пәнге қатысты сендірудің мүмкін болар амалдарын табу қабілеттілігін туғызар" ілім ретінде анықтайды [2].
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бұл арадағы басты сөйлеу мәселесіндегі орталық назар аударар тұс - оның сендіру құралы екендігі. Барлық кезеңдегі залымдар мен шешендерді (бұған біздің кезең де енеді) тап осы мәселе толғандырып келді, әлі де ойландырады. Шешен алға қойған мақсатқа қалай жетуге болады? Аудитория назарын қалай өзіңе аударуға, баурап алуға болады? Қалайша сөйлеу бірден-бір әсерлі болмақ? Шаршы топ алдында ауызша сөйлеудегі сендірудің құпиясы неде? Үздік шешендік сөздің жетістігі немен өлшенеді? Мүмкін болар сендіру амалдарының бірден-бір тиімдісі деп қайсысыларын атауға болады?
Бұл сияқты сауалдарға жауап табу, әсіресе, шешендік өнерді жаңадан бастап үйренушіге оңай шаруа емес. Ондай адамға шешендіктанудың тарихы мен теориясын терең оқып-үйренуден, ауызша сөйлеудің атақты шеберлері мен ғалымдарының еңбектерімен танысудан алшақ кетуге, өзімен жүргізілетін салмақты тәжірибелік жұмыстарға мән бермеуге, сырт қарауға әсте болмайды.
Адам атаулының қай-қайсысы да дұрыс та дәл, әрі шешен сөйлей білуді жете меңгеруге ынталы. Себебі бұл өзге адамдармен (отбасында, мектепте, қызметте, қоғамдық өмірде) жылы да жағымды қарым-қатынас орнатуға және оны сақтауға мүмкіндік береді, әр түрлі салада жетістікке жетуге көмектеседі. Әшейінде мағынасы көмескі, тіптен қажетсіз көрінетін сөзді өз орнында, дәл мезетінде шебер де шынайы қолдана білсе, ол теңдесіз күшті құралға айналады.
Біздің бір-біріміздің қарым-қатынасымыз сәтті болу үшін, тек қана тілді, оның грамматикасы мен сөздік қорын жақсы біліп қана қою жеткіліксіз. Әңгімелесушіңді қызықтыра отырып, оған әсер ету үшін, өз бағытыңызға икемдеп, баурап алу үшін, өзіңізге көңілі ауған, ұнататын адамдармен, тіпті өз қарсыластарыңызбен де сөйлесе білу үшін, ақырында шаршы топ алдында сөйлей білу үшін өз сөзіңізді орынды үйлестіре білу аса қажет.
Егер де «сырт киіміне қарай қарсы алып, ақыл-ойьша қарай шығарып салу» дегенге сүйенсек, мұнда адами қарым-қатынасқа алғашқы кезекте мән берілген, яғни сөз - ойдың «сырт киімі», ендеше оларды таңдап, іріктеп қолдануда қателеспеу маңыздырақ. Әрине, адамды тек оның сөзіне қарап бағалау жөн болмас еді десек те, бір жағынан оның сөйлеген сөзін назарға ілмей, ескермей адамға баға беру дұрыс та емес. Бұл адам баласына ежелгі заманнан мәлім. Бұл орайда Сократ: «Сөйлеп көріңіз, мен сіздің кім екеніңізді айтайын»,-деген. Жалпы, сөз сөйлеуді шебер меңгеруді қажет етпейтін мамандық атаулы жоқ. Ал адам іс-әрекетінің кейбір салаларында ол аса қажетті. Мәселен, заңгер, мұғалім, агроном, әлеуметтік қызметкер, психолог, менеджер, саясаткер, діни уағыздаушы өз мамандықтарының шарықтау шегіне жеткісі келсе, сөйлеу өнерін жете меңгеруі тиіс. Себебі, оларға адамдармен үнемі қарым-қатынас жасауға, яғни әңгімелесуге, кеңес беруге, ұстаздық етуге, ресми жағдайда шаршы топ алдында сөйлеуге тура келеді. Ал шаршы топ алдында сөз сөйлеу үшін, не айтатыныңды білу аздық етеді, бұған қоса, қалай айту керектігін білген жөн. Шешен өз сөзінің ерекшеліктерін көз алдына елестете білуі керек. Шешен мен тыңдаушыларға әсер ететін сандаған факторларды ескеру дұрыс. Сөйлеу техникасын меңгеруі тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Қыдыршаев А.С. Шешендіктануды оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері. Білім, А., 2000. - 270 б.
2. Аристотель. Риторика /Античные риторики. - М.: Издательство МГУ, 1978. - с.15-164
3. Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. -М.: Научн. изд. центр. «Ладомир», 1994. - 470 с.
4. Ломоносов М.В. ПСС, т.7., М.-Л., 1952,- 996 с.
5. Платон. Сочинения в 3 т., т.1. - М.: Мысль, 1968. 623 с.
6. Кузнецова Т.И., Стрельникова И.П. Ораторское искусство в Древнем Риме. - М.: Наука, 1976-. - 287 с.
7. Адамбаев Б. Шешендік өнер. - Алматы: Ғылым, 1999. -204 б.
8. Мәметова Ә.С. Қазақ шешен билерінің сөздері және әдебиеттегі оның орны. Филол. ғыл. канд. дисс, А., 1945.-215 б.
9. Адамбаев Б. Қазақтың дәстүрлі шешендік өнері және Сырым атымен байланысты сөздер. Филол, ғыл. канд. дисс, А., 1962.
10. Тілеужанов М.М. Халық тағылымы. – Алматы: Рауан, 1996. -302 б.
11. Монтень М. Об искусстве беседы //Монтень М. Опыты: пер. с фр. -М., 1991.
12. Афоризмы и крылатые изречения об ораторском искусстве. Сост.: Г.М.Порубова, Н.Н.Порубов. -Минск, 1977.- 66 с.
13. Аннушкин В.И, Первая русская «Риторика». - М.: Знание, 1989. -63с.
14. Сперанский М.М. Правила высшего красноречия. -Спб., 1844., 216 с.
15. Сергеич П.С. Искусство речи на суде. - М.: Юрид. лит., 1988. -380 с.
16. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. - А., Қазақстан, 1971.
17. Античные риторики /Собрание текстов, статьи, коммент., общ. Ред. А.А.Тахо-Годи/. - М.: Изд.МГУ, 1978.-352 с.
18. Негимов С. Шешендік өнер. - А., Ана тілі, 1997. -208 б.
19. Қыдыршаев А.С. Қаныш Сәтпаевтың шешендігі // ¦стаз. Орал, 2000, №1. - 93-97 б.
20. Қыдыршаев А.С. Шешен-лектор профессиограммасы. Жоғары оқу орнының жас лектор мамандарына арналған әдістемелік көмекші құрал. Орал: БҚМУ баспасы, 2004. - 56 бет.
21. Белинский В.Г. Общая риторика Н.Кошанского//Полн. собр. соч. -М.: 1955. -т.VIII. с. 503-514
22. Андроников И.Л. Я хочу рассказать вам... - М., 1971.
23. Сыздықова Р. Абайдың сөз өрнегі. –Алматы: Санат, 1995. -210 б.
24. Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері. –Алматы: Білім, 2003. -287 б.
25. Шешендік шиырлары. –Алматы: Қайнар, 1993. – 148 б.
26. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. –Алматы: Жазушы, 1970. -518 б.
27. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. –Алматы: Қазақстан, 1971. -262 б.
28. Сыздық Р. Қазақ тілінің анықтағышы (емле, тыныс белгілері, сөз сазы). -Астана: Елорда, 2000. - 532 б.
29. Қайдар Ә. Халық даналығы (қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу). -Алматы: «Тоғанай Т.» баспасы, 2004. - 560 б.
30. Синонимдер сөздігі. /Құрастырушылар Болғанбайұлы Ә., Бизақов С, Дәулетқұлов Ш./. –Алматы: Дайк-пресс, 2001.
31. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы (кодификациясы). Астана: Елорда, 2001. - 230 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3800 теңге




Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1
Шешендіктанудың туу, қалыптасу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8
1.1
Шешендіктану тарихынан ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8
1.2
Ќазаќ шешендік дєст%.рінің шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
18
2
Шешендік өнердің қағидалары ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
29
2.1
Шешен сuйлеудіњ логикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
29
2.2
Шешенніњ сuйлеу мєдениеті ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
33
Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
65
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
67

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Сuз сuйлеу ќ+-діретіне ие болу - адамныњ жер бетіндегі тіршілік атаулыныњ бєрінен де жоѓары сатыда екендігін танытатын, адамды адам етіп т+-рѓан адамзат баласыныњ +-лы ќабілеттерініњ бірі. Тілсіз, сuзсіз, сuз сuйлеу даѓдысынсыз адам uмірін кuз алдымызѓа елестету м%.мкін емес, оларсыз адам ѓ+-мыры маѓынасыз. Сuз - адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынас ќ+-ралы, аќпарат алмасу тєсілі, uзге адамныњ санасына жєне єрбір ќадамына, єрекетіне єсер ету ќ+-ралы. Сuзді орынды ќолдана, ќ+-былта білу uте жоѓары баѓаланады. Б+-л сияќты ќабілет адамныњ жалпы мєдениетініњ, білімділігініњ ќ+-рамды бuлігі болып табылады. Б%.гінгі тањда зиялы адамныњ с%.рењсіз де сuлекет сuйлеуі, яѓни шешен сuйлеу мєдениетініњ тuмендігі адам баласыныњ оќи жєне жаза білмеуі сияќты ыњѓайсыз кuрінуі тиіс, ал білім беру мен тєрбиелеу ісін толыќ ж%.зеге асыруды шешендіксіз кuзге елестету ќиын.
Сuз ќоѓам дамуыныњ аѓымын ањѓартады жєне ілгергі даму %.дерісіне м%.мкіндіктер туѓызады. Сuз адамдардыњ санасы мен еркіне бірден-бір єсер ететін, оларѓа білім беретін, сенімін ќалыптастыратын, азаматтарды наќты єрекеттерге ж+-мылдыратын uте к%.шті ќарудыњ рuлін атќарады.
¤те ежелгі дєуірлерден бері адам баласы жанды сuздіњ єсер ету ќ+-пиясыныњ сыры неде екенін (б+-л туа біткен ќасиет пе, єлде +-заќ уаќыт тер тuге оќудыњ, uз бетімен білім алудыњ нєтижесі ме?) танып-білуге +-мтылуда. Осы жєне uзге де с+-раќтарѓа жауапты шешендіктану (риторика) ѓылымы - "сuйлеу сєтінде ойды дєл ањѓарту, сuзді орынды орналастыру жєне мезетте тауып айту" зањдары туралы ерекше ілім жауап береді. Ежелгі дєуірде аталмыш ѓылым беделі, оныњ ќоѓам мен мемлекет uміріне єсері uте жоѓары болѓан, сол себептен де риториканы "аќылѓа жетекшілік жасайтын uнер" (Платон) ретінде атап, єскери басшылыќ, эпос жєне музыка uнерімен ќатар ќойѓан. Осы т+-ста аталмыш ѓылымныњ "шешендік uнер" деген екінші атауы да д%.ниеге келген [1].
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Шешендіктанудыњ алѓашќы ѓылыми талдамасыныњ авторы ежелгі дєуірдіњ +-лы ойшылы Аристотель риториканы "єрбір наќты пєнге ќатысты сендірудіњ м%.мкін болар амалдарын табу ќабілеттілігін туѓызар" ілім ретінде аныќтайды [2].
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Б+-л арадаѓы басты сuйлеу мєселесіндегі орталыќ назар аударар т+-с - оныњ сендіру ќ+-ралы екендігі. Барлыќ кезењдегі залымдар мен шешендерді (б+-ѓан біздіњ кезењ де енеді) тап осы мєселе толѓандырып келді, єлі де ойландырады. Шешен алѓа ќойѓан маќсатќа ќалай жетуге болады? Аудитория назарын ќалай uзіње аударуѓа, баурап алуѓа болады? Ќалайша сuйлеу бірден-бір єсерлі болмаќ? Шаршы топ алдында ауызша сuйлеудегі сендірудіњ ќ+-пиясы неде? ‡здік шешендік сuздіњ жетістігі немен uлшенеді? М%.мкін болар сендіру амалдарыныњ бірден-бір тиімдісі деп ќайсысыларын атауѓа болады?
Б+-л сияќты сауалдарѓа жауап табу, єсіресе, шешендік uнерді жањадан бастап %.йренушіге оњай шаруа емес. Ондай адамѓа шешендіктанудыњ тарихы мен теориясын терењ оќып-%.йренуден, ауызша сuйлеудіњ атаќты шеберлері мен ѓалымдарыныњ ењбектерімен танысудан алшаќ кетуге, uзімен ж%.ргізілетін салмаќты тєжірибелік ж+-мыстарѓа мєн бермеуге, сырт ќарауѓа єсте болмайды.
Адам атаулыныњ ќай-ќайсысы да д+-рыс та дєл, єрі шешен сuйлей білуді жете мењгеруге ынталы. Себебі б+-л uзге адамдармен (отбасында, мектепте, ќызметте, ќоѓамдыќ uмірде) жылы да жаѓымды ќарым-ќатынас орнатуѓа жєне оны саќтауѓа м%.мкіндік береді, єр т%.рлі салада жетістікке жетуге кuмектеседі. Єшейінде маѓынасы кuмескі, тіптен ќажетсіз кuрінетін сuзді uз орнында, дєл мезетінде шебер де шынайы ќолдана білсе, ол тењдесіз к%.шті ќ+-ралѓа айналады.
Біздіњ бір-біріміздіњ ќарым-ќатынасымыз сєтті болу %.шін, тек ќана тілді, оныњ грамматикасы мен сuздік ќорын жаќсы біліп ќана ќою жеткіліксіз. Єњгімелесушіњді ќызыќтыра отырып, оѓан єсер ету %.шін, uз баѓытыњызѓа икемдеп, баурап алу %.шін, uзіњізге кuњілі ауѓан, +-нататын адамдармен, тіпті uз ќарсыластарыњызбен де сuйлесе білу %.шін, аќырында шаршы топ алдында сuйлей білу %.шін uз сuзіњізді орынды %.йлестіре білу аса ќажет.
Егер де сырт киіміне ќарай ќарсы алып, аќыл-ойьша ќарай шыѓарып салу дегенге с%.йенсек, м+-нда адами ќарым-ќатынасќа алѓашќы кезекте мєн берілген, яѓни сuз - ойдыњ сырт киімі, ендеше оларды тањдап, іріктеп ќолдануда ќателеспеу мањыздыраќ. Єрине, адамды тек оныњ сuзіне ќарап баѓалау жuн болмас еді десек те, бір жаѓынан оныњ сuйлеген сuзін назарѓа ілмей, ескермей адамѓа баѓа беру д+-рыс та емес. Б+-л адам баласына ежелгі заманнан мєлім. Б+-л орайда Сократ: Сuйлеп кuріњіз, мен сіздіњ кім екеніњізді айтайын,-деген. Жалпы, сuз сuйлеуді шебер мењгеруді ќажет етпейтін мамандыќ атаулы жоќ. Ал адам іс-єрекетініњ кейбір салаларында ол аса ќажетті. Мєселен, зањгер, м+-ѓалім, агроном, єлеуметтік ќызметкер, психолог, менеджер, саясаткер, діни уаѓыздаушы uз мамандыќтарыныњ шарыќтау шегіне жеткісі келсе, сuйлеу uнерін жете мењгеруі тиіс. Себебі, оларѓа адамдармен %.немі ќарым-ќатынас жасауѓа, яѓни єњгімелесуге, кењес беруге, +-стаздыќ етуге, ресми жаѓдайда шаршы топ алдында сuйлеуге тура келеді. Ал шаршы топ алдында сuз сuйлеу %.шін, не айтатыныњды білу аздыќ етеді, б+-ѓан ќоса, ќалай айту керектігін білген жuн. Шешен uз сuзініњ ерекшеліктерін кuз алдына елестете білуі керек. Шешен мен тыњдаушыларѓа єсер ететін сандаѓан факторларды ескеру д+-рыс. Сuйлеу техникасын мењгеруі тиіс.
Жұмыс құрылымы - кіріспе, және екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1 Шешендіктанудың туу, қалыптасу жолдары

1.1 Шешендіктану тарихынан

Шаршы топ алдында сuз сuйлеуге даярланушы єрбір адамныњ алдынан міндетті т%.рде бір шоѓыр мєселе бас кuтереді. Алѓашќы кезекте сuз сuйлеудіњ маќсатына орай Кімдерге сuйлеймін?, Оларѓа не айтамын?, Оларѓа б+-ны не %.шін айтамын? секілді сауалдар туындайды.
Сондай-аќ сuйленер сuздіњ сыртќы техникалыќ жаѓын айќындайтын Ќалай д+-рыс айту керек?, Ќалай т%.сінікті айту керек? Ќалай ќызыќты айту керек?, Ќалай сендіре сuйлеу керек? сияќты с+-раќтарѓа жауап бере алатындай болу керек.
Осы орайда аудиторияѓа кuздеген межеде єсер ету маќсатында шаршы топ алдында сuйлеуге єзірлену жєне сuйлеу зањдылыќтары туралы ѓылым саласы шешендіктану кuмекке келеді. Баса айтарымыз, б+-л ауызекі сuздіњ к%.шімен белгілі бір аќпаратты жеткізу амалдары туралы жай ѓылым саласы ѓана емес, сонымен ќоса сuзді uзге адамдарѓа єсер ету ќ+-ралына айналдырушы, сuйленген сuздіњ сенімділігін, єсер етушілік ќалпын ќамтамасыз етуші зањдылыќтар мен ережелердіњ шоѓыры да. Шешендіктанудыњ ѓылым жєне оќу пєні ретінде дамуы мыњдаѓан жылдарды ќамтиды. Єрбір кезењге сєйкесті оныњ мазм+-ны да єрќилы. Ол єдебиеттіњ ерекше жанры есебінде де, сuйлеу шеберлігініњ белгілі бір т%.рі (жазбаша жєне ауызша) есебінде де, ауызша сuйлеу ѓылымы єрі uнері ретінде де ќарастырылады.
Ќазіргі тањдаѓы зерттеу ењбектерде шешендіктану кешенді пєн ретінде ќарастырылып, ќ+-рамына тілдік ќарым-ќатынастыњ (тілдік коммуникация) логикалыќ, лингвистикалыќ, психологиялыќ, физиологиялыќ, кuркем єдеби жєне таѓы басќа аспектілерін ќамтиды.
Б+-л ѓылым саласыныњ шешендік uнер, шешендік, шаршы топ алдында ауызша сuйлеу шеберлігі, элоквенция сияќты uзге де атаулары бар. Олар бір-бірімен толыќтай сєйкеспейді, uзара нєзік айырмашылыќтары бар, дегенмен жастарды шешен сuйлеуге баулуда оларды бір-бірімен синонимдес ілім ретінде ќарастыру ыњѓайлы.
Шешендіктану ілімініњ ќарастыратып орталыќ басты +-ѓымы шешен (латынша оrаrе - сuйлеу) - кuпшілік алдыида сuз сuйлеуші адам (грек тіліндегі синонимі - rћеtоr - ритор). Оныњ uз сuзін ќарата айтќан адамдары, сuз сuйлеуге арналѓан кuпшілік аудитория болып есептеледі (латынша - аudrе-тыңдау).
Шаршы топ алдында ауызша сuйлеу %.дерісінде шешен мен аудитория бір-біріне етене араласа, жымдаса єсер етеді, м+-нда шешендік сuз сuйлеуші жєне тыњдаушы сияќты ќос элементтіњ болуымен кuрініс береді. Б+-л орайда шаршы топ алдындаѓы сuз термині сuз сuйлеудіњ ќоѓамдыќ мєндегі єлеуметтік негізделген мазм+-нын ањѓартады.
Шешенді аудитория алдында сuйлеу сєтінде, ереже іспеттес, uзіндік ойымен бuлісу жєне ж+-ртшылыќ басынан кешкен сезімді жеткізу сияќты екі ой алѓа жетелейді. Сuйлеудіњ рационалды жєне эмоционалды аспектілеріндегі ой мен сезімніњ тоѓысуы шешендік uнер жанрларыныњ сан алуандыѓын туѓызады. Шешендікке жасалѓан жіктеулердіњ бірі - жанрлыќ-таќырыптыќ классификация берілген. Єрбір жанрдыњ uзіндік ерекшелігі бар, олар ќарым-ќатынастыњ белгілі бір жаѓдаятына сай орайластырылѓан. Сондай-аќ сuйленер сuз ќ+-рылымыныњ, олардыњ наќты жанрѓа сєйкестілігініњ барынша аныќ та ќаныќ канондары ж%.йелене ќалыптасќан. Жанрлардыњ єрќайсысын іштей сuйленер сuз т%.рлеріне ажыратуѓа єбден болады. Мєселен, єлеуметтік-саяси шешендікті - саясат сuзі, саяси баяндама, %.гіт-насихат сuзі, саяси шолу, митингілік сuз; академиялыќ шешендікті - лекция (эпизодтыќ жєне циклді), ѓылыми конференциялардаѓы, симпозиумдаѓы баяндама, ѓылыми хабарлама; єлеуметтік-т+-рмыстыќ шешендікті - мерейтойлыќ, ќ+-ттыќтау сuз, дастархан басындаѓы сuз, ќаралы жиындаѓы сuз (ќабір басындаѓы сuз).
Шешендік сuзді б+-лардан басќа да белгілеріне ќарап жіктеуге болады. Мысалы: шешен ойына байланысты, сuйлеу маќсатына орай, шешендік стиліне сєйкесті жєне т.б. Мєселен, шешенніњ ойлау кuзќарасына байланысты шешендік сuздерді аќпараттыќ, декларативтік, дєйектілік, императивтік; шешендік сuздіњ наќты маќсатына орайлас - т%.сіндіру, сендіру, кuњіл кuтеру, ќоздыру т.б. сияќты т%.рлерге жіктеуге болар еді. Б+-л орайда осы сияќты кез-келген жіктеменіњ uте шартты екендігін, тєжірибеде таза жанрлар мен т%.рлерініњ шын мєнінде болмайтындыѓын міндетті т%.рде есте +-стау жuн.
Біз шешендіктануды шаршы топ алдында сuз сuйлеудіњ зањдылыќтары туралы ѓылым ретінде ќарастырамыз. Солай десек те, біз кuбіне-кuп б+-л атауды шешендік uнер сuзімен алмастыра ќолданамыз. Сонда, аќиќатын айтќанда, б+-л ѓылым ба, єлде uнер ме? Антикалыќ дєуірде шешендіктануды барлыќ uнер атаулыныњ падишасы атаѓан. Оны uзгелерден гuрі поэзиямен (єдебиетпен) жєне сахналыќ шеберлікпен байланыстырѓан. Ќазіргі кезењде ол кuбіне ѓылым ретінде ќарастырылады, оны кейде сендіру коммуникаќиясыныњ теориясы ретінде аныќтайды. Б+-л арадаѓы басты мєселе мынада, яѓни адамныњ ойланысы логикалыќ жєне бейнелі т+-рѓыдаѓы екі формада кuрініс беретіндігінде, оларѓа танымныњ ќос т%.рі (ѓылым жєне uнер) сєйкес келетіндігінде, олардыњ бір-бірін uзара толыќтырып отыратындыѓында. Демек, шешендік сuз - жанды сuз єрекеті арќылы кuрініс беретін эмоционалды-интеллектуалды шыѓармашылыќтыњ ерекше бірегей т%.рі Ол бір мезгілде адамныњ санасына да, сезіміне де єсер етеді. Шаршы топ алдында сuйлеу шеберлігі адамѓа тєн ойланыстыњ ќос формасын шебер ќолдана білуден т+-рады. Єсіресе, шешендік uнер мен єдебиет, шешендік uнер мен театр uзара жаќыныраќ. Наѓыз шешен єрќашан да %.ш сатыда, яѓни uз айтар сuзін ойдан шыѓарушы, ќ+-растырып, ж%.йеге келтіруші жєне орындаушы ретінде кuрінеді. Шешендік uнер теоретигі А.Ф.Кони шешендіктануды ауызша т%.рдегі єдеби шыѓармашылыќ деп есептеді. Аристотель шешендік пен поэзияѓа тєн ортаќ бірліктерді таба білді. Демосфен мен Цицероннан бастап, атаќты шешендердіњ барлыѓы да шешендік uнерде актерлыќ амалдарды ќолданды.
Сонау антикалыќ дєуірдіњ uзінде-аќ шешендіктануѓа білім ж%.йесініњ бір бuлімі ретінде, uмірдіњ к%.рделі де шым-шытырыќ ќ+-былыстарын талќылау єрі тану амалы ретінде ќараѓан. Ол uзге ѓылымдардыњ б+-лжымас ж%.йесіне с%.йенеді, Олардыњ мєліметтерін пайдаланады. Єсіресе, шешендіктану мен логиканыњ байланысы басымыраќ, тіпті ежелгі дєуірде олар бuлінбес бірлікте де ќарастырылѓан.
Ежелгілер: Шешендік - білім нєтижесі, - деген. Цицеронныњ пікірінше, шешендікке тєн аса ќажетті %.ш саласы (талант - іngепіит, даѓды - usus, білім - doctrіпа) сай адам ѓана д%.лд%.л шешен болып ќалыптаса алады, б+-лардыњ ішінде ѓылым бєрінен де мањыздыраќ, себебі сайыс нєтижесі білімді шешен пайдасына шешілмек. Цицерон шешенді баулып ќалыптастырудаѓы бірден-бір мањызды пєндердіњ сапына єдебиетті, тарихты, ќ+-ќыќ пен философияны (єсіресе, оныњ логика жєне этика бuлімдерін) жатќызады [3].
Осы орайлас ойларды жалѓастыра келе, М.В.Ломоносов шешендікті мењгеру %.шін, табиѓи дарындылыќ, ѓылым, д%.лд%.л шешендерге еліктеу, шыѓармашылыќ т%.рѓыда машыќтану, uзге ѓылым салаларынан хабардар болу сияќты бес т%.рлі ќалып-ќасиеттіњ аса ќажеттігін баса айтады. Б+-л арада ѓылым шешендікке барар наќты да бірегей, б+-лжымас жолды н+-сќаудан, ќажетті ережелерді танытудан ќ+-ралса б+-л арада шешендіктану, М.Ломоносов uзге ѓылымдардыњ ішінен тарих пен этиканы ерекше бuле-жара атайды. Орыс риторы М.Т.Цицеронныњ шешендер ж%.ре келе ќалыптасады деген т%.жырымына баса акцент берген.
Б%.гінгі к%.ні де осы сияќты талаптар uзектілігін жойѓан жоќ. Рухани ќ+-ндылыќтар туындата отырып, біз шешенге ќажетті ѓылым салаларыныњ тізбегін тек толыќтырамыз.
Шешен сuйлей білу %.шін ќандай uзге ѓылым салаларыныњ ќажеттілігін наќтыраќ ањѓарту маќсатында шешенніњ сuйлеу %.стіндегі сатылы ж+-мысыныњ ќос ж%.йесіне назар аударып кuрелік.
Классикалыќ риторикаларда шешен міндеті болып: 1) не айтарыњды білу; 2) табылѓан мєліметтерді рет-ретімен орналастыру; 3) оѓан сєйкесті сuздік форма беру; 4) б+-лардыњ бєрін жадыда бекіту; 5) сuз сuйлеу есептеледі. Б+-ѓан шешендіктанудыњ негізгі бес бuлімі сєйкес келеді.
Сондай-аќ, Цицеронныњ т%.йіндеуінше, шешен міндетіне: тыњдаушылар назарын uзіње ыњѓайлау, іс мєнісін баяндау, даулы (кереѓар) сауал туындату, ќарсыласыњыздыњ пікірін жоќќа шыѓару, ќорытынды бuліміндегі uз жењісіњізді бекіту енеді.
Ќазіргі кезењ зерттеушілерщіњ ењбектерінде шаршы топ алдында сuз сuйлеуге даярлыќ пен оны ж%.зеге асырудыњ басты кезењдері кuрініс тапќан. Шынтуайтына келгенде, б+-л - мањызды коммуникативті сатыныњ єдістемелік ќалтарыстарыныњ %.стемеленуі нєтижесіндегі классикалыќ модельдердіњ наќтылануы.
Келесі бір мєнді аспекті - шешенніњ тіл мєдениеті, яѓни сuйлеудіњ тиімділігін, +-ѓыныќты да т%.сініктілігін жєне мєнерлілігін ќамтамасыз ететін, ана тілініњ барлыќ байлыќтарыныњ ішінен аса ќажетті єсер етуші тілдік ќ+-ралдарды іріктеп, саралап алу білігініњ болуы. Тілмен, стильмен ж%.мыс - сuйлеуге даярлану кезењінде міндетті, дегенмен шешенніњ тіл мєдениеті шын мєніндегі тексерістен, алдын-ала редакцияланып єзірленген мєтіннен бас тартуѓа тура келген, міндетті импровизаќияны талап ететін наѓыз сuйлеу мезетінде uтеді. Шешенніњ жалпы тіл білімінен білімі терењ болѓан сайын, оныњ сuйлеу мєдениеті аса жоѓары болѓаны.
Жаќсы ойластырылѓан, алдын-ала м+-ќият редакцияланѓан, стильдік т+-рѓыда іріктелген, екшелген сuз жанды аудиторияѓа лайыќты талапќа сай ќалыпты дыбысталуы тиіс. Шешендік шеберліктіњ аса мєнді элементтерініњ бірі - сuйлеу техникасын мењгеру. Ол бір ќараѓанда бір-бірінен алшаќ т+-рѓан, біраќ шын мєнінде шаршы топ алдында сuйлеудіњ ќалыпты єуезділігін, аныќтылыѓын, т%.сініктілігі мен интонаќиялыќ байлыѓын ќамтамасыз ететін физиология, анатомия, акустика, фонетика, орфоэпия, сахналыќ сuйлеу жєне таѓы басќа ѓылым салаларыныњ мєліметтеріне арќа с%.йей отырып, сuйлеу тєжірибесіне ќажетті жаѓдайларды м%.лтіксіз реттейді.
Сuйленер сuздіњ алѓашќы иірімдері ќалыптасу кезењінде, єсіресе, алдаѓы сuйленетін сuзге даярлыќ %.стінде шешен белгілі бір аудиторияны жобаѓа алып, ойша оныњ моделін жасауы тиіс. Шешенніњ сuз сuйлеуініњ алѓашќы минуттарынан бастап б+-л моделъ жандана бастайды, наќты мазм+-нымен толыѓады, тыњдаушылар мен шешен бірт+-тас байланысќа т%.седі, ќ+-ндылыќтардыњ, ерік сапалары мен т%.йсіктердіњ, эмоциялардыњ ќызѓылыќты жарысы басталады. Б+-л жарыстыњ ќалпын мейлінше дєл болжап, жењіске жету %.шін, алѓы ежелгіліктердіњ uздері-аќ ќоя білген %.ш маќсатќа сендіру, иландыру; жайбараќат к%.йге т%.сіру; аудиторияныњ назарын аударту толыќ ќол жеткізу %.шін, шешен жалпы жєне єлеуметтік психологияныњ, педагогиканыњ мєселелеріне +-тымды с%.йене білуі, шаршы топ алдында сuйлеу єдістемесін мењгеруі тиіс. Басќаша айтќанда, оѓан жоѓары психологиялыќ-педагогикалыќ мєдениет тєн болуы тиіс. Осы аталѓан ѓылым салалары шешенге аудиториямен ж+-мыс жасауда аса ќажетті. Б+-лар uзіндік стиль табуѓа, мінез-ќ+-лыќтаѓы кездесетін кейбір олќылыќтарды жоюѓа кuмектесетін аса ќажетті uзіндік т+-лѓалыќ, психологиялыќ сапалыќ ќасиеттерді екшеуге, дамытуѓа, ќалыптастыруѓа жєрдемдеседі.
Мінбедегі шешен ќалпы, оныњ тыњдаушылармен тіл табысу, байланыс жасау формалары, uз іс-єрекетімен оларды басќару єдістері, сондай-аќ шешен мен аудиторияныњ ќарым-ќатынасы нєтижесінде пайда болѓан кездейсоќ жаѓдаяттардан жол тауып шыѓа білу %.шін тек психологиялыќ білімге ѓана арќа с%.йелмейді, б+-ѓан ќоса сuйлеушініњ ќаншалыќты шешен этикасын білуіне де, ќарым-ќатынас мєдениеті дењгейініњ мuлшеріне де байланысты.
Демек, шешендік теориясымен, практикасынен тыѓыз байланысты негізгі ѓылым салаларыныњ тізіміне алѓашќы ретте философиялыќ ѓылымдар логика, этика, эстетика, сондай-аќ тіл білімі, психология, педагогика, физиология, актерлік шеберлік салалары енеді. Б+-л ѓылым салаларын оќып-%.йрену, шаршы топ алдында сuйлеуде олардыњ зањдарын ќолдану шешенніњ басты міндеті болып табылады. Олар сuйлеу шеберлігіне ќажетті логикалыќ мєдениет, тілдік норманы саќтау мєдениеті, психологиялыќ-педагогикалыќ мєдениет, ќарым-ќатынас жасау мєдениеті, сuйлеу техникасы дењгейімен ќамтамасыз етеді.
Демокриттіњ небір uнер я даналыќ шыњына оларды оќын-%.йренбей жету єсте м%.мкін емес дегеніндей, жоѓарыда тізбектеліп берілген сапалыќ белгілердіњ ќалыптастырылуы шешендіктану ілімін оќу пєні ретінде айќындайды.
Ендеше, шешендіктануды шешендік uнер деп атай отырып, біз шыѓармашылыќтыњ uзге т%.рлері сияќты, табиѓи деректер, іштей туа біткен ќабілет б+-л арада басты аныќтаушы рuл атќармайтындыѓын мойындаймыз. Б+-л арада ењ бастысы - оќу мен uз бетімен білім кuтеру, тілдік ќарым-ќатынастыњ зањдары мен ережелерін жете мењгеру, шешенніњ uзімен тынымсыз ж+-мыс жасауы, табиѓи ќабілетті дамыту мен аса ќажетті жања ќасиеттерге баулу, %.здіксіз жаттыѓу мен наќты шешендік тєжірибесі.
Шешендіктану риторика - ежелгі ѓылым салаларыныњ бірі. Оныњ пайда болып, uмір с%.руі мыњдаѓан жылдарды ќамтиды. Єрт%.рлі кезењдерде оныњ ќоѓамдыќ uмірдегі орны жоѓары не тuменгі дењгейде баѓаланды, біраќ uз дамуын тоќтатпады. Байќауымызша, uзге ѓылымдарѓа ќараѓанда шешендіктануда дєст%.р жалѓастылыѓы, мєдениеттердіњ uзара єсері, тарихилыѓы, +-лттыќ ерекшеліктерді ескеруге ќоса бір мезгілде жалпы ізгілік, адамзаттыќ ќ+-ндылыќтарѓа баѓыт +-стау басым кuрінеді. Осы маѓынада uнер термині шешендікке uте дєл де сєйкесті келеді.
Б%.гінгі тањда шешендіктануѓа ќызыѓушылыќ Ќазаќстанда да жєне uзге шет елдерде де ш+-ѓыл артуда. Б+-л зањды да, себебі кез келген ќоѓамдыќ ж%.йеніњ либерализаќиялануы адамныњ еркі мен ќ+-ќына назардыњ %.стемелене артуымен жалѓасады, ал олардыњ арасында сuз бостандыѓы алдыњѓы ќатардан орын алады. Еркін сuйлей білуге ќажеттілік ќашан да бар, ал оѓан ауадай ќажеттілік тарихтыњ наѓыз шешуші, тuњкерісті т+-сында, демократияныњ саналы даму дєуірінде туындайды. Шынында да, шешендік uнердіњ uркен жайып г%.лденуі ежелгі грек жєне ежелгі рим республикаларыныњ uркендеуімен, Ренессанс дєуірімен, XVIII ѓасырдаѓы Франциядаѓы жєне XX ѓасырдаѓы Ресейдегі революциялармен, Ќазаќ еліндегі шапќыншылыќ замандармен т+-спа-т+-с сєйкес келуі кездейсоќ емес. Єрт%.рлі тарихи дєуірлердегі кuпшілік алдында сuз сuйлеу теориясыныњ даму барысын ќадаѓалау єрі ќызѓылыќты, єрі пайдалы.
Шешендік uнердіњ теориясы мен практикасы ретінде шешендіктану ѓылымы біздіњ жыл санауымызѓа дейінгі V-ІV ѓ.ѓ. Ежелгі Грецияда ќалыптасты. Осылай т+-жырым жасасаќ та, шешендіктіњ, ќ+-дірет-к%.ші мен мєнініњ жоѓары баѓалануы одан да ілгергі ѓасырларѓа тєн.
Шешендік uнер Египет, Ассирия, Вавилон, ‡ндістан сияќты ежелгі мемлекеттерде де жоѓары баѓаланѓан. Шаршы топ алдында сuйлеу механизмін ќалынтастыру баѓытындаѓы алѓашќы тєжірибелік зерделеу ќадамдары осы аталѓан мемлекеттерде де ќолѓа алынуы єбден м%.мкін, дегенмен шешендіктанудыњ теориясы туралы ж%.йелі ж+-мыстар Ежелгі Грецияда пайда болѓаны аќиќат. Алѓашында б+-л uњірде дєл де дuп, єдемі де с+-лу сuйлей білген адамды жаратушы пайѓамбармен пара-пар ќойѓан. Мєселен, атаќты Гомердіњ аузы дуалы шешен адамды ќ+-даймен тењестіруге дейін барѓаны мєлім. Ежелгі гректердіњ бас ќосу, той дастарханыныњ бuлінбес бір бuлігі жоѓары интеллектуальды єњгіме-д%.кен ќ+-ру болды [4, 28].
Тек Ежелгі Грецияда ѓана шешендік шындыќќа жету ќ+-ралы болып табылатындыѓы жєне б+-л uнер ѓана емес эпос, лирика, музыкамен ќатар, сондай-аќ адамды танып-білудегі философиямен жарысќа т%.се алатын ѓылым екендігі туралы сенім ќалыптасты.
Шешендік uнердіњ пайда болуы мен г%.лденуі б.э.д. V-ІV- ѓ.ѓ. Ежелгі Грециядаѓы ќоѓамдыќ ќ+-рылыспен байланысты да т%.сіндіріледі. Ќ+-л иеленуші демократиясы жаѓдайында ежелгі грек елініњ барлыќ мєселелері жария т%.рде халыќ жиналыстарында жєне 30-ѓа толѓан кез келген азамат сайлана алатын бес ж%.здік кењесінде шешілді. Жария т%.рде тек саяси мєселелер ѓана шешіліп ќана ќоймай, сот ісі де ќаралып отырѓан. Бір ерекшелігі б+-л арада арнайы кінєлаушылар (даттаушы) да, ќорѓаушылар (аќтаушы) да болмаѓан. Кез келген ерікті азамат ќалаѓан адамына кінє артып айыптай алѓан, ал айыпталушы адам uзініњ кінєсіз екенін дєлелдеп, uзін-uзі аќтап ќорѓауы тиіс. Демек, демократиялыќ дењгейдегі ќоѓамдыќ uмір єрбір ерікті азаматќа шешендік uнерді мењгерудіњ ќажеттілігін міндеттеді. Кімде-кімніњ табиѓи шешендік uнері болмаса, амал жоќтыќтан б+-ны оќып-%.йренуі тиіс еді. Тап осы т+-ста uзге ѓылымдарѓа ќоса алѓашќы кезекте философия шешендік uнерге де оќытып-%.йрететін, баулитын аќылы оќытушы-софистер пайда болды. Софистер сuзді ойната, ќ+-былта ќолдана білді, олар шешендік uнердіњ практикасына ѓана емес, теориясына да %.лкен мєн берді. Шешендік uнер туралы ѓылым ретінде шешендіктанудыњ риторика негізін де осылар ќалады. Бізге мєлімі, риторика бойынша т+-њѓыш трактатты жазѓан сицилиялыќ Коракс болын саналады. Шешендік uнер - сенім ќызметшісі,-деп Коракс риториканыњ міндетін аныќтап бергеннен кейін, Аристотельден бастап Квинтилианѓа дейінгі шешендік uнердіњ антикалыќ теоретиктері аталмыш ѓылым саласын тап осы баѓытта ќарастырды. Алайда, дєст%.р бойынша риториканыњ єкесі ретінде Кораксты емес, шешендігімен жєне осы uнерге баулу, оќыту даѓдысымен танымал болѓан оныњ шєкірті Горгий есептеледі. Біраќ та, uкінішке орай Коракстыњ да, Горгийдіњ де, Протагордыњ да (Горгий шєкірті) ењбектерініњ бірде-бірі бізге жетпеген, саќталмаѓан.
Шешендік uнер - адам uмірініњ єрќилы ішкі %.дерістерін бейнелеудіњ озыќ тєсілі, uзгелерді uз еркіње баѓындырудыњ аса к%.шті ќаруы, жанды ќарым-ќатынастыњ амалы ретіндегі сuз сuйлеу ќ+-діретіне ие болѓызатын шын мєнінде адамныњ ќ+-діреттілігін танытатын кuпќырлы ілім. Ќоѓамныњ дамуына сєйкесті иландырушы сuзге наќты ќажеттілік пайда болды, сuздіњ сендіру єрекетін таныту %.шін, шешендік +-ѓымы туындады.
Ќ+-л иеленушілік ќ+-рылысы жаѓдайында шешенніњ жанды сuзі арќылы адамдардыњ санасы мен еркіне бірден-бір єсер етудіњ белгілі бір м%.мкіндіктерін туѓызѓан шешендік uнер ретінде ќалыптасты. Шешендіктанудыњ г%.лдену кезењі мемлекеттегі жетекші рuлді халыќ жиналысы, бесж%.здік кењесі, халыќ соты сияќты %.ш +-йым атќарѓан афиндік ќ+-л иеленушілік демократияныњ uркендеуіне сєйкес келеді. Барлыќ %.ш +-йымда да жанды сuз uнері істіњ мєнін айќара аша отырып, оныњ сєтті шешілуіне кuмектесе келе, аса мєнді рuл атќарады, ал сотта шешендік соттыќ талќыламалардыњ ойдаѓыдай аяќталуына мањызды жаѓдай туѓызды.
Антикалыќ шешендік туралы толыќќанды алѓашќы т%.сінікті Перикл дєуірініњ (б.э. дейінгі V ѓ.) мєлімет кuздері береді. Б+-л мемлекеттік ќайраткер uз сuздерініњ адамдарѓа єсер ету к%.шініњ басымдылыѓына ие атаќты шешен ретінде белгілі болатын Мєселен, оныњ Пелопонесс соѓысыныњ алѓашќы жылында ќаза тапќан афиндыќтарды жерлеу кезінде сuйлеген атаќты Ќабір басындаѓы сuзі. Ежелгі д%.ние шежіресі Афинніњ ќ+-л иеленуші демократиясына Периклдіњ б.з.д. 490-429 ж.ж. +-заќ жылдар бойы кuсемдік еткенін біледі. Ол туралы тарихта гректердіњ: Єрі салмаќты, єрі салауатты жан еді. Ашына сuйлегенде, К%.нді к%.ркіретіп, д+-шпандарына жай отын шашатын Зевске +-ќсап кететін, - деген сипаттамасы саќталѓан. Периклдіњ мемлекет басќаруы т+-сында - дєлірек айтсаќ, б.з.д. 440 жылы - афиндіктердіњ аяусыз билеп-тuстеуіне шыдамаѓан Самос аралыныњ халќы ќарулы кuтеріліске шыѓып, екі жаќтан да кuп адам ќаза табады. Єскери шайќасты %.лкен шыѓынмен басќан Перикл соѓыс даласынан оралмаѓандарды еске т%.сіру, халыќтыњ ауыр ќазасына кuњіл айту маќсатымен ќолма-ќол елін жиып, мінбеге кuтеріледі. Афин кuсемі сuзініњ uте єсерлі болѓаны туралы деректерді зерделеуші М.Б.Буташевич-Петрашевский: Б+-л сuздіњ халыќты ерекше баурап алѓаны соншалыќ - барлыќ ана ћєм жесір біткен uздерініњ алтыннан ардаќтыларыныњ ажалына себепкер болѓан к%.нєћарды г%.лге бuлеп, киген киімініњ етек-жењін шаттана с%.йгіштеп, ќала ішімен салтанатты т%.рде ќолдарына кuтеріп алып ж%.ріпті, -деп жазады.
Тап осы т+-ста шешендіктану теориясы пайда болды. Оныњ негізін салушылар - Коракс, Лисий жєне Горгий.
Ежелгі Грециядаѓы шешендіктіњ майталман шеберлері софистер болды. Олар єрт%.рлі кuзќарастаѓы адамдар арасында сuз жарысын +-йындастырады, сиќырлы сuзді мыњ ќ+-былта ќолданудаѓы алѓырлыќ пен тапќырлыќ танытудан жарысады. Софистер жастармен ж%.ргізер uз теориялыќ жєне практикалыќ сабаќтарыныњ маќсаты ретінде оларды ќоѓамдыќ uмірге єзірлеу деп есептеді. Сондай-аќ риторларды кєсіби шешендер єзірледі. Пікірталас дискуссия +-йымдастыру uнерін, дєлелдеуді %.йлестіре білуді дамытты, логикалыќ ойлау мєдениеті дењгейін кuтерді. Шешендік туралы т+-њѓыш оќулыќтардыњ бірін софист Горгий жазѓан. Грек философтары Платон (б.э. дейінгі 427-347 ж.ж.) мен Аристотель (б.э. дейінгі 384-322 ж.ж.) шешендіктіњ теориясына орасан зор %.лес ќосты.
Платон: Шешендік - сендірудіњ шебері, оныњ бар мєні де, міндеті де осында, - деп шешендіктану ілімініњ салмаѓын аныќтайды [5, 265].
Шешендіктану теориясы дамуыныњ т+-тас дєуірін ежелгі грек философтарыныњ феномені болѓан Аристотель шыѓармашылыѓы алады. Шешендік uнерін дамыта келе Аристотель шешендіктану пєнін оѓан дейінгі айтылѓан кuзќарастармен салыстыра отырын, біршама дењгейде кењітті. Аристотель шешендіктануды белгілі бір жекелеген пєндердіњ тобына ќосылмайды деп %.йретеді. Ол єрбір пєнге сєйкесті сендіру ќ+-ралын таба білуге ќабілетті. Б+-нымен ол емдеу ісі, арифметика, геометрия сияќты т.б. арнайы ѓылым салаларынан бuлектене кuрінеді. Риторика - диалектикаѓа сєйкесті uнер. Оѓан жалпылылыќ характері тєн. Риторика єрбір ќадам сайын ќолданылады: ол жеке адамныњ к%.нделікті uмірлік ќажеттіліктеріне ќатысты істерінде де, сондай-ак мемлекетгік мєндегі істерінде де бірдей керектігі даусыз.
Риториканыњ маќсатын, оныњ жан-жаќтылы ќалпын т%.йіндей келіп, Аристотель шешенді uз маќсатына жету %.шін нені ќолдануы тиістілігіне %.йретеді. Шешенніњ ќолдануындаѓы сендіру амалдарын ќарастыра келіп, Аристотель uз Ритпорикасын %.ш белімге жіктейді.
Алғашқы бuлімде шешенніњ uз тыњдаушыларын белгілі бір іс-єрекетке икемдеудегі негізге алар +-станымдары талданады.
Екінші бuлімде тыњдаушылар сенімін туѓызуѓа септесер жєне uз маќсатына жетуге сенімділік туѓызар шешенніњ жеке сапалыќ ерекшеліктері сипатталады.
Ал %.шінші бuлімде шешендіктанудыњ техникалыќ жаѓы, яѓни сuз сuйлеуде, сuйленер сuзді ќ+-растыруда ќолдануѓа болатын бейнелеу амалдары ќарастырылады. Ол сuйленер сuзді алѓы сuз, єњгімелеу, дєлелдеу, ќорытынды сияќты тuрт бuлімге жіктеумен бірге сuздіњ сенімділігіне жету %.шін єрбір бuлімніњ мањыздылыѓын бuле-жара негіздейді [2, 59-164].
Риториканы диалектикамен ќатар ќоя отырып, Асистотель: ...олардыњ екеуі де - дєлелді табу амалы ѓана, деп жазады.
Ендеше, шешендіктануѓа шебер сuйлеу іс-єрекетініњ технологиясы т+-рѓысында ќарауды ќазіргі шешендіктану ілімініњ ашќан жањалыѓы деуге єсте де болмайды. Риториканыњ жалпылылыќ +-станымын алѓаш ањѓарѓан Аристотель болды. Алайда, б+-л жањалыќ Аристотельдіњ uз кезењінде де, тіпті риториканыњ г%.лденген, кењ жайылѓан т+-сында да тиісті дєрежеде баѓаланбады. Дегенмен де шешендіктануѓа жалпылылыќ т+-рѓыда ќараѓан тап осы Аристотельдік кuзќарас уаќыт сынына тuтеп берді. Шешендіктану теориясыныњ %.немі дамуына, осы пєнге оќыту єдістемесініњ жасалуына жоѓарѓы аристотельдік кuзќарас негіз бола алды деп толыќ есептеуге болады.
Ежелгі грек риторикасыныњ бірден-бір салмаќты да мањызды жетістіктерініњ бірі - шешен іс-єрекетініњ ж%.йелі жалѓастыѓына байланысты шешендіктанудыњ бес бuлімге тармаќталып, сuз болып отырѓан ілімніњ риторикалыќ канондары аталуы не айтарын білу; айтар ойын белгілі ж%.йемен орналастыру; оган тиісті сuздік форма тањдау; б+-ларды жадыда +-стау; сuз сuйлеу. Шешендіктанудыњ осы бес бuлімі ќазіргі кезењге шейін uз атауларын саќтаѓан: ойлап табу, орналастыру, сuздік бейнелеу, есте саќтау, сuйлеу.
Ежелгі Греция шешендік uнерініњ атаќты шеберініњ бірі Демосфен (б.э. дейінгі 384-322 ж.ж.). Ол ќ+-л иеленушілік кезењінен тєлім алѓан uкіл ретінде демократиялыќ ќ+-рылымныњ ќорѓаушысы болды. Оныњ Македония басќыншыныѓына ќарсы Афинніњ бостандыѓы %.шін к%.рес кезењіндегі саяси сuздері кuпшілікке белгілі. Демосфен македондыќтарѓа ќарсы партияны басќарды. Оныњ Македония патшасы Филипке ќарсы сuздері тарихќа еніп, таѓылымды сuздердіњ ќатарына жатќызылды.
Риторика Демосфенніњ негізгі ісі болды. Ол шешендік uнердіњ +-стазы, %.лгі аларлыќ шешен ретінде танылды. Солай десек те, ол uзініњ алѓашќы сuйлеген сuздеріндегі ќателіктері мен т+-ла бойындаѓы тєни кемістіктерін кuл-кuсір ењбегімен, шыдамдылыѓымен жење біліп, uзін-uзі тєрбиеледі, баулыды. Демосфен сuз ќ+-растыру uнері мен шешендік техниканы жоѓары биікке кuтере дамытты. Ол uз %.лгісімен шешендіктанудыњ, егер де уаќытын аямай, тер тuге ењбек ете білсе, єрбір адам да шешен сuйлей алады деген мањызды +-станымын дєлелдеп бекітті.
Грек риторикасыныњ єсерімен Ежелгі Римде шешендік uнер ќарыштап дами бастады. Б.э.дейінгі ІІІ ѓасырда Ежелгі Грецияныњ мєдени ќ+-ндылыќтарынан ауыса енген рим мєдениетініњ эллинизация %.дерісі бастау алады. Ол бірте-бірте uмірдіњ барлыќ саласын, соныњ ішінде шешендіктануды да ќамтыды.
Ежелгі Римдегі шешендік uнер орасан ќозѓаушы к%.шке ие болды. Ежелгі дєуірде-аќ єрбір шешен %.шін есімі uнеге болѓан Цицеронныњ айтуы бойынша, Рим республикасында да сuз uнерін мењгеруші адамды ќ+-дайѓа балаѓан. Цицерон: Адам баласын +-шар биікке шыѓарар, атаќ-дањќќа кенелтер екі-аќ uнер саласы бар: бірі - ќолбасшылыќ uнері де, екіншісі - %.здік шешендік uнері,-деп жазады [6, 3]. Рим республикасы мемлекеттік істерін єрбір ерікті азамат uз пікірін айтын, толыќ сuйлей алатын т+-рѓыда шешіп отырды. Сондыќтан да мемлекетті басќару ісіне ќатысќысы келетін єрбір римдік азамат %.шін сuз uнерін мењгеруі ауадай ќажетті болды. Рим республикасы кезењіндегі интенсивті ќоѓамдыќ uмір шешендік uнердіњ дамуына бірден-бір жаѓдай туѓызды. Ал сuз еркініњ кењ ќ+-лашты тарауына м%.мкіндік берді. Б+-лардан шыѓар т%.йін - б+-л дєуірде шешендік кuпшіліктіњ ќолы жетерліктей форма иеленіп, белгілі дењгейде халыќтыќ ќалыпты ањѓартты. Алайда республиканыњ ќ+-лауына байланысты римдік классикалыќ шешендік те ќ+-лдырады.
Ежелгі Римдегі шешендік uнер дамуыныњ %.ліар биігі єлемдегі ењ атаќты шешендердіњ бірегейі Цицеронныњ іс-єрекеті болып табылады. Марк Тулий Цицерон (б.э. дейінгі 106-43 ж.ж.) - шешендіктіњ белгілі теоретигі. Ол uзініњ риторикалыќ ж%.йесініњ мєнін Шешен туралы, Брут, Шешен атты %.ш кітабында тармаќтай баяндайды. Ол алѓашќы кітабында шешендіктану теориясын дамытады; екіншісінде Цицеронныњ uзі +-мтылѓан шешен идеалы сипатталады; ал %.шіншісінде шешендіктанудыњ тарихи дамуы кuрсетіледі.
Цицеронныњ ойынша, шешенніњ к%.шті болуы - тыњдаушыларын uзіне баѓындыра білуінде. Кімде-кім форумда не азаматтыќ сот процесінде тыњдаушыларды иландыра, uзіне баѓындыра, рахат сезімге бuлей сuз сuйлей білсе ѓана шешен деп танылады.
Цицерон шынайы наѓыз шешенде: диалектиктіњ тапќырлыѓы, философтыњ ойы, аќынныњ тілі, зањгердіњ жады, трагиктіњ даусы... болуы тиістігін, б+-ѓан ќоса талант иесі халыќ uмірі мен єдет-ѓ+-рып, салт-дєст%.рлерге мейлінше жетік болуын негіздейді.
Шешен ењбегінде шын мєніндегі шешен болу %.шін саќталуы тиіс талаптар ж%.йеленеді. Олардыњ арасындаѓы алѓашќылары - жан-жаќты білімділік, эрудиция, єр т%.рлі философиялыќ ж%.йе, ќ+-ќыќ, шешендіктану теориясы саласындаѓы білім. Кењ кuлемдегі философиялыќ білімділік -шешендік uнерге ќажетті аса мањызды жаѓдай. Б+-л орайда шешен %.шін бірден-бір пайдалысы - этика мен логика сияќты философиялыќ ѓылымдар.
Цицерон Брут трактатында: Шешен екі негізгі ќ+-ндылыќќа ие болуы тиіс: бірі - дєл де наќты дєлелдермен иландыра білу білігініњ болуы, екіншісі - тыњдаушылардыњ жан-д%.ниесіне uтімді де батымды сuзбен ой сала єсер ету; сондай-аќ судьяныњ кuзін жеткізуден гuрі, оныњ кuњілін кuтере рухтандыру мањыздыраќ,-деп таѓы да бір ќызѓылыќты практикалыќ т%.йін жасайды [6, 35].
Цицерон uзініњ сан алуан туындыларында сuз єсерлігіне ќажетті рациональдылыќ пен эмоциональдылыќтыњ %.йлесімділігіне сан ќайтара оралады. Ол Шешен туралы кітабында адамдардыњ іс-єрекетінде ережелер мен зањдылыќтардан гuрі кuбіне-кuп сезім-к%.йге арќа с%.йейтінін, сол себептен де шешендіктануда шешенніњ аудитория сезіміне єсер ете білу даѓдысыныњ болуы %.жен мєнді екендігін жазады. Шешен жетістігініњ кепілі болар аса мєнді жаѓдай аудитория ерекшелігін, ќызыѓушылыѓын ескеру деп есептейді. Сuз тиімділігініњ ќаѓидасы мен шешендіктіњ маќсаты туралы римдіктердіњ: Халыќ мойындаѓан шешен ѓана д%.лд%.л болмаќ,-деген т%.йінін єбден ќ+-птауѓа т+-рады [6, 86].
Цицеронныњ риторикалыќ шыѓармаларында шешен %.шін ќажетті сuздіњ композициясы, стилі, сuз фигураларын, юморды ќолдану, сuздіњ фонетикалыќ безендірілуі сияќты т.б. тuњірегінде аса пайдалы кењестер ќамтылѓан.
Антикалыќ шешендіктанудыњ дамуында Марк Фабий Квинтилианныњ (б.э. дейінгі 36-96 ж.ж.) ењбектері мањызды рuл атќарады. Оныњ Шешенніњ ќалыптасуы туралы атты негізгі туындысы сол кезењдегі шешендіктану теоретиктері т%.йіндерініњ топтамасы мен uзініњ риторика оќытушысы єрі сот адвокаты ретіндегі 20 жылдыќ жеке тєжірибесін салыстырѓан талдамасынан ќ+-ралады. Квинтилианныњ аќыл-кењестері мен баѓыттамалары uзекгілігін б%.гінгі к%.ні де жойѓан жоќ. Оларды сєл uзгерген к%.йінде ќазіргі кuптеген шешендіктану туралы оќулыќтардан да табуѓа болады. Мына тuмендегі сияќты +-сынбалар осыѓан дєлел. Мєселен, сuздіњ басында жєне аяѓында uте к%.шті айѓаќтарды ќолдану; шешенніц табиѓи дарындылыѓын теориялыќ оќумен, жаттыѓулармен жєне %.лгі алумен бекітіп, жетілдіре дамытып отыру, сондай-аќ тек uзіњ жете білетін мєселелер туралы ѓана айту талабы жєне т.б.
Цицеронѓа ќараѓанда, Квинтилиан сuздіњ логикалыќ негізі мен оныњ бейнелеуіш ќ+-ралдары, сондай-аќ шешендік техникасы мєселелеріне біршама б+-тарлай талдау жасайды. Шешенніц ќалыптасуы туралы трактаты шешенніњ шаршы топ алдындаѓы тєртіп ќалпы, дене ќимылы, бет ќимылы, тыныс жєне дауыс ќалыптастыруы теориясы туралы арнайы тарауларды ќамтиды. Квинтилианныњ т%.йіндеуінше, б+-л іспеттес жекелеген мєселелер шешен жетістігін ќамтамасыз етуде ерекше мєнді.
Цицерон мен Квинтилиан дєуірі рим шешендік uнерініњ жоѓары дєрежеде г%.лдену кезењі болумен бірге, б+-л кезењ бір мезгілде оныњ ењ аќырѓы шектеулі т+-сы да болды. Римдік классикалыќ шешендік uнері республиканыњ ќ+-лауымен бірге ќ+-лдырады. Таза саяси риторика бірте-бірте жоќќа айналса, сот шешендік uнерініњ м%.мкіндіктері аќырындап ќ+-рдымѓа кете бастады.
Алѓы орынѓа uзіндік жалыќтырар жєне сыртќы формасына ѓана кuбірек назар аударылатын мерекелік эпидейктілік шешендік шыѓарылады. Ѓасыр ортасында, феодализм дєуірінде, классикалыќ шешендіктану ќоѓамдыќ uмірге uз єсерін жоѓалтты. Шешендіктанудыњ жањадан г%.лдеп uркендеуі тек буржуазиялыќ тuњкеріс кезењінде ѓана м%.мкіндік алды.
1.2 Ќазаќ шешендік дєст%.рінің шарттары

Б%.гінде ќазаќ халќыныњ +-лттыќ шешендік uнерініњ тарихы Т%.ркі ќаѓанаты, ќараханидтер, ќыпшаќтар мемлекеттері дєуірінен бастау алады. К%.лтегін, Білге Ќаѓан, Тоныкuк сияќты ќарасuзбен, шешендік ділмар тілмен жазылѓан жанрлыќ табиѓаты ерекше туындылардан бері таратылады.
Б+-л орайда Ж.Баласаѓ+-ни, М.Ќашѓари, А.И%.гінеки сияќты кuптеген т%.ркі халыќтарына ортаќ ѓ+-ламалар ењбектерініњ uзіндік ерекше орны бар. Шешендіктіњ небір саф алтын %.зіктерін осы кезењдегі жазбалардан кездестіреміз.
Шешендік uнердіњ туып, ќалыптасуы ќоѓамныњ пайда болуымен байланысты деген пікірді ќазаќ шешендік uнерініњ даму тарихы да дєлелдейді,-дей келе, ѓалым Б.Адамбаев: Тарихи ањыз-єњгімелері, кейбір жазба деректерге ќараѓанда ќазаќтыњ шешендік uнері алѓашќы хандыќтарды ќ+-рысќан Майќы би, Аяз билермен (ХІІ-ХПІ ѓ.ѓ.), Асан ќайѓы, Жиренше шешендермен (ХІV-ХVІ ѓ.ѓ.) тыѓыз байланысты. Ал, хандыќтыњ ныѓайѓан кезењінде, яѓни Тuле би, Ќаз дауысты Ќазыбек, Єйтеке би, Сырым батыр uмір с%.рген замандарда (ХVІІ-ХVІІІ ѓ.ѓ.) шешендік uнер uзініњ даму дєуіріне жеткен,-деп жазады [7, 8].
С.Сейфуллинше айтсаќ, uз т+-сында тілге +-старып алѓан шешен билердіњ жырмен, таќпаќпен айтпайтын мєнді сuзі болмаѓан.
Тарихтан мєлімі - шешен билер uз дєуірінде келелі кењес ќ+-рып, даулы мєселелерді шешіп отырѓаны. Ал кењ байтаќ ќазаќ елінде жиі болып т+-ратын ас-тойлар шешендердіњ де сыннан uтетін, шыныѓатын, шыњдалатын орны болѓан.
Жаллы халќымыздыњ шешендік uнер тарихында би, сuздерініњ бір маѓынаѓа бірігіп, бір-бірін алмастыра ќолданылуы да байќалады. Дегенмен де би болу %.шін, тек сuзге шеберлік жеткіліксіз. Шешен би ќашан да ел шежіресін, тарихын, тарихи т+-лѓаларды, єдет зањын дау-талап, соѓыс-бітім мєселелерін реттеу тєртібі білуі, хан ќаћарынан ќаймыќпайтын, параѓа сатылмайтын батыл да адал адам болуы міндетті. Б+-л орайда ќазаќ зеттеушісі Ш.Уєлиханов пікірі ќ+-нды.
Халыќ тарихында шешендік сuздер ас-жиындарда, жєрмењкеде айтылатын дау-тартыс, аќындыќ, шешендік айтыстармен ѓана шектелмегені мєлім. Б+-л орайда кuпті кuрген данагuй ќариялардыњ %.лгілі, uнегелі аќыл-наќыл, %.гіт-насихат, єзіл сuздері де мол.
Ќазаќ зерттеушілерінен шешендік сездерді алѓаш зерделеушілердіњ бірі Є.Мєметова Ќазаќ билерініњ шешендік сuздері жєне оныњ єдебиеттегі тарихи орны 1945 ењбегінде ќырќыншы жылдарѓа дейінгі жиналѓан материалдарды пайдалана отырып, ќазаќ шешендік сuздерініњ маѓынасын, ауыз єдебиетінде алатын орнын аныќтаѓан, оныњ жанр ретінде ќалыптасуына, дамуына себі тиген белгілі шешендер мен шешен билер туралы мєліметтер келтірген [8]. Ал ѓалым Б.Адамбаев Ќазаќтыњ дєст%.рлі шешендік uнері жєне Сырым атымен байланысты сuздер атты зерттеуінде жалпы шешендіктану ілімі, соныњ ішінде ќазаќ шешендік uнерініњ тарихына ќысќаша шолу жасап, атаќты шешен-билердіњ ѓибыратты, uнегелі сuздеріне ѓылыми-єдеби талдау +-сынады. Ќазаќтыњ халыќтыќ шешендік uнерініњ ќалыптасу, даму тарихынан, олардыњ кuрнекті uкілдерініњ шыѓармашылыќ uмірінен жан-жаќты маѓл+-мат береді [9].
Б+-дан кейін де ќазаќ шешендік uнерініњ єр ќилы ќырынан зерделенуі баяу да болса uз жалѓасын табуда. Дегенмен де шешендік сuздердіњ ќайсысы ќай уаќытта шыѓып, ќалай ќалынтасќанын кесіп-пішіп айту оњай емес. Мєселен, ежелгі грек тарихында шешендік uнердіњ uсіп-uркендеуіне атаќты Солон зањы бірден-бір себепкер болѓаны мєлім. Ежелгі Афинніњ мемлекеттік ќайраткері єрі аќыны Солонныњ (б.э.д. 638-558 ж.ж.) ќ+-лдыќ ќ+-рылыс пен сот істерін демократиялауѓа баѓытталѓан єлеуметтік реформалары Солон зањы делінген. Солон зањы бойынша Афинніњ єрбір азаматы uз м%.лдесін ќорѓауѓа тиісті болѓан. Ал б+-лай істеу єркімніњ ќолынан келе бермейтіні де аян. Осыдан келіп сот алдында айтыламаќ сuзді алдын-ала ж+-птайтын, даярлайтын логогрифтер - сuз ж+-птаушылар єйгілі шешен Демосфен алѓашында логогриф болѓан пайда болѓан. Ал дау-талап мєселесін ќарайтын ќазаќ ќауымындаѓы ежелгі єдет зањы Жеті жарѓы іспеттес гректіњ Солон зањына +-ќсастырылады. Демек, ќазаќ ќауымында ертеден ќалыптасќан ел ішіндегі дау-жанжалды мємлемен шешіп реттеудіњ халыќтыќ тєсілі дєст%.рлі шешендік uнердіњ дамуына єсер еткен. Афин азаматтарыныњ шаршы топ алды uз кuзќарастары мен саяси маќсаттарын баяндау ќажеттігі шешендікпен ш+-ѓылдануды керек еткені сияќты халыќ алдында талќыланатын дау-жанжал, билік-бітім сuздерде жењіске жету ќазаќ билерінен халыќтыњ салт-санасын, єдет-ѓ+-рпын жетік білумен бірге ойѓа +-шќыр, тілге шешен болуды талап еткен. Сондай-аќ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шешендік өнер
Қазақ даласындағы шешендік өнер
Шешендік өнер және шешен таланты
Шешендік сөздер
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі
Қазақтың шешендік сөздері
Шешендік өнері туралы түсінік
Шешендік өнердің зерттелуі
Битанудағы шешендік өнердің ролі
Сырым Датұлының шешендік өнері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь