Х.Досмұхамедұлының сыншылдық-эстетикалық көзқарасы және әдеби мұрасы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Х.Досмұхамедұлының ғылыми шығармашылық ғұмырнамасы ... ... ... ... 8
1.1 ХХ ғасыр басындағы алашшыл әдебиет және ұлт тағдыры ... ... ... ... ... . 8
1.2 Х.Досмұхамедұлының әдеби мұраны игерудегі алғашқы ізденістері ... .. 20
2 Х.Досмұхамедұлының сыншылдық.эстетикалық көзқарастары ... ... ... ... . 36
2.1 Профессор Халел Досмұхамедұлының ғылыми мұрасы ... ... ... ... ... ... ... 36
2.2 Халел Досмұхамедұлы . әдебиетші ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Қазақ әдебиеттану ғылымында қайта оралған арыстарымыздың шығармашылық және ғылыми мұрасын тарихи шындыққа сай әділ бағалау жұмыстары тек тәуелсіздік алғаннан бергі уақытта ғана қол жеткізе алғандығымыз белгілі. «Ақтаңдақтарға» толы болған ұлттық әдебиетіміздің тарихы Алаш арыстары шығармашылығынсыз жарым-жартылай ғана күн кешті десек жалған айтқандық болмас еді. Кеңестік идеология мен сталиннің жеке басына табыну зардаптары тек Алаш арыстары ғана емес, ұлт мәдениеті мен әдебиеті тарихында ерекше еңбек сіңірген көптеген дарындарымыздың шығармашылық мұрасын әділетсіздікпен тарихтан сызып тастауға мәжбүр етті. Ұлттық руханятқа өлшеусіз үлес болып қосылған көркем туындылар мен ғылыми зерттеу еңбектер гуманитарлық ғылымдар саласы бойынша жан-жақты зерттелініп, өздеріне лайықты бағасын алуда.
Ұлттық әдеби мұрамызды ғылыми игеру жолында өзінің айырықша еңбектерімен көзге түскен тұлғалардың бірі – әдебиетші ғалым, фольклортанушы, ұстаз педогог, профессор Халел Досмұхамедұлы. Ел тәуелсіздігі жолында қайыспай күреске шыққан абзал азаматтың саяси күрескерлік қызыметінен басқа сан қырлы талант ретіндегі тұлғасы ерекше. Солардың ішіндегі айырықша көңіл аударуға тұрарлық саласы – ғалымның қазақтың әдеби мұрасын ғылыми игерудегі, оның ішінде фольклортану мен әдебиет тарихын зерттеуге арналған еңбектері. Олар ғалым өмір сүрген кезеңдегі ұлттық ғылыми – зерттеушілік ой-пікір үшін ғана емес, қазақ әдебиеттану ғылымы өркендеп дамып отырған қазіргі кезең үшін де маңызын жойған жоқ. Сондықтан да Х.Досмұхамедұлының артында қалдырған өте бай ғылыми мұрасын бүгінгі таңдағы жаңашыл көзқараста жан-жақты зерттеу мен зерделеу қажет екені айтпаса да түсінікті.
Зерттеу нысаны. Бұл біздің диплом жұмысының зерттеу нысанасына тақырып етіп алып отырған мәселенің ғылыми тұрғыдағы жаңашылдығы мен өзектілігін айқындауға тиісті деген ойдамыз. Алайда көрнекті ғалымның ғылыми мұрасы бізден бұрын сөз болмады деуден аулақпыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Алаш арыстары ақталғаннан соң 1991 жылы «Аламан» аталатын ғылыми еңбектерінің жинағы жарық көріп, оны шығарушылар Ғ.Әнесов пен А.Мектеповтер алғы сөз жазып ғалым еңбектеріне алғаш рет оң баға берілді [1, 5]. 1995 жылы Д.Қамзабекұлы «Халел Досмұхамедұлы» аталатын зертеу еңбегін жарыққа шығарды [2]. Бұлардан басқа ұлт тарихы, фольклоры, әдебиет тарихы, мәдениеттану және басқа да ғылым салалары бойынша әр түрлі аспектідегі проблемаларда зерттеу жүргізіп жұрген ғалымдардың еңбектерінде қарастырылуда.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Біздің диплом жұмысымыздың негізгі мақсаты – жоғарыда аталған ғылыми еңбектерде айтылған басты ойларды тірек ете отырып, тек қазақ әдебиеттану ғылымында ғана емес, халық тарихындағы көрнекті тұлғаның әдебиетші ғалым ретіндегі тұлғасына баға беру. Бұл жолда біз Х.Досмұхамедұлы туралы жазылған азды-көпті еңбектерді салыстырмалық тұрғада саралай отырып, өз қадыр-халымызша ғалымның сыншы, көсемсөзші, фольклортанушы, әдебиетші секіді қырларына баға беруге ұмталдық. Сырттан оқитын бөлімнің студенті болғандықтан да диплом жұмысымыздың тақырыбына қажетті деп саналатын бүкіл ғылыми материалды қамтуға мүмкіндігіміз аз болды. Сондықтан қолға түскен еңбектер мен мақалаларды ғана пайдалана отырып, осы ғылыми жұмысымызды жазып ұсындық.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1. Досмұхамедұлы Х. Аламан. –Алматы: Ана тілі, 1991. -179 б.
2. Қамзабекұлы Д. Халел Досмұхамедұлы. –Алматы: Ана тілі. 1995. -180 б.
3. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. –Алматы: Ғылым, 2001. -448 б.
4. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. –Алматы: Жазушы, 1987. -232 б.
5. Досжанов Д. Абақты. –Алматы: Ана тілі, 1991. -225 б.
6. Дүйсенбаев Ы. Қазақ әдебиетінің ертегі тарихы хақында // Жұлдыз. 1969. №8. Б. 125-142.
7. Смағұлов Ж. Ұлттық әдебиеттану әлемі –Қарағанды: «Болашақ-баспа», 2005. -317 б.
8. Төреқұлов Н. «Асау тұлпар» // Темір қазық, 1923, №2-3.
9. Мұқанов С. Көркем әдебиет туралы // Еңбекші қазақ, 14-15.Х.1926.
10. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. –Астана: «Фолиант», 2002. -474 б.
11. Ғабдуллин М. Қазақ халық ауыз әдебиеті. –Алматы: ҚазМемОқуПед Баспасы, 1964. -344 б.
12. Сейфуллин С. Шығармалар. 7 томдық. 7 том. Құрастырған – Т.Кәкішев. –Алматы: Жалын, 2007. -230 б.
13. Мұқанов С. Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер // Еңбекші қазақ, 1923, №1.
14. Байтасов Б. Әдебиет майданында. // Еңбекші қазақ. 1926, №3
15. Тәжібаев Ә. Ой. толғағына салғанда // Қазақ әдебиеті 64.19.ҮІ.
16. Тілепбергенов Ж. Әдебиет мәселелері // Қызыл Қазақстан. 1927, №3-4.
17. Мұқанов С. Абайды тану жолындағы пікірлер. // Қазақ әдебиеті, 29.11.1934.
18. Әуезов М. Уақыт және әдебиет. –Алматы: ҚМКӘБ, 1962. -427 б.
19. Кемеңгерұлы Қ. Көркем әдебиет туралы // Еңбекші қазақ, 1926, №3.
20. Радлов В.В. Алтын сандық. –Алматы: Ана тілі, 1991. -210 б.
21. Диваев Ә. Тарту. –Алматы: Ана тілі, 1991. -190 б.
22. Жүргенов Т. Әдеби айтысқа. // Қазақ мұңы. 14.05. 1918.
23. Садуақасов С. Қазіргі дәуір – іс дәуірінде // Лениншіл жас, 1925, №7.
24. «Шолпан» журналы. 1923, № 67.
25. Өтепов Қ. Социалды реализм // Социалды Қазақстан. 12.5.33.
26. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. -Алматы. І-ІІ кітап. 2002.
27. Базарғалиев Ғ. Х.Досмұхамедов – лингвист ғалым. ҚазМУ. Хабаршысы. Филолог. сериясы. №5, 2002. –Б. 70-76.
28. Смағұлов Ж. Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. -390 б.
29. Кенжебаев Б. Көне әдебиет туралы. –Алматы: Мектеп, 1969. -90 б.
30. Әуезов М. Жиырма томдық. 19 том. Зерттеулер, мақалалар. –Алматы: Жазушы, 1985. -496 б.
        
        |    |Мазмұны                                                             |   |
| | | |
| ... |
| ... | |
|1 ... ... ... ... |8 |
|1.1 |ХХ ғасыр басындағы алашшыл әдебиет және ұлт |8 |
| ... | ... ... ... мұраны игерудегі алғашқы ізденістері...... |20 |
|2 | ... ... |36 |
| ... | ... ... Халел Досмұхамедұлының ғылыми |36 |
| ... | ... ... ... - ... |44 |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |60 |
| ... |
| |............ | ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық және ғылыми мұрасын тарихи шындыққа сай әділ
бағалау жұмыстары тек тәуелсіздік алғаннан ... ... ғана қол ... ... ... толы ... ... әдебиетіміздің
тарихы Алаш арыстары шығармашылығынсыз жарым-жартылай ғана күн кешті десек
жалған ... ... еді. ... ... мен ... жеке ... зардаптары тек Алаш арыстары ғана емес, ұлт мәдениеті мен әдебиеті
тарихында ерекше еңбек сіңірген ... ... ... әділетсіздікпен тарихтан сызып тастауға мәжбүр етті. ... ... үлес ... ... көркем туындылар мен ғылыми зерттеу
еңбектер гуманитарлық ғылымдар саласы бойынша ... ... ... ... алуда.
Ұлттық әдеби мұрамызды ғылыми игеру жолында өзінің айырықша еңбектерімен
көзге түскен ... бірі – ... ... ... ... профессор Халел Досмұхамедұлы. Ел тәуелсіздігі жолында қайыспай
күреске шыққан абзал азаматтың саяси ... ... ... ... ... ... тұлғасы ерекше. Солардың ішіндегі айырықша көңіл
аударуға тұрарлық саласы – ... ... ... ... ... оның ... ... мен әдебиет тарихын зерттеуге арналған
еңбектері. Олар ... өмір ... ... ... ...... ... үшін ғана емес, қазақ әдебиеттану ғылымы өркендеп ... ... ... үшін де маңызын жойған жоқ. Сондықтан да ... ... өте бай ... мұрасын бүгінгі таңдағы жаңашыл көзқараста
жан-жақты зерттеу мен зерделеу қажет екені айтпаса да түсінікті.
Зерттеу нысаны. Бұл біздің диплом жұмысының зерттеу ... ... алып ... ... ... ... жаңашылдығы мен өзектілігін
айқындауға тиісті деген ойдамыз. Алайда ... ... ... ... ... сөз ... ... аулақпыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Алаш арыстары ақталғаннан соң 1991 ... ... ... ... ... ... ... оны шығарушылар
Ғ.Әнесов пен А.Мектеповтер алғы сөз жазып ғалым еңбектеріне алғаш рет оң
баға ... [1, 5]. 1995 жылы ... ... ... ... ... жарыққа шығарды [2]. Бұлардан басқа ұлт тарихы, фольклоры,
әдебиет тарихы, мәдениеттану және басқа да ғылым ... ... әр ... ... ... ... жұрген ғалымдардың еңбектерінде
қарастырылуда.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Біздің диплом жұмысымыздың
негізгі мақсаты – жоғарыда ... ... ... ... ... ... ете ... тек қазақ әдебиеттану ғылымында ғана емес, халық
тарихындағы көрнекті тұлғаның әдебиетші ... ... ... ... Бұл ... біз ... ... жазылған азды-көпті еңбектерді
салыстырмалық тұрғада саралай отырып, өз қадыр-халымызша ғалымның сыншы,
көсемсөзші, фольклортанушы, ... ... ... баға ... Сырттан оқитын бөлімнің студенті ... да ... ... ... деп саналатын бүкіл ғылыми ... ... аз ... ... ... түскен еңбектер мен
мақалаларды ғана пайдалана отырып, осы ғылыми жұмысымызды жазып ұсындық.
Жұмыстың құрылымы. Кез ... ... ... ... ... ғалым
туралы, оның шығармашылығы жайында ... ... ... ... ... алып ... еш мүмкін емес. Ол әдебиет саласындағы
ғылыми зерттеу жұмыстарында бұрыннан белгілі ... Біз де сол ... ... да ... ... ... ғылыми
шығармашылық ғұмырнамасына арнасақ, екінші тарауымыз әдебиетші ғалым
ретіндегі тұлғасына баға беру ... ... Егер біз өз ... ғалымның ұлттық әдебиеттану ғылымының туып, қалыптасу тарихындағы
қосқан үлесіне баға бере ... алға ... ... ... дер едік.
1 Х.Досмұхамедұлының ғылыми шығармашылық ғұмырнамасы
1.1 ХХ ғасыр басындағы алашшыл әдебиет және ұлт тағдыры
Ұлт тағдырын, халық мүддесін шығармашылық және ... ... ... ... Алаш ... ... Ел азаттығын діттеген Алашорданың
құрылуы Алаш автономиясының жариялануы қазақ ... ... ... ... ... ... ... елді көрсоқыр
надандықтан білім-өнер жолына түсіруді аңсаған идеяларының көрінісі ... ... іске ... бұл ... олар ... ... құлауын
пайдаланып, дербес ұлттық автономия алу жолымен шешуге ұмтылды. Мұндай
күрескерлік ... 1905 ... орыс ... ... ... империясына
тигізген әсерінен туғаны даусыз. Орыс қозғалысының ғасырлар бойы қимылсыз
жатқан Азияны оятып, жаңа ... адам ... ... ... ... да терістей алмаймыз. Осындай ... ... ояна ... оның ... ... ... туын ... ұстап, халық өмірінің
шындығы мен алдыңғы қатарлы идеясын жырлаған қоғамдық сананын бір ... ... ... ХХ ... ... ұлттық әдебиеті болды. Бұл
әдебиет ерекшелігін ғалым ... ... атап ... «ХХ ... қазақ әдебиеті Абайдың ағартушылық, демократтық жолын ... оны ... ... ... толықтырды, отаршылдықты, ұлт езгіні
айыптады, халықтың қараңғылыққа қамалып отырған күйін көріп ... ... ... шақырды» [3, 25[.
Алашшыл әдебиеттің басты өкілдерінің ойына ой қосып, ұлт-азаттығын,
оянуын, өзге елдермен ... ... ақын ... Қандай да
халықтың болмасын азаттық ойға толы мұңы, шері оның әдебиетінде ... Ал ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... зор ... ... «Бұл ... саяси
бас бостандығы жоқ елде жатпай ащуын айтатын ... – бір ... ... еді. ... ... әдебиетімізде ХХ ғасыр басында осындай
үлкен қоғамдық міндет атқарады. ... пен ... ... басы - қасында болуы, ұлт ... ... ... ... бастауы – біздің әдебиетіміз үшін үлкен ... ... ... ... мешеулікке байланып, орыс отаршылдығының езіп ... ... ... қиналған халықтың жан ашуын алдымен М.Дулатов,
А.Байтұрсынов сынды ұлы ... ... Олар ... жаңа сөз ... ... ... ... халқының құлағына маса боп ызындаса, екіншісі бар
дауысымен «Оян, қазақ!» деп жар ... ХХ ... ... қазақтың
прогрессшіл әдебиеті, оның қайраткерлері осы идеядан нәр алды. Халық
бостандығы ... жыр ... ... ... ... пен ... қолтығының астынан өрбіді. Алашшыл әдебиеттің басты өкілдерінің ойына
ой қосып, ұлт азаттығын, оянуын өзге ... ... ... ... ... қарсы күрес, елдің тәуелсіз даму жолына түсуі,
алдыңғы ... ... ... ... ... ... тұрмысының
ауырпашылықтарын ащына сөз ету бүкіл дәуір әдебиетінің ерекшеліктеріне
айналды [1, 26]. ... ... (1911, ... ... заман
жайлы ойларын көркем бейнелей отырып ... Ол ұлт ... ... ... ... ... күйін шебер суреттеп, адам бойындағы
азаматтық сезімді ... ... ... ... едік қатар ұшып қаңқылдаған,
Сахара сазға қонып салқындаған.
Бір өртке ... ... ... болып,
Не қалды денемізде шарпылмаған.
Немесе
Қалтылдақ қайық мініп, еспесі жоқ,
Теңізде жүрміз ... ... ... ... ... ... ... беру –
Болғандай табан тірер еш нәрсе жоқ, - ... өлең ... ... адам ... ... ... ... жүрген қазды отаршылдықтың өрті
шарпылғаның, қалтылдақ қайық мініп, ашық теңізде жүрген халықтың жай-күйін
жақсы-ақ аңғарады» деген ... ... ... ... ... қайраткерлігіне қоса дәуірдің тарихи жағдайлары дайындады. Ол көрген
өмірдің ауырпашылықтары, ... ... ... ... ойлы ... ... қасиеттерді оятады.
Патша чиновниктерімен қақтығысқа келгені үшін ... мен ... жер ... жазалаушы отрядтың елге жасаған зорлық – зомбылығы
жас Ахметтің жүрегіне жара боп түсті. Осы жара ұлғая ... оны ... ... да ақын ... ... тиіп он үшінде ой түсіріп,
Бітпеген жүрегімде бар бір жарам
Алданып тамағыма, оны ... ... бәрі ... ... адам ісін ... не ... ... барам?! – дейді ол «Анама хат» өлеңінде. ... сол ... ... ... ... одан азат ... ... адамдық пен азаматтықтың туын жоғары ұстап, ел мүддесі үшін бар
өмірін арнаған ... биік ... ... ... да ұлы адамды
алсаңызда, оның ұлылығы ең алдымен туған халқына деген көзқарасынан шығып,
оны ... ... ... жетегіне ерте алмай күйінеді, оған ащу-
ызасын айтады, айналып кете алмай орала береді. Ал ... ... ісін сол ... ... ... әділ ... ақын ... Ақын «Тұтқындағы Байтұрсынның «Масасына» өлеңінде
«Баған жоқ көр соқырдың көз алдында,
Мұңыңды жылап шақшы өз алдыма
Өткірсін наркескеннің алмасындай,
Жүйріксің «полный ходтың» ... - деп ... [3, 88]. ... ... ... ... отырып, оның болашағына, азаттығына, елдігі жолына
бар тіршілігін арнайды. Сөйтіп ұйқысынан оянбай жатқан халқына ... ... ... ... ... жастықпен,
Қымызға қанып,
Қызарып жанып,
Бай ұйықтайды мастықпен,
Шалап ішкен кедей мас,
Мына жұрттың бәрі оңбас!
Қазағым, елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр ... ... ... ... ... жоқ па әлі ұйқың?
Ұйықтайтын бар не сыйқың?
(«Жиған терген ... ... ... ұлт ... ... ... рухани көсемдерінің
бірі - М.Дулатов. Ол А.Байтұрсыновтың ұлт қызметі жолындағы серігі. Бүкіл
өзінің ...... ... және әдеби-публицистік қызметінде
Ахметтің қасында болған идеялас жолдасы, сенімді досы және ... ... еді. Бұл ... ... ұқсас жайлар көп. 1909 жылы ол атақты
«Оян, қазақ!» атты өлеңдер ... ... 1913 ... ... ... Ахмет пен бірге «Қазақ» газетін шығарысты. Міржақып кітаптары,
Ахмет еңбектері ... ХХ ... ... ... ... ... теңдік идеясын ала келді. Ақын халықтың ақылы мен
сезіміне әсер ете ... ... ел ... ... алдындағы міндет жайлы
ойлануға бастайды. Өз тұсындағы ... ... ... ... көз
жіберіп, басқа халықтар үлгісімен жаңа өмір құруға үгіттейді.
Айнымай тұтқан жолың болсын мынау –
Азаттық, ... ... ... ... ... жанды қисан,
Борышы адамдықтың сонда тұр-ау! деген өлең жолдарында оның ... ... ... [2, ... ... шыққан күннен бастап, орысқа, Россияға қарсы ... ... Ал, ... ол орысқа, Россияға емес, патшаның
отарлау саясаты мен әкімшілік жүйесіндегі әділетсіздікке қарсы еңбек ... ... ... ... ... ... еңбегін
айрықша бағалағаны мәлім. «Таныстыру» поэмасында қазақ үшін ... ... ... А.Байтұрсынов, М.Дулатовтар есімін атайды. Ал, ... ... ... деген мақаласында М.Дулатовтың «Оян,
қазақ!» жинағына енген өлеңдердің ... өлең ... ... ... ... ... ... биік көркемдік дарыту
қажеттігі С.Торайғыров ... ... ... атты сын ... ... жинағын жоғары бағалайды. Ақын: «Азамат» ... ... ... өлең ... мағынасы тереңірек әсіресе қышуға
тиетін жері «иә, алла», «Қайтер ... ... ... деп бастағандары.
Қара жамылып, қайғы жұтып тұрған кезде жазған ғой» [4, 136].
Ахмет пен Міржақып шығарған «Қазақ» газеті олардың көркем ... ... ашып ... ... ... ... ... қолайлы
жағдай туғызды. Олар сол бір аласапыран тұста әр бір ... ... ... ... огқиғаларға өз көзқарастарын білдіріп отырды.
1916 жылғы ... ... ... ... беру ... Алаш
партиясы мен Алашорда ... ... ... ... ... олардың үлкен азаматтық, қайраткерлік тұлғасы
танылады. Осындай мақалаларды бірге жазысқан Ә.Бөкейхановта қайраткерлігіне
қоса ... ... ... ... адам еді. Оның ... ... ... фактілер негізінде қазақ халқының ұлттық
мүдделерін қорғау ... ... ... ... ... ... сатыға көтерілуі Ахмет пен Міржақыптың еңбектеріне тікелей
байланысты. Олар ... пен ... ... шыға ... қазақ әдебиетінде
тұңғыш рет отаншылдық, патриоттық ой-пікірлерді ... ... ... ... идеясы елді оятты. Алдымен ойы бар, ақылы бар жас таланттар ... 18]. ... ... оқиғаларына өзі куә болып, ой елегінен өткізген
елімен жерінің тағдыры қатты ... ... ... ... бұл
дәуірдегі қазақ әдебиетінде ерекше орын алады. Ол отаршылдық идеяға қарсы
болып, қазақтың еркін өмір ... ... Оның ... ой еркіндгінен
туады [4, 136]. Жаңа әдебиет азаттық рухтын биіктігі гуманизмі демократтық
көзқарас Отан сүюшілікпен ... ... ... ... Бұл ... ақын ... ... айрықша танымды Алашорда көтерген
идеяның жауынгер жақтаушысы болды. Ұлт ... ... ... ... атар таң, ... ... сәуле, нұрды солардың есімімен
байланыстырды. ... (1918) ... ... ... бірі - күн, бірі – ... бірі – ... деуінінде сыры
осында. [3, 146].
«Әлиханның Семейге келуі» («Сарыарқа», 1917 ж., 30 қазан, 13 қараша)
атты мақаласында ... ... ... ... ... ... алғанын
суреттей келіп, «Ол ері – елі үшін құрбандыққа ... ... бит, ... ... берген, көрдей сасық ауа, темірлі үйде Алаш үшін зарығып
бейнет көрген, басқан аяқ кері ... ... ... Алашына қызмет еткен,
болса да қалың тұман, қараңғы түн, ... бақ ... ... ... ... ... ... бір басы үшін ... Алаш ... ... ... басқа ойды өмірінде малданбаған Әлихан
Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді» - деп ... Осы ... өзі – ... ... ... іске ... ... Ол Алашорда
құрылған күндері «Алаш ұранын» жазып, патшаның ... ... ... қуана үн қосты. Елді Алаш ісіне адал болуға, оны қолдауға үндеді [5,
11]. Сұлтанмахмұт шығармашылығы ақынның заман ... ... ... ... оның ... ... өнердің күшімен ХХ ғасыр басындағы
қазақ елі өміріндегі қайшылықтармен рухани сілкінісі кең бейнелейді. «Қамар
сұлуда» ол ... ... ... үңіле отырып, ескі ауылды құрт аурудай
есеңгіріткен, тозыдыр бара жатқан қараңғылықты, әдет-ғұрыптың кер тартпа
жақтарын ... ... ... «Кім ... қазақ қоғамы жайлы ойларын
ел билігін ұстаған адамдардың әрекеті арқылы көрсетеді. Әжібайды ... ... ... ескі ... бар күшімен қорғап ... ... ... ... ... « ... ауылын іздеп
шығуы да «заман», уақыт әсері. ... ... көп ... ... олда ... атына талай қатты сөздер айтқан. Сөйте тұра:
Қайтейін, елім, қимаймын
Қия алмай ... ... ... ... ... ... әкеп шашуға –
Ілім – білім жинаймын, - дейді. ХХ ... ... ... ... ... ... отаршылдық езгі, халық теңдігі, жер мәселесі
және оқу-ағарту, өнер-білім. Ал ... ... ... ... Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев, Ғұмар ... ... ... ... десек, сол дәстүр үрдісі С.Торайғыровқа да тән. ... ... не?», ... ... ... оқып ... «Оқып жүрген
жастарға», «Туған еліме», т.б. дәлел. Ақын надандықты сынайды, ... ... ... «Жыр ... ... сөз» деген
мақаласында: Сондықтан ақынның білетін жалғыз жауы – надандық, ...... ... ... ... білмеу, ештеңені сезбеу
емес, заманның өзгеріп кеткенін ... ... ... ... Әркім өзін өзі түзей алса ғана күллі ел
түзеледі [6, 526].
Надандық - елдің азуы, ақиқат ... ... ... бұл ... ... басындағы барша ақындар жырлады. Ал ақын поэзиясындағы әлеуметтік
ойлар, халықтың ... халі ... ... ... ... қайғы», «Алты
аяқ», «А, дүние», т.б. өлеңдерінің басты өзегі болып табылады. Мысалы,
А, дүние халқымның,
Жөнге салсам азғынын! ... ... ... ... тілін жоқ,
Не сөз ұғар білім жоқ.
Саған кімдер бас ... ... ... ... ... ... кет»).
«Оқу» өлеңінде С.Торайғыров, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ш.Құдайбердиев
ойларына ой қосады. Ағартушылық идеяларды жырлайды.
Бүгіндегі ... оқу ... қана оқу ... өнер ... ... ... ... қой емсіз індет.
Бар қиынды тек қана ғылым жеңбек
Оқыса басқа елдердей қатарға еңбек
Білімге ел боп аңсап құмарланса,
Жетілмек аз-ақ жылда жоғары ... ... ... ... ... мен ... болса, көзіне ілмек,
Қараңғы Қарынбайдай надан болсан,
Байлығына иелік бермес күндеп.
Өнерлі ел бар ... ... ... мен ... ... еңбек,
«А, құдай, өзін бірден» түк шықпайды,
Талаптанып, талпынсаң сонда бермек.
Алдынғы ел малға емес, ... ... ... ... ... өнбек,
Басқаға малайлыққа жеткен күшті,
Жұмсасаң өзің үшін шындап терлеп.
Өнерге сай боп келсін бірлік, ерлік,
Сонда ғана аларсың сенде теңдік,
Надандықтан екенін білесізбе,
Көрінгенге болғаның ... ... ... ... ... ... сөзді, бір ауызды намыс керек,
Жалғыз ғана оқумен ... ауыз ... ... қоян ... ел ... арын ... ... ұмтылатын аңсап - шөлдеп
Қорғайды елін, жерін қаныменен,
Болмайды жаннан қорқып басын ... ... ... ... ... ... үйректей тірі жүндеп.
Өгей бала секілді тесік өкпе,
Жалғанда теңдік көрмей жаны ... ... адал ... әзір ... ... қорқақ күйрек.
Ел үшін құрбанға шалса разы,
Кім бар еді ту ұстаған елін сүйреп ?! [3, 42-43].
Сондықтан да ақын елге ... ету әр ... ... ... ... үшін ... ... халқың сүймек,
Біз үшін отқа, суға түсіп жүр» деп
Ер өлсе де , еңбегін ел өшірмес,
Неше мың жыл өтсе де ... ... ... ... оқып ... өлеңінде
Орнымыз медресе оқып жатқан
Талайлар оқу оқып өнер тапқан
«Аз-көп» деп, бергенінде молда сөз ... ... жоқ ... ... ғой оқу деген таңдай атқан,
Оқу білсең орынды болар ... ... ... ... күш ... иер ... ... кеуде қаққан.
Таусылмас ғылым теңіз шалқып жатқан,
Сонынан қалмас оның дәмін татқан,
Өмір бойы оқысаң бір таусылмай, ... ... ... батқан.
Шынында, ғылым артық малмен бақтан,
Ғылым болса қара су тасып аққан.
«Оқу оқып не ... мал ... ... айтқан сөзі надандықтан.
Молда көп, молда деген атын сатқан,
Бас алмай, ... ... ... хат ... де ... ... ... мылжыңнан діңкең қатқан» деп [3, 23]. Оқудың әлеуметтік
өмірдегі мәніне үңілдіреді. Оқу арқылы оянуға, ояну ... ... ... жүрген жастарға» өлеңінде жастарға үлкен үміт артады.
Үмітпенен жоқ туған
Талабы алда баламыз
Басқалар жоғын тапқанда,
Біздер қайтып қалармыз
Тәуекелге бел бусақ,
Көрдегіні аламыз.
Жеткізбей кетер жүйрік ... ... ... ... бір ... ... салған жүректе,
Аз ба біздің жарамыз?
Тепкісінде басқаның,
Қор боп жүдеп барамыз.
Көріне ... ... ... ... енді азат ... ... балалық [4, 47].
Ақынның бұл өлеңі М.Жұмабаевтың «Мен сенемін жастарға, Алаш атын
аспанға, Шығарар олар бір ... ... өлең ... ... ... ... ... өлеңінде елінің үміті намысты да, ұлт-жанды жастар екенін
айтады.
Үміт қып менен қарайсың,
Көңіліңе медеу санайсың.
Балалыққа жарасам,
Аталыққа жарайсың.
Қайтейін, ... ... ... жанды қинаймын.
Қимай қалсам ішіңде,
Тағы тыншып симаймын.
Алты қырдан ассам да,
Сөздерінді ... ... ... милаймын,
Ілім-білім жинаймын.
А.Байтұрсынов «Адамнан туып, адам ісін етпей,
Ұялмай не бетіммен көрге барам» деген болатын.
С.Торайғыровта «Жүргенше бұл ... ... ... ... тыныш жақсы емес пе?!» - деп елге қызмет ету ... ... ... ... тарих тағылымы ретінде санаға құяды.
Сондықтан қазақтың өткен айбынды тарихын, айбарлы ... ... ... ... қазақты кешегі ер түріктің азған ұрпағы
деген намыс сөзін де арнайды. Бұл «Бұлар кім?» ... ... кім ... ... жапқан,
Жалқаулық бір-бірінде алты батпан.
Аяғын алға қарай бір баспайды,
Жолына құрылғандай алмас қақпан.
Өзара жан-жолдасын қанға батқан,
Ішінде түрлі ... ... ... өз ... ... ... бере ... деп тыныш жатқан,
Тағдырға барлық ісін үйіп артқан.
Өзі ... ... ... ... ... ... ... болып бірін-бірі күнде шапқан,
Жасы, қарты – бәрі де бәле баққан.
Соқырға жан-тәнімен басын ұрып,
Көзді аш көмір қылып отқа ... ... түрі ... ... айтып қандай адам.
Екенін дұрыс-бұрыс біле алмаймын,
Береді былай жауап біреу маған;
- «Көрінген сіздің ... ... ... -
Болады жалқау, науан мұсылмандар
Ұжмақтан ай мен түндей хорды күтіп,
Басқаға кең дүниені ұсынғандар,
Бұлардың түрік еді арғы заты,
Жиһанды тітіреткен салтанаты,
Бұл күнде ... ... ... да сол ... ... ... басындағы қазақ әдебиетінде түркі тектес ұлттар бірлігі
жәдитшілдік арқылы күн ... ... ... ... ... татар
перзенті Гаспринский «Дінде, тілді және істе бірлік!» ұраны Алаш зиялыларын
да ойландырды. М.Ж.Көпеев «Баласы дін ... ... деп ... ... ұлтжанды өкілі М.Жұмабаевта түрік бірлігін жырлады.
Алашшыл ойлар айтты.
Не көрсем де алаш үшін ... ... ... үшін ... ... алаш өлмес, көркейер
Істей берсін қолдарынан келгенін,
«Сағындым» атты бұл өлеңді ол ... ... ... ... ... ... ... жылдары ол жаңа саясаттың әділдік, теңдік
жайлы ұрандарына сене алмады, бір халықты екіге ... ... ... оның ... ... намасына сыймады. Ақынның тәуелсіздік аңсаған
арманы тасқа соғылып, ол қайғымен ... ... ... ... ... ... ... көтерді, шығыстың абыройын көкседі.
Бір күнде сенің иең түрік еді,
Ер түрік иең далаға көрік еді.
Отырса, ... ... ерік ... ... құсы ... жел – күн ... ... еді, - дейді ол «Орал тауы» өлеңінде. Ал
Ж.Аймауытов пен М.Дулатовтың ... ... ... ... ... жылы ... Алашорда жұмысына араласып, екеуі «Абай» атты журнал
шығарды, елдіктің, тәуелсіздіктің туын көтерген өлең, ... ... ... «Ұран», «Әскер марсельезасы» өлеңдері сол тұста
жазылған. Олар қазақ халқының ... ... ... ... айналды. патша құлағаннан кейінгі үмітін ақын алашордаға артты.
Қазағым, қамықпа, ... ... ... амалда.
Кетті түн, атты таң, шықты күн,
Сал малды, сал жанды аянба!
... Зарыққан, тарыққан шағында,
Тап ... ... ... ұрандас, жағалас,
Сендемін бабаңның тағына, - деген өлең жолдары өз бақытын өзі жасауға
халықты шақыру, оны рухтандыру ... ... ... ... ... ... ... ел болуын, тәуелсіздік жолымен дамуын, оның оянып,
есейіп келе жатқан жаңа ... ... ... ... Ол ... ... үлгідегі бірінші қазақ романың жазды. Ж.Аймауытов
«Қартқожа» мен «Ақбілек» атты ... ... ... ... ... ұзақ өмір ... өтіп бар жолын тапқан жас ұрпақтың өкілдерін
көрсетті. 1917 жылғы бір ... ... ... ... ... ... мақсұты басқа, ниеті шалғай, суық бауыр жаттын қолына
тиді... Кемеңгер билердің заманы құрып, адамды ... ... ... ... киліктік» - деп жазыпты («Алаш» 1917, 30 наурыз). автор ұзақ ... ... ... мінез-құлқына, әдет-ғұрпына жасаған
өзгерістеріне құлдық ... ... ... рушылдық,
жікшілдік, парақорлық, арысқойлық, әйел халіне теріс көзқарас ... атап ... Ол ... өкіметінің алғашқы шараларын осы
жағдайды түзеуге пайдаланбақ болды. Жаңа жағдайда отаршылдық ... ... ... ... ... Семейде, Орынборда
Кеңес жұмыстарына қатысып жүргенде-ақ талай байқатқан. Сондықтан да қазақ
опкомы оған, «Партия ... ... ... бірақ тәртібі нашар ұлтшылдық
пен аурады, ұлт ... ... ... ... ... қарайды» - деп
мінездеме берген (1922, 17 қараша). Бұл ... ... ... ... басшыларымен келісе алмай, партия билетін тапсырып, Ташкентке кетіп
қалуына себеп болған. Халықтың дербестігін сақтау ұлттық намыс, ұлт ... ... ... болып кетті. Ол халқын, оның елдігін ... ... ... паш ... ... пен ... ... әдебиетіне
әсері ақын-жазушылардың алашордаға қатысуымен ... Олар ... ... ... қарсылық, халықты оқу-ағарту жолына тарту.
Ұлт мүддесіне адалдық ХХ ғасырдың әдебиетіне түгелдей осы идея ... Мұны сол ... ... ... ... ... Тіпті кезінде
алашорда автономиясы идеясын. қолдамағн орыс отаршылдығына қарсы өлеңдер
жазуы, қазақтың ... ... ... ... қойды. Мұны ол кеңес
өкіметі жылдарында да ашық ... ... Бұл ... ақын ... да ... ... ... қасіретті тарихынан бөлек алып
қарастыра алмаймыз.
ХХ ғасыр басындағы халықтың ауыр күйі мен отаршылдық езгіге наразылықты
ашына жыр ... ... пен ... ... өзінің қызылшылдығына
қарамай, кеңестік бұрмалаушылықтар мен ұлт ... ... ... ... айтқан, «Жан ашуын» білдірген жалғыз ... ... Бұл ... бір ... 20 ... ... ... қазақ
коммунистері қол қойып, орталық партия комитетінің ... ... ... ... ... ... ... мысалы. Сәкен ол кезде Халық
Комиссарлар кеңесінің төрағасы еді. Сәкен бастаған 14 коммунист Қазақстан
автономия алғанымен, онда ұлт ... ... ... ... ... тілінде басылымдардың, кітаптардың жеткіліксіздігін, істің қазақша
жүрмейтінің, қазақ ... ашу ... ... ... ... ... ... Е.Ярославский ашуланып, оларға ұрысып
мұның негізінде ұлтшылдық жатыр деп қорқытқанмен, іс жүзінде осы ... ... 1924 жылы ... ... орыс ... ... мемлекеттік тіл
болып бекітілуі осының салдары болатын. Сәкен қазақша іс жүргізу ... ... бұл ... бірнеше мақала жазды. Қазақша газет-журналдар
көбейіп, қазақша кітаптар шыға бастады. Қазақ мектептері ашылды. 1923 жылы
А.Байтұрсыновтың 50 – ... ... ... екі рет мақала жазып, оны
қорғады. «Өзге оқыған мырзалар шен іздеп ... ... ... құлдыққа
көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың намысын жыртып, ... арын ... ... ... ... еді» - деп ... ол. ... «Аш қазақ»,
«Совет баласы», «Азия», «Отарбаның жұмсақ ... ... ат», ... ... ... түгелдей кеңестік бұрмаушылықтарға қарсы
жазылған. ... ... ұлт ... ... шын ... ... ... шыдамады, шынын айтты. Сол үшін таяқ жеді,
қызылдардың сойылын соға ... ... ... ... ... Мәселен, НЭП-тің қазақтың еңбекші ... ... ол ... қу НЭП, ... ғой жеп» ... өлең ... білдірді.
Азия халықтарының бірлігін уағыздап, оны озбыр Европаға қарсы қоя жазды.
Голощекин тұсында оның оппозицияда болғанын сол ... ... ... бюро ... ... өзі ... ... Ол Қазақстанда
болған бұрмалаушылықтарды көрсетуде Сәкеннің ... ... ... ... үн ... ... 1937 жылы ... Алматыға
келуіне көмектесіп, онымен достық қатынасын қайта ... ... да ... ... бөлінушілікті қайта қарау ниеті ... ... ... қонақ қылып, оған ... ... ... ... ... айтқан, Саифи Құдаш та жазған. Мағжанды 1937 ... ... ол ... келген соң Сәкенмен табысып, екеуі ... ... ... айып бар. Ол ... ... ... ... бәрі
Сәкеннің ұлт мүддесіне әдебиетіміздің халықтың ... ... ... пен ... ... идеясы ғана емес, реалистік
дәстүрі қазақ әдебиетінің өмір шындығын шынайы бейнелеумен ... ... ... ... ... әдебиет дәстүрі қалыптасты. Ол
заман шындығына, тәуелсіздікпен азаттық жолындағы күреске ұмтылған халықтың
ой-санасына, ... сай ... ... ... ... болып
қалуына, сыншылдық пен қарау реализмнің сыншылдық бағытын өрістетті. Ауыз
әдебиетіне ауысқан дидактикалық сарын азайып, ... ... мен ... ... ... ... ... даму мәселелері күн тәртібіне
қойылды. Бұл жайлар қазақ әдебиетінің озық ... ... ... ... ... ХХ ... басындағы әдебиетке тигізген тақырыптық –
идеялық арналарын, қуатты әлеуметтік ойларының өмір шендігін танытады.
ХХ ғасыр ... ... ұлт ... ... ... ... сол
өзекті арнаға А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ш.Құдайбердиев, М.Жұмабаев өзгеде
қаламгерлер қатарында С.Торайғыровта айрықша үлес қосты. ... бәрі ... ... желбіретіп, «Ұятын, арың оянсын» деген Абай дәстүрін тарихи
сабақтастықпен дамытқан. ХХ ... ... ... өзіндік
ерекшелігінде жаңа бір қырынан танытады. Сол ... ... ... ... жұлдызы биік болып қала бермек.
1.2 Х.Досмұхамедұлының әдеби мұраны ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ауыз әдебиеті
үлгілерін жинау, жариялау ... ... игі ... ... ... өзінде-ақ қызу қолдау тапты. 1920-1925 жылдар аралығында
фольклорлық мұралардың бірталайы жарияланды. ... ... ... ... саласы мекемелері жүргізген екі түрлі бастама екі ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды жинау, жариялау
мемлекет қамқорлығына алынып, ғылым-білім орындарының басшылығымен халық
арасына шыққан фольклорлық-этнографиялық ғылыми экспедициялар мол ... ... ... ... ... ... ... «Еңбекші
қазақ», «Қызыл Қазақстан», «Бостандық туы», «Шолпан», «Сана» т.б. газет-
журналдар халық ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... ... Осы жылдары қазақ
фольклорын жинауда көп еңбек сіңірген Ә.Диваев ... ... ... ... ... ... ... «Бекет батыр» сияқты батырлық
эпостарды жарыққа шығарады. А.В.Затаевич жинап ... ... ... атты еңбектің шығуы қазақ халқының музыкалық-этнографиялық мұрасын
туыстас халықтарға таныстырып қана қойған жоқ, ... ... де ... ... ... ... өте мол үлгілерін жинап-жариялауда
А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедов, С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... саласының, баспасөз
орындарының қызметкерлері қызу араласты. ... ... ... ... ... саласындағы игі талпыныстарын жергілікті үкімет
орындары мен мекемелер ... ... ... ... бетінде бұл игі
іске халық арасындағы көзі ашық сауатты адамдарды ... ... және ... ... ... мәдени мекемелері
1920 жылдан бастап арнайы қаржы бөліп, ел арасына ғылыми ... ... ... ... Қазақстан өлкелік партия
ұйымының І және ІІ конференцияларының күн тәртібінде халық ауыз әдебиетінің
және өткен дәуір әдебиетінің өкілдерінің шығармаларын ... жеке ... ... іске асып ... ... да ... ... мәселелермен
қатар қойылып, арнаулы қаулы алынды. Міне, осының нәтижесінде ... ... ауыз ... ... жыры мен ... жырлар,
ертегілер, айтыстар және Абай, Ы.Шөрекұлы, Сұлтанмахмұт, М.Өтемісұлы,
Бұқар, ... ... т.б. ... ... жеке ... ... шықты.
Бірақ, бұл жұмыстардың барлығы бірдей оңайлықпен жүзеге аса ... ... ... ... ... зерттеу саласында - ... ... ... ... ... қазақ
зиялыларына қарсы күрестің салқынынан біршама қателіктерге жол берілді.
Жаңа туып келе жатқан қазақ әдебиеттану ... мен ... ... бет ... әдебиет сыны әдеби мұраны игеру барысында екі ... ... ... Оның ... - ... мұраны, әсіресе, фольклорлық
мұраны игеру мен зерттеуде қатты үстемдік алып «Бүкіл ел ауыз әдебиеті -
халық ... Оның ... мен ... жоқ, ... ... ... керек», -
деген «бірыңғай ағым теориясы» болса, екіншісі –«ауыз әдебиеті - үстем тап
өкілдерінің қалдырған ... ... оны ... ... ... - деп, ... дәстүрлік негізді, тарихи сабақтастықты жоққа
шығарған - пролеткультшылдар ... ... ... ... ... ... ... осы екі бағыт ... ... ... ... ... ... бой көрсетіп отырды.
Фольклорлық мұраны игеру, зерттеу жұмыстарына сол кездегі идеологиялық
күрестің ... ... бұл қате ... ... ... қызу
айтыс-тартыс туғызды. Әдеби мұраны зерттеу, қазақ әдебиетінің тарихын жазу
жұмыстарына күні ... ... ... ... ... ... өз орнын ала алмаған қазақ ... ... ... ... ... мейлінше күшейтіп жіберді.
«Әдебиеттің қалыптасу дәуірінде пролетарлық бағыттағы ақын-жазушыларға
қазақ әдебиетінің өнерпаздық жағынан ықпал ... ... ... ... ... ... салу керек» деген солақай пікірлер де орын алды.
Кейбір ... мен ... ... ... бойы қастерлеп келген
сом тұлғалы образдары мен даналық шығармалары, көркем поэтикалық тілі ... ... мол ... ... жете түсіне бермеді» [1, 105].
Бұл ақын-жазушылар мен сыншылар ... ... ... ... ... байлар табының жемісі. «Ұлтшыл» оқығандар оны өздерінің өткенді
аңсау мен дәріптеу мақсаттары үшін пайдаланып жүр» [2, 84], - ... ... ... ... ... бұл ... әдеби мұра туралы мәні зор еңбектері бүгінгі дәуірге
дейінгі жетпіс жыл бойы «Олар халық ... ... ... ... ... оларға түсіндірмелер жазып, зерттеген болып,
өздерінің теріс көзқарастарын насихаттады. Абай мен ... ... етіп ... ... [1, 106], - ... қате ... ... халқының бақытты болашағы үшін бар мүмкіндігінше еңбек етіп,
қызмет жасаған, ... ... ... ... ... елеулі еңбектер
қалдырған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, ... ... ... ... ... фольклорлық
мұраның біраз үлгілерін жариялады. 20-жылдардың бас кезінде А.Байтұрсынов
пен Ә.Бөкейханов бірігіп шығарған «23 жоқтау», А.Байтұрсыновтың «Ер ... ... ... ... ... «Қыз ... М.Жұмабаевтың «Тарту», А.Баржақсиннің «Мың бір мәтел»
атты жинақтары мен еңбектері жарық көрді. Жинақтарға жазылған алғы сөздер
мен түсіндірмелер ... ... ... жоғарыда аталған қазақ зиялыларының талантты өкілдері әдеби мұра
туралы ойларында ... ... ... сай ... айта ... Қазақ әдебиеттану ғылымы жаңа туа бастаған мезгілде бұл ... де ... ... ... ... көзқарас көркем шығарма немесе белгілі бір қаламгер
творчествосы ... ... ой айту ... ... ... әдеби-
тарихи тұрғыда әдебиеттің халықтығы мен тарихилығы ... ... ... ... Ол үшін ... уақыт та қажет еді. Баспасөз
бетіндегі пікірталаста және ... ... ... ... ... ... теориясына бой ұрып: «Ауыз әдебиеті жойылып
барады. Оны жаман-жақсы деп екіге ... ... де ... ... [3] ... ... Ал А.Байтұрсынов әдебиетші-ғалым ретіндегі тұлғасын айқындап
берген, қазақ әдебиетінің теориялық мәселелерін ғылыми тұрғыда ... ... атты ... ауыз ... ... ... ... шығармасы, халық әдебиеті болып кететінін тап басып дұрыс
бағалай келіп: «Жазу-сызу, өнер-ғылымы жоқ анайы халықтарда ... ... ... халықтардың асыл сөздері анайы тілмен айтылған ауыз
шығармалар болады. Сондықтан ондай асыл ... ауыз ... яки ... деп ... [4, 116], - деп ... ... өміріндегі алатын
орнын алғаш рет ғылыми саралап берді. А.Байтұрсынов әдеби ... ... ... таза ғылыми көзқарастағы білімді ... ... ... ... ... ... пайдалану жұмыстарын қазақ әдебиеттану
ғылымының туа бастауына тығыз байланысты екенін сол кездің өзінде аңғара
білді. ... ... ... ... мәнін түсіндіре
келіп: «бұл ғылымның жолында маман болуға да адамға табиғи талант, тумыстан
берілген табиғаттың сыйы керек. Кім ... ... ... ... [3] деп ... ... ... ой айтады. Әдебиет
саласында маман кадрлардың жетіспейтініне ... ... ... жинау мен
зерттеуді ғылыми түрде жүйелі жүргізуді ұсынады. Сол сияқты халық әдебиеті
нұсқаларына ... жазу ... ... ... ... ... ... ел аузынан жазып алу жолындағы жұмыстардың орындалу
техникасын, белгілі бір нұсқаның көп варианттылығының ғылымдық ... ... ... ... мұра ... ... ... дәрежеде айтылуы қазақ әдебиеттану ғылымының 1920-жылдардың
бас кезінің өзінде-ақ туа ... ... ... бет ... ... бұл ... ... кейінірек жазған бір
еңбегінде: «Ел әдебиеті ... ... ... оны ... марксшілдік
көзқараспен түсіндіріп беру керек, әйтпесе бұқара өз бетімен түсіне алмай
адасады» деп маркстік-лениндік әдіснаманың ... сай ... ... ... мен «тұрпайы социологизм» әдісіне қарағанда
«бірыңғай ағым» теориясының әдеби мұраны игеру, зерттеудегі ... ... ... ... Кейінде ғана қайта орала бастаған халық ауыз
әдебиетінің көптеген үлгілері әдебиет ... ... ... ... ... ... нысанына айнала бастады. Осы 20-жылдардағы
кейбір пікірлерде айтылып, қазақ әдебиет тарихын зерттеуде үстемдік алған
«тұрпайы социологизм» әдісінің ... ... ... ... ... жат ... ... жырынын тек қана «Қамбар батыр»
жырына іш тартқан кезімізді еске ... ... ағым ... ... шүбәлана қарамасқа болмайды.
С.Мұқанов пікірінде сол дәуірдегі жинау, зерттеу жұмыстарына байланысты
бірқыдыру шындық бар. Қазақ ... ... ... мұра мен жеке ақын
шығармашылығына жазған ... алғы ... мен ... және ... ... ... және ... сипаты дұрыс
бағаланбаған кезі жоқ емес. «Бірыңғай ағым» теориясына бой ... ... ... жариялау, олардан үйрену, халық қажетіне жарату және зерттеу
проблемасын ... ... ... ... кең ... ... ... әдебиеттің кейбір өкілдерінен қолдау тауып,
«халық творчествосы үстем таптың, байлар табының дәуірінде жасалған, үстем
тап ... ... ... ... байшыл-ұлтшылдардың
принциптерімен райласпақ емес, өйткені біз әдебиетті еңбекшілер тұрғысынан
бағалаймыз, ал байшыл-ұлтшылдар байлардың тұрғысынан қарайды. ... ... ... ... ... - ... ... жалпылама түрде
айтылып, әдеби мұраны игеру мәселесін дұрыс шешіп алуына кедергі жасады.
Осындай қате ... ... ... әдебиеті нұсқаларынан
«Батырлар», «Аяз би», «Өтірік ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Сонымен қатар, сол ... ... ... ... пікірлердің, жеке мақалалардың барлығы бірдей қате
концепцияларға мүлде бой ұрған көзқараста болды десек қателесер едік. Әдеби
мұраны көптеп ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті, оның жекелеген ... ... ... ... мақалалары да шығып жатты. Мысалы, М.Әуезовтің 1922 жылы
«Шолпан» ... ... ... ... қазіргі дәуірі» (№2, 3)
мақаласынан қате көзқарастағы теориялар да, ... ... ... де байқалмайды. Бұл секілді мақалаларда әдебиет туралы
жалпылама айтылғанмен, негізінен ... ... оның ... ... ауыз
әдебиеті, оның жанрлары, өзіндік ерекшеліктеріне тоқтала отырып, ... ... ... нұсқаларды жинау, жариялау, зерттеу,
олардан үйрену мәселелеріне назар аударылады. Қазақ фольклоры мен ... ... ... ... ... ... дәрежесінде
көрінгендері де бар. М.Әуезов «Қазақ әдебиетінің қазіргі ... ... [5, 125] ... ел ... ... қомақты ой айтып,
халқымыздың өте бай мұрасының жалпы ... ... бай ... ... принципті мәселе көтерді. Автор қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін
жинаушы орыстың ориенталист ... ... ... ... ... дәстүрін, қазақ халқының мәдениетіндегі орнын, оны сақтаушы
ақындар қызметін бағалауда ғылыми толымды ... ... Бұл ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында әдеби мұраның
қоғамдық, халықтық сипаты туралы алғаш сөз ... Сол ... ... ... ... ... ... образдарын, сюжеттік
ерекшелігін, тарихилығын зерттеу ... ... ... арасында кең
тараған «Қобыланды батыр» жырына әдеби-тарихи талдау жасай келіп, «әдеби
ескерткіш» [6, 19] деп ... ... бас ... жарияланған осы мақалалар әдеби мұраның озық
үлгілерін ... ... ... ... үшін нигилистік көзқарастың
дауылы көтерілуіне қарамастан ... ... мен ... ... дами бас-тауына ықпал етті. Кейбір баспасөз ... ... жас ... әдебиетші-сыншылардың арасында
әдеби мұраға деген оң көзқарас туып, оның тарихилығы, ... ... ... ... сөз ... де, ... талдау жасауға
ұмтылғандары аз емес. Сондықтан «Әдебиеттанудың ... ... ... ... ... эстетикалық биіктен қарап даттауға болмайды,
қайта анықтама, тұжырымдардың бірден-бірге ... ... ... ... аударған жөн» [7, 74], -деп білу керек. Бұл жерде маркстік-
лениндік әдіснаманың алғашқы кездегі ... ... ... ... ... ... таптық позиция тұрғысынан келгенімен, 20-
жылдардың алғашқы жартысындағы ғылыми-зерттеушілік ... ол ... ... ... ... қай ... шыққанына
байланысты бағалау тым өріс алып кетпеген еді. Фольклорлық мұраның ... ... ... ... ... ... ... бағалаулар
болғанымен, оларды жинап-жариялау мен зерттеудің алғашқы қадамдары жасалып
жатты.
Әдеби мұра, оның ішінде халық ауыз әдебиеті туралы ... ... ... бір ... салу - 1924 ... ... білімпаздары бірінші
құрылтайының күн тәртібіндегі өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... халық шығармашылығының үлгілерін жинау,
жариялау жұмыстары қорытындылана келе, оның ... ... ... ... ... ауыз әдебиетін қалай, қайтіп және кімдер жинау
керек?», - ... ... ... жаңа ... ... фольклорының да
шығармаларын жинау, оларды басып шығару, жеке ... ... ... ... ... ... мәселелер терең сөз болды.
Құрылтайға жиналғандардың «бірыңғай ағым ... мен ... ... ... жақтаушылар болып екіге бөлінуі, әдеби
мұра туралы айтыс-тартысты ерекше күшейте түсті. ... ... ... қарау бұрмаланып, қазақтың халық ауыз ... ... бір ... салу ... ... тұжырымдалмай қалды. Алайда
құрылтайдың әдеби мұра ... ... бір ... яғни ... ... ... жаңа дәуірде оның дамуына ешбір мүмкіндік жоқ» деген
пікірге қатты тойтарыс беріп, фольклордың жазба әдебиетпен ... ... ... оны да ... ... шығару, халық шығармашылығының
өкілдерін қамқорлыққа алу керектігіне назар аударғанын атап өткен абзал.
Құрылтайда сөйлеген ... ... т.б. ... ... ... ... ... қатар, оны ғылыми тұрғыдан талдау, ... да ... ... [8, 3]. ... ... ... арналған
үлгі-нұсқа кітаптар жазу, жаппай жинаушылыққа тежеу қоймай, осы игі іспен
арнаулы маман ... ... ... және ... ұйымдары
жетекшілік, қамқорлық ... ... ... әңгімеленіп, қазақ
әдебиеттану ғылымының тууына себепші болған үлкен бір міндет анықталды. ... ... ... ... кітап етіп шығаруды жүйелі арнаға салу
арқылы әдебиеттану ғылымында халық шығармашылығын әдеби-теориялық, ғылыми
тексеру, зерттеу жұмысын ... үшін база ... беру ... еді.
1920-30 жылдарда жинақталған әдеби-фольклорлық мұраның осы өте бай қоры
қазіргі дәуірге дейін фольклористеріміз бен әдебиетші ғалымдарымызға ... ... ... келе жатқанын ескеретін болсақ, сол кездегі жинау, ... ... ... ... ... міндетті, яғни әдеби қор мен зерттеу нысанасын жасауда «бірыңғай
ағым теориясына» бой ұрғандардың белгілі көмегі тигенін де ... ... Олар ... ... ... ... ... халықтық сипаты күмәнді, көркемдік дәрежесі солғын, орта
қолды шығармалар ... ... ... жырлардың халықтық мәні мен
сипатын ашып, көпшілікке ұсынуға қазақ ... ... мен сыны ... емес еді. Оның үш ... ... ашып айтқан дұрыс. Біріншіден, ауыз
әдебиеті үлгілерін ғылыми-зерттеу әдістемесі негізінде тексеретін ... ... бар ... ... ... ... ... фольклорлық шығармаларды өз
мақсаттарында пайдалануда» деген қате ұғымның етек алуына байланысты ... ... бас ... орын ... ... ... ... көзқарасты ұстанған ақын-жазушылар «жаңа әдебиет» жасаймыз деген
даурықпаның салдарынан халық әдебиеті нұсқаларынан ат-тондарын ала ... сол ... ... ... орталығы болған ҚазААП-тың
әдеби мұраны маркстік-лениндік принцип тұрғысынан ғана қарағандықтан,
ғылыми-зерттеу саласында жетекшілік рөлі ... ... ... ... ... желеуімен жүріп нигилисттік көзқарас пен «тұрпайы
социологизмнің» батпағына қалай батқандарын өздері де сезбей қалды. ... ... ауыз ... көркем де көрнекті үлгілерінен, қазақ
әдебиетінің көрнекті өкілдерінен, әсіресе, Абай, Ыбырай ... ... ... де аз ... ... ... «Темірқазық» журналдары мен
«Ақжол» газетінің ... ... ... бәрі дерлік
«ұлтшылдар» саналып, олардың «әдеби мұраны жариялаудағы мақсаты ... ... ... «Абай - ұлтшылдық әдебиеттің басы» - деген
қате ұғымдар орын алды, көп ... ... ... ... ... ... ... «әр ұлтта екі түрлі мәдениеттің
элементтері болады» деген лениндік ... ... ... ... Алаш ... ... күрес ұраны, әдеби-теориялық білімді
меңгеру ... ... ... ... ... ... ... әдеби-тарихи зерттеуге ... ... ... да жазылып қалды. С.Мұқанов өзінің ... ... ... ... [9, 4] және ... жазған «Әркім өзінше ойлайды»
[10, 3] атты мақалаларында артық сілтеп, кем ... жоқ ... ... ... ... 20-жылдардың алғашқы жартысында жалпы әдебиет, оның қоғамдық
рөлі, әдеби мұра ... ... ... ... бәрі дерлік
нигилизмге, тұрпайы социологизмге толы болды десек қате болар еді. «Ұлтшыл
әдебиетшілерге» қарсы күрестің әсерінен Абай ... ... ... ... С.Мұқанов фольклорлық мұра туралы біршама дұрыс көзқараста
болды. «Қазақ әдебиеті һәм Ыбырай» атты мақаласында ескі әдеби мұраның иесі
үстем тап ... ... ... ... ... ... ақын, жыршылар болғанын
дәлелдейді. «Қазақ әдебиетін төменгі сатыда деп далаға тастауға болмайды.
Мәдениетті елдер бірте-бірте ... ... ... ... аз ... ... сөз жоқ. Ол күнді ... ... ... ... негізін қазір сала беру керек.
...Әдебиет екі түрлі ғой, біреуі - ауыз әдебиеті, біреуі - ... ... ... ... әлі ... ... өркендеп болған жоқ. Ал
ауыз әдебиеті бізде бай, әдемі деуге болады» [11,6], - ... ... ... ... ... сездіреді. Сонымен қатар, ауыз әдебиетінің
халықтың тұрмыс-тіршілігі, әлеуметтік өміріне ... ... ... ... ... әдебиетінің ең көрнекті өкілдері деп Шөже,
Орынбай, Шал, Біржан, ... ... т.б. ... ... ... ... ... жинап бастыру, зерттеу мәселесін сөз
ету арқылы ... ... жазу ... ... Оның ... де сүбелі
саласы 1924 жылы С.Төңкерісұлының (С.Мұқановтың) «Қазақ әдебиетінің қысқаша
тарихы» деген ... ... ... ... жастарының клубында оқыған
лекциясының негізгі жүйесін баяндап беруден айқын көрінеді. М.Әуезовтің
«Қазақ әдебиетінің қазіргі ... ... ... һәм ... ... ... айғағы іспеттес.
Осы еңбектерде ауыз әдебиеті үлгілерінің иесі еңбекші халық екенін
дәлелдеу үшін фольклордың даму ... ... ... байланыстыра
қарайды. Сонымен қатар ауыз ... мен ... ... өзіндік
сипаттарын анықтауға талпынып, ... ... үлгі алу, ... ... ... жаратуға ғылыми тұрғыдан назар
аударылған. Бұл мақалалар ... ... ... туу ... ... ... жаңа дәуіріндегі үлкен жолдың бастамасы
сияқты. Кейбір мақалада ғылыми жағынан негізсіз пікірлер кездескенімен, ... етек алып ... ... ағым ... да, ... ... ... таза ғылыми тұрғыда пікір айтуға ұмтылыс та бар.
Әдеби-мәдени мұраны ... ... ... ... ғылыми дәлдікті,
қажымас еңбекшілікті талап ететінін ескерсек, ... ... ... ... жасау жұмысы ғылыми-эстетикалық қажеттілікке ... ... ... мұра туралы ғылыми-зерттеушілік көзқараспен пікір айту
мәнді арнаға бағыт алды. Әдеби-тарихи ... ... ... ... ... ... зерттеу проблемасы дәуір талабы алға тартқан
көркемдік міндеттермен бірлікке ұмтылды.
1920 ... аяғы 30 ... ... ... ... жинау,
жариялау, зерттеу мақсатындағы ... [12], ... ... [14], ... [15], ... [16] ... ... көрді. Осы кезеңдегі жинаушылық сипттың басым ... бұл ... ... ескі ... ... халықтың игілігіне
жарату, рухани байлығына айналдыру міндеттерін көтере отырып, ол үшін көп
болып кірісуге шақырды.
Дәуір талабына сай үн ... ... ... ... ат ... ... жариялаған, мақалалар жазған ... ... ... ... ... ... ... айтыс-тартыс туғызды. «Ұлтшылдардың мақалаларында әрқашан
«бірыңғай ағым теориясының» жүйесі жатады» деген қате ... орын ... ... ... тыс күшейтіп жіберді. С.Мұқановтың 1927 жылы
«Менің қорытынды пікірім» атты мақаласына сол кездегі ұлтшылдыққа ... ... ... ... Абай ... мен ... әдебиеті туралы
да өзінің бұрынғы айтқан пікірлеріне қарама-қайшы ... ... ... пікірде қарап, «кімнен үлгі аламыз» деген мәселеде
«ұлтшылдар» ... ... ... әдебиеті бізге жат, одан
үлгі алар ештеңе жоқ» [13] деп, тарихи сабақтастық пен ... ... ... ... ... тек қана пролеткультшылдық пен
әсіре солақайшылдық әсер етіп қойған жоқ. Сонымен қатар, ... ... ... әдеби-мұраны игеруде жүргізген жұмыстары қатты
әсер етті.
1920 жылдардың аяғына қарай бұл көзқарас бәсең ... ... ... ... ... С.Мұқанов өзінің 1929-30 жылдардағы мақалаларында
жоғарыдағы пікірінің қате екенін мойындап, өз үстемдігін танытып ... ... сай ... ... ... ... қарай зерттеу жүргізу керектігін жазды. «Әркім өзінше ойлайды» атты
мақаласында: «Әдеби мұрадан пайдалысын аса сақтықпен талғап, ... ... [17, 134], - деп ... ... туу кезеңі үшін мәні бар
пікір айтады.
Фольклорлық мұраны жинау ... сөз ... ... ... ... ... қарап, пікір айтуға ұмтылған алғашқы мақалалар
да көріне бастады. М.Әуезовтің «Таң» ... ... ... ... жасырын атпен шыққан «Еңбекші қазақтағы» «Арқалық батыр»
атты мақалаларда қазақтың эпостық жырларының халық ауыз ... ... ... ... ... сөз ... Осы екі ... да авторлар
батырлар жырын халықтың өткендегі өмір-тіршілігімен, бастан ... ... ... алып ... ... ... ... шығуын, халық
арасына кең тарауы, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отыруын сөз ете отырып, ... ... ... ... ... екендігін айтады.
М.Әуезов осы мақаласымен жалпы қазақ эпосы, оның ... ... ... ... ... сол ... ... үлкен жаңашылдықпен
жол ашты. Автор ... ... ... ... ... Қазан хандығы,
Ноғайлы дәуірлеріне бөліп, «Едіге», «Ер Тарғын», «Ер Сайын», ... ... ... ... сол ... жатқызады. Қобыландының
тарихта болған адам екенін ... ... ... ... ... ... мен Құртқа образдарына сипаттама береді. Осы мақаладағы ... ... бір ... ... - елдің қиял қылған батыры, бұл өз
руының ... ... ... Жаугерлік, тыныштық жоқ заманда, жағалай
шабыс, құба қалмақ заманы сияқты аума-төкпе заманда, амандықты, ... ел ... қиял ... [18, 52], - дей келіп, эпостық жырлардың
тарихи оқиғаның салдарынан туғанымен, ... өз ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетініне тоқталады. «Зерттеу
әдістерінде ... ... ... ... ... ... шығу көзі, оған халықтың творчестволық қарым-қатынасы
ондағы тарихи оқиғаның халық қиялы мен ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлері, тілі туралы айтқан
топшылаулары мен батыл байқаулары 20-жылдар үшін батырлар жырын зерттеудегі
үлкен ... еді» [18, ... ... ... терең талдауларға бара қоймаса да, ... бас ... ... ... ... ... проблеманы сөз етуінің өзі ғылыми-зерттеушілік ... ... ... ... ... ... тудыру мәселесі, оның идеялық-шығармашылық
бағыты қандай болуға тиіс, ол қандай ... ... ... ... ... ... орта шенінде анық бой көрсетті. Оның сөз
болуы бір жағынан ... ... да ... болды.
«Кімнен үлгі аламыз» деген кезеңдік сауалға жауап беру ... ... ... ... ... кең сөз ... Оларда ғылыми-
зерттеушілік сипат жетпей жатқанымен, мәдени мұра туралы лениндік қағиданың
ықпалында айтылғанымен, фольклорлық үлгілер мен ... ... ... әділ ... одан үлгі алу, үйрену жолын насихаттау
саласында бірталай ізденістер болды.
Сөзіміз дәлелді болуы үшін белгілі қоғам және ұлт ... ... ... ... туралы» мақаласындағы әдеби мұраға деген
көзқарасына тоқтала кетелік. Автор нигилистік ... ... ... қалған мұраға біз ие боламыз ба, жоқ болмаймыз ба? Бұл - ... ... ... ... көбіміз (мен біз дегенде коммунист
сыншыларды айтамын) бұл мәселеге әлі ... ... ... - деп ... ... үлгі алатын дәуірге жеткен жоқ» деген пікірге қарсы
шығады. Бұл жөнінде Қ.Кемеңгеров: ... ... ... ... ... ... ... қоғамның айнасы болды. Ұзақ заманның ішінде халық
әдебиеті кемеліне жетті» [19], - деп ... ... ... осы ... ... әдебиеті өткенінен де, қазіргі халінен де үлгі-
тәжірибе ала алады, өзінен өзі үлгі алатын ... ... ... ... өзі үлгі ала ... әдебиет болуға тиіс емес. Өткенді ұмытып,
өткеннің бәрін мансұқ қылып тастағанда, жаңа ... ... біз ескі ... жерімейміз. Ескі мұраның жарайтынын аламыз,
жарамайтыны қалады» - деп кең орын ... келе ... ... ... сай ... ... ... білдірді.
Қазақ кеңес әдебиетінің бет-бағдары туралы толымды пікір айта бастаған
сын мақалалар мен әдеби мұраны игеру, зерттеуге байланысты әдебиет ... ... ... ... ... сипаттағы осы мақалалардың әдеби-
теориялық және әдеби-тарихи талдаулар жасауға ... ... ... туу кезеңі жалғаса түскенін байқаймыз.
Әрине, бұл мақалаларда көтерілген мәселелердің шын ... ... ... ... мен ... ... ... қалыптасуының
күрделі процесі әлі алда еді. Дегенмен, бұл процеске ... ... ... басы ... осы ... ... ... ағаттық болар еді. Олар
фольклористика ғылымының қалыптасу ... ... ... барлау жасады.
Бұл айтылғандар фольклортанудың өзекті ... ... ... ғана ... келбеті болса, оны монографиялық
тұрғыда тексерудегі құнды ... де осы ... ... Бұл ... ... ... М.Әуезовтің 1927 жылы шыққан «Әдебиет тарихы» ... ... ... ... тарихында» сол кездегі фольклортану
саласындағы әр түрлі ... ... ... ... ... бір ... ... берді. Еңбектегі ... ... ... «бірыңғай ағым теориясының», кейде «тұрпайы социологизмдік»
көзқарастың кездесіп ... да ... ХХ ... ... ... ... ... жалғастыра отырып, өз үстемдігін құруға ұмтылып жатқан маркстік-
лениндік ... ... ... сай ... таза ... ... жазып шықты. Автор әдеби мұраның таптығы мен халықтығы қағидаларынан
гөрі тарихилық принципіне сай ... ... ... ... ... ... маркстік-лениндік әдіснама әдебиеттің халықтығы принципі мен
төңкеріске ... ... ... халықтық мәселесі
арасына шек қоюға болмайды. Төңкеріске дейінгі бұл ғылыми ұғымды ... ... ... ... сай ... ... таптық мүддемен
байланыстылықта қарады. Маркстік-лениндік әдіснама бойынша халықтық ұғымы
жалпы ұлт ... оның ... ... шаруа деңгейіндегі тар шеңберде
қаралды. Буржуазия мен феодалдардың тап ретінде жойылуынан кейін ... ... ... ... алып ... ... ... тарихында» тарихи
жырлар мен өлеңдерді қарастырғанда, олардың халық өмірі мен ... ... ... бұл еңбектің кеңес өкіметі дәуірінде ғылыми айналымға
қосылмауына басты себептердің бірі ... ауыз ... ... жағынан түрге бөлуде өзінен бұрын-соңғы
еңбектерге сүйене отырып, салыстыра зерттеу жүргізгенін байқау қиын емес.
«Қозы ... ... ... нұсқаларын салыстырғанда В.В.Радловтың
жазып алған түріне ерекше тоқталады. Соған ... ... ... халық әдебиетінің үлгілері» атты еңбегімен жақсы таныс ... осы ... және ... ... туралы пікір айтқан орыстың
ориенталист-этнограф ғалымдарының қазақ фольклорын жанрлық ... ... ... ... ... ... дамыта отырып бір жүйеге
түсірді. Қазіргі қазақ фольклористика ... ... ... ... ... ... осы алғашқы жанрлық түрге бөлуі
жатқанын ескеретін болсақ, бұл ... ... сол ... ... ... қандай жаңалық ашқанына еріксіз куә боламыз.
М.Әуезовтің бұл ... ... ... ашу ... ... ... В.В.Радловтың жасаған жіктеуімен салыстырып көрелік.
Радлов қазақ әдебиетін халық сөзі (народное изречение) және ... ... ... ... ... ... ауызша әдебиет деп тереңірек барады.
Радлов ауыз әдебиетінің үлгілерін ел ... ... ... ... сөз. 2.Ұзатылған қыздың сөзі. 3. Жоқтау жыр. 4. Қайым өлең. ... 6. ... ... 7. Қара ... 8. ... сөз. 9. ... ... - деп бөледі. Ал М.Әуезов бұл жіктеуге сын ... ... ... ... ... ішкі ... халықтың әдет-ғұрып, салт-
санасына байланыстыра қарап, өзінше бөледі. М.Әуезовтің классификация
жасауы бойынша ... ... ауыз ... жанрлық жағынан төмендегідей
топтастырылады:
І. Сыршылдық салт ... 1. ... ... ... ... ... а) ... ә) естірту, б) қоштасу, в) көңіл айту. 2. Дін салты ... ... ... өлеңдер. а) Жар-жар, ә) қоштасу-танысу, б) беташар. ІІ.
Әңгімелі өлеңдер. 1. ... ... а) Ұлы ... ә) кіші ... Ел ... 3. ... өлеңдер. ІІІ. Ертегілер. ІҮ. Айтыс өлеңдер. а)
Ақындар айтысы, ә) билер айтысы.
Қарап отырсақ, ... ауыз ... ... қалыптасқан жанрға және
түрге бөлінуінің алғашқы ғылыми-теориялық ұғымдары тұңғыш рет осы ... ... ... «ұлы ... ... ... деп ... дүниеге
келу ерекшеліктеріне байланысты бөлуіне қосылмаған күннің өзінде, жырлардың
шығуын халық өмірімен ... ... ... ... ... 1920 ... әдебиеттану ғылымы үшін үлкен бастама екенін айту
қажет. Сол сияқты ... ... көп ... назар аударып
салыстыра зерттеуге талпынуы, ертегілерді мазмұндық жағынан тұрмыс-салт,
қиял-ғажайып, ... ... деп ... жырлардағы
күрделі образдарды әсіресе, батырлар бейнесін салыстыру - өз кезеңі үшін
үлкен жаңалық қана болып қоймай, ... да ауыз ... ... жол, соны соқпақ болды. ... ... сол ... ... ... ... ой-пікірде болған қате
көзқарастар да орын алған. Ауыз ... ... ... ... деп ... ... шығармаларды талдағанда сыршылдық, эстетикалық
жағына көп көңіл бөлуі, ескі мұраның бәрі ... деп ... ... ... бой ... байқатады. Солай бола тұрса да М.Әуезовтің еңбегі
сол кезеңде қазақ ... ... ... тың ... ... ... ... болды.
Қазақ фольклорын ғылыми негізде зерттеуге үлкен қадам жасаған еңбектің
бірі - ... ... ... ... ... «Қазақтың халық
әдебиеті» атты қысқаша очеркі. Осы еңбегін жазудағы ... «Біз ... тек ... ... әдебиетінің болмыс-бітімін хатқа түсіріп,
қолдан келгенше жүйелі де айқын классификациялап, әрбір ... ... ... ... және оның ... орыс ... бар
үлгілерін көрсетуді мақсат тұтып отырмыз. Халық әдебиетін жүйелеудің тырнақ
алды тәжірибесі ... ... ... ... ... ... бөлімі кемшіліктерден құр алақан болмаса керек, ал оларды
түзету кейінгі ізденіс-зерттеулердің міндеті болмақ», - деп ... ... ... ... фольклорлық мұраға деген көзқарасында
«бірыңғай ағым» ... ... ... да осы алғы ... ... жинау, жариялау жұмыстарына байланысты пікірлерінен ... ХІХ ... ... ... ... ... кіре ... өзгерістер қазақ фольклорының дамуына тұсау салды, енді төңкеріс
дәуірі ... ... ... ... ... енгізуде, сондықтан «төңкерістен кейін барлық халық
әдебиеті сияқты қазақ халық әдебиеті де бірте-бірте ... ... қате ... ... ... әдебиетін жақсы-жаман деп ... ... ... ... ... ... кезінде айтқан пікірі осы
ұғымнан туындап жатқанын аңғару қиын емес. Төрт тараудан тұратын бұл ... ең ...... ... ... ... бөлімі. Автор
бұл бөлімде еңбектің үшінші ... ... ... ... фольклорына
жасаған классификациясының әр түріне халық ... ... ... ... ... ... береді. Сонымен қатар, әр жанр
түрінен үзінділер келтіре отырып, оларды талдап көрсетуде, ... ... ... өте бай ... ... орыс және ... қатар алған. Осы тарауда автор тек ауыз әдебиеті үлгілерінің
анықтамасын бере отырып, шығу ... ... ... ғана мақсат тұтқан.
Мысалы, бесік жыры, жарапазан, ... өлең т.б. ... ... ... ... қыз ... ... байланысты өлеңдерді сүйіспеншілік
әдебиет (любовная литература) деп, оған той ... ... ... ... той ... беташар деп бөліп талдайды. Х.Досмұхамедов фольклорлық
үлгінің қай түрін сөз етсе де оның ... ... де ... ... ... Мысалы, «Бала тілінің дамуы мен жеке адамның ... ... ... ... зерттеудің көптеген мағұлмат беретіні
сөзсіз, сондықтан да қазақ педогогтері ... ... ... ... [1, 16]. ... ... ... мысалдардың В.Радлов [20] пен
Ә.Диваев [21] орысшаға аударған үлгісі мен қазақ тіліндегі нұсқасы ... ... ... ... ... көптеген пікірлері
де көңіл аударарлық. Мысалы, мақтау өлеңдердің айтылуы ... ... ... ... мен ... байланысты айтылатынына, осы түрдің шығуына сол
себеп болғанына тоқтала келіп: «Мақтау ... ... ... тек ... еңбегі сіңген, лайықты адамдарға бағышталса, ал кейін мақтаушыға
сый-сияпат беру дәстүрі ... ... ... ... сый, ... алу үшін ... ... сөздер айтылып отырды. Бұл құбылысты өткен
ғасырдың 70-жылдарында Абай тұңғыш байқап, өзінің өлең ... ... - деп ... ... осы тараудағы өзі мазмұндап шыққан қазақ
ауыз әдебиеті үлгілерін бір жүйеге салу ... ... ... «Қазақ
халық әдебиетінің классификациясы» деп атап, толық кестесін берген.
Х.Досмұхамедовтің классификациясына қарап отырсақ, оның ... ... ... ... барлық мазмұн-мәнін бір жерге жинақтасақ, ... ... ... қыры ... ... деген сөзінің рас екеніне
күмән келтіре алмайсыз. Егер бұл ... ... ... ... ... ... жырлары
құрамында айтылып жүрген бесік жырын және жалпы ... ... ... бата ... ... және ... ... фольклорлық жеке жанр түрі ретінде тереңдете ... ... ... ... ... ... ... әлі маңызын
жоймағаны айқындала түседі. Фольклорист ғалымдарды автор айтқан ... ... ... және ... мәндегі сөздер, емдеу өлеңдер т.б. жаңа
бағыттағы жаңа зерттеулер жүргізуге жетелеп тұр деген ... ... көз ... ... ... ... ... кейінгі кездегі
классификацияға енгізілмегенін, ғылыми тұрғыда зерттелмегенін ... ... ... осы ... ... сол кездегі әдеби-теориялық, әдеби-тарихи
талдау жасай тексеру бағыттарындағы ғылыми-зерттеушілік ой-пікірге қосқан
бірнеше жаңа ... атап ... ... Біріншіден, қазақ өлеңінің
табиғаты туралы ғылыми ой қозғай ... ... ... екпін сөз соңына
түсетіндіктен қазақ поэзиясы әр өлеңдегі ... буын ... ... ... ... ... деп бұл өлең ... түсіндіріп берген. Екіншіден, кез-келген поэзиялық түрдегі
фольклорлық ... ... ... ... ... Үшіншіден,
фольклордың авторы мен сақтаушысы халық екенін, сондықтан халық шығармалары
деп аталатынын, ал таратушылар әр түрлі өнер ... деп ... ... ... ақын ... поэты импровизаторы) және халық билері
(народные бии, старшины, судьи) деп үшке ... ... ... ... олар - ... әдебиетінің мән-мазмұны мен тіл тазалығын сырттан
келетін жат әсерлерден қорғаушылар, әрі ... бойы ... ... халық әдебиетін өзгеріссіз сақтаушылар ... ... ... ... халқының бойындағы импровизаторлық өнер мен
есте ұстау қабілетінің ерекше дамығанын айта ... ... ... ... көп болу себептерін ашып береді.
Түйіндей айтсақ, Х.Досмұхамедовтің ұзақ уақыт бойы белгілі себептермен
еңбегі қазақ әдебиеттану ғылымының туа ... ... үшін ғана ... де ... еңбек болып табылады. Қазақ фольклорының ... ... ... ... ... теориялық пайымдауларының
байсалдылығымен ұлттық фольклортану ғылымына қосылған үлкен үлес қана емес,
әдеби-тарихын зерттеу бағытындағы ... ... ... ... ... деп бағалау керек.
Қорыта келгенде, М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» ... ... ... ... ... атты қысқаша очеркі 20-
жылдардағы әдеби-теориялық, ... ... ... ... ... ... жаңа ... көтерді. Бұл еңбектер жаңа
туып, дами бастаған қазақ әдебиеттану ғылымының алдына екі бірдей міндетті
шешу проблемасын ... Оның ... - осы ... ... ... мен ... әр сала ... тереңдете зерттеу болса,
екіншісі - сөз болған ақын-жыраулар шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... дәуірге бөліп тексеру міндеті. Бұл
салада іздену жолындағы ... ... ... мақалаларда қалай
жүзеге асқанын жоғарыда айтқан болатынбыз. Сөз орайы келгенде айта кететін
бір мәселе, бұл екі ... те ... оқу ... оқу ... ... ... оқулық дәрежесіне жете ... ... ... баспадан
шықпай жатып таралмай қалса, Х.Досмұхамедов ... да ... ... 1920 ... ... ... ... ғылыми-
зерттеушілік ой-пікірді бір жүйеге түсірген, фольклорлық ... әр ... ... зерттеу проблемасын тұңғыш ... ... ... ... ... ... ... Профессор Халел Досмұхамедұлының ғылыми мұрасы
Төңкеріске дейін-ақ оқыған аз ... ... ... биік тұрған
тұлғанның бірі – Халел Досмұхамедұлы. Ел ... ... ...... ... нақақтан ғұмыры шорт кесілген зиялы азаматтың есімі
мен соңында қалдырған мол рухани мұрасы ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... «ағарып» арамызға қайтып оралған Халел Досмұхамедұлының
көзі тірісінде жарық көрген ақырғы кітабынан («Жануарлар» 1928 ж.) ... үш жыл ... тіл мен ... қатысты жазған еңбектерінің
негізгілерін жинақтап бастырудың мүмкіндігі туды. Сондықтан оның өмір жолы
мен ... ... ... ... ... ... жөн ... Досмұхамедұлы 1883 жылы қазіргі Гурьев (Үйшік) облысы Қызылқоға
ауданында ... ... ... баланың жастайынан-ақ білім бұлағынан
сусындап, талаптануына ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген, халқымыздың қайғы мұңын көп ... ... ... саясатына өлең - толғауларынмен қарсы шыққан ақын ... ... – 1906) орыс оқу ... ... ... алып ... ... хат жолдап, оған үлкен үміт артады. Халықтың келешегі енді тек
қазақтың ... ... ... ... орыс ... ... меңгерген, оның
заңын білген жастарда деп біледі:
«Законын екі ... ... ... бар ... деп ... ... ...» ... келіп, ақын оқу тоқуыңды туған халқыңның керегіне жаратып, болашағына
жөн сілтеуге ... ... ... бареді:
«Адасар көзсіз адам жүрген жолдаң,
Адассам жетелерсің алып қолдан.
Халқымның адасқанын бастамасаң,
Біліктен не пайда бар кеудең ... ... ақын хат ... «жас ... ... ... деген (1848 –
1907) Орынбордан келген соң елінде қызмет еткен, Халел ... осы ... ... ... ... ... ықпалымен
ауылдағы молдадан хат таныған өз баласын жергілікті орыс-қазақ мектебіне
оқуға берді. ... ... осы ... ... Теке ... реалдық училищеге түседі. Жас талапкер училищені үздік бітіріп,
Санк-Петербургтегі Әскери – медициналық академиясының ... ... ... ... ... алты ... (1903-1909) өнері-білімге
құштар жан бас ... ... көз ... ... ізденумен өткізеді.
Петербор кезеңіндегі ... ... ... ... ... өсіп-
жетіліп, ғылымға шындап ден қойған тұсында Ресейдегі дүр сілкіндірген ірі
оқиға – 1905-1907 жылғы төңкеріс болды. Оны өз ... ... ... ... ... ... идеялық жағынан қалыптасуына зор әсер етті.
Қорғансыз елінің теңсіздігі үшін бастарын қауіп-қатерге ... ... ... ... ... ... 1905 жылы Теке ... қаласында
конститутциялық-демократиялық саяси партия құрғанда араларында студент
Халел Досмұхамедұлы да бар еді. Көп ... ... ... ... ... ... жұмысшыларының түк шықпай аяусыз басып-жаншылып, елде қуғын-
сүргін басталды. Патша тыңшыларының қатал ... ... ... да ... ... ... ізін ... астыртын қимылға
кіріспеске амалы қалмайды.
Аталған партияның түзген жоба бағдарламасыедағы көзге ... ... бірі - ... жерін патша өкіметінің аяусыз тонап отырғаны жөнінде.
Енді қазақ жерін жөн-жосықсыз талан-таражға салуға, Қазынаға ... ... ... ... тиым ... ... ... мәселе екендігі баса
айтылды. Іс жүзінде осы партия қанша уақыт өмір сүрді, не ... ... ... ... ... ... зерттеуші мамандардың арнайы
еңбегі шығады деп ойлаймыз.
1909 жылы Халел Досмұхамедұлы Әскери – ... ... ... ... ... ... ... сонан соң 2 – ші Орал қазақ –
орыс атқыштар батольонына ... кіші ... ... ... Әскери
борышын өтей жүріп, Халел Досмұхамедұлы туған халқының дәрігерлік көмекке
мұқтаждығын көзбен көлді. Түрлі аурулардың ... ... ... ... ... елге ... ... әкеліп, орны томастай өкініштермен
айақталатынына қарсы дәрігер ретінде қолдан ... ... ... бар ... ... Ел ішінде етек алғын ... ... ... ... ... атап-атап көрсетті. Халқының болашақ ... ... ... ... ... іс ... ... түсінген жан, бұл
бағытта аянбай еңбек етті. Бұл мақсатты ойын жүзеге асыру үшін ол ... ... ... ... көзі ... ... ... әскери қызметтен мойны босап, Темір уезіне бөлімшелік
дәрігер болып орналасқан Халел Досмұхамедұлы қолына қалам алып, баспасөзге
араласты. Ол осы ... ... ... «Пікір», «Қазақ» газеттеріне үзбей
мақалалар жазып тұрды. «Қазақ» газеті бетінде оның ... ... ... әр ... ... тән ... емделудің жолдары мен
қолданатын дәрі – дәрмектің түрлері жөнінде ...... ... ... ... жарық көрді. Аталған газеттің 1914 жылғы № 60, ... – ші ... ... ... ... аурулар» деп аталатын
көлемді мақаласын жариалайды. Қазақтың «Сынықтан басқаның бәрі ... ... ... етіп ... ол осы еңбегінен – ақ ойын ... ... ... ... ... ... ... де танылады [3, 96].
Халқының рухани жан саулығы мен тән ... ... бола ... ... 1916 жыл дүрбелені, Ақпан мен ұлы Қазан төңкесістері
тұсындағы атқарған қоғамдық – ... ... ... ... ...
бағдарларын айғақтайтын құжаттар мен дәйектемердің аздығы мұны ... ... ... ... Бұл ... ... білетініміз – 1917 жылы
Орынбор қаласында «Жалпы қазақ – ... ... ... ... мен 13-і аралығында өткен құрылтайға Халел Досмұхамедұлы арнайы шақылды.
Құрылтайда он түрлі мәселе қаралып, ...... ... автономиясы
жарияланып, «Алашорда» өқкіметі құрылды. Саяси алмағайып аумалы – төкпелі
заманда жалпақ қазақтың ... ... ... өзі үшке ... ... ... Әлихан Бөкейханұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып ... ... ... мен ... Досмұхамедұлы Оралда Батыс Қазақстан
«Алашордасын» құрса, ал Мұхамеджан Тынышбайұлы мен Мұстафа Шоқайұлы Жетісу,
Қоқан автономиясы ... ... ... ... жылы ... ... мен ... Досмұхамедұлы Мәскеуде В.И.Ленин
мен және Ұлт мәселесі жөніндегі Халық комиссары И.В.Сталиннің ... ... ... ...... ... шешіміне орай автономия
құруға байланысты пікір алысады. «Бұл тарихи оқоғаға ... ... ... ... ... «Алашорда» туралы жазылған еңбектерде: Буржуазиялық –
ұлтшыл «Алашорда» өкіметінің өкілдері Халел Досмұхамедұлы мен ... ... ... негізде автономия беруді талап етті»
деп айтылып келеді [4, 352]. Осы саяси мәні бар ресми ... ... әділ баға ... ... әлі ... ... жариаланбай отыр. Бұл
қазіргі жариялылық заманында «қазақ лениннамысы» ... да ... ... ... 1919 жылы Ұлт ... жөніндегі халақ
комиссариатының органы, ... ... ... ... национальностей»
газетінде Ахмет Байтұрсынұлы «Төңкеріс және қазақтар» ... ... атты ... сол ... сахарада қалыптасқан қоғамдық –
саяси ахуалды былайша баяндайды: «Қазақтар үшін Ақпан төңкерісі ... ... ... ... ... де ... соншалықты
түсінікті болып көрінеді.
Олар бірінші төңкерісті қандай ... ... ... ... ... ... үреймен қабылдауына тура келді. ... және ... ... ... ... көзқарасының өте орындыәрі нақтыболуы
қазақ халқын етене жақсы білетіндер үшін аян. Ілкі ... ... ... ... қарсы алуының себебі, біріншіден, ол патша өкіметінің
өзгісі мен қанауынан азат етті және ... ... ... ... ... басқару саясатының жүзеге асырылу үмітің нығайта түсті...» [5, 112].
Ресейдің орталық бөлігіндегі ... ... ... ... ... бейхабар еді. Ал шетаймақтарда оның қанаумен,
тонаумен, Зорлық – ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы ашық жазды. Аталған мақаладан Қазақстанның
саяси басқару құрылымының федерациялық біртұтас одаққа ... ... ... ... ... үшін келіссөздің қандай киын жағдайда өткендігін
төмендегі жолдардан айқын аңғаруға болады. «Қырғыз (қазақ) ... ... деп ... олалардың әрқайсысының басына 25 мың сомға
дейін бәйге тігілді. Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ... байланысу мүмкіндігінен айырылды, ал ара ... ... ... ниетінен түк шықпады. Содан кейін Алашорда мүшелері
1918 жылғы наурызда тікелей байланыс ... ... ... ... ... еді, ... Алашорда ұсынған негізгі келісімшартты жобасына
ешқандай жауап қайтарылмағандықтан, біздің бұл келісіміміз ... ... Ал бұл ... жобасында Кеңес өкіметі жариялаған «Россия
халықтары ... ... ... ... ... ... болмағандықтан, Кеңес өкіметінің ешқандай үн қатпай,
келіссөзді үзіп тастауы Алашорда өкіметіне, жұмсартып ... ... ... біз бұл ... ... ... үміт үздік». Осы
уақытқа дейін ... ... ... келген бұл мәлімдеменің тарихи мәні
сонда, «Алаш» ... ... ... ... бағыт – бағдарының
ақиқатына көз жеткізерлік ... ... ... ... ... ... ... ықылас, ниеті мен көзқарасы да жоғарыдағы
мақала тексінен тайға таңба ... ап – ... ... Яғни күні
бүгінге дейін бұл келіссөздің халқымыздың тарихынан алатын орнын сыңаржақ
бағалап келген қағидалы пікірдің негізсіздігін ... үшін ... ... деп ... ... кейін басқа да қазақ ... ... ... жаңа өкіметтің жұмысына тартылды. Халел Досмұхамедұлы 1920
жылдан бастап Ташкенттегі халық ... ... ... ... ... Оған ... Орта Азия университеті медицина факультетінің
ауруханасында ординатор қызметін де қатар ... 1913 жылы ... ... ... ... төрағасы болып, мемлекеттік
ғылыми баспаның ... ... ... де ... қатар атқарып жүрді.
Қазан төңкерісінен кейін Ташкент ... ... ... ... ... ... Мұндағы партия, кеңес басқару
орындарында бір шоғыр қазақ ... ... ... етті. Солардың арасында
Халел Досмұхамедұлының да алатын орны ерекше. 1923 жылы ... ... ... ... ... ... шашуды мақсат еткен «Талап» қауымы (қоғамы)
құрылды. Қауымның толық мүшелері болып Халел Досмұхамедұлымен ... ... ... ... Диваев, Кәрім Халенұлы, Мағжан
Жұмабайұлы, Николай Аргенгельскийлер сайланды. Қоғамның ... ... ол ... үлен ... әрі ... ... халық үшін ең
зәру міндеттерді атқаруды мойнына алғанын аңғару қиын емес. Бағдарламаның
өзін оқып көрелік:
«Қазақ – ... ... ... ... ... келтіру жағында
қауымның көздеген мақсаттары мыналар:
а) қазақ – қырғыз халқының әдеби тілін, ғылым атауларын ... ... ... ... ... ... ... өнерін (искуство) тәптіштеу ;
б) қазақ – қырғыз халқының тарихын hәм саясатын ... ... ...... мектептеріндеоқыту мәселелерін реттеп жөнге салу;
г) қазақ–қырғыз халқының білім қызметкерлеріне hәм өнер қайраткерлеріне
жәрдемдесу».
Ол 1924 жылы Россия академиясының ... ... ... мүше ... болып сайланды. Халел Досмұхамедұлы 1926 жылдан бастап
проректор болып қызмет ... ... ... институты – халқымыздың ең
алғашқы шаңырақ көтерген жоғары оқу орны еді. Сол ... бұл ... ... ... ... жатты. Қазақ білімпаздары
университетің ашылуына ... үміт ... оны ... ... ана ... ... мамандар даярлайтын ғылыми – ағарту ошағына айналдыруға күш
салады. Темірбек ... [22], ... ... [23] ... ... ... оқу орнының қажеттілігін дәлелдеп, сөз сөйлейді.
Алайда, ұлттық университет ашу мәселесі көптеген қарсылықтарға тап ... жылы ... ... ... ... негізінды алматы
қаласында Қазақ мемлекеттік университетін ашуға мүмкіндік туды (қазіргі
ҚазМПУ). Халел ... осы оқу ... ... ... ... бірінші проректоры болып тағайындалды. 1927 жылы оған ... ... ... ... ... ... ... бірге Қазақ АССР Халық
денсаулығын сақтау комитетінде жоспарлау – ... ... ... ... атқарды.
Шығармашылық өнермен айналысуға мүмкіндігі туған, Ташкентте ... ... ... ... ... ... ғылыми –
педагогикалық талантын жарқырата ... Ол бір ... ... қатар атқара жүріп, ұлттық мектептердің жаңа жүйесін құруға,
қазақ тілдегі ғылыми терминаллогия жасау ... ... ... ... аса ділгер мәселелерінің бірі – жер – жерде қаулап ... ... ... ... ... оқулықтар дайындау еді. ... көп ... ... ... ақын – ... ... ... және тағы басқалардың психология,
педагогика, әдебиет ... ... ... ... ... Халел
Досмұхамедұлы да педагогикалық ағарту жұмыстарын қазақ тіліндегі оқулықтар
шығару ісімен шебер ұштастыра білді.
Ана тіліндігі жаратылыстану ... ... ... ... жазу үстінде ғылым алдына қойған мақсатты ісінің ... ... ... мына ... ... ... ... тілінде бұған дейін
Ахметтің «Тіл – құралынан» ... ... ... ... ... ... ... үлгі болмаған соң, ғылым кітабын жазу ... ... ... тілі - ... ... ... ... ғылым ретіне қарай
жөндікпеген тіл. Сондықтан қазақ тілін ғылыммен ... ... ... ... ... ... өз тілімізге аударғанда, ең керегі ... ... ... ... түсінікті қылып аудару. ... ... ... қазақ тіліне дұрыстап түсінікті қылып
аудару өте қиын жұмыс. Ғылым атауларына ... ат тағу ... ... қиын ... да, өте мұқтаж нәрсе. Сөздің жүйесін келтіріп көркем
қылып жазу да ... ... ... ... ... ат қою ... тым мұқтаж, бүтін ілгері болашаққа жол салатын нәрсе. Сондықтан
алғашқы жазылған ... әсем ... ... жүйесін келтіріп жазудан
гөрі ғылым атауларына лайықты атақ тағу жағын қарастыру керек дейміз... ... ... ... бұл ... ...... баспасынан 1928
жылы, ал бірінші басылымы 1922 жылы Ташкентте 35000 данамен жарық көрген.
Ол - ... ... (1922), ... саулығын сақтау» (Ташкент, 1925
ж., 23 бет), «Адамның тән тірлігі» (Қызлорда – Мәскеу, 1927 ж., 303 бет,
тиражы 5000 ... ... тән ... ...... ... бірінші басылымы 1927 жылы Қызылорда – Мәскеуде басылған),
«Сүйектілер туралы» (1928 ж., 228 бет) атты ... мен ... ... ... қырғыз-қазақ білім комиссиясы 20
жылдары қазақ еліне ... мен ... ... ... игілікті жұмыстар
атқарды. Сол кезде комиссия қазақ даласында ... және ... ... ашу, оқу ... шығару, мұғалімдер даярлауға және сан-
салалы ғылым түрлерінің дамуына мұрындық болды.
Ол халқының ғылыми ... ... ... ... ... ... ... о том, как устроено и работает наше ... ... мен ... ... 1924), ... о том, ... и устроены растения» («Өсімдіктердің тіршілігі мен түзелуі туралы
әңгімелер», 1924) кітаптарын аударды. ... ... ... ... ... қазмет еткен кезінде дәрігерге көмек ... ... ... «Как ... с ... среди казахского населения» (1918, 1924)
деген кітабын жариялады.
Халел Досмұхамедұлының қаламы жүйрік журналист ... ... ... ... ... «Ақжол», «Еңбекші қазақ», «Сауле» сияқты газет –
журнал ... ... ... ... ... Ол ... тіл, халық ағарту, тарих, дәрігерлік-емшіліктің ... ... ... ... ... ... Өзі ... білім комиссиясы
жанынан «Сана» журналын шығарып, басқарушы редакторы болды.
Халел Досмұхамедұлы еңбектерінің бір шоғыры – тіл мен ... ... ... ... мамандығы дәрігер бола тұра, бұл
салада тер төгуі уақыт талабынан туған қажеттілік еді. ... ... ... қазақ зиялыларының бәріне тән ортақ қасиет.
Ол «Шолпан» журналының 1923 жылғы № 67 санында жарияланған «Диуани лұғат
ат түрік» атта мақаласында туған ... ... ... ... аса ... ... ... ойға алды [9]. Терминология, алфавит, емле
хақындағы ... ... ... өз ... ... ... бетінде үн
қатып отырды. Нәзір Төреқұлұлының «Жат ... деп ... ... ... ... ... ... де маңызын жойған жоқ [25]. 1923 жылы
«Шолпан» журналының бірнеше санында ... ... ... 1924 жылы ... ... ... сингармонизм заңы»
деген атпен жеке кітап бастырып шығарды.
Ғалым тілдің дыбыс жүйесіне қатысты өзекті заңдылықты зерттеу ... ... оның ... мәніне назар аударғаны байқалады. Ол
сингормонизм ... яғни ... ... ... ... ... ... қасиет екендігін ғылыми ... ... ... ... ... ... түріктері, ноғай, өзбектер бұл айрықша қасиетін ... ... ... ... пен ... күрт ... жаңа ... термин сөздердің ене бастағандығын айта ... бұл ... ... ... өз бедерін салмай қоймайтындығын
көрсетеді. Ол ана тілдің дыбыс үндестігінен туатын әдемі ... ... ... күн ... қояды. Ғалым тілдің ежелден келе жатқан заңдылығын
жойып алмау үшін ... ... ... ... көрсетеді :
1. Европа тілдерінен термин алғанда өте сақтықпен қарау, ала қалған
жағдайда өз заңына сәйкес көндіріп қолдану.
2. ... ... ... ... қабылдауда орыс тілінің бізге
дәнекер болып келгенің айта отырып, сол ... ... ... ... ... өзгертіп алғанына назар ... да ... ... кезде оның түп – тегін тексеріп, соған
орай жақындатып қолдану қажет дейді.
3. Басқа тілден енген сөздерге қосымшаны үндестік ... ... ... ұсынды.
Біз бұдан бүгінгі таңда да мәнін жоғалтпаған ... ... ... осы ... ескермегендіктен кейінгі уақытта
тіліміздің дыбыстық заңдылықтары бұзылғаны ащы ... Ал ... ... орыс және интернационалдық сөздерді қолдануда тіліміздің өз
ерекшелігін емес, орыс ... ... ... ... ... соны ... алып келеді. Бұл кітап жазылуы
мерзімі жағынан тіліміздің күрделі ... ... ... да ... ... ...... назарына ілініп, лайықты бағасын ... бала – ... ... ... ... ... қаладағы
дәрігерлер білімін жетілдіру инстетутындаәлеуметтік гигиена және денсаулық
сақтауды ұйымдастыру кафедрасында ... ... ... 1935 жылы ... ... соң, елге ... ... береді. Халел Досмұхамедұлы осы
қалада жұмысын жалғастыра береді. Ол 1937 ... ... ... ... ... ... ... әуелі Мәскеуге, содан соң Алматыға
жіберіледі. Соңынан іздеп келген ... ... ... ... Халел Досмұхамедұлы 1939 жылы әскери трибуналдың үкімімен
атылды. Оның ісі тек қана 1958 жылы 28 ... ... КСР ... сотының
Қылмыстық істер коллегиясында қайта қаралып ақталды.
Халел ... – үш қыз, екі ... ... ... ... ... ... Досмұхамедова Сәуле, Досмұхамедов Әділхан,
Досмұхамедов Төле. Тұнғышы ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... құсметті демалысқа шықты, жасы сексеннен асты, алты бала
өсірген абзал ана. Досмұхамедова Сәуле ұзақ ... ... ... ... ... Қарашаш – ... ... ... ... ... ... ... Ұлдары Досмұхамедов Әбілхан
және Досмұхамедов Төле қазір бұл дүниде жоқ. Досмұхамедов Әділхан ... ... ... ... ... Ал ... Төле болса
өмірінің соңына дейін Қазақ КСР Ғылым ... ... ... ... ... ... ... ғылымының
кандидаты.
Біз халқы үшін қызмет етуден басқа бақыт жоқ деп білген аяулы азаматтың
артында қалған мол ... ... ... ... ... ... ... бірі деп ойлаймыз. Оның есімі мен халқына ... ... есте ... үшін ... игі іс – шаралар да ... ... ... ... ... ... ... бітірген, бірақ
бастыруға үлгермеген «Түркі халықтарындағы атау ... ... ... дене ... және ... ғашықтық өлеңдері» атты еңбектерін
іздеп тауып, жариялау да зерттеуші ғылымдардың мойнындағы борышы.
2.2 Халел Досмұхамедұлы - әдебиетші ғалым
20-жылдардағы ... ... оқу ... мен ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының туу процесінде әдебиеттің
дербес пән болып ... ... ... мен ... мәні зор екенін айқындап берді. Себебі, оларда классикалық
мұраны, жеке ақын шығармашылығын сөз ... ... әр қилы ... ... ... ғылыми жүйеде тұжырымдалуы арқылы қазақ әдебиетінің
тарихи курсын жасау мен дәуірге бөлу проблемасын біршама ... ... ... ... ... Бұл ... сол кездегі қазақ оқығандарымен бірге оқу-
ағарту саласындағы кезек күттірмейтін ... ... ... ... пен ... оқу ... ... оқу
құралдарымен қамтамасыз етуде ... ... ... ... атап айту керек.
Кеңес мектептерінде 1930 жылға дейін әдебиет сабағын шын мәніндегі
дербес пәндік сипатқа ие бола ... ... ... ... ... ... қойғанда, оқулық жасаудың дәстүрі бар, әдебиетті оқудың
негізі ... ... ... мұрасы өте бай орыс ... ... ... ... ие бола ... сол ... ... педагогикасында орын
алған «Бригадалық әдіс» әдіснамасына негізделген «кешенді ... ... ... ... кеңестің (ГУС) «Кешенді бағдарламасы»
кезінде әр пәннің өз ... ... олар ... тақырыптарға
бағындырылып оқытылды. Әдебиет пәнінде көркем шығарма белгілі бір ... ... ... ... ... алынып, тарихи құбылыс, қоғамдық
құрылыс, саясат жайындағы түрлі материалдардың тек дәлелдеушісі, көмекшісі
міндетін атқарды. ... пен ... ... ... шығармасы осы
мақсатқа идеялық мазмұн үндестігі жағынан ғана қарастырылды.
БК(б)П Орталық Комитетінің 1931 жылдың 5 ... ... ... ... ... 1932 ... 25 ... «Бастауыш және орта мектептің
оқу бағдарламалары мен режимі туралы», 1935 жылғы 7 тамыздағы «Бастауыш,
орталау және орта ... үшін ... ... және сату ... тарихи
қаулыларында принципиалдық қателермен бірге, теріс көзқарастардың орын
алғаны атап ... ... оқу ... ... тұрғыда қайта
жасау, жүйелі түрде оқытуды жоспарлау сараланып көрсетілді. Тарихи ... ... оның ... Алаш ... еңбектері мен оқулықтарына
«ұлтшыл-алашордашыларға» қарсы күрестің салқыны жатты. Алаш арыстары жазған
20 жылдардағы бүкіл оқу құралдары зиянды деп ... ... ... ... ... ... басқа пәндер сияқты, әдебиет пәнінің
бағдарламалары мен жазылуға тиісті оқулықтары осы ... ... ... ... ... байланысты қазақ әдебиеті жеке пән ретінде
мектептің оқу жоспарына кіріп, 1932 жылы ... ... ... тұңғыш бағдарламасы жасалды. Сол дәуірдің тыныс-тіршілігін
бейнелейтін ... ... ... дәрежесінде қалып қойған ... өз ... ... ... ... ... ... оқушыларға тәрбие мен білім беруде алғашқы қадам ретінде
ғана рөлі ... ... ... дәуір талабына сай қазақ әдебиетінің оқулықтарын
жасауда, әдебиет ... ... бөлу ... жаңа ... ... ... ... бастауы 20 жылдардың бас кезінде-ақ қолға алынған
болатынды.. Бұл бағыттағы ... қиын да ... ... ... ... әдебиет тарихын зерттеу, халық ауыз әдебиетінің үлгілерін
жинау, оны зерттеу, белгілі ақын, жазушылардың шығармашылығын талдау сияқты
ұлан-асыр ... ... ... бойы ... ... пікір айтуға
жаңа заманның өскелең талап-тілегі мен қажеттілік ешбір мұрсат бермегенін
атап айту керек. ... ... бұл ... ... ... ... ... негіздің де жоқтығы өз дәрежесінде қиындық келтірді.
Әйтсе де ... ... ... ... жариялау жұмыстары мен көрнекті
ақындардың шығармаларының басыла бастауы, оларды зерттеген ғылыми ... ... ... ... ... әсер ете ... ... ғылымының туу, қалыптасу процесін сөз еткенде, ғылыми-
зерттеушілік ой-пікірдің бір жүйеге ... ... ... ... өмір ... ... қарай топтастыра отырып зерттеуде алғашқы
практикалық қадамдар қалай жасалғанын дәлелдейтін 20 ... ... ... арнайы тоқталу арқылы, қазақ әдебиеттану
ғылымының қандай асулардан асқанын ... ... ... Бұл ... бәріне бірдей тоқталып, талдау жасау қажет емес. Ол ... ... ... ... жан-жақты баяндалған [26].
Сондықтан басты назарды өз ... ... ... ... ... ... ... дәуірге бөлінуіне,
фольклорлық мұра мен көрнекті дарындарды зерттеудегі ... ... ... ... ... ойымызша, оның оқулық,
хрестоматиялары әр мақалада шашылып жүрген қазақ фольклорының ... ... бір ... ... әр қилы пікір айтылып жүрген талантты
ақындардың ... ... ... сол ... ... ... табысқа жете отырып, болашақ монографиялық зерттеулерге
даңғыл жол ашты.
Оқулық, хрестоматияларды сөз еткен уақытта олардың басылып шығу ... ... ... ... ... қарастыру керек. Себебі, алдыңғы
еңбектегі тың бастамалар мен ғылыми-зерттеушілік ой-пікір ... ... ... Оны ... осы оқу ... мен оқулық-
хрестоматияларға тікелей ... ... ... ... ғылымында жеке дарын ғылыми мұрасын зерделеу мен ... ... ... ... есте ... ... Әдебиет тарихын зерттеуде
проблемалық мәселе көтерген ғылыми ... мен жеке ... ... ... мақалалар, оларда айтылған артық-кем
пікірлер бәрі де ... ... ... ... ... ... сол ... әдеби-теориялық және әдеби-тарихилық ғылыми-
зерттеудегі ой-пікірдің өсу дәрежесін көрсетеді. Ал ... ... оқу ... ... ... зерттеу мен оны дәуірге ... ... ... ... ... ... алғашқы ғылыми қорытындылар
жасау мен әр дәуірдің ақын-жазушыларын топтастыра қарау ... ... ... ... ... ұсынады, көркем әдебиеттің белгілі
бір уақыттағы даму жолының кескін-келбетін танытуға ғылыми ... ... ... ... ... Қазақстанның, әсіресе Орал аймағындағы ауыз
әдебиетінің үлгілерін жазып үлгілерін жазып алумен ертеден – ақ ... ... ... ... мерзімді қазақ баспасөзі беттерінен
ол жинаған халық әдебиетінің ... ... ... Өзі ... осы
материалдар негізінде «Мұрат ақын сөздері» (1924), «Аламан» (1926), «Исатай
– Махамбет» (1925) кітаптарын алғыссөзі мен түсініктерін ... ... ... үш кітап соңғы кездегі Махамбет, Мұрат, ... ... ... ... ... ... ... бастыру, зерттеуге байланысты
кең пайдаланылып келеді. Ел ... ... сын ... ... ... көтеріп, қол бастаған Иссатай мен Махамбет сынды хас ... ең ... рет ... ... сөзден ескерткіш орнату, сол арқылы
күллі қазақ ... ... ... ... де ... ... ... Оның 1924 жылы «Сәуле» журналының («Қазақ
әдебиет – білім құрасымы», №3, «Ақ жол» ... 416 – ыншы ... ... ... ... ... : Исатай, Махамбет» деген
шағын мақаласы осының дәлелі.
Сонымен бірге махамбеттану ғылымының бастау кезінде тұрған бұл ... ... ... ... ...... ортасы, тұқым – зәузаты, елдің
саяси – әлеуметтік тыныс – тіршілігі жан – ... ... Бұл ... деректік маңызы да назар аударарлық.
Халел Досмұхамедұлы туралы оның туыстарының бірі Бимұхан Мәмбетжанұлының
есінде қалған маңызды әңгімесін айта ... ... ... – дейді
ақсақал, – Ташкент қаласынан жазғы демалысқа келгенде арнайы үй ... ... сөз ... ... ... ... ... осы қарттар
іріктеле келе Халел Досмұхамедұлының қасында Ығылман Шөрекұлы ... ... ... қабілетін басқа қырынан ашатын «Шернияз шешен»
(1925), «Бұхарадағы ... ... салу ... ... ... ... «Тіллә - қари» мен «Ширдар» медресселерін салғызған
Жалаңтөс батыр ... (1928) ... атап ... ... ... ... аңыздар мен тарихи, этнографиялық деректерді
шендестіре қарап, ... көне ... ... ... жол салады.
Халел Досмұхамедұлының Ташкентте өткен (1920-1928 жылдар) өмірі
творчестволық жемісті ... Ол ... ... ... ... тарихына қосымша материал» кітапшасына (1923 ж.) және «Қыз Жібек»
(1923 ж.), ... - ... (1923 ж.) жыр ... ... Осы ... ... ... байланысты ол мынадай түсінік берді:
«Кенесары – Наурызбай қазақ-қырғыз білім комисиясының шығарғандағы мақсаты
мынау болды:
1) ... ... ... ... ... ... ... нұсқасын беру.
2) Ел арасында Нысанбай сөзі аталып ... езу ... ... ... ... ... оқытылатын ана тілі үшін тарихи поэманың жақсы үлгісін
беру.
4) Ел әдебиетінен алынған сөздерді қалай етіп ... ... ... үлгі ... жол ... [1, 6].
Халел Досмұхамедұлының фольклртану саласындағы еңбектерінің ішінде оқшау
тұратыны ... ... ... » (1928) ... ... ол ауыз ... ... мақсат еткен. Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі
кезеңде баспа бетін көрген материалдарды һәм Потании, ... ... ... ... ... жақын таныстығын ... ... түрі мен ... топтап саралауына, біршама толық, ... ... ... тигізген . Халел Досмұхамедұлының фальклорды тек
жалаң сөз өнері деп танып қана ... оның әдеп – ... ...
сеніммен байланысты, этнографиялық мәліметтерден бөле жармай ... ... ... ... ... таным белгілерін жоғарыда
көрсетілген халық ауыз ... ... ... ... ... ... ... саралаған ырым, дем салу, үшкіру, бал ашу, түс жору
сияқты түрлер ұзақ уақыт фальклоршылардың, ауыз ... ... тыс ... ... Бұған 30–шы жылдардан бастап қоғамдық ғылымдарды
жайлаған тұрпайы социологиялық танымның, ескілік ... ... ... шабуылдардың ықпалы тиді. Бүгінгі таңда көне мұраға деген
көзөқарас түбегейлі ... бір ... ... ... ... ... ... алалмай, тұтастай жинау қажеттілігі күн тәртібіне қайта
қойылып ... Ұзақ ... ... себептермен ғылыми айналымға түспеген
аталған еңбектің өз кезеңі тұрғысынан ... ғана ... әлі ... үшін басшылыққа алатын тұстары баршылық. . ... ... ... бір санында (1924, №2-3) ... атты ауыз ... ... ... ... ... ... осы бір ең ежелгі түрінің шығу тегі, генезисі ... өз ... де ... ... ... ... ең адғашқы халық басына түскен қуғын –
сүргін 20 – жылдардың аяғы мен 30 – ... бас ... ... ... алдымен ұшырағандар халқымыздың маңдайына біткен А.Байтұрсұлы,
М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, Е.Омарұлы ... ... ... болатын. Сол
кездегі өлкелік партия комитетінің бірінші ... ... ... ... ... төңкерісін жасау» жоспарының негіздігін дәлелдеген
алқалы топқа күйе жағылды, түрлі – түрлі жалалар жабылды. Бұл ... ... дің ... ... жүрген . Халел Досмұхамедұлын да шалмай ... ... жылы ... айында Воронежде Халел Досмұхамедұлымен бірге Жанша
Досмұхамедұлы, Әбдіхамит, ... ... Әмші ... ... Кәрім Тоқтабайұлы, Жұмақан Күдеріұлы, Мұхтар ... ... бір топ ... ... ... ... Жұмабайұлының ауызша жеткен
эпиграмаларындағы:
«Қайда екі дос ? «Алла, хақ», – деп,
Орал боп – бос ... «Біз ... , – ... олар ?» Жүр ... , ... ... осы ... ... [27, 189]. Ақынның «екі дос» деп сағынышпен
еске алып отырғаны, оның ... ... ... ниеттес болған Жанша
Досмұхамедұлы мен Халел Досмұхамедұлы еді. Сөз ... ... айта ... екі Досмұхамедұлын «ағайынды» етіп көрсететін қате деректерді баспасөз
беттерінен ... ... ... ... бұл екі қайраткерлердің
фамилиялас, бір өлкеде туып, бір бағытта қызмет еткендері болмаса, ... ... орта ... ... ... зерттеу саласындағы ой-
пікірде қазақ әдебиетінің тарихын арғы ... яғни ... ... ... ... ... ... деген көзқарастағы ізденістің орын
тебе бастағанын әдебиетші ... ... [28, 241] өз ... ... «Бұл ... ... кім көтергеніне көз жеткізе алмадық. Оның ... ... ... ... тікелей қатысты екені айтпаса да түсінікті.
Осы идея алғашқы оқулықтар жазушыларға ауысып, М.Әуезов барлау түрінде ғана
айтса, Х.Досмұхамедовтің «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Автор жұмысымызда сөз ... ... ... ... пен ... ... ... тарихындағы» қазақ әдебиетін дәуірге бөлудегі ізденістерін
жалғастыра отырып, біздің кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... алғашқы нұсқасын жасап берді» деп жазады.
Х.Досмұхамедов: «Қазақтың жазба әдебиетінің негізін ... ... ... ... ... ... да ... әдебиеттің алғашқы
үлгілерін халық поэзиясының діни және ғибраттық түрлерінен іздеу керек» [1,
33], - деп ... ... және ... ... ... ... анық. Бірақ, олар туралы ешқандай ой-пікір
білдіре қоймаған. Әдебиет тарихын ... ... бұл ... очерктің
шын мәніндегі ғылыми-зерттеу екенін көрсететін, қазақ әдебиеттану ғылымының
туу кезеңі үшін жаңа ... ... ... ... бір ... зор. ... бұл еңбегінде қазақ әдебиетінің тарихын дәуірге ... ... ... жүйе жасаған. Қазақ фольклорының даму процесі
тұрғысында ой ... ... ... ... рөлі ерекше екенін, олардың
қай дәуірде өмір сүргенін атап ... ... ... Қазақ әдебиеті
мынадай дәуірлерге бөлінеді деп атап көрсетпесе де, ортасында аты сақталған
халық ақындарын әр ғасыр бойынша ... ... ... жуық ... ... ... ақындар деп бастап, қазақ әдебиетінің тарихын былайша
бөледі:
1. XV ... - ... XVІ ... - ... ... мен Шалкез.
3. XVІІІ-ХІХ ғасыр ақындары. Халнияз, Абыл, Нұрым, Қадырбай, Мұрат,
Матай, Қуан, Өтебай, ... ... ... Бабас, Жылқышы, Абат,
Жылқайдар, Қозыбек, Жұмырбай, Қашқынбай, Базар, Есенбақ, Жиенқұл, ... ... ... ... ... ... ... Мәделіқожа,
Ешнияз, Бұдабай, Ерменбет, Ығылман, Құлымбет, Шегебай, Ақтиям, Молдағали,
Балмырза, Сүйінбай, Досқожа, Өмірзақ, Жамбыл, ... ... ... Ақан ... ... Бұқар, Орынбай, Ақмолда, Қарпық, ... ... ... ... ... ... ... Өске, Бейімбет,
Сералы, Тұрмағамбет, Қаңлы Жүсіп, Кете Жүсіп, ... ... ... ... Омары [1, 73].
Автордың басты мақсаты фольклорлық үлгілерді шығарушылар, жырлаушы,
таратушыларды атап көрсету болғандықтан, жыршылар мен ... ... мен ... ... ... ... ... де қазақ әдебиеттану
ғылымында әдебиет тарихының көптеген өкілдерінің осылай ... ... ... соны ... болды. Ғалым жасаған ұлт әдебиетінің тарихын көне
кезден бастап зерттеу қажеттігін көтерген осы ... ... ... ... атақты ғалым Б.Кенжебаевтың [29] бастауымен негізі
қаланған ғылыми мектеп болып қалыптасқаны белгілі.
Х.Досмұхамедов бұл ақын-жырауларды фольклорға байланысты ... ... ... ... айтатын ерекшеліктерін негізге алған. М.Әуезов сияқты
ол да қазақ әдебиетін ауызша әдебиет және жазба әдебиет деп бөле отырса ... ... ХІХ ... І ... ... ... ... ақындардан
басталады деп санайды. Қазақ әдебиеттану ғылымының, ... ... ... әдебиет тарихының басқа дәуірлерін зерттеудегі
алғашқы ғылыми-эстетикалық, әдеби-тарихи ... ғана ... ... ... ... ой-пікірге қозғау салушылық мәні болды.
Бұл тұрғыдан келгенде Х.Досмұхамедовтың осы ... ... ... ... туу ... үшін үлкен олжа деп бағалаған ... ... ... қазақ фольклоры туралы азды-көпті пікір білдірген
Радлов, Потанин, Диваев, Мелиоранскийлердің ... ... ... мен
жарияланған ауыз әдебиеті үлгілерінің библиографиялық ... ... ... ... арттыра түскен. Еңбектің 20-жылдардағы
ғылыми-зерттеушілік ой-пікірге қосқан үлесін ... үшін ... ... ... ... ... мен біліктілігін айқын
танытатын үлкен үш түрлі бастамасына ... ... ... ... кез ... ... ауыз ... үлгісін талдауда, оның
әлеуметтік сыр-сипатын айқындауда тарихилық принципі тұрғысынан келуі.
2. Импровизаторлық табиғи тума таланты бар ... ... өте бай ... ... ... мен ... халықтың ғасырлар бойғы ... ... ... ... байланыстыра
зерттей отырып, халықтық сипатына баса ... ... ... ... Әдеби
мұраның халықтық сипаты туралы айтылып жүрген әр түрлі ой-пікірді ғылыми
негізде ... ... ... «Сондықтан ауызша әдебиеттің ішінде елдің
белгілі ұғымын білдіретін жалпы дүниеге көзқарасын сездіріп, өткенді ... ... ... ... да ... адамға тиісті өнер емес, сол
көптің өнері, жалпақ елдің сыбағасына тиетін өнер туындысы...олардың ... ... ... ... жалпақ елдің ұғымы мен жалпақ елдің
көзқарасы» [1, 21], - деп атап ... ... ... ... ... ... және ... әдебиет деп екіге
бөліп тексеру қажеттігін тұңғыш рет ... ... ... мен ... арасындағы айырмашылық пен өзара байланысқа ғылыми тұрғыда
келеді. Жазба әдебиеттің тууын тек қана жазу ... ... ... ... ... ... шығуымен ғана сәйкес қарап қоймай: ... ... ... ... сөз бола ... соң, ... ... туа бастады деп есептеу керек.. Ауызша мен жазбаша әдебиеттің арасын
бөлетін кезең, белес осы» [1, 194], - ... Сол ... ... ... ... сай ... ... елемеген күннің
өзінде қазақ фольклоры мен жазба әдебиеті туралы алғашқы ... бірі ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихын жасау
жолында және оны дәуірге бөлуде ... ... ... ... зор ... жөн. ... ауыз ... жанрлық жағынан түрге бөлуде өзінен
бұрын-соңғы еңбектерге сүйене отырып, салыстыра зерттеу жүргізгенін байқау
қиын ... ... ... ... ... ... алған түріне ерекше тоқталады. Соған қарағанда В.В.Радловтың «Түркі
тайпаларының халық әдебиетінің үлгілері» атты еңбегімен жақсы таныс болған.
М.Әуезов пен ... және ... ... туралы пікір айтқан орыстың
ориенталист-этнограф ғалымдарының қазақ фольклорын жанрлық түрге ... ... ... ойларын жалғастыра, дамыта отырып бір жүйеге
түсірді. ... ... ... ғылымында айтылып, жазылып жүрген
классификацияның негізінде М.Әуезовтің осы ... ... ... ... ... ... бұл ... авторының сол кездегі ... ... ... жаңалық ашқанына еріксіз куә боламыз. Халел
Досмұхамедовтің «Қазақтың халық әдебиеті» ... ... ашу ... ... ... қазақ фольклоры жанрларына В.В.Радловтың және
М.Әуезовтің жасаған жіктеулерімен салыстырып көрелік.
Радлов қазақ әдебиетін халық сөзі ... ... және ... ... ... ... ... әдебиет, ауызша әдебиет деп тереңірек барады.
Радлов ауыз әдебиетінің үлгілерін ел арасында айтылу ... ... сөз. ... ... ... 3. ... жыр. 4. Қайым өлең. 5.
Айтыс. 6. Бақсы сөзі. 7. Қара өлең. 8. Мысал сөз. 9. ... ... - деп ... Ал М.Әуезов бұл жіктеуге сын көзімен қарай отырып,
қазақ ... ... ішкі ... ... ... ... байланыстыра қарап, өзінше бөледі. М.Әуезовтің классификация
жасауы бойынша қазақ халық ауыз ... ... ... төмендегідей
топтастырылады:
І. Сыршылдық салт өлеңдер.
1. Жалпақ елдің салтымен байланысқан шер өлеңдер.
а) ... ә) ... б) ... в) ... ... Дін ... мен дін ... туатын өлеңдер.
а) Жар-жар, ә) қоштасу-танысу, б) беташар.
ІІ. Әңгімелі өлеңдер.
1. Батырлар әңгімесі.
а) Ұлы батырлар, ә) кіші батырлар.
2. Ел ... ... ... ... ... ... ... айтысы, ә) билер айтысы [30].
Қарап отырсақ, қазақ ауыз әдебиетінің қазіргі қалыптасқан жанрға және
түрге бөлінуінің ... ... ... ... рет осы ... ... жырын «ұлы батыр», «кіші батыр» деп олардың дүниеге
келу ерекшеліктеріне байланысты бөлуіне ... ... ... ... ... өмірімен байланыста тарихилық принципі негіздерінде қарауының
өзі 20- жылдардағы әдебиеттану ғылымы үшін үлкен бастама екенін айту ... ... ... ... көп ... ... ... салыстыра
зерттеуге талпынуы, ертегілерді мазмұндық ... ... ... ... ертегілер деп топтастыруы, жырлардағы күрделі
образдарды ... ... ... салыстыру - өз кезеңі үшін үлкен
жаңалық қана болып қоймай, басқа да ауыз ... ... ... соны ... ... М.Әуезовтің «Әдебиет тарихында» сол кездегі қазақ
әдебиеттану ғылымындағы ғылыми-зерттеушілік ... ... ... да орын алған. Ауыз әдебиетін қоғамдық тенденциядан тысқары
өнер деп тануы, жекелеген ... ... ... ... көп ... ... ескі ... бәрі мінсіз деп қарауы «бірыңғай ағым»
теориясына бой ұрғанын байқатады. ... бола ... да ... ... ... қазақ фольклорының тарихын тексеруде тың мәселелер көтере
білген күрделі ... ... Бұл ... қате деп табылып, пайдаланудан
алынып тасталғанда қазақ фолькорын жанрлық тұрғыдан ... соны ... ... ... Х.Досмұхамедов болды.
Қазақ фольклорын ғылыми негізде зерттеуге үлкен қадам жасаған еңбектің
бірі – Х.Досмұхамедовтің Ташкент қаласынан басылып шыққан ... ... атты ... очеркі. Бұл Қазақ педагогикалық ... ... ... басылған. Автор алғы сөзде халық ауыз
әдебиетін зерттеуде ... ... ... жоқ ... атап ... отырып,
«Біз, әрине, халық әдебиетінің даму тарихын мүлде сөз етпейміз, сол секілді
бұл әдебиеттің осылайша ... ... ... ... ... ... ... болған әсерлер мен қазақтарға ... ... ... мен ... ... ... де ... Біз
халық әдебиетінің қазіргі европаланған қазақ көркем әдебиетінің пайда болуы
мен дамуындағы рөліне (орнына) және осы жаңа ... ... оның ... ... - деп ... [1,14]. ... тарихын тексерудегі фольклорлық мұраны зерттеудің маңызын, бұл
жұмыстың өте ұзақ та қиын болатынын ескертіп өтеді. Осы ... ... бұл ... тек ... халық әдебиетінің болмыс-бітімін
хатқа түсіріп, қолдан ... ... де ... классификациялап, әрбір
бөлімнің мазмұнын ашып, бастау-бұлақтарын анықтап және оның қазақ, ... бар ... ... ... ... ... ... әдебиетін
жүйелеудің тырнақ алды тәжірибесі болғандықтан біздің очеркіміз тұтастай,
әсіресе оның классификациялау бөлімі ... құр ... ... ал ... ... кейінгі ізденіс-зерттеулердің міндеті болмақ» [1,
15], - деп нақты түрде атап айтады. Х.Досмұхамедовтің фольклорлық ... ... ... ... ... әсері болғаны да осы алғы
сөзінде халық әдебиетін жинау, жариялау жұмыстарына байланысты пікірлерінен
анық байқалады. ХІХ ... ... ... ... ... кіре ... ... қазақ фольклорының дамуына тұсау салды, енді төңкеріс
дәуірі қазақтардың тұрмыс-тіршілігіне, салт-санасына, ... ... ... ... ... ... ... халық
әдебиеті сияқты қазақ халық әдебиеті де бірте-бірте тіршілігін тоқтатпақ»
деген қате көзқарасты ұстанады. ... ... ... деп ... ... ... ... 20-жылдардың алғашқы кезінде айтқан пікірі осы
ұғымнан туындап жатқанын аңғару қиын емес. Төрт ... ... бұл ... ең ... – «Халық әдебиетінің мазмұны» аталатын бөлімі. Автор
бұл бөлімде еңбектің үшінші ... ... ... ... ... классификациясының әр түріне халық өмірінде алатын орнына
байланыстыра отырып, ... ... ... Сонымен қатар, әр жанр
түрінен үзінділер келтіре отырып, оларды ... ... ... ... дәлелдеуде өте бай мазмұндағы мысалдарды орыс және қазақ
тілінде қатар ... Осы ... ... тек ауыз әдебиеті үлгілерінің
анықтамасын бере отырып, шығу ... ... ... ғана ... тұтқан.
Мысалы, бесік жыры, жарапазан, қоштасу өлең т.б. ешбір топтастыруға қоспай
жеке ... қыз ... ... ... өлеңдерді сүйіспеншілік
әдебиет (любовная литература) деп, оған той өлеңдері деген анықтама беріп,
жар-жар, той ... ... деп ... ... ... ... қай түрін сөз етсе де оның тәрбиелік мәніне де ерекше көңіл аударып
отырған. ... ... ... дамуы мен жеке адамның қалыптасуы
мәселелеріне халық балалар әдебиетін зерттеудің ... ... ... сондықтан да қазақ педогогтері бұған дұрыстап көңіл аударулары
қажет» [1, 16]. ... ... ... мысалдардың В.Радлов пен
Ә.Диваев орысшаға аударған үлгісі мен ... ... ... ... ... ... ... сипатындағы көптеген пікірлері
де көңіл аударарлық. Мысалы, мақтау өлеңдердің айтылуы бұрын халық ... ... мен ... байланысты айтылатынына, осы түрдің шығуына сол
себеп болғанына тоқтала келіп: «Мақтау ... ... ... тек ... ... ... лайықты адамдарға бағышталса, ал кейін мақтаушыға
сый-сияпат беру ... ... ... мәнін түсіріп, сый, ... алу үшін ... ... ... ... ... Бұл құбылысты өткен
ғасырдың 70-жылдарында Абай тұңғыш байқап, өзінің өлең сөзімен ... [1, 57], - деп ... ... осы тараудағы өзі мазмұндап шыққан
қазақ ауыз әдебиеті үлгілерін бір жүйеге салу мақсатымен, ... ... ... ... ... деп ... ... кестесін берген.
Х.Досмұхамедовтің бұл фольклорлық жанрларды жіктеуінде М.Әуезовтің ... ... ... ... ... жоқ. Алайда,
автор халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... жіктеулер мен атаулар қазіргі ... ... ... ... Сол ... ... жіктеген үлгіні
түп нұсқасында (очерк орыс тілінде басылған) түгел беруді дұрыс көрдік.
ІІІ. Қазақ халық әдебиетінің классификациясы [1, ... Эпос (жыр) а) ... б) ... в) ... Ертек.
3. Мақал-мәтел.
4. Жұмбақ.
5. Ырым сөз.
6. Жаңылтпаш.
7. Наным-сенім.
8. ... Он екі ... жыл ... - ... (жыл ... ай, апта ... ... мен мәні туралы әңгімелер).
10.Перілік хикаялар (Жалмауыз кемпір, жезтырнақ, марту, қара, албасты,
обыр, үбе, жын, пері).
11.Космогониялық әңгімелер (аспан шырақтары, күн ... ... ... ... Жеті ... ... ... жору.
13.Ойын және онымен байланысты түрлі мәтел, тақпақ, әңгіме.
14.Аңыз.
15.Шежіре): а)жеке адам, ә) ... б) ру, в) ата, г) ... жыр. ... ... «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Айман-Шолпан»,
т.б.).
17.Айтыс): а) ру айтысы, ә) тайпа айтысы, б) қыз бен жігіт айтысы, ... ... г) хат ... ... а) жеке ... ... ә) тұтас руды немесе атаны
(ата жұртты не белгілі бір ... б) ... да бір ... затты,
жануарды, т.б. мақтау.
19.Жоқтау: а) қайтыс болған кісіні не жер аударылғанды, ә) ата ... ... в) ... ... ... ... ... ирония және эпиграмма (жамандау, мысқыл, келеке, кекесін-
келемеж, шағу).
23.Билік сөз.
24.Бата, алғыс.
25.Қарғыс.
26.Күлкі, көңіл ашу сөз.
27.Әзіл.
28.Үгіт өлең.
29.Зар ... ... және ... ... қарсы және чиновниктердің бассыздығына
қарсы қыздырушы, намыстандырушы өлең.
31.Болжау өлең.
32.Өсиет ... мен ... ... тойы ... а) ... б) ... в) ... өлең (жігіт өлеңі).
37.Қоштасу өлең.
38.Көрісу өлең.
39.Сәлем өлең.
40.Әруақпен сөйлесу.
41.Емшілік өлеңдер: а) ... жын ... б) оқу, в) ... ... ... д) ... дем ... е) садақа сұрау, құдайы, назире, ж)
кітап ашу, з) бойтұмар, и) құмалақ салу, жауырын ... ... ... әдебиет.
46.Араб-парсы өмірін көрсететін әдебиет (қысса).
Міне, Досмұхамедовтің осы классификациясына қарап отырсақ, оның ... ... ... ... ... мазмұн-мәнін бір жерге жинақтасақ,
онда қазақ өмірінің ... қыры ... ... ... ... ... ... келтіре алмайсыз. Егер бұл ... ... ... ... ... ... ... айтылып жүрген бесік жырын және жалпы балалар ... ... бата ... ... және ... ... ... жеке жанр түрі ретінде тереңдете ... ... ... ... ... ... ... әлі маңызын
жоймағаны айқындала түседі. Фольклорист ғалымдарды автор айтқан бірнеше
түрлер, әсіресе алғыс және қарғыс ... ... ... ... т.б. ... жаңа ... ... жетелеп тұр деген ойдамыз. Кестенің
мазмұнына көз ... ... ... ... ... кейінгі кездегі
классификацияға енгізілмегенін, ғылыми тұрғыда зерттелмегенін ... ... ... осы ... ... сол ... ... әдеби-тарихи
талдау жасай тексеру бағыттарындағы ғылыми-зерттеушілік ой-пікірге қосқан
бірнеше жаңа ойларын атап көрсеткен ... ... ... өлеңінің
табиғаты туралы ғылыми ой қозғай келе, «Қазақ тіліндегі екпін сөз соңына
түсетіндіктен қазақ поэзиясы әр ... ... буын ... құралған
силлабикалық өлең-өлшемді болып келеді», деп бұл өлең ... ... ... ... ... поэзиялық түрдегі
фольклорлық шығарманың ... ... ... ... ... авторы мен сақтаушысы халық екенін, сондықтан халық шығармалары
деп аталатынын, ал таратушылар әр ... өнер ... деп ... ... ... ақын (народные поэты импровизаторы) және халық билері
(народные бии, ... ... деп үшке ... ... ... арасынан
шыққан олар - халық әдебиетінің мән-мазмұны мен тіл ... ... жат ... ... әрі ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізіп, қазақ халық әдебиетін өзгеріссіз сақтаушылар [1, 168], - ... ... ... ... ... ... импровизаторлық
өнер мен есте ұстау қабілетінің ерекше дамығанын айта ... ... ... шығармалардың көп болу себептерін ашып береді. Бұл
айтылғандардың бәрі қазақ әдебиеттану ғылымының туу кезеңін жаңа ... үшін аз ... емес ... ... ... ұзақ ... бойы ... себептермен
ғылыми айналымға түспей келген, нақты бағасын ала алмай жүрген бұл ... ... ... туа ... ... үшін ғана емес, бүгінде де
құнды еңбек болып табылады. Қазақ фольклорының ... мен ... ... ... ... ... ... фольклортану ғылымына қосылған үлкен үлес қана емес, әдеби-тарихын
зерттеу бағытындағы ой-пікірдің ғылыми сипатын ... ... ... ... керек.
Қорыта келгенде, М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» оқулығынан кейін
Х.Досмұхамедовтің ... ... ... атты ... ... 20-
жылдардағы әдеби-теориялық, әдеби-тарихи талдау жасай тексеру бағытындағы
ғылыми-зерттеушілік ой-пікірді жаңа белеске ... Бұл ... ... дами ... қазақ әдебиеттану ғылымының алдына екі бірдей міндетті
шешу проблемасын қойды. Оның біріншісі - осы ... ... ... мен түрлерді әр сала бойынша тереңдете зерттеу болса,
екіншісі - сөз болған ақын-жыраулар шығармашылығы ғылыми ... ... ... ... ... тарихын дәуірге бөліп тексеру міндеті. Бұл
салада іздену жолындағы ... ... ... ... ... жүзеге асқаны ғылыми тұрғыда арнайытексеріліп әділ бағасы айтылды.
Сөз орайы келгенде айта кететін бір мәселе, бұл екі ... те ... ... оқу ... тұрақты орын алған оқулық дәрежесіне жете алмады.
М.Әуезовтің еңбегі баспадан шықпай жатып ... ... ... да тағдыры ұзаққа бармады. 1928-жылы ашылған ... Абай ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының басына 1929-30-жылдары төнген нәубеттің ... ... жат ... ... деп ... ... шығатын
қорытынды: 1930-жылдарға дейін жоғары оқу орындары мен педтехникумдар қазақ
әдебиеті пәнінен қажетті ... ... ету ... ... мәні зор ... ... ... қалған.
Бұлар 20-жылдардағы фольклортану саласындағы әдеби-теориялық, ғылыми-
зерттеушілік ой-пікірді бір ... ... ... ... әр ... тереңдете зерттеу проблемасын тұңғыш рет
көтерген ... ... еді. Сол ... де ғалым Ж.Смағұлов айтқандай,
қазақ әдебиеттану ғылымының туу процесіндегі тарихи маңызы мен ... ... ... анық [7, ... ғылыми-зерттеушілік ой-пікірдің фольклортану саласындағы
осындай ізденістерін ғалым отызыншы жылдары Воронеж қаласында айдауда
жүрген ... ... дей ... Оған ... ... ... ... ғашықтық өлеңдері» атты еңбегі. Досмұхамедов мұрасын
зерттеушілер мен ... ... ... ... да басқа
еңбектер жазған болуы ... Бұл ... ... ... ... өз ... құрғандықтан ұлттық әдеби-тарихи,
әдеби-теориялық ой-пікір оған бейімделе бастады. Өйткені, «ұлтшыл-алашшыл»
атанған «бірыңғай ағым теориясын» ... ... ... ... сотталып кетіп еді. Олардың ... ... ... ... ғалымдар да кетті. Осыған
байланысты ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жаңа әдіснама талаптарына сай жүргізу қолға алынды. Заман
талабына сай ... ... ... жаңа ... ... ... ең ... - қазақ фольклоры мен әдебиетінің тарихын жазу,
дәуірлеу мәселелері еді. ... ... ... ... ... мен мақалаларда сөз арасында айтылып жүргенімен, әдебиет тарихын
жазуға ғылыми тұрғыдан көңіл аударып, практикалық тұрғыда маркстік-лениндік
әдіснама негізінде зерттеу ... ... ... ... ... ... осы 30 жылдарда жазған еңбектері мен мақалаларында ... ... ... ... ... екен ... қызығушылық ой туады. Себебі ол
ұлттық әдебиеттану ғылымы тарихы үшін ғана ... ... ... ... ... мен ... ... ретіндегі
тұлғасын бағалау үшін де маңызы болары анық. ... ол - ... ... ... ... ... ... халқының тәуелсіздікке жету жолындағы күресінің белді өкілі,
ұлтымыздың ... ... бірі ... ... ... медицина саласында жазып қалдырған ғылыми мұрасы ... өз ... ... ... ... материалдарды саралай және екшей
отырып шамамыз ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеуші ретіндегі тұлғасына баға беруге
ұмтылдық. Бүл жолда ұлттық фольклортану мен әдебиеттанудағы біз сөз ... ... ... ... пікір айтқан ғалымдар мен
әдебиетшілердің еңбектеріне кеңінен ... Атап ... ... ... ... ... Ш.Керімов және тағы
басқалардың ғалым ... мен ... ... ... ... ... жұмысты жазу барысында көмегі зор ... ... ... біз ... мұрасын жинап-жариялау, ғылыми тұрғыда зерттеу
жұмыстарының біршама ... ... ... куә ... ... ... ... бүгінгі күн тұрғысынан бағалағандағы мән-маңызын
әлі де болса жоғалтпағанына көз жеткіздік.
Х.Досмұхамедов сияқты көрнекті ... ... мен ... ... біз сөз ... ... еңбегінің ұлттық
әдебиеттанудың қалыптасу арихындағы орны зор. «Кенесары-Науырызбай» туралы
зерттеулері тарихи ... ... ... ... ... тисе, Исатай-
Махамбет туралы еңбекттері арқылы махамбеттну ілімінің негізін қалады деп
нық ... ... Ал ... ... ... зерттеу саласындағы
зерттеулері жалпы фольклортану ғылымының тарихында ғана емес, ... ... ... ... ... ізденістерге негіз болары анық.
Ол сонымен қатар ... ... ... ... ... ... да ... ғалымның «Қазақтың халық әдебиеті тарихы» еңбегінің ұлттықғылыми-
зерттеушілік ой-пікірдегі мән-маңызы туралы екінші тарауда жан-жақты ... ... сол ... ... ... да ғылыми еңбектермен салыстыра қарап
бағалауға ұмтылдық. Ондағы мақсатымыз шын ... ... ... ғана ... ... ... ... және ұлттық
фольклортануда ерекше көңіл аударуға тұрарлық еңбек екеніне назар аудару
еді.
Әрине біз осы бір ... ғана ... ... саласындағы
барлық проблеманы сөз ете алдық немесе бәрін ... ... дей ... бола ... да ... ... ... өз көзқарасымызды білдіре
алғанымызға сенімдіміз. Қиын-қыстаулы ... ... тап ... көрнекті
ғалымның «ұлтшыл-алашордашыларға» қарсы көзқарастан қуғындаудан көз ашпаса
да, емін-еркін ғылыммен айналысуға мұрша ... де ... мол ... өнегелі өмірінің өзі-ақ келер ұрпаққа үлгі боларлықтай ... ... ... ... ... ... бір туар ... сыншы, фольклорист, көсемсөз шеберінің артында қалдырған ... мол ... өз ... ... ... ... қана ... көшіне ілесе отырып келер күндерге жалғасады деген дұрыс ... ... ... ... Х. ... –Алматы: Ана тілі, 1991. -179 б.
2. Қамзабекұлы Д. Халел Досмұхамедұлы. –Алматы: Ана тілі. 1995. -180 б.
3. Қирабаев С. Ұлт ... және ... ... Ғылым, 2001. -448
б.
4. Майтанов Б. Қаһарманның ... ... ... Жазушы, 1987. -232 б.
5. Досжанов Д. Абақты. –Алматы: Ана тілі, 1991. -225 б.
6. Дүйсенбаев Ы. Қазақ әдебиетінің ертегі тарихы ... // ... ... Б. ... ... Ж. ... әдебиеттану әлемі –Қарағанды: «Болашақ-баспа»,
2005. -317 б.
8. Төреқұлов Н. «Асау ... // ... ... 1923, ... ... С. Көркем әдебиет туралы // Еңбекші қазақ, 14-15.Х.1926.
10. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. –Астана: «Фолиант», 2002. -474 ... ... М. ... ... ауыз ... ... ... Баспасы,
1964. -344 б.
12. Сейфуллин С. Шығармалар. 7 томдық. 7 том. ...... ... 2007. -230 ... ... С. Қара ... жазылып жүрмеңдер, шешендер // Еңбекші қазақ,
1923, №1.
14. Байтасов Б. ... ... // ... қазақ. 1926, №3
15. Тәжібаев Ә. Ой. толғағына салғанда // Қазақ әдебиеті ... ... Ж. ... ... // ... ... 1927, ... Мұқанов С. Абайды тану жолындағы ... // ... ... ... М. ... және ... –Алматы: ҚМКӘБ, 1962. -427 б.
19. Кемеңгерұлы Қ. Көркем әдебиет ... // ... ... 1926, ... ... В.В. ... ... –Алматы: Ана тілі, 1991. -210 б.
21. Диваев Ә. Тарту. –Алматы: Ана тілі, 1991. -190 б.
22. Жүргенов Т. Әдеби айтысқа. // ... ... 14.05. ... Садуақасов С. Қазіргі дәуір – іс дәуірінде // Лениншіл жас, 1925, №7.
24. «Шолпан» журналы. 1923, № 67.
25. Өтепов Қ. ... ... // ... ... ... Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. -Алматы. І-ІІ ... ... ... Ғ. ... – лингвист ғалым. ҚазМУ. Хабаршысы.
Филолог. сериясы. №5, 2002. –Б. ... ... Ж. ... ... ... ... –Алматы: Қазақ
университеті, 1999. -390 б.
29. ... Б. Көне ... ... ... ... 1969. -90 ... Әуезов М. Жиырма томдық. 19 том. Зерттеулер, ... ... 1985. -496 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Х. Досмұхамедұлының «Адамның тән тірлігі» және «Жануарлар» кітаптарына контент-анализ әдісі арқылы талдау жүргізу45 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь