Қазақ әдебиеттануында “Манас” жырының зерттелу тарихы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1 Қазақ фольклорындағы «Манас» жырының зерттелу тарихы ... ... ... ... ...9
1.1 Фольклортану ғылымы және «Манас» жыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Ш. Уәлиханов және «Манас» жыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
1.3 Академик Ә.Марғұлан зерттеген халық мұраларының түрлері ... ... ... .22
2 «Манас» ерлік пен елдіктің жыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.1 «Манас» эпосының шығу кезеңі жайында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
2.2 Түркі халықтарының ұлы мұрасы . «Манас» жыры ... ... ... ... ... ... ... ..40
2.3 Мұхтар Әуезов . ірі манастанушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Тақырыптың өзектілігі. Түркі халықтарының эпосында батырлар жыры – ең бір мол сала. Бұл дастандар көбінесе сонау бір бағы заманда Орта Азияны, Қырым мен Еділ бойын жайлаған көшпелі тайпалар бастан кешірген нақтылы тарихи оқиғалардың поэтикалық көрінісі болып табылады.
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының аса бай эпостың мұрасының ішінде өзінің көлемімен де, көркемдігімен де, тарихи дерегімен де ерекше тұлғаланып тұратын жырдың бірі – “Манас”. “Манас” [1] бір жұрттың басында арғы – бергі болып өткен оқиғалардың басын қалай болса, солай біріктіре салған дастан емес. Бұл бүкіл бір ұлттың ғасырлар бойы жүзеге асыра алмай келе жатқан ең басты мүддесінің ұрпақ ауысқан сайын күрделеніп, ұрпақ ауысқан сайын өткірленіп келе жатқандығының белгісі. Уайымның арманға, арманның үмітке айналуының қырық қатпар қиын да, қызық құбылма жолы.
“Манас” – эпостың мұхиты. Көлемі жағынан ол әлемдегі бүкіл белгілі эпостарды артқа тастайды, яғни Фирдоусидің “Шахнамесінен” [2] екі есе, Гомердің “Илиада” мен “Одиссеясынан” [3] он алты есе, үнді халқының мақтанышы “Махабхаратадан” екі есе көлемді.
Мұнда ежелгі қырғыздардың жағрапия, медицина, сәулет, астрономия, әскери өнері туралы мәліметтер кездеседі. Эпоста көркемдік үлгі мен әдістің жай сатира мен әзілден бастап, адам жанының рухани азабы мол трагедия шыңына дейін барынша астары бар. “Манас” – қырғыз халқы өткенінің шексіз әлемі, оның әлемдік мәдениет панорамасына кестеленген орасан зор көркем полотносы.
Тарих, әдебиет, этнология, археология және сәулет өнері, фольклортану саласында ғылыми маңызы зор, терең де жан-жақты зерттеулер қалдырған, ғұлама ғалым Әлкей Хақанұлы Марғұланның өмірі мен шығармашылығын, оның адамдық, азаматтық тұлғасын тану – баршамыздың борышымыз.
Академик Ә.Х.Марғұлан [4] туралы, оның ізденістері жөнінде танымал археолог-тарихшылар Кемал Ақышев [5], Карл Байпақов [6], Самат Өтенияз [7] сөз етсе, оның фольклортанушы ғалымындағы жетістіктері жөнінде Х.Сүйіншәлиев [8] пен М.Жолдасбековтың [9] мақалалары мен естеліктері бар. Осы орайда, 1991 жылы Қазақстан Республикасындағы Археология институтына Ә.Х.Марғұлан есімінің берілуін халқы тарапынан оған жасалған құрметтің ерекше белгісі ретінде айрықша атап өтуіміз керек.
Ә.Х.Марғұланның ғылыми зерттеулерінің аясы өте кең. Ол тарихшы, өнертанушы, этнограф, фольклортанушы, тіл маманы ретінде қазақтар мен түркі тілдес халықтардың тарихын жазуға өз үлесін қосты.
Қазақ халқының сан ғасырлық ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып келе жатқан ғажайып аңыздары, мазмұны ертегіге айналған терең мифтері, жауына бас имейтін асқақ ерлік жырлары т.б. толып жатқан ауыз әдебиетінің түрлері Ә.Марғұлан зерттеулері арқылы жаңарып, жаңғырып ұрпақ қажетіне
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

1 Энциклопедический феномен эпоса “Манас”. Сборник статей об эпосе “Манас”./Составители С.Алиев, Р.Сарыпбеков, К.Матиев.-Бишкек.:Главная редакция КЭ, 1995.-472с. Мусаев С. Эпос “Манас”
2 Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. –Алматы: Ғылым, 1994. – 320 б.
3 Храпченко М.Б. Собрание сочинений в 4-х томах. Т.3. –Москва: Художественная литература, 1981. – 431 с.
4 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар: Ғылыми – зерттеу мақалалар. Құрастырған: Р.Бердібаев.- Алматы.: Жазушы,1 985. – 368 б.
5 Энциклопедический феномен эпоса “Манас”. Сборник статей об эпосе “Манас”./Составители С.Алиев, Р.Сарыпбеков, К.Матиев.-Бишкек.:Главная редакция КЭ, 1995.-472с. Бернштам А.Н. Эпоха возникновения киргизского эпоса “Манас”. 174-194бб.
6 Қазақ әдебиет тарихы. І том. І кітап. – Алматы: Ғылым, 1960. 214 б.
7 Қазақ фольклористикасы. –Алматы: Ғылым, 1972. – 196 б.
8 Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым, 1989. –231 б.
9 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1986. – 212 б.
10 Абай, 2 томдық. – Алматы: Жазушы, 1984. – 280 б.
11 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы. Ана тілі, 1991. – 299 б.
12 Абуов А.П. Түркістан тарихы мен мәдениеті. –Түркістан, 2000. -381 б.
13 Марғұлан Ә. Қозы Көрпеш-Баян сұлу кешені. –Алматы: Өнер, 1994. – 288 б.
14 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. -212 б.
15 Келімбетов Н. Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі. – Астана: Фолиант, 2007. – 200 б.
16 Егеубай А. Құлабыз: Монография. –Алматы: Жазушы, 2001, -216 б.
17 Әлімбеков Ш. Қазақ фольклорының эстетикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 150 б.
18 Баласағұн Ж. Құтты білік. (Аударған Егеубаев А.) –Алматы: Жазушы, 1981. – 614 б.
19 Иүгінеки А. Ақиқат сыйы. (Баспаға дайындағандар: Құрышжанов Ә., Сағындықов Б.). –Алматы: Ғылым, 1985. -182 б.
20 Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы: -Ана тілі, 1991. –358 б.
21 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1974. – 260 б.
22 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – 286 б.
23 Кәкішев Т. Оңаша отау. – Алматы: Жазушы, 1982. – 189 б.
24 Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 398 б.
25 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. – 257 б.
26 Ел қазынасы – ескі сөз (В.В.Радлов жинаған қазақ фольклорының үлгілері). – Алматы: Ғылым, 1994. – 333 б.
27 Тұрсынов Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. Алматы.: Ғылым, 1976. – 155 б.
28 Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 187 б.
29 Адамзаттың “Манасы” (Қазақтың зерттеуші ғалымдары “Манас” туралы): Тезистер. / Жауапты шығарушы: Ыбыраев Ш.-Алматы.: Рауан, 1995. – 256 б. Марғұлан Ә. Шоқан және “Манас”.
30 Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Ғылым, 1989. –231 б.
31 Сыдықов Т. Ғасырлардың кәусар бұлағы. –Алматы: Жазушы, 1981. – 157 б.
32 Бердібай Р. Кәусар бұлақ.- Алматы: Жазушы, 1989.-360б.
33 Рақым Б. Тарихи эпос табиғаты (Қазақ тарихи жырларының поэтикасы). Қарағанды: ҚарМУ,1999.-235б.
34 Әдебиет пен фольклордағы жанр мен стиль. – Алматы: Ғылым, 1985. – 252 б.
35 Әуезов М. Шығармалар жинағы. (Мақалалар, зерттеулер). 11 т. Алматы.: Жазушы, 1969. – 287 б.
36 Бартольд В. Очерк истории Семиречья.-Фрунзе: издание 2., 1943. – 313 б.
37 Әуезов М. Уақыт және әдебиет.-Алматы.:Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962.- 424 б.
38 Бердібай Р. Қазақ эпосы (жанрлық және стадиялық мәселелер).- Алматы.: Ғылым, 1982.-232б.
39 Сүйіншәлиев X. Ғасырлар поэзиясы. –Алматы: Жазушы, 1987. – 321 б.
40 Молдаханов Ә. М.Әуезов – фольклортанушы.-Алматы: Ғылым,1989.
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................
................................................6
1. Қазақ фольклорындағы ... ... ... Фольклортану ... және ... Ш. ... және ... Академик Ә.Марғұлан зерттеген ... ... ... ... пен ... «Манас» ... шығу ... ... ... ұлы мұрасы – ... ... ...... ... ... Түркі халықтарының эпосында батырлар жыры – ең
бір мол сала. Бұл дастандар көбінесе сонау бір бағы ... Орта ... мен Еділ ... ... ... ... бастан кешірген нақтылы
тарихи оқиғалардың поэтикалық көрінісі болып табылады.
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының аса бай эпостың ... ... ... де, ... де, ... ... де ... тұратын жырдың бірі – “Манас”. “Манас” [1] бір ... ...... ... өткен оқиғалардың басын қалай болса, ... ... ... ... Бұл бүкіл бір ұлттың ғасырлар бойы ... ... ... ... ең ... ... ... ауысқан сайын күрделеніп, ұрпақ
ауысқан ... ... келе ... ... ... ... үмітке айналуының қырық қатпар қиын да, қызық құбылма жолы.
“Манас” – ... ... ... ... ол ... ... белгілі
эпостарды артқа тастайды, яғни Фирдоусидің “Шахнамесінен” [2] екі есе,
Гомердің ... мен ... [3] он алты есе, үнді ... ... екі есе ... ... қырғыздардың жағрапия, медицина, сәулет, астрономия, әскери
өнері туралы мәліметтер кездеседі. ... ... үлгі мен ... жай
сатира мен әзілден бастап, адам жанының рухани азабы мол ... ... ... ... бар. “Манас” – қырғыз халқы өткенінің шексіз ... ... ... ... ... ... зор көркем полотносы.
Тарих, әдебиет, этнология, археология және сәулет өнері, ... ... ... зор, ... де жан-жақты зерттеулер қалдырған,
ғұлама ғалым Әлкей Хақанұлы Марғұланның өмірі мен ... ... ... тұлғасын тану – баршамыздың борышымыз.
Академик Ә.Х.Марғұлан [4] туралы, оның ізденістері жөнінде ... ... ... [5], Карл ... [6], ... Өтенияз [7]
сөз етсе, оның ... ... ... ... [8] пен ... [9] ... мен естеліктері бар.
Осы орайда, 1991 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... халқы тарапынан оған жасалған құрметтің
ерекше белгісі ретінде айрықша атап өтуіміз керек.
Ә.Х.Марғұланның ғылыми ... аясы өте кең. Ол ... ... ... тіл ... ... ... мен түркі
тілдес халықтардың тарихын жазуға өз үлесін қосты.
Қазақ халқының сан ... ... мұра ... келе ... ... ... ... айналған терең мифтері, жауына бас
имейтін асқақ ерлік жырлары т.б. ... ... ауыз ... ... ... ... жаңарып, жаңғырып ұрпақ қажетіне жаратылды.
Әсіресе, қазақ халық ауыз ... ... ... жүйелеу аясында
өлшеусіз еңбек сіңірген, жүз жылдан астам уақыт ғылымда жоғалдыға ... ... ... алған «Манас» жырын тауып, өз зерттеуімен қоса ғылыми
айналымға енгізген зор ...... үшін ... ... ... қатар
халқымыздың аяулы азаматтары – Абай [10], Мәшһүр Жүсіп Көпеев [11], Жаяу
Мұсалардың [12] ... ... емес ... ... ... ... ... саласында қазақтың ерлік жырлары жөнінде ондаған цикл
мақалалар жазып, «Қозы Көрпеш – Баян ... [13] ... өзі ... ... ... ... ... қазақ аңыздарындағы Қорқыт бейнесі
[14], Қорқыттың өліммен ... ... де ... ... ... ... ... тарихта болған, қазақ жерінде өмір сүрген тарихи
қайраткер екендігі дәлелдеп шықты.
«Қазақстан халықтары мен ... ... ... мәдениеті»
атты зертеуінде Күлтегін [15] мен Тоныкөк [16] ... ... ... ... ... ... ... келіп, Әбу-Насыр әл-Фараби,
Әл-Бируни, Абу-Ғали-Сина туралы мәліметтер ... ... ата ... [17], «Құтты білік» [18], «Ақиқат сыйы» [19], «Махаббатнама»
[20] дастандары мен ... ... ... тың ... ... ... кеңестік дәуірде әдебиетіміздің ескі нұсқалары жөнінде айтуға тыйым
салынған кезеңде жазылғандығын ескерсек, ... ұлт ... ... ... келтіру жолындағы зор батылдығы һәм ерлігі дер едік.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. “Манастың” он бір түрлі үлгісі бар, ... 500.000 өлең ... ... бұл жыр ... ең ірі поэзиялық
туынды ретінде «Гиннес рекордтары» кітабына енген.
“Манасты” жырлайтын жыршыларды қырғыздар «манасшы» деп ... ... ... ... ... қона ... ерекше қасиетті өнер.
Тарихта белгілі толыққанды манасшылар саусақпен санарлық. Қырғызда өлең
өнеріне талпынған әр ... әр ... ... ... ... алайда оның
бәрі бірдей манасшы бола алмайды.
XIX ғасырда өмір сүрген ең белгілі Тыныбек, Сағымбай, Саяқбай манасшылар
болған. Ең алғаш аты ... ... бірі XVIII ... өмір ... ... Аңыз ... ... жырлағанда, тындаушысына ғана әсер
етіп қоймай, қоршаған орта табиғатқа да ықпалын ... ... күн ... ... тұратын – мыс.
Алғаш рет “Манастың” әдемі бір бөлігін қазақтың ұлы ғалымы ... 1856 жылы ... ... ... ... ... ... бүкіл
Ресейдегі зиялы жұртшылыққа таныстырғаны мәлім. ... ... ... ... ... шағын үзіндісін хатқа түсіріп, оны орыс ... ... ... ... ... ... мәдени тарихындағы орнын
тамаша, дәл тұжырымдаған. Ол “Манаста” қырғыз ... ... миф, ... ...... әдет – ... кәсіп – тіршілігінің
энциклопедиялық жиынтығы бар екенін ... ... Бұл ... ... ... ... жыл ... академик В.В.Радлов жазып алады. Міне,
осыдан бастау ... ... бұл ... ... дербестік дәрежесіне жетіп
отыр.
Кеңес жылдарында “Манасты” алғаш рет түбегейлі зерттеген ұлы суреткер,
әрі ғалым Мұхтар Омарханұлы ... еді. ... бұл іске ... ... көрнекті ғалымдар ат салысты. Әсіресе,
В.М.Жирмунскийдің “Тюркский ... ... (1974 ж) деп ... енген “Манас” туралы тарау өзінің талдау тереңдігімен
ерекшеленеді.
Қырғыз ғалымдары К.Рахматуллин, С.Мұсаев, ... тағы ... ... ... әр ... ... зерттеуге өз үлестерін қосты.
Академик Ә.Марғұланның “Шоқан және Манас” деген еңбегі ... ... ... де, ... ғылыми дәйектілігімен де бағалы.
Бұл және басқа монографияларда жырдың ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерде бой көрсеткен оқиғалармен
байланыс дәрежесі, шығарманы жан – ... ... ... ... ... ... ... күрделі мәселелер кеңінен көтерілген.
Зерттеу әдістері. “Манас” жырын зерттеу барысында тарихи-генетикалық,
тарихи-салыстырмалы, текстологиялық, кешенді-жүйелі ... ... ... ... Осы ... жұмысты жазу барысында,
көптеген ... ... ... ... ... ... ұлы “Манас”
эпосының қазақ ғалымдары тарапынан зерттелуін анықтауды мақсат етіп алдым,
соның ішінде, ... ... ... ... Шоқан Уәлиханов пен
эпопеяны өзінің өмірлік зерттеу ... ... ... ... баса назар аударуға тырыстым.
Өз еңбектерінде ... ... шығу ... географиясын,
генеологиясын зерттеген ғалымдардың еңбектерін пайдаландым, соның ішінде,
Ә.Марғұлан, М.Әуезов, Ш.Уәлиханов, ... ... ... ... ... ... материалдар тауып, олармен
таныстым. Зерттеудің практикалық мәні. ... ... ... ... ... ... хандығы және XIX ғ. және XX ғ.
басындағы қазақ ... ... ... ... ... ... бірге колледж студенттері үшін тарихи шығармаларға арналған
арнайы курстар мен семинарларға да ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан және
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Қазақ фольклорындағы «Манас» жырының ... ... ... ... және ... жыры
Қазақ халық ауыз әдебиетінің ғылыми тұрғыдан жинастырылып, зерттеле
бастауы ХІХ ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... ... ауыз ... ... түскен үлгілерінің де бар екендігін
жоққа шығармаймыз. Сонау Түркі ... ... ... қашалған Күлтегін мен
Тоныкөк ескерткіш жазбаларында, «Қорқыт ата ... ... ХІ ... ... ... ... білік» дастанында,
М.Қашқаридің «Түркі тілдерінің сөздігінде» бүгінгі қазақ халқының ... ... ... ондаған, жүздеген мақал-мәтелдер бар. Сонымен
қатар, ХІV ғасырда жазылған белгісіз автордың «Кодекс ... ... ... ... ... ... ... қазақ жұмбақтары
қамтылған. Демек, халық ауыз ... ... ... түскен үлгілері ХІХ
ғасырға дейін де болғандығына көз жеткіземіз.
Ал, ХІХ ғасырдағы қазақ ... ауыз ... ... ... мәселесін сөз еткенде төмендегі жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... әдеби мұраны жинау,
оның кейбір үлгілерін жариялау ісіне ... ... ... ... ... ... болған баспа ... ... ... ... ... мен ертегілерін, классикалық
поэзиясын ... ... ... ... ... ... Бұл ... кетпеді. Ғабдолла Мыштақ «Шайыр» мен «Көксеңгірді», ... ... ... ... ... ... бай ауыз әдебиетінің үлгілерін жинауда, ол жөнінде
ғылыми тұжырымдар айтуда орыстың ориенталист ғалымдардың ... ... ... айрықша атауымыз керек. Академик Радловтың, Потаниннің, тағы ... ... ... ... ... жөн. ХІХ ... мен ... бас кезінде бірқыдыру мол мұра баспа бетіне түсіп, жұртшылықтың
назарына ұсынылды.
Қазақ халқының ауыз ... ... ... ... ... шығару, оны
мәдениеті озық елдерге таныстыру – қазақ ... ... ... ... ... мақсаты болды. Қазақтың ауыз әдебиетін жинап бастыру
ісіне өзінің зор мән ... ... ... деп ... ... дейін Европада көшпелі елдерді аса қатал, жөн білмес тағы ... ... ... ... ... ... ... монғол немесе қазақтар
жөніндегі сұндай ұғымдар оларды мал тәрізді, тұрпайы ... ... ... байланысты. Шынына келгенде, осы надан, тұрпайы деп қаралған
халықтардың көбінің ... ... ... ... ... ... ... Өлеңге, әсіресе суырып салма түрінде шығарып айтуға,
бейімділік, барлық ... ... ... ... ... ... тән
ерекшеліктері деуге болады.
«Қазақ халқын қорлап, кемсітуге қарсы шықан Шоқан қазақтар жайында
Европада орын алып ... ... ... ... әшкерелейді.
Сондықтан да ол қазақ халқының жабайы, тағы еместігін көрсету үшін, оның
ғасырлар бойына жасаған ауыз ... және ауыз ... неше ... үлгілері барлығын, қазақ ақындарының, әсіресе, өлеңді суырып салу
түрінде қабілеті ... ... ... ... ... ... ... жүрген жалған пікірлерге намыстанған және ол пікірлерге ... ... ... ... ... ауыз ... ... жайын
қарастырады, бұл іске оның өзі белсене араласады» [21, 19-20].
Омбыдағы кадет корпусын 1853 жылы ... ... ... ... ... ... Ақмола, Баянауыл, Семей, Жетісу жақтарын аралайды.
1856 жылы Қырғыз елін зерттеу мақсатымен шыққан экспедицияға ... ... ... ... болған жерлерінде халықтың ауыз әдебиетін жинай жүреді,
көптеген жыршы-жырау, ... ... ... сол кездегі атақты
ақындары: ... ... ... ... т.б. ... олардың
жырларын таңдап қана қоймай, ... алып ... ... ... ... ... атақты дастаны «Манастың» біраз әңгімесін жазып ... ... ... ... бір түрі ... Қашқарияда болғанда ұйғыр тілін үйренеді де, ұйғырлардың көптеген
өлеңдерін жазып алады. Бұл жөнінде ... ... ... ... бір ... ... еді. ... өзім де көріп едім», - дейді және оның кейбіреулерін ... та ... ... ... бұл ... ... ... кейіннен жоғалып кеткен.
Шоқан қазақтың ауыз ... ... ғана ... ... қатар
зерттеушісі де болды. Ол жалпы қазақ ... ... ... ... әлеуметтік тұрмысы туралы жазған еңбектерінде ауыз
әдебиетінде сөз ... өз кезі үшін ... ал ... ... ... ... ... айтады. Солардың өзінде ол ... ... ... бағалайды. Қазақтың аңыз-әңгімелері, оның ... мен ... ... ... ... тарихын білу үшін маңызы
зор материалдар деп қарайды. Мәселен, көшпелі халықтардың, ... ... шығу ... ... үшін ауыз ... ... дерек
болатындығын айта келіп, Шоқан былай дейді:
«Егер жұрттың айтуынан Герадот жинаған Гомердің ... мен ... да ... тарихи мәні бар десек, егер де өзгеріліп, мысал тәрізді болып
кеткен аңыздардың негізінде оқиға және ... ... ... ... және жүйелі түрде айтылатын, олардың қазіргі тұрмыс-тіршілігін, әдет-
ғұрпын, ата-бабаларының ... ... ... да ... сәйкес келетіндігіне, тарихи маңызы ... ... ... ... және ... ... ... сана-сезімі,
өмірі мен алға басу негізінде туған бұл ... ... ... ... ... ... ... жайылады. Содықтан да олардың тарихи
философиялық және психологиялық мәні жоқ ... [21, ... бұл ... ... ... ... «Ұлы жүз
қазақтарының ертегілері мен аңыздары», «Жоңғария очерктері», ... ... ... ... ауыз әдебиеті халықтың өткендегі
өмірін елестететін,тарихи мәні бар материалдар екенін көрсетеді.
Қазақтың батырлар жыры ... да ... ... ... ... ... ... айтуынша, ноғайлы дәуірінде ... ... ... ... «Халықтың рухани, көзқарасы, әдеті, мінез-құлқы,
тұрмыс-тіршілігі суреттелген. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... зор.
Қазақтың кейбір мақал-мәтелдері мен ертегілері Европа халықтарының,
әсіресе, славян халықтарының, ... ... ... ... ... бұл ұқсастықтың сырын ашпақ ... ... ... ... халық ертегілерінің» ішінде тек алты ертегінің ғана
қазақ ертегілеріне ... ... Ал ... ... ... ... орыс халқымен ... ... ... деп ... ... ... ... қазақ хақының поэзиясын, ақындардың
ақындық өнерін аса жоғары бағалаған. Бұл ретте өлеңді сурып салма түрінде
шығарушылықты ... ... ... шыңы деп ... ... ... ... кемітетін европалықтардың топастығын көрсете отырып, оларға қарсы өз
пікірін дәлелдейді. Өлеңді ... салу ... ... сол арқылы
көлемді, көркем жырлар тудырушылық қазақ халқының надандығын ... оның ... келе ... ... білдіреді деп қарайды. Сонымен
қатар, Шоқан жыршы-ақындардың ... ... ... ... ақы алу
үшін байлардың сөзін сөйлеп, ақындық өнерін құнсыз нәрсеге сатуына ренжиді.
«Мұндай ақында бет жоқ, өз ... ... ... де ... Ол ... ... сұлтандардан болса да асып түсетін қасиет ... ... ... өнер – ... табу үшін біткен өнер деп
қарайды», - деп, жалдамалы, бас пайдасын ... ... ... ... ... ... күйге түспей, халық мүддесін жырлаған ақындар
«халық арасында қатты құрметтеледі» [21, 21] дейді.
Көптеген ақын-жыршылармен кездесіп, ... ... ... ... ақыл-
кеңес беріп, сын айтып отырған. Потаниннің ... ... ... ... рет ... және дарынды ақынға әртүрлі тақырыптар ұсынған. ... ... бір жылы ... елге келгенін, оны ауыл адамдарының
зор құрметпен қарсы алғанын айта келіп, ... ... ... соң ... ... да үйге кіріп кетті. Оған тігілген үйдің
сыртында қолында домбырасы, қасында біраз адамы бар әйгілі Орынбай ... еді. ... оны ... ... ... ... ... Шоқанға арналған
құтты болсынын айтты. Сол жерде ... ... ... ... ... ... шұбарлама деп ақыл берді.
Сонымен, Шоқан қазақтың ауыз әдебиетін жинауда, оны зерттеуде зор еңбек
сіңірген ... ... Оның бұл ... ... ... ... ... алады. Оны халқымыз аса жоғары бағалайды.
Түркі тектес елдердің және қазақ халқының ауыз әдебиетін жинауда аса зор
еңбек еткен ғалымның бірі ... ... ... Ол Шығыс халықтарының
әдебиетін жырлап, зерттеу мақсатымен біраз жерді, елді-мекендерді аралайды,
өте көп материалдар ... Сол ... ... «Түрік руларының
халық әдебиетінің үлгілері» деген атпен 1965-1904 жылдар арасында ... ... ... шығарады. Әрбір томға орыс тілінде кіріспе жазады. Содан
кейінгі материалдары әр ... өз ... ... Өз ... ... томдары неміс, француз, ағылшын тілдеріне аударылған.
Радловтың үшінші томы 1870 жылы ... ауыз ... ... ... ... ... ішінде аңыз-әңгімелер мен әртүрлі
жырлар, дастандар, тұрмыс-салт өлеңдері бар. ... ... ... ... ... мен ... Өнек пен Оспанның, Шортанбай мен Орынбайдың
айтыстары; жырлардан: «Ер ... «Ер ... ... ... сұлу» т.б.
жырлар енген. Бұл материалдардың бәрі қазақ тілінде (әрпі орысша) берілген.
Қазақ ауыз әдебиеті үлгілерінен ... бұл ... ... қысқаша
алғысөз жазады, мұнда қазақ халқының ауыз әдебиетке бай екендігін, әсіресе
оның өлең шығаруға қабілетті келетіндігін айтады. Осы ... ол ... ... ... ұсақ ... көп, ал батырлар жыры аз ... ... ... түрі ... қорытынды жасайды. Радловтың батырлар
жыры жайында айтқан бұл пікіріне қосылуға болмайды. ... ... ... ... ... асып түспесе, кем қалған емес.
Жалпы алғанда, Радловтың қазақ ауыз әдебиет үлгілерін ... ... ... және ... ... аударып шығаруы мәдени маңызы зор еңбектің
бірі еді. ... ... ... ... елдерді таныстыру зор игілікті
іс еді.
Қазақ ауыз әдебиетін жинауға ... ... ... бірі –
Г.Н.Потанин. Ол жас кезінде ... ... ... ... ... екеуі
аса тату дос, жақсы жолдас болған. Кадет корпусын бітіргеннен ... ... көп ... аралайды, Семей, Марқакөл, Зайсан,
Ақмола, Көкшетау жақтарына барады, Шоқанға еріп оның ... ... ... ... ауыз ... ... жазып алып отырады. Бұл іске ол
ғылыми мән ... ... ... әдет-ғұрпын білу үшін ауыз әдебиеті көп
материал береді деп қарайды. Осы ретте ол «Қазақ ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... және бұл іске ... қатысуын қажет
деп қарайды.
Потанин өзі жинаған материалдарын сол кезде Омбыда және ... ... ... ... ... ... оның көп ... жинаған мол материалдары «Қазақ-қайсақ және ... ... мен ... ... ... 1916 жылы ... ... №2, 3
журналдарында бысылып шықты. Ол ауыз әдебиетінің үлгілерін қазақ тілінде
жазып ... тек ... ... ғана ... ... Және оны ... береді. Егер Радлов ел арасынан ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін сақтап отырса,
Потанин олай етпейді. Жинағандарын бірден орысшаға ... ... ... қазақ ауыз әдебиеті мен орыс қауымын таныстыруды ... ... Ал ... ... ауыз әдебиетін жинауда Потаниннің ... бар. Ол ... ... ... ... ... ... оның қандай шығармаларды білетіндігі, оларды қалай үйренгендігі
т.б. жайынан мәлеметтер береді. Мұнысы ғылым үшін аса ... ... ауыз ... ... ... жинаса да, Потанин олар
жайында арнаулы ғылыми зерттеу ... ... ... та, ол ... басқа
еңбектерінде қазақтың ауыз әдебиетін аса жоғары бағалайды. Ең алдымен ол
қазақ халқының ауыз ... ... сөз ... оның көркемдік дәрежесі
басқа халықтардың шығармасынан кем соқпайтындығын ... ... ... орта ... ... ... мотивтер» деген күрделі
еңбегінде қазақ ауыз әдебиетінен бірнеше мысалдар келтіреді де «Қозы Көрпеш-
Баян сұлу» ... ... ... Ол бұл ... «жер ... асыл
мұралардың бірі» деп қарайды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында көрінген үлкен ағартушы педагогтың бірі –
Ыбырай Алтынсарин. Ол ... ... ... мен этнографиялық
материалдарын жинап, соларды халық тәрбиесіне ... ... ... ... ... көрген «Орынбор ведомтсвосы қазақтарының құда түсу, қыз ұзату
және той жасау дәстүрінің очеркі» ... ... ... ... ... ... ... фольклорына қатысты арнайы зерттеулері
болмаса да, ол халық мұрасын аса ... ... ... ... атты оқу ... ол қазақ фольклорының көптеген үлгілерін
қамтыған. Соның қатарында Марабай жыраудан жазып ... ... ... ... мен ... ... («Қара қылыш», «Алтын айдар»),
шыншыл реалистік ертегілер («Тазша бала», ... ... ... ... ... де бар. ... қатар, Орынбай, Күдері ақындардың
өлеңдерін жинаққа енгізген. Осыған қарап, Ыбырайдың ... ... ... гөрі ... ... ... де әсерлі тілін жас ұрпаққа
әсерлі сарнағанын байқаймыз. Өзінің шағын өлең-әңгімелерінде Ыбырай ... ... ... жуық ... Оның төл шығармаларының тілі ғана емес,
образдары да халыққа аса жақын.
«Қазақ фольклорының халықтық ... ... ... ... ... ... мақсатта қолдануы өз кезеңі үшін зор
жаңалық болды. Ал, ... ... бұл ... іске ... ... ... арнаулы мекемелер шұғылданғанын, сөйтіп, жоспарлы да
жүйелі арнаға түскенін ... ... ... зор мәні ... игі істе ... ... ... тура келді. Ол тек ... ғана ... ... ... ... де ... Кеңестік дәуірде қазақ фольклор үлгілерін жинау, жариялау ісінде
әрқилы теориялар мен қисындардың орын тебуіне қарай осы игі ... ... ... ... кейде шау тартып қалғанын, кейде гүлдене өркендеп
кеткен кездерін байқаймыз» [22, 26-27].
1920-1925 жылдарда мәдени-әдеби асыл ... ... ... нәр алуы,
рухани байлықтың кәусар бұлағынна сусындауы үшін бірқыдыру ... ... ... бұл кезеңдегі кейбір жағдайлардың салқыны бұл салаға тимей
қалмады. Соның салдарынан біраз уақыт әдеби ... ... ... ... бой ... 20-жылдардың аяғы мен 30-жылдардың бас кезінен 1937
жылға дейінгі аралықта ауыз ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында игі мақсат, адал ниетпен еңбек еткен
Әбубәкір Диваев пен Александр Затаевичтің қазақтың мәдени мұрасын жинаудағы
ұлы еңбектерін ... ... жөн. ... олар ... ... ... саф алтын еді деуге келе бермейді, обьективизмнің салқыны да жоқ
емес. Бірақ ... ... ... ... бұл екі ... ... еш ... жоғалмас мұраларды жинап беріп кетті.
Қазақ даласын 1876 жылдан аралай бастаған Әбубәкір ... 1922 ... ... ... ... ... ... орталық
комиссияға жолдаған қазір Өзбек ССР-ның орталық архивында ... ... ... ... ... ... ... құнды, өте мол эпосы бар,
бұл халық өзінің талантты суырып салма ... ... ... ... мен ... аңыз-ертектерді білетін жыршыларымен мақтана
алады», - деп ... ... ... ... материалдарының
машинкаға көшіргенде 4035 бет, яғни 252 баспа табақ болатынын хабарлады.
Әбубәкірдің көзі тірісінде баспа ... ... ... шашау болмай,
«Түркістан жинағының» 566, 567, 568, 569-томдарында қайтадан жарияланды.
1922 жылы ... ... ... комиссиясы Ә.Диваев баспаға
дайындаған халық эпостарын – «Қобыланды ... ... ... ... ... ... «Алпамыс батыр» жырларын жариялады. 1968 жылы Қазақ
ССР Ғылым Академиясының М.О.Әуезов ... ... және өнер ... ... ... «Казахская устная поэзия» деген жинақ
құрастырып шығарды. Мұның бәрі де Әбубәкір ... мол ... ... 1920 жылы келіп, тұнып жатқан музыкалық байлыққа, ... ... мән ... ... ... ... мұхитына сүңгіп кеткен
А.В.Затаевич үш жылдың ішінде ... ... әні мен ... ... ... ... зор ілтипатпен атаған жөн.
«1925 жылдың көктемінде «Қазақтың 1000 әні» басылып шыққанда, орыстың
даңқты композиторлары ... ... ... ... ... ... француз компазиторларының басшысы Морис Равель,
венгер композиторы Дели Барток, поляк Эмиль ... ... ... ... ... ... артист, музыка этнографы 1923 жылы
Москвада болған қазақ музыкасының кешінде орыстың ұлт ... ... ... ... орындауды ұйымдастырушы Г.Б.Любимов сынды атақты ... ... ... [23, ... ... бір ет ... «Новый зритель» журналында «Таяуда
өзінің құны мен байлығы жағынан айрықша мәні бар еңбек басылып шықты. ... ... ... ... ... ... ... қосылған
орасан зор үлес. Орыстың музыкалық ... ... ... ... тұра ... (14 апр. 1925, ... - ... жылы лебізді кеңес
әдебиетінің атасы М.Горькийдің, француздың ұлы ... ... ... ... ... үшін ... абырой болды.
Қазақ халқының рухани ... ... ... ... ... ... еңбек еткен, сөйтіп, баға жетпес мұраларды тарих ауқымына
іліндірген екі ұлі ... ... зор ... ... ... ... ... жинаудың қиындығын, екінші
жағынан осы игі істі ... ... өз ... алғандығын
аңғартуды көздедік.
Мемлекет қамқорлығына алынған істің өнікті де мол және ... ... ... ... мол мұра жайында пікір айту, ой
тұжырымдаудың мәнді ... ... ... ... ... ... ... жариялаушылық ісінің өркен жаюына мүмкіндік жасалып,
ғылыми ой-пікірлер айтуға негіз дайындалды.
1940 жылдары ... ... ... құрылуы фольклорлық
мұраларымызды жүйелі түрде, ... ... ... ... ... кең жол ... Ш. Уәлиханов және «Манас» жыры
«Фольклортану (ағылшынша folk - ... lore – ... ... ... ... ... таралымға ие болған ұғым термин. Фольклорды (ауыз
әдебиеті) зерттейтін ғылымды отандық ... ... ... ... ... фольклор-тану (фольклористика) деп атайды». [24, 218]
Фольклортану ғылымы адамзат баласының пайда болуымен бірге ... күні ... ... жалғасып келе жатқан халық ... ... ... да ... сан ғасырлық тарихында ауыз әдебиетінің
небір інжу-маржан асыл қазыналарын қалдырды. Осы ... ... ... ... ... ... ғылымының айналысып келе
жатқан мәселелері.
Қазақ фольклортану ғылымының туу, қалыптасу мәселелерін сөз еткенде ... ... ... ... ой-пікірдегі елеулі өзгерістерді
аттап өте алмаймыз. ... ... ... ... ... отарлы бұғауға
алуы, екінші жағынан әр түрлі мақсатты көздеген ... мен ... ... ... ... ... ... етті. Сонымен қатар
қазақ халқының да ұлттық сана-сезімінің оянуы – ағартушылық, ... ұлт ... ... әсер ... фольклортану ғылымы ХІХ ғасырдың екінші жартысында аяғынан тік
тұрып, қалыптасып ... де, ... ... тууына ықпал еткен
алғашқы мақала, зерттеулер көріне бастады. Әсіресе, бұл ... ... ... еңбегі ерекше
. Қазақтың тұңғыш ғалымының алғашқы ой-пікірлері, ғылыми тұжырымдары
фольклортану саласында көрінді. ... ... рет ... ... ... зерттеу мақалаларын жазды. Ғалым осы еңбектерінің өзінде-ақ, ұлттық
фольклортану мен ... ... жаңа жол ... Ол ... «Абылай»
деген мақаласында қазақтың тарихи жырлары жөнінде толымды ой ... ... туып ... ... ... ел ... байланысын
сөз етеді. Сонымен қатар Шоқан ... ... оның ... мен жырлары, мифтері халықтың өткендегі тарихын білу үшін маңызы
зор материалдар деп ... ... ... ... ... ... қазақтағы қалдықтары», «Ұлы жүз қазақтарының
ертегілер імен аңыздары», «Жоңғария очерктері», ... т.б. ... ... өткенінен хабар беретін ауыыз ... ... ... ... ... рет фольклортану ғылымында мақал-мәтелдердің басқа
халықтар фольклорымен типологиялық байланысын сөз етеді.
«Қазақтың кейбір ... мен ... ... ... ... халықтарының, шығармаларына ұқсас келетіндігіне таңдана
отырып, Шоқан бұл ... ... ... ... А.Афанасьев жинап,
бастырған «Орыстың халық ертегілерінің» ... тек алты ... ... ... ... ... жинау негізінде
болғандығынан деп қарайды». [21, 20]
Шоқан қазақ поэзиясын да ... ... ... бес ... жіктейді.
Әрқайсысына анықтама беріп, түсіндірме жасайды. Ұлы ғалымның фольклортану
ғылымындағы ұлы жетістігі қырғыздың «Манас» ... ... алуы және ... ... ... дер ... ... поэзиялық ең басты және жалғыз десе де ... ... ... «Манас туралы» дастаны екені күмәнсіз. «Манас»
бір кезеңге және бір адамның – Манас батырдың төңірегіне ... ... ... ... мен ... ... дін ... әдет-ғұрып жөніндегі түсініктерінің энциклопе-диялық ... 247-248] – ... ... ... ... ... зерттеудегі
тарихи көзқарасын айқын тани аламыз. «Манас» жырының негізгі қаһармандарын
халық батырлары ретінде бағалауы да Шоқанның ғылыми көзқарасының ел ... ... ... ... аңғартады.
Шоқан өзінің саналы ғұмырын халық ауыз әдебиетін, ... ... ... ... Сондықтан да біз. Шоқанды қазақ фольклортану
ғылымының негізін салушы деп ... атай ... ... ... ... пен ... де сіңірген еңбегі зор.
В.В.Радлов 1862 жылдан бастап Қазақстанның Шығыс өлкелеріне, Іле алқабы
мен Ыстықкөл ойпаңына дейін зерттеу жұмыстарын жүргізеді. ... ... ... ... ... ... арқылы Жетісу жерінде болып,
Ыстықкөлге өтеді. Ғалым осы ... ... ... ... ... ... ... атпен 1865-1904 жылдар аралығында сегіз томдық
шығармалар жинағын баспадан шығарады. Әрбір томға орыс тілінде кіріспе ... ... ... ... әр халықтың өз тілінде (әрпі орысша)
береді.
В.Радловтың аталған сегіз томдығының ... ... ... ... материалдар негізделген. Ғалым өзі жинаған материалдарды ... ... және ... өлең деп екі ... жіктейді. Ал халық
поэзиясын өлең және жыр деп екі топқа бөледі. Ол өлең жөнінде:
«Өлең бірінші, екінші және ... жолы ... ... төрт ... - дей келіп қазақтың қара өлеңіне тән біраз қасиеттерге тоқталады.
«Өлеңдердің ... екі ... көп ... ... үшін ... жөн, ... жағдайда оның өлең мағынасымен ешқандай байланысы
болмайды» [26, 31] – деген ... ... ... ... ... де ... қысқа қиссалар, діни қиссалар деген топтарға бөліп жариялайды.
Тұтастай алғанда В.В.Радлов қазақ ... ... ... ... ... санаулы ғалымдардың бірі.
Ал, Шоқанның жолдасы Г.А.Потанинге келер болсақ, ұлттық фольклортану
ғылымына алғаш рет «Қазақ ауыз ... ... ... ... деп жар сала
келгендігін ерекше атап айтқан жөн. Дегенмен, Г.Потанин өзінің көп өмірін
халық ауыз әдебиеті үлгілерін ... ... ... аса ... ... ... ол ... халық ауыз әдебиетінің байлығын, көркемдік
дәрежесінің басқа халықтардан зор екендігін үнемі қайталап айтып отырады.
Қазақ фольклортану ғылымы жөнінде аталған ... ... ... ... айтқан И.Фалев, П.Мелиоранский, Ә.Диваев еңбектері де белгілі
дәрежеде атап ... ... ... пікірлер, әрине, үлкен ғылыми
еңбектерінің міндеттерін атқармаса да, ... ... ... ... ... және ... ... түсіну, оның сырын ұғыну жөнінде
маңызды екендігін атап айтамыз.
Қазақ фольклорын зерттеуші ғалым ... ... ... ... ... ... пікірін былайша өрбітеді:
«Қазақ фольклористикасын сөз еткенде бұл ғылымның да қалыптасу, дамы,
өсу жолы, басынан ... ... бар деп ... Біз ... шартты
түрде үш кезеңге бөліп қарастырамыз:
Бірінші кезең – 20-30 жылдар арасы;
Екінші кезең – ... ... ... - Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдар;
20-жылдардың бас кезінде-ақ қазақ ... ауыз ... ... көтеріліп, фольклор туралы ... ... ... ... Бұл ... қазақ фольклорын жинау,
зерттеу, бағалау хақында көптеген пікірлері айтылады. Мұның өзі қазақ совет
фольклорис-тикасының яғни ауыз ... ... ... ... ... [27, ... ... фольклортану ғылымы жекелеген мақалаларды ескермегенде,
көлемді зерттеу еңбектер деңгейінде қарастырыла бастады. Алдымен, М.Әуезов
1927 жылы Қызылорда ... ... ... атты ... ... ... тұңғыш рет жүйелеп берді. Ғалым осы алғашқы еңбегінің
өзінде-ақ, қазақ ... ... бар ... негізге ала отырып,
тұрмыс салт ...... салт ... батырлар жырын шығу тегіне
қарай - ұлы батырлар және кіші батырлар деп деп екі ... ... ... лиро ... жырларды – ел поэмалары деп атаса, осы алғашқы
еңбегінде-ақ тарихи өлеңдерді жеке жанр ретінде қарастырады.
Автор, ... ... бар ... да атай ... ... ... бағыттарын көрсетеді. Ғалымның ... ... де ... ... ... қыз бен ... ... билер айтысын да
М.Әуезов «Әдебиет тарихы» еңбегінде жүйелеп берді.
Тұтастай алғанда, М.Әуезовтың «Әдебиет ... ... ... ... ... рет жүйелеген маңызды еңбек болып саналады.
Ал, 1928 жылы жарияланған ... ... ... ... ... ... ... ғылымындағы жаңа бір белес болып
саналады. Х.Досмұамедұлы: ... ... ... және одан ... баспа бетін көрген материалдарды һәм Потанин, Радлов, Диваев ... ... ... ... таныстығы ғалымның ... түрі мен ... ... ... ... ... ... жіктеуіне көмегін тигізген. Халел фольклорды тек жалаң сөз өнері ... қана ... оның ... ... байланысты,
этнографиялық мәліметтерден бөле-жармай қарау керектігін жете сезінген
ғалым» [28, 11].
Ал, қазақ ... ... ... даму ... ... төмендегі мәселелерге ерекше көңіл бөлгендігін атап өткен жөн.
Олар:
1. Оқулықтар жасау ... Ауыз ... ... ... Ауыз әдебиетінің халық өнеріне байланысы және халық ақындарының
творчествосы туралы.
Фольклортану ғылымын тереңдете зерттеу ісі бұл жылдарда да игі ... 1932 жылы ... ... ... ... ... еңбек жазды.
Сәкеннің бұл еңбегі негізінен қазақ ауыз әдебиетінің тарихын баяндауға
арналған. Ел тарихына шолу жасай келіп, Сәкен ауыз әдебиетін ... ... ... ... бөліп баяндайды. Ауыз ... ... ... ... анықтайды. Бұл жағдай халық ауыз
әдебиетінің эстетикалық маңызын ... ... ... ... жылдары қазақ фольклорын оқулық, хрестоматиялар деңгейінде
жинақтау мәселелері де ... ... ... ... ... ... М.Қаратаев, С.Мұқанов, Қ.Бекхожин т.б.
адамдар бастауыш және ... ... ... ... мен
хрестоматиялар дайындады, оқу құралдарын құрастырды. Отызыншы жылдардағы
фольклортану ... жаңа бір ... – ауыз ... мен жазба
әдебиетінің өзара байланысы, жазба әдебиетте фольклорды пайдалану және одан
үйрену мәселесін ... еді. Осы ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев, Е.Ысмайлов, М.Қаратаев
ерекше көзге түсті. ... ... ... ... желілерін көркем
шығармада қайта жаңғыртып, жаңа ... ... ... ... ... ... ... Доскей, Шашубай шығармашылығы жөнінде маңызды
зерттеулер жасады. Сонымен қатар, отызыншы жылдар ... ... ... ауыз ... ... жанрларын түбегейлі зерттеуге бет
бұрды.
1939 жылы ... ... ... ... мен фольклоры», С.Мұқановтың
«Батырлар жыры», Қ.Жұмалиевтің «Халық поэмалары», ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті туралы»
зерттеулері ұлттық фольклортану ... биік ... ... ... ... ... ісі ұлы отан соғысы ... да ... ... Ұлы Отан ... ... ... отаншылдық
сезімін ояту үшін «Алпамыс», ... ... ... ... ... тарихи жырлары да баспа жүзін көріп, ... ... ... бастады.
1940 жылы М.Әуезов пен Л.Соболевтің бірігіп жазған зерттеуі «Эпос и
фольклор казахского народа» деп аталды. Бұрын ... ... ... тек ана ... ғана ... ... енді орыс тілінде жазылған
монографиялық зерттеулер де қосыла бастады. 1945 жылы ... ... ... т.б. еңтектер жарық көрді. Дәл осы жылы Ә.Мәметова «Қазақ
билерінің шешендік сөздері және оның әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... Бұл еңбек кейін «Қазақ әдебиет
тарихының» бірінші томында жарияланды. Дегенмен, 1940 жылдар ... ... ... 1948 жылы ... ... ... ... жанрларын қамтитын академиялық оқулық – «Қазақ әдебиеті тарихының»
алғашқы томын атағанымыз жөн. Бұл ... ... ... ... ... ғалымдар тұтастай жұмылдырылды.
1950 жылдары партияның идеологиялық майданы кез-келген мекемеден
«ұлтшылдық», «байшылдық» сарынын ... ... ... ... ... ... Тек қана ғалымдар емес, бір мезгіл талай
ғасыр бойы халқымыздың асыл ... ... ... «Алпамыс»,
«Қобыланды», «Ер Тарғын» сияқты ұлт ... ... ... әдебиет
тарихынан сызылып, «зиянды» туындылар қатарына жатқызылды. ... ... ... ... 1956 ... ... ... әділ әрі шынайы баға беру
қайта қолға алынды. Соның нәтижесінде 1956 жылы ... ... жылы ... «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері»,
М.Ғабдулиннің «Қазақ ... ауыз ... ... ... ұлттық фольклортану ғылымын жаңа белеске көтерді.
Қазақ фольклотану ғылымын тереңдете зерттеу ісі 1960-1970 жылдары ... ... ... Б.Адамбаевтың «Шешендік өнер» (1969) монографиясы,
1967 жылы Қазақ университетінің ғалымдары ... ... ... жылы фольклортанушы ғалымдардың ұжымдық «Қазақ ... ... ... (1988), ... ... (1990) ... ... қосылды.
Соңғы жылдары қазақ фольклортану ғылыми әлемдік ... ... ... ... ... жекелеген жырларының көркемдік-
эстетикалық мәселелерін жан-жақты зерттеуге бет бұрды.
1.3 Академик Ә.Марғұлан зерттеген халық ... ... ... ... ... көнеден-бүгінге жеткен рухани
мұраларымызды ... ... ... ... ісі ... ... әдебиетіндегі салт өлеңдері, мақал-мәтел, ертегілер, аңыздар, жұмбақ,
өтірік өлең, эпостық жырлардың көптеген үлгілерін жинастырып, қағаз бетіне
түсіруде оны ... да ... ... отырады. Осылардың ішіндегі
Әлекеңнің аса ден қойғаны – ежелгі жыр, аңыздар. Қазақ ... біз ... ... ... деп ... ... сол аңыздардың барлық
түрлерін ғалым хатқа түсірген.
Қазіргі тарихшы, фольклористер мен ... бір ... ... ... жоғалып кеткен ескі қалалар, атақты сарайлар, ... ... ... ... ... аңыздары екені аян. Ертедегі
Сайрам, Сүткент, Отырар, Түркістан, Сауран, Сығанақ, Қауған-ата, Артық-ата,
Баршынкент, ... ... ... Шу, ... ... ... ... Шельжі, Шегіл (Шекті), Мерке, Құлан, Ашпора, ... ... ... Кіші ... т.б. ... қалалар турасындағы аңыздарды
зиялы қауым Ә.Марғұланның жазып кеткендері арқылы да қарастырып жүр.
Сол сияқты, бұзылған күмбездердің ... ... ... ... ... ... ... деген талабынан туған табиғилық ... ... ... ... Қозы ... сұлу ... Қорқыт
ата, Бике мұнаралары Торғай, Ұлытау бойындағы үйтастар, Дыңар және Есіл,
Нұрасының арасындағы үлкен «Тоғанастың ... ... ... мен ... ... ... және т.б. жайындағы аңыздарды жеткізеді.
Ғалым өзі жинақтаған тарихи аңыздардың астарына ... ... ... ... ескі ... іздестіреді. Соның негізінде ... ... ... ... ... өз ... жаратып отырған.
«Қала тұрмысының сарыны тек халық жырларында ғана емес, ол көп тарихи
монументте, биік ... ... ... келген. Оны бірінші рет
жақсылап ... ... ХІІІ ... ... ... ... ... айтуынша, «Кумандардың» (қыпшақтардың) әдеті биік діңгек, - үсті шошақ
биік үйлер тұрғызады, кей ... ... ... биік ... тасы жоқ ... ... тастан салынған үйлер жиі кездеседі.
Қабырғалардың төрт бұрышында биік ... ... ... ... ... төрт ... там. (Рубрук. Путешествие в восточные страны, 80) мұның
барлығы қазақтарда сақталған. Ең ... ... ... ... мен ... Олардың кейбірі осы күнге дейін сақталған. Оны Донбауыл, Қозы
Көрпеш-Баян сұлу, ... ата ... ... мұнарадан, Сараман-қоса, өзге
толып жатқан Торғай, Ұлытау бойындағы үйтастар, ... ашық ... ... көпшілігі Аягөз бойындағы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»
кешені сияқты тастан сүйірлеп жасаған ... ... ... ... жылы ... ... ... өткенде, «Қозы Көрпеш» кешені көркем түрінде
тұруы ғажап емес».1
Осылайша, ғалым халық аңыздары мен жырларындағы ... ... ... ... ... ... отырып анықтауға тырысады. Ел
арасында ең мол таралған жыр-дастандарды ала отырып, сюжет желісіндегі ел-
жер тарихына қатысты деректерді ... ... ... ... мен ... ... ... отырып, ең ескі дәуірлердегі тарихи деректердің
көзін ашады.
Ғалымның: «Ғасырлар бойы жарқын түрде жырланып келе жатқан «Қозы Көрпеш-
Баян ... жыры ең ескі ... ... Ол тым көне ... ... арасында көп тараған бір ғажайып оқиғаның сюжеті. Бұл аңыздың
ең ескі заманда (б.з. ІІІ ... ... ... келіп, содан жырға
айналғанын ... ...... ... ... ... эпикалық
сюжет. Онда көркем түрде «Шоқтерек» бейнеленген, оның түбіндегі екі жастың
махаббат елестері сақталған. «Шоқтеректі» суреттеген бұл ... ... ... Ертістің күншығыс жағында жатқан байтақ даладан, Алтай тауының
ішіне жақын жерден табылған. Ол ... ... ... ... ... ... ... бұл эпикалы алтын бейне біздің заманымыздан
ІІІ-VІ ғасыр бұрын жасалған»2,- ... ... да ... айғақ болған
үш түрлі зат. Олар: «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ... ... жыр. Ә.Марғұлан осы аталған үш заттың ортасынан
көнелікті білдіретін ортақ белгілерді ... ... ... ой ... ... ... пікірінің маңыздылығы зор. Өткен жылы ғана «Қозы
Көрпеш – Баян ... ... 1500 ... атап өткенімізді ескерсек,
жырдың көнелік сипатын дәлелдеудегі ... ... ... көз ... түсеміз.
Ә.Марғұланның кез-келген зерттеуі заттай айғаққа, материалдық мұраларға
негізделе отырып жасалатындықтан, оның ғылыми дәлдігі де ... ... ... ... ... – Баян сұлу» кешені жөнінде айтқан
пікірлерінде сол нысанадан, сол ғылыми дәлдіктен айнымаған.
«Бұл ... ... ... ... ... дәуірінен көп заман бұрын
халық ойынан ерекше орын алып, тайпалардың ардақтаған бір көркем үлгісі
болған. Бұл ... сол ... ... биік ... ... ... ... көзқарасын, олардың ісмерлігін, шеберлігін жан-жақты
танытатын құнды дүниелер.
«Қозы ... ... жыры ... ... ... ... ... толғану, қандай егілмелі ой ... оны ... ... жан ... ... толқынды сезім түсіріп, баурап алып отырған.
Сондықтан жыр да, күмбез де көне ... ... ... мәдениеттің ұлы
мұрасы болып қала береді»1.
Ғалым халық ауыз әдебиетінің ең ескі нұсқаларының бірі – ... ... де ... ... ... Әсіресе, мал бағып күнелткен
ата-бабаларымыздың өткен тарихына үңіле отырып, ... ... ... терең із қалдырғандығын дөп басып көрсетеді.
«Ғұндар қазақ сияқты мал өсіруді ерекше жақсы ... ... ... ең қызық көрген малы – түйе, түйенің тәңірісі – ... ... ... ... етеді... Ғұндар оны аңызға айналдырып, ... ... ... ... Бұл аңыз сол қалпында қазақтардың мал бағу
хикаясында сақталған. ... ... оның ... – Қамбар ата,
сиырдікі – Зеңгі баба, ...... ата ... ... ... ... ... мал өсіруді мұрат тұтқан халық үшін терең ұғымдар. ... ... ... ... ... қара - ... ... «Қамбар ата -
қолдай гөр», «Зеңгі баба - жарылқай гөр», «Шопан ата – байыта гөр» ... бас иіп ... Бұл мал ... иелерінің шыққан, тараған жерлері
Жетісу, Қазығұрт ... ... ... Арал, Каспий теңіздерінің жағасы,
Ертіс бойы, Алтай, Тарбағатай таулары. Солардың ішінде ерекше орын ... ... ... Бұл байтақ өлкелер ерте заманнан бері ... ... кең ... ... келген»1.
Төрт түлік малға байланысты қазақ жырларының елдің ескі өмірімен тығыз
байланыста пайда болғандығын, осылайша, ... ... ... ... ... мистик, діншіл ақын атанып, әдебиет тарихына
енгізуден аластатылған, тіптен, атын ... ... ... Қожа ... ... ... де ... маңызы зор.
«Қожа Ахмет Яссауи жас күнін Сайрамда, әкесі Ибраимның үйіне ... ... ... ... ... Сырдария мен Арқа қазақтары саудамен
сонда көп жиналатын. Қожа Ахмет ... үлгі айту үшін ... ... Ол ... ... ... ескі қазақ тайпалары (қыпшақ,
қоңырат) аса жақсы ... Арал ... ... ... оған ... ұшатын жүйрік ақ мая әкеліп тартады. Аңыз бойынша Яссауи таң намазын
Түркістанда оқып, ақ маясымен ұшып ... ... ... ... ... Түйенің алыбы Ойсыл қараның туған жері – Жетісу, Қазығұрт тауы,
Қаратау. Оның ... ... тас ... осы ... ... ... кеткен»1.
Ақын есімінің халық жадында терең із қалдырғандығын, Иассауидің бүкіл
түркі жұртының қалаулысына ... ... оның ... ... ... ... ... неден де болса тайынбайтын батылдығын, өзі
ұнатқан ғылымға деген адалдығын танытады.
Ә.Марғұланның Нұқ пайғамбардың ... ... ... ... ... ... тарихи аңыздарға талдау жасауы да қызғылықты
әрі тарихи деректермен дәлелденуімен маңызды.
«Мал өсіру – топан су біткен соң, ... қола ... ... ... ... аңыздары бойынша бүкіл дүниені топан су ... ... ... Алатаудың бір бөлігі Қазығұрт тауының басына келіп
тоқтайды. Бұл мәселе әдебиетте жазылмаған, түбі ... ... ... ... ... ... Нұқтың екінші тоқтаған жері – таудың бір биік
басы, Қазығұрт тауы. Қазақ ... ... ... ... кеме ... бар, асты ... төбесіне ағаш қадаған, Қазығұрт атаның ордасының орны
сақталған. Ол жерді ... осы ... ... ... ... тауы ... ... жаңғақ қорасы, Қазығұрттың ақ қойлары, шудалы түйелері
жайылған жер дейді. Бірақ Қазығұрттың кім болғаны ... ... бұл ... – қорт ... ... ... Қазығұрттың басынан бұлт айналғанда әйелдер
сескеніп, даладағы нәрселерін үйге кіргізеді. Түбі ... ... ... ... - Қазығұртты торлаған бұлт жаумай кетпес деп,
Нұқ пайғамбардың кемесіне арнап жыр шығарады (Қазығұрттың басында ... ол ... ... неге ... жеті ... ... Қазығұрттың
басында көп әдемі құлындар ойнап, бұдан Қамбар ата шығады. Ақ ... ата ие ... ... Зеңгі ата қолдаушы болады (А.Диваев Тарту,
1924, 113-114-беттер). Малдың ... ... ... ... «жылқы
желден», «түйе сордан», «сиыр судан», «қой ауадан» деп әдемі жырлап айтады.
Малдың көбеюін мұрат еткен қарттар «сауғаның бие ... ... ... деп ... ... үшін ... ... мен этнография егіз ұғымдар.
Олар бірінсіз-бірі жоқ. Көне ... ... ... сайын аталған салалардың
өзара бірлігі көбірек сезіледі. Ғалымның ғұн ... ... ... ... ... ... ... отырып, қазақтың
жалбарыну жырларымен байланыстыра қарастыруы – ғылымдардың өзара бірлігін
ғана айқындап қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... ... табылатындығын да дәлелдейді.
«Ғұндардың рухани тіршілігі ескі қазақ тайпаларының ойлауымен бірдей.
Олар жаратылыстағы барлық көркем бейнелерді ардақтап, оған бас ... ... ...... көк, жер, су, ... ... ... нулы орман.
Олардың бас иетін тәңірісі, діні – аспан, көк, одан ізгі дүние болмаған.
Көкке ... ... айға ... Ғұнның басшылары таңертең ерте тұрып,
шығып келе жатқан күнге бас иіп, қолын ... ... Жаңа ай ... көкке көтеріп айға табынған. Қазақтар бұл дәстүрді ерекше ... ... сол ... ХІХ ... ... ... алып келді.
Қазақтарда жаңа ай туғанда мынадай ... ... ... аман ... айда ... айда есірке
Күнге табыну – ескі түріктер мен қыпшақтар жасаған ата-анаға, әскерге,
кемеңгер адамдарға ... тас ... ... ... ... ескі ... ... бетіне шығып келе жатқан күнге қаратып
қойған. Ғұндардың жерді, тау-тасты, ... ... ісі ... ... ... ... ... көркем орын алған. Қазақтарда
айтылатын «жер - су», «жер - ... ... - ... «Хан ... деп
айтылатын ұғымдар – соның жарқын мысалы»1.
Ғұндардың жерлеу салты да археологиялық қазба жұмыстарының ... Ал, ... кісі ... ... ... айту ... сол
ғұндар заманынан жалғасып келе жатқандығын дәлелдеуі де ... үшін ... ... ... – кісі көму ... Кісі ... ғұндарда бетін
жыртып, атақты адамдарына арнап жоқтау жырын шығарады ... ... ... ... ... оған ... әдемі жоқтау жырын айтады. Бұл ұлы
оқиғаны өткен ғасырда латын тілінен орысшаға аударып жазған орыс халқының
ұлы ... ... ... ... бет ... жоқтау айту ХХ
ғасырдың басына дейін сақталып келді. ... ...... ... бет жыртудың қалдығы»1.
Ғалымның қазақтың батырлық жырлары мен ... жиі ... ... ... ... ... де ... Мұндай мотивтің қандай жағдайда
туатындғы, неге байланысты айтылатындығы, нені ... ... ... ... эпостарымен салыстырыла отырып, әлем елдерінің жырларынан ... ... ... әрі ... ... ... алтай эпосында құдыретті негіз болған бір ой – кейіпкер
мақсаты. Кейіпкер мақсатты ісіне жете алмай ... қиын түс ... ... айтуы. Бұл аңызда Нибулын жырында кездесіп ... ... ... түс ... ... ... қолынан ұшып кеткен ақ ... ... ... ... ағаштар өшіп, сұлағандай болады. Бұл аңыз
ғұндардың айтуынан алынып, «Ұлы эдда» жырына қосылған. ... ... ... ... ... да, қазақтың «Орақ» жырында да әдемілеп
айтылған»1.
Ә.Марғұланның қазақ халық ауыз әдебиетінің ... ... ... де ... ... түркі, монғол, алтай халықтарының ертегілерін
өзара салыстыра отырып, олардың шығу тегін түсіндіру мәселесі ... ... ... ... көне дәуірлерде пайда болған ертегілерді ... «ең ескі ... ... эпостық жыр» деп алады.
«Ең ескі дәуірде шыққан эпостық жырдың бүгінге дейін сақталып ... ... ... ... «Сұр ... «Хан ... ... Мерген»,
«Құла Мерген», «Арғы Мерген», «Хан Бодай», «Қара Мерген», «Жерден шыққан
Желім батыр», «Ер ... тағы сол ... ... ... ... ертегіге
айналған жырлар. «Ер Төстік» сияқты жеке-дара айтылатын ескі ұлы ... «Ақ ... ... «Ер ... ең ескі ... ... бақташылық жырдың бір
ерекше түрі. «Ер Төстік» - тарихи дәуірден қалған әңгіме, ерлік жыры. Онда
кездесетін жер ... да ... ... ... ... ... көз ... Бұл жырлар ғасырлар бойы талай өзгеріске түсіп, бұрынғы ерлік
жыр қалпынан шығып, бергі кезде ертегі түрге ... - дей ... ... ертегісінің ел арасында айтылатын қарапайым сюжетін мысалға
келтіреді.
«Ер Төстіктің» бұдан кейінгі ... ... ... жыры мен ... ... Ер ... бір күні садақ атып жүріп, өрмек ... ... ... ... үзіп кетеді. Кемпір Ер Төстікті қарғап: - Жүгірмек,
бүйтіп аласұрғанша қаңғып кеткен ... ... ... ... алсайшы, - дейді.
Кемпірдің бұл сөзі Ер Төстікке ой түсіреді. ... ... ... ... деп ... ... айтпай, жасырады. Бірақ Ер Төстік шешесін еркіне
қоймай айтқызып, ағаларының ... ... соң, ... ... ... шыққан Ер Төстік жүріп өткен жерлердің
тарихи атаулары әлі күнге сақталғандығын, ондағы салт-дәстүрлердің біздің
заманымыздан ... ... ... ғұн, ... ... қыпшақ
тайпаларына тән болып келетіндігін дәлелдейді. Осы ... ... ... ... ... де ескі әдебиет үлгілерін
зерттеушілер үшін құндылығы зор. Бұған дейін ғалымдар арасында ұзақ ... ... ... ... ... ... даулы пікірлер
қалыптасып келген еді. Ә.Марғұлан осы мәселеге де дәлелді ... ... ... жасады.
«Қорқыт тарихи дәуірлерде Сырдария өлкесін қоныс ... ... ... ... ... ... ... батагөй, асқан ақын
(ұзан), болашақты болжап ... ... кісі ... Ол кісі туралы
айтылатын қария сөз Азиядағы түркі тілдес елдердің көбінде бар. Бірақ қазақ
халқы ескі ... ... ... ... ... болған, олардың
түбегейлі ұрпағы болғандықтан, Қорқыт туралы айтылатын тарихи жырлар, аңыз
легендалар, ән-күйлер қазақ пен ... ... ... ... бір
ғажайып жері, Қорқыт атымен байланысты легендалардың көбі өзінің тарихи
негізін осы соңғы заманға дейін жоймаған, тек ... ғана ... көп ... өткендікті білдіріп, ертегіге, мифке айнала бастаған»1.
Сонымен қатар, алғашқылардың бірі болып «Қорқыт ата ... ... ... эпосымен байланысы бар екендігін де айтқан – Ә.Марғұлан
болатын.
«Қорыт кітабына» ең ... ... ... Жүсіпбек жырлаған «Алпамыс»
жыры. Мұнда батырдың ... ... деп ... «Қорқыт кітабындағы»
Байбөріден ешбір өзгешелігі жоқ, ... ... ... бір ... ... қатын болса, ол да «Қорқыт кітабындағы» кекеш қатын Қысыршамен
бірдей, ... ... де, ... де ... ... ... жоқ, ... жылдардағ зерттеулер «Алпамыс» жырының түпкі сюжеті
«Қорқыт ата кітабының» үшінші ... ... ... ... ... біріншіден, «Алпамыс» жырының көнелігін дәлелдесе, екіншіден, бүкіл
түркі халықтарына ортақ ... ... ... ... даму ... ... ... бұл ойларын «Манас» жырын зерттеуде де жалғастырған.
«Манас жырындағы ... ... қара дәу ... ... ... ... ... алып қиятқа, не «Қорқыт» жырындағы Төбе-көзге тіпті
ағайындас. Бұлардың үшеуін бір жерден ... ... ... ... ... елге ... ... олардың малын, басын
аяусыз қырып ... ... ... үш ... ... де көрсетілген
дәулерді адамның үрейін ұшыратын, үлкен зұлымдық деп суреттейді» [4, 110].
Ғалымның бұл зерттеулері ... ... ... ... ... басы деп те айтуға болады. Кез-келген жырдың
тарихи ... ... ... ... ... ... ... осылайша дәлелдейді.
Ә.Марғұланның хандық дәуірдегі әдебиетіміздің басы ретінде саналып
жүрген ... Асан ... ... ... ... де ғылыми құндылығын
жоймайды.
«Сұрғалтайұлы Сыпыра жырау ХVІ ғасырдың ... ... ... (Орыс
хан) пен Тоқтамыстың заманында жасап, жүзден асып өледі. Жасырақ кезінде Ақ
Орданың ханы ... ... ... Қартайып жасы келген кезде жүрген жері
Маңғыстау далалары. Тоқтамыс пен Едіге айтысып жүргенде жүзге келген ... ... ... арба ... ... ... ... оның
кеңесін тыңдайды.
Сыпыра жырау өзінің өмірбаянын, ерте заманда ... ... ... ... ... ... ... жасырақ кезінде 1334 жылы Сарайшықта тұрғанын ибн Батута
да көрген сияқты. «Осы қалада түріктердің атақты ... ... ... бір
жазуында ол» [29, 147].
Тұтастай алғанда, Ә.Марғұлан қазақ халық ауыз әдебиетінің ... ... ... жырларға дейінгі аралықтағы мол мұраларымызды
туу, қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... бірегейі.
Қазақ эпосын жинау, жариялау ісі ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап
қолға алынды. В.Радлов, И.Березин, Г.Потанин, ... ... ... Ы.Алтынсарин, Ә.Диваев, М.Көпеев т.б. ғалымдар
қазақ эпосының ... ... ... ... беттерінде жариялап
қана қоймай, ғылыми пайымдау, пікірлерінде айта бастады. Кеңестік дәуірде
ұлттық эпостарымызды ... ... ... ... ... ... зерделенді. Дегемен, қазақ эпосын тереңдете
зерттеу, эпостану ғылымын қалыптастыру өткен ғасырдың 40-50 ... ... ... ... ... ... ... С.Мұқанов,
Қ.Жұмалиев, Ә.Марғұлан, М.Ғабдуллин, А.Орлов, Ә.Қоңыратбаев, Н.Смирнова,
И.Дүсенбаев, Е.Ысмайлов, Б.Кенжебаев ... ... ... ... ... бұл ... Ә.Марғұланның ғылыми-зерттеушілік ой-
пікірлері өзінің құндылығын әлі ... ... ... ... халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинау ісімен 1920
жылдардан бастап жүйелі айналысуға ... Ол сол ... ... ... «Еңбекші қазақ» газеттері мен «Қазақтар», ... ... ... ... ... жариялап, сол туралы өзінің ой-пікірлерін
білдіріп отырған. Болашақ ғалымның ... ауыз ... ... ... ... ... деген құштарлығы осы кезеңде оянса керек. Ол
өзінің ең алғашқы ғылыми мақаласын 1939 ... ... ... ... санадарында және жалғасын 1940 жылғы №1, 2 сандарында жариялайды.
Ғалымның бұл ... ... ... ... мотивтер» деп аталған.
Мұнда қазақ эпосы мен ... ... ... ... түсінік
берілген. Ғалымның эпостанудағы алғашқы еңбегінің өзінен-ақ, алымдылығын,
қарымдылығын, алған тақырыбын жан-жақты игергендігін байқауға ... ... ... ... ... тәжірибелерін пайдалана отырып, наным-
сеніммен байланыстыра зерттейді. Батырлық жырларда туғызған халық ... ... ... ... ... Олар:
1. Ел басына күн туғанда қол бастап, жауға қарсы күш ... ... ... ... ... ... жиын» өткізсе де шешім таппай, ... бір ауыз ... ... ... дауды шешіп кетерлік Жиренше,
Асандардай тапқыр ақыл иесі ... ... ... ... Алып батырды туатын ананы;
4. Ер қанаты болатын тұлпарды ардақтау;
5. Алтын басты ақ орда иесі аяулы арудың жауға олжа болмауын тілеу;
6. Жас ... ... ... Жас ... ... ... армандау;
8. Соғыс өнерін үйрену.
Міне, осы қажеттіліктер ерлік жырлардың туу, ... ... ... - дейді Ә.Марғұлан.
Сөзсіз, халық жадында сақталған кез-келген жырдың өзіне тән пайда болу
тарихы бар ... те, ... ... тән ... заңдылықтарының бар
екендігін де жоқа ... ... осы ... көтеру арқылы рухани
қажеттілік пен материалдық қажеттіліктің ара жігін ашып, өзара байланысын
танытады.
Ә.Марғұлан ... ... ... ... ... ... санасының өсу жолында орын алып келген түрлі культтер –
сенімде туралы және олардың жыр, ... ... ... ... де күш ... Қасқыр, бөрі культтерінің ескі түріктерден ... ... ... ... ... одан кейін жеті басты жылан,
самұрық құс, жалғыз көзді дәу, тауды тауға ұрып ... ... ... ... ... ескі ... орын алып келгенін, қазақ
ертегілерінен мысалдар келтіре отырып ... ... Маң құс, ... құс ... ... тотемдік сыры шын биік құсты, таңғұстәңірі ... ... ... ... боп ардақталуы, сондай киелі құстардан аққу,
қаз, қыран бүркіт, көкжендет, лашын, бидайық, тұйғындар ... ... ... ... ... келе жатқан ежелгі кәсіп елесі екені,
ондай культтер тек қазақта ғана ... ескі ... ... нун, ... ... ... да айтылады. Ғалымның болжауынша, жылан культінің қазақтарда
да болуы, олардың ескі ... ... ... ... ... ... [30, ... өзінің «Эпос – жыр туғызудағы тарихи мұралар» ... ... ерте ... келе ... ... үйсін-қаңлы, қыпшақ
тайпалары, олардың мекендері, қала, дала өмірі, ... ... ... кәсіби-егіншілік, қыстақ қалалары, ... ... ... ... ... тауып ұсынды. Ғалымның ескертуінше үйсін,
қаңлы, қыпшақтардың ертедегі мекені – ... ... ... Арқаның жоны,
Сырдың ен бойы болған.
Риттер мен Клапоттың байқауынша да, үйсін – қаңлылықтар өздерінің малын
қыстай Сыр, Шу, ... ... ... ... жаз шыға ... Есіл,
Тобыл өзендері аралығындағы сар аланы басып Орал ... Обь ... ... ... болған екен. Марғұлан өзінің ... ... ескі ... ... ... ... ... Ол араб жазушысы Ибн-ал Асыр Шамси Дамасахи, батыс елшісі Ибн
Баттута, Абил Рамюзе пікірлерін келтіру арқылы да қазақтың ... ... ... қала ... ... ... өнер ... жазу, жыл санауы, ою, өрнек, жыр, ертегілері кең сөз болады.
«Тарихи дәуірлерді тексеріп қарағанда, - дейді ... - ... ... ... ... ... , ол ... Орта Азиядағы белгілі
жұрттардың бірі болып, олар өз алдына жер ... су ... ... мәдениет ошақтарын құрғаны байқалады».
Алтын орда заманында Тәуке ханның сарайын Ұлытауда, Еділ, Жайық, Дон,
Днепр, Құрбаң, Солтүстік Кавказ, ... ... де ... ... ... ... мәдениет орталығы, Орда сарай қалаларының болғаны
көрсетіледі. Олар: Ұлы ... Кіші ... ... Қажы ... ... т.б.
Аталған мекендердің аттары қазақ жырларында, ... ... ... «Қыз Жібек» жырындағы «Жағалбайлы мекені Ақ теңіз бен
Қара ... ... деп ... ... ... ... ескі
ертегілерде, мысалы, «Құламерген», «Ер Төстік», «Айтолыс», «Хан мерген»,
«Құбағұл» жыр-аңыздарында да ежелгі мекен ... ... ... ... сөз ... ... және ... тарихи деректерге сай кеп ... ... ... ... және оның ... ... атты
зерттеуінің де қазақ фольклористикасында елеулі орны бар ... ... тән ... пен ... ... ... ... де айқын
танылған. Қазақ эпостары тарихи шындыққа сай туған, ... ... ... ... туындысы, мазмұнға бай, идеясы ... ... ... даналығының айқын куәсі дерлік ... ... ... ... аса мәнді мазмұны еліміздің ғасырлар бойғы ерлік
істерінің шежіресіндей сайрап, қоғам ... ... ... мен ... идеалын,
ертедегі ұрпақ мұңын, рухани байлығын, ұлыс-ұру, халық-ұлт мүдделерін
шерткен мейлінше ... ... ... ... Осы ... ... мына бір ... келтіре кетудің артықтығы жоқ.
«Жалпы алғанда эпос халықтың тарихи естелігі екенін ... ... ... ... ... ... «Ер Сайын», «Қобыланды») оғұздар
мен қыпшақтардың тұсында, яғни бұл тайпалар Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... кезде (VІІІ-ІХ) ғасырлар), негізінен алғанда
қазақстан аймағында шығарыла бастады деп санайды. Ал, эпостың елге ... ... ... ... бола ... ... ... арасы деп
мегзейді. Сөйтіп, автор қазақтың эпикалық ... ... ... үшін ... ... ... көтерді» [31, 31], - делінген.
Шындығында, эпостарымыздың тарихи тегін танытуда ... ... ... ... ... басқа халықтар ... ... ... әлде ... басым. Дала халқына тән
тіршілік, тұрмыс өзгешеліктері, өмір түсінігі, үй-іші, ... ... ... ... ... ... ... негізделуінің
өзі ерекше, түгел коллективтің ерліктерін бір батыр бейнесіне сыйғыза
бейнелеу ... ... ... ерен идеялылығын, образдылын
танытады. ... ... ... «Ер Тарғын», «Ер Сайын»
жырларына тән көне өмір шындықтары, сыртқы жауға қарсы халық ... ... ... ... ... жырларында ру, ұлыс арасындағы
өзара наразылық шындықтары айқын. Бұрынғы түркі хандығы, оғыз, ... ... ... ... Қарахан заманын бейнелейтін жырлар сюжетін
кездестіруіміздің өзі қазақ жырларының ... ... ... ғажайып
нәрсе, «Оғыз Қаған», «Көк бөрі», «Қорқыт ата ... одан арғы ... ... ... ... көне тарихты тануға мол материал беріп
отыр.
Ә.Марғұлан қазақ эпостарының туу ... бес ... ... ... ... ... Ол ... дейінгі түркі легенда, мифтері
негізінде жасалған туындылар. Көне ... ... ... ... ... ... культі, ата аруағы культі, аққу, қыран құс культі.
Мысалы, Күл тегін жоқтауы, Құла ... ... ... Ертөстік, Ақ көбек,
Оғыз Қаған туралы аңыздар т.б.
2) Оғыз-қыпшақ дәуірі (ҮІ-ХІІ). Бұл кезде жергілікті ... ... ... араб ... ... күресті жырлаған. Мысалы, «Қорқыт
кітабы», «Алдар көсе», «Қозы Көрпеш» т.б.
3) Ноғайлы дәуірі (ХІІІ-ХҮІ) – ... ... ... ... ... «Қамбар», «Мұсахан», «Орақ» т.б.
4) Қалмақ шабуылы дәуірі. ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы «Құба қалмақ» заманы.
Абылай заманындағы батырлар ... ... ... ... ... ... туралы жырлар.
5) Кейінгі дәуір қазақ батырларының хан, сұлтандарға, патшашыларға қарсы
күресін бейнелейтін Сырым, Исатай-Махамбет Бекет т.б. ... ... ... қазақ эпосының шығу тарихына қарай жүйелеу ретінде ғылым үшін құнды
болжамдар. Фольклортанушы ғалым Б.Рақымов: «Бұл ... ... ... дау ... ... ... қазақ эпосын он
салаға бөліп жүргенімізбен, оны жіктеудің ... ... ... ... ... есте ұстаған ләзім» [33, 52-56] - деп, Ә.Марғұланның
қазақ эпосын дәуірлеудегі тарихи орнын ... ... біз сөз етіп ... ... ... ұлыстарының тым ерте
кезде жаза білген елдер қатарында болғанын дәлелдейтін деректер көп.
Қолжазба әдебиеті қазақ елі ішіне ... көп ... ... түрлі хисса, жоқтау, мақтау, жыр, дастандар формасы қазақта ертеден
бар әдебиет үлгісі ... ... «Боз ... «Мұхаббат нама»,
«Мұңлық-Зарлық», «Қысырау патша», «Шәкір-Шәкірат», ... ... ... ... ... «Китаби Қорқыт» т.б. әйгілі аңыз, жырлардың
қазақ ... ... ... ерте ... ... мәлім жай деп, бұл
туралы басты тарихшы-тюркологтар В.Бартольд, В.Радлов, ... ... ... ... ... Рубрук пікірлерін орынды келтіреді. Ал Қорқыт
не Оғыз циклды жырлардың көбі ... ... ... ескі ... ... деп ... зерттеуші.
Ғалымның аталған зерттеулері қазақ эпостарын дұрыс жіктеп, толық тануда
белгілі роль атқарған басшылық маңызы зор еңбектерден ... Бұл ... ... ... тағы бір ... зерттеуі «Қорқыт күйші» деген
атпен басылған-ды. Зерттеуші аталмыш мақаласында күй, ... ... ... ... аңыздарына сүйене отырып, ол Қорқытты қазақ күйінің қобыз
өнерінің атасы деп ... ... ... ғылымдағы түсініктерді
баяндап, оларға өзінше талдау ... ... өнер ... өз ... кейін Ә.Марғұлан қырғыз эпосы «Манас», қазақ эпосы «Көрұғлы»,
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» ... ... ... ... 1971 ... ... және Манас» атты күрделі зерттеу еңбегі осы кезге ... ... ... ... ... жазып алған «Манас» жырының үзіндісін
жан-жақты талдауға, ... ... ... көрнекті ... ... ... ... естелігінде профессор К.Юдахиннің
мынадай пікірін келтіріпті:
«Дүние жүзіндегі ең ұлы эпостардың бірі ... ... рет ... ... ... манастану іліміне із салған қазақ ғалымы Шоқан
болса, Совет дәуірінде сол ... ... тағы да ... ... ... пен Әлкей Марғұлан екендігін әр уақытта мақтанышпен ... Бұл – ... орта ... ... ... та әрі ... [34, 322].
Демек, Ә.Марғұланның қазақ эпостану ғылымында ғана емес, сонымен қатар
көршілес елдердің ... ... ... еңбегі де өзінің ғылыми
дәйектілігімен, бұлтартпас дәлелділігімен ерекшеленеді.
Ә.Марғұланның қазақ ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... эпостану ғылымын теориялық тұрғыдан
негіздеп, эпостардың шығу тегі мен ... болу ... зер ... ... ... жүйелегендігі - ұлттық фольклортану
ғылымының зор табысы болып саналады.
Қазақ эпостарын өзге халықтар жырымен ... ... ... ... ... – деп ... да, ұлттық эпостарымыздың ... ... ІХ ... ... ... да ... ... Ә. Марғұланды қазақтың бірегей фольклортанушы-эпос зерттеушісі
екенін айта ... оның ... ... мәдениеті тарихының барлық
салаларына да зор үлес ... ... ... екендігін атап көрсетеміз.
2 «Манас» ерлік пен елдіктің жыры
2.1 «Манас» эпосының шығу ... ... ... да ... ... ... ... оқиғалар мен
қайраткерлерге ... ... ... ... ... мен ... ауыз
әдебиетінің ауқымды жанры - эпостан жан – жақты көрініс беретіні мәлім. ... ... ... ел – ... ... ... ... көркемделген,
әсіреленген тарихы десе де болады. Жазба тарихпен салыстырғанда жыр ... ... ... ... ... ... ... мұнда
көп ретте нағыз шындықтың қайталанбас тұнбасы сақталады. Сондықтан да ... ... ... ... ... шежірелерден анағұрлым маңыздарық.
Халықтың азат ой - қиялы ұзын тарихтың қат – қабатынан ең ... ... ... ... ... ... ... ардақ тұтады, әулеттен
әулетке айтып таратады. Эпос - тарихтың көшірмесі де, ... да ... ... ... әсер ... мәңгі ұмытылмастай сырларды өзіне ғана тән
тәсілімен толғайды.
Қырғыз халқының мың жасаған ... ... ... да ... бәріне ортақ заңдылықтар аясында түсіну, талдау ләзім.
Сонымен манастанудың ... ... бірі бұл – ... шығу
кезеңі. Эпостың мазмұнында қырғыз халқының көпғасырлық тарихы және ... мен ... ... туралы ғалымдардың пікірлері бір жерден
шығып отыр, алайда қырғыздардың “Манас” эпопеясының шығу кезеңі және ... ... ... мен ... ... мәселе әлі күнге шейін
ғалымдардың көкейінде.
Бүгінгі күнде ғылымға ... шығу ... ... ... үш ... ... пен ... пікірлері бойынша “Манас” эпосы
қырғыздардың ұйғырлармен қарым-қатынасы кезеңінде пайда болған.
2. Б.М.Юнусалиев бойынша эпос ... мен қара ... ... ... ... В.М.Жирмунский бойынша, эпоста қырғыз халқының көне тарихынан
көптеген оқиғалар кездескенімен, негізінде ол тек XV-XVIII ... ... ... деңгейі жоғарыда аталған гипотезалардың бірімен
келісуге болмайтындығын көрсетеді. Эпос мазмұнын терең талдау арқылы ... келе ... ... ... құрайтын көптеген оқиғалар жырдың
ұзақ уақыт бойы қалыптасқандығын дәлелдейді.
Жоғарыда көрсетілген үш ... ... яғни ... ... ... ... ... Қырғыздардың ежелгі тарихының
фактілерін “Манас” эпосындағы деректермен салыстыра отырып, дастанның
алғашқы негізі қай ... ... ... немесе жанамалай көрсететін
талай-талай жайттарды атауға болады. Онда қырғыздар өте ... ... ... ... ... ... ... толып жатқан жорықтары мен
соғыстары өз ... ... бір ... ... ... В.В.Бартольдтің
айтуынша бұл IX және X ғасырлардағы «қырғыздардың ұлы ... еді. ... ... ... сол кезде қырғыздың 400 мың әскері
болды десе, енді бір деректерде 800 мың ... ... деп ... Талай
елді жаулап алған Шыңғыстың әскері 125 мың адам ... ... ... ... екенін анық көреміз.
“Манас” эпосының ең іргелі, өзекті, әрі ең көне бөлімі - «Ұлы ... ... ... ... да сол. ... ... ... деген үлкен қаласы бар шығыстағы қуатты бір мемлекетке (монғол-қытай
немесе монғол-түрік мемлекеті) қарсы шабуыл ... Ол қала бір ... ... жол, енді бір ... ... ... жол қашықтықта болды
делінеді. Расында да, қырғыздардың ... ... ... ... және ... оның Бей-Тин деген орталық қаласын қаратқаны тарихи дәл, ... ол ... ... деп ... алайда кейін Бейжін қаласы Бешбалық
атауына ие болған.
Жырдағы Бейжін қаласы ... ... ... ... деп ... мүлдем
теріс. Өйткені, қытай қаласы Бейжінді (Пекин) ортаазиялық көшпелілер Шыңғыс
ханның тұсында 1215 жылы ғана жаулап алды. Ал ол ... ... ... бағынышты еді, Жошы ұлысының бір тармағын құрайтын.Оның үстіне бұл
оқиға X ғасырдан ... ... да жөні жоқ. ... ол кезде жаңадан
туған қарақытайлар мемлекеті ... ... ... ... ... бұрынғы зерттеулерде батырдың Манас ... аты ... ... ... ... тарихында мұндай есім сақталмаған, бірақ
Орхон-Енисей жазуларын айтпағанда, қырғыздар жайындағы болмашы, үзік-үзік
деректер «Қырғыздың ұлы мемлекеттігі» ... ... ... ... ... ... ажоның (өте ертеде қырғыз хандары осылай
аталған) аты-жөнін жеткізген жоқ. Ұйғыр ... ... ... ... ... ... ғана мәлім. Сол кезде шынында да өмір сүрген Манастың атын
жазба тарих ... алуы да ... Ол ... ... ... ... шалғай жатқан көршілер болатын.
Қырғыз халқы бұл есімді өзінің тамаша шығармасында ғана ... ... ... ... тарихи деректерде Манас есімінің кездеспеуі бізді
мойытпауға ... ... ... ... ... 847 жылы өлетін бас батыр
немесе хан Манас болуға тиіс. Манас ... сөз ... ... ... ... сол ... Орта ... көп таралған манихеизмнен шыққан болуға
тиіс. Сондай-ақ, ол кездегі даңқты батырдың аты-жөні басқаша болуы, Шыңғыс
сияқты, ... ... ... ... ... да ... Осы ... гипотезасына көңіл аударған жөн. Бұл ... ... ... прототипі Яглакар қаған, ал Манастың ... ... алу ... ... бұл ... ... ... қарсы ұйымдастырған
жорығы. [4, 179]
Эпостың алғашқы жырының, яғни “Ұлы жорықтың” қай заманда ... ... да гөрі ... ... ... ... оқиғалар да, адамдар да солай
болды дегеннің өзінде батырлық жыр сол оқиғалардан кейін, одан әлде ... ... ... туды деу ... ... Бірақ эпостың бізге
жеткен нұсқаларының барлығының да мәтіні бұл жорамалды ... ... ұлы ... соған тікелей қатынасқан адам жырлаған. «Игорь полкы
туралы жырдағы» жасақшы - ақын ... ... ақын ... ... ... ... ол Жайсаң жыршы деген ... ... ғана ... сол ... ... ... ғана ... жауынгер батыр
да. Сонымен “Манас”, яғни эпостың алғашқы жыры сол «Ұлы ... ... ... ... ... болуға тиіс. Бұлай деуге бірнеше ... ... ... өзі бұған негіз береді, себебі осы кезге дейін
жеткен нұсқаларының барлығында да оның ... ... көп ... ... тұрмыс-салт белгілері және қырғыз фольклорының осы
эпоспен аралас-құралас дамыған ... де ... ... ... дәуірі туралы мәселені шешуде сол ... ... ... ... ... да ерекше маңызы бар. Жыр ... ... ... байланысты. «Көзкөмендер» - Манасқа ... ... ... ... ... ... деп қыпшақтарды
атаған. Олар Европаның ... XI ... ... ... ... ... туған тайпасымен бірге өмір сүргендігі айтылуы эпос шыққан
кезде ... ... ... ... көрші
тұрғандығын көрсетеді. Сондай-ақ “Манастың” ежелгі, көне мәтінінде естек,
қатаған ... ... ... ... Бұл естектер башқұрлар немесе
Азияның терістігіндегі остяктар екендігі дәл мәлім емес, ... ... ... ... ... ... өте ертеде алшақтап, көшіп
кеткендігі көңіл ... ... ... ... ... ... да ... айтуға болады.
Дастанда бұдан басқа да атаулар бар. Кейінгі айтушылардың жырлауында
олар өздерінің ежелгі мән-мағынасын жоғалтқан. ... ... ... ... ... аталады. Айтушы бұл қаланы Манасқа жанастырып,
жақындастырып жырламайды. Ал ... IX-X ... ... хақанының
қаласы болғаны тарихтан мәлім.
Эпостың мәтініндегі ежелгі атау жыршылардың айтуында өзгіріп, ... ... ... Оны ... байыбына бармаған жыршылар бұл атауды
басқа халыққа, аңыз болған мемлекетке таңған.
«Ажо» ... ... да ... ... ... Енисей-Орхон
жазулары мен «Ұлы мемлекеттік» ... ... ... ... ... хақан осылай деп аталған. Кейін жыршылардың ауызша айтуында өзгеріп,
ол Әжі деген кісі атына ... және оған ... ... қоса ... ... ... ... бірінде Әжібай деген кейіпкер бар. Ол -
Манастың жақын достарының бірі. Қазіргі тыңдаушылар үшін бұл сөз ... ... ... ... үндес, ұқсас естілуі ықтимал. Бұл –
алғашқыда, о ... ... ... ... өзгеріске ұшырайтындығының анық
айғағы.
М.О.Әуезов өзінің «Манастың» шығарылған уақыты жайында» атты мақаласында
эпостың шығу ... ... ... ... ... ... ... салыстырулар “Манастың” туған ... ... ... ... ... Бұл ... жырдың сюжеттік өзегі мен негізгі
бастауы қырғыздардың ұйғырларға қарсы жорығы және олардың Бей-Тин ... алуы ... ... ... бәрін негізге ала отырып, ... ... ... 840 жылдан әрі емес деген байлау жасаймыз. Сонда
эпостың алғаш туа ... 1100 жыл ... ... ... ... Әрине,
бұл тек болжал түрінде ғана айтылып ... [35, ... пен ... “Манастың” шығу кезеңі жайында өз пікірлерін
бөлек ұсынғанымен, олардың ойлары бір ... ... ... ... үш ... ... ғалым Б.М.Юнусалиевпен
ұсынылған: “Көптеген басқа елдердің эпостарынан өзгеше “Манас” жыры бастан
аяқ өлең жолымен құрылған, бұл тағы бір рет ... ... ... ... [4, ... ... ... тарихында көптеген шабуылдарды бастан
өткерген халық. Орта Азияда мекендеген ең көне елдердің бірі ... ... ... ... шабуыл жасап отырған: X ғасырдың соңында
қарақытайлар; XIII ғасырда моңғол ... XVI – XVIII ... ... ... ... ... жер ... елдер, мемлекеттер,
тайпалар жойылып, тарих беттерінен олардың атаулары жоғалды. Ұлы ... ... ... ... жігерлік, қайрат сияқты асыл қасиеттер.
Ерлік пен батылдылық құрметке бөленіп, бірте-бірте мадақтау ... ... жай ғана ... ... емес, онымен қоса қырғыз елінің
көтеріліске ... ... ... ... ... ... талғамы, адамзаттың жетістіктері мен кемшіліктері ... ... тіл, діни ... ... ... ... ... жылы алғаш жариялаған “Қырғыздың ерлік эпосы “Манас” атты мақаласында
жырдың шығу кезеңі жайлы жорамал ретінде ... ... ... ... ... кейбір түрлері кездеседі: Мысалы, әскери демократия ... ... тең, хан - ... ... және тағы ... ... атаулары, жалқы есімдер, жер – су аттарының барлығы көне ... ... өлең ... де көне болып табылады.” [4, 195]
Әрине, алғашында эпос тек батырлық туралы шағын жыр ретінде ... ... ... ... өз ... жаңа тарихи оқиғаларды, жаңа
қаһармандарды жинап, бір ... ... ... ... ... ... зор
эпопея бұл - дарынды ақын – жыршылар буындарының жемісі, бұл ... ... ... ... ... ... ... лингвистикалық,
этнографиялық, географиялық мағлұматтар жалғыз ғана бір ... ... ... сөз ... оқиғаларды IX – XI ғасырларға жатқызып,
мұны қырғыздар мен қарақытайлар арасындағы соғыс деп ... ... ... ... ... ... ... болған адамдардың прототипі
болуы мүмкін. Мысалы, Есенхан (қалмақша Есен - тайшы) XV ... ... ... ... ... ... XVIII ... жоңғар шабуылының
басшысы болған адам; ал Елюй (қырғыз тіліндегі «ж» әрпіне ... ... «е» әрпі ... X ... ... Қытайдан келіп, қырғыз
мемлекетін талқандаған қара қытайлардың қолбасшысы болған адам .” [4, ... ... ... бұл жыр ... ... ... тіл
көркемдігіне ие болған. “Манас” эпосының тарихи – мәдени маңызы өте ... ол ... бойы ... ... ... ... және халық
мінезіне әсер етіп отырған. Эпос адамдарға табиғатты сүю, өнер мен поэзияны
түсіну, ерлік сияқты ... ... ... ... “Манас” жырының зерттелуінде терең із
қалдырған, ... ... ... Б.М.Юнусалиевтің пікірінше, поэма IX –
X ғасырларда құрастырылған, ал бұған түрткі ... ... бұл X ... ... ... ... яғни екі ... арасында
болған соғыс.
Сөз етіліп отырған үш гипотезаның ... ... орыс ... ... - В.М.Жирмунский.
“Қытай Геродоты” атанған Сыма Цяньнің “Тарихи жазбалар” деген еңбегінде
қырғыздар туралы алғашқы жазбаларды ... ... 201 жылы ... Сол ... ... де ... елінің тарихы ежелгі заманнан
басталатынына шақ келтірмейді, алайда ғалым ... ... ... ... бөліп, оның ең соңғы, яғни үшінші қабаты “Манас” эпосының тарихи
сюжетінің негізін қалауға себепші ... деп ... өз ... ... ... ... елінің күрделі құрамы бойынша, негізгі үш қабатты
айыруға болады:
I. Ең ежелгі қабат, VI – XIV ... ... Бұл ... ... ... ... ... аралас мифтік әңгімеге ... ол ... бір ... ... Бұл ... ... ... Төстік және тағы басқа қаһармандар жатқызылады. Кейбір қаһармандар
мен сюжеттер Сібір түрік елдерінің батырлық жырларында өз ... ... ... ... XV – XVII ... ... ... яғни нағыз тарихпен байланысты. Осы дәуірде эпостың негізгі
саяси – тарихи тақырыбы анықталды: қырғыздардың ... ... ... ... ... ... ... Эпостың бұл кезеңінде жырдың
мәтініне көптеген тарихи тұлғалардың есімдері енген. Мысалы, ... ... ... - ... ... Ең ... қабаты XVII – XIX ғасырлар аралығын қамтиды. Бұл эпостың
мұсылмандану дәуірі: ... ... ... ... соғыс»,
Манастың мұсылман дінің қабылдауы, ... ... ... сапары,
мұсылман мифтері мен аңыздарының элементтері.”[5, 124]
В.Бартольдтің айтуы бойынша, XVI – XVII ... ... ... ... ... Орта ... мұсылмандардың ең
күшті жаулары болып табылған. [36, 72] Осылайша Орта Азиялық түріктердің
бас жауы – ... ... ... ... жыры “Қобыландыда”, қазақ-
ноғай цикліне жататын “Мұса ... ... және ... ... ... кейінгі кезеңіне жататын “Алпамыста” бейнеленген негізгі жау
Орта Азия мұсылмандарына ортақ.
Сонымен В.М.Жирмунскийдің ойы ... ... ... ... ... – XVII) анықтаушы болып келген.
Жырдың негізгі ... ... ... ... ... ... қарсы тұрып, көп тайпалар қоныстайтын қадірлі отанды қорғау,
өз ұлысының еркіндігін, тәуелсіздігін мұрат ... ол үшін ... ... бар өмірін сарып ету.
“Манас” жырының ең алғаш қалыптасуына ... ... ... ... кезіндегі (Қытай хандарына қарсы) ... ... ... ... талай рет болған соғыс суреттері. Бұл туралы
М.О.Әуезов пен ... ой ... зор ... негізге сүйенген.
“Манас” жырына көп әсер еткен, әрине, Қарахан дәуірі. Одан ... ... ... Бешбалыққа (Шығыс Түркістан), Жетісуға шабуыл жасауы.
Профессор Б.М.Юнусалиевтің пайымдауынша, қарақытайлардың шабуылынан кейін
қырғыз халқы өзінің бұрынғы саяси ... ... дәл осы ...... ... ерлік дәуірді еске түсіру ретінде шығады. Демек, бұл кезең –
“Манас” VI – XII ... ... ... ... ... ... ... кез. Бірақ “Манас” жырының қай дәуірде шыққаны туралы ғалымдар
арасында осы күнге дейін ортақ пікір ... ... ... ... ... бұл ... ... заманында (XIV
- XV) шыққан деп түсінген. Оның бұлай айтуына әрине көп ... ... ... эпосының шығуы, оның дәуірі туралы ғалымдардың әр түрлі айтуы
жырдың бір ... ... әр ... қосып айтуына байланысты.
“Манас” жырының жаңадан тұтасып айтылған кезінің бірі – ноғайлы – қыпшақ
заманы. Жалпы ноғайлы – ... ... ... оның ... ... жаңадан негіз болып, эпикалы сарының күшейтуге зор әсер еткен. Тіпті
жырдың бас қаһарманы Манастың өзін бергі кездің ақындары ... ... ... ... ...... жырының “Манасқа” әсерінің
күштілігі сонша, мұнда кейде ноғайлы жырында кездесетін жыр ... ... аты ... кейде оқиғалары кесегінен кездесіп отырады.
“Манас” дастанына үлкен әсер еткен мұнан өзге де ... көп, ... - Орта ... ... ұлысында, Монғолстан жерінде болған тарихи
оқиғалар, Темірдің, оның ұрпақтарының Монғолстанға жорығы, олардың жорығына
қарсы ... ... ... Бұл оқиғалар жыршылардың ауызша айтуымен бірге
XVI ғасырдың басында жазылған тарихи шежіре түрінде де сақталған.
Жоңғар шабуылы – Қазақстан мен Орта ... ең ... ұлы ... ол халық ойына ерекше әсер етіп, эпикалы аңыздарға үлкен ... ... ... ... ... барлық эпостан қалмайтын атқа
айналған.
В.Котвичтің зерттеуі ... ... қара ... пен ... бірінші рет көріне бастауы XVI ғасырдың соңынан бері ... ... олар Орта Азия ... оның ... ... төңірегінде, Жетісуда
болған жоқ.
“Манас” жыры шыққан кезде Орта Азияға қалмақ шабуылы болған да ... ... ... бұл ... ... ... қалмақпен бетпе – бет келген
де емес. «Қалмақ» сөзі тек “Манас” жырында емес, жоңғармен жауласқан қазақ,
қарақалпақ, ... ... ... эпосында үзілмей кездесіп отырады.
Жыр ежелгі ерлік заманды мегзейтін батырлық ертегі, мифтен бастап, ... ...... ... ... ... жырларын
кіргізген. Бергі кезде жазылып алынған нұсқаларды, тіпті, жаңа заманның
техникасы, телеграф, ... ... ... ... ... ... айту ... Уәлиханов мен В.Радловтың кезінде-ақ көріне бастаған.
Жоғарыда аталған гипотезалардың авторлары арасында, әрі басқа ... ... ... ... жоқ ... мына ой ... ... “Манас” жырының негізгі идеясы шапқыншылық жорықтарын дәріптеу
емес, керісінше жауға қарсы тұрып, отан ... ... ... ету сарындары болып табылады.
2.2 Түркі халықтарының ұлы мұрасы – «Манас» жыры
«Манас» – ... ... ... Азия қыратында ұрпақтан-ұрпаққа мұра
болып келе жатқан қызықты жыр, қырғыз халқының айтулы мұрасы. ... ... ... ... ... ... ... көркем жиынтығы
бар. Бұл жырды алғаш рет қағаз ... ... ...... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың бай шығармашылық
мұрасында туысқан қырғыз халқының ұлы эпосы - ... ... ... орында тұр.
Шоқан 1856 жылы М.М. Хоментовский басқарған ... ... ... ... ... географиялық жағдайын зерттеуге,
Ыстықкөл аймағының картасын түсіруге тиіс ... [4, ... жолы ... арасында екі ай болып, ... жай ... ... өмір салтын көзімен көріп, жүрегімен ұғынды. ... ... ... атына байланысты жерге кезікті. ... 21 ... күні ... ... ... ... тауын аралап жүргенде “Манастың бөзтөбесі”
деген атақты жерге кездесіп, ол ... ... көл ... халық аузынан
тарихи өте бағалы бір аңыз жазып алады. “Шарын өзенінің бойында,- ... ... ... деген қамалдың орны бар. Ол анадайдан жеке-
дара көрініп тұрады. Ежелгі қария сөзі бойынша, халықтың ... ... ... ер ... бұрынғы заманда қауғырастармен (қара қытай)
соғысқанда ордасын осы арада құрған деседі. Бұл аңыз “Манас” жырының ... осы ... ... Олай ... ... жиі ... ... тарихи орны осы күнге дейін Шарын өзенінің бойында ... ... ... ... ... ... ... тұнық жатқан соны
жеріне кездеседі. Бұл ежелгі заман белгісі – ... оба тас. ... бұл ... ... (сан мың тас) деп атап кеткен. Осы үйінді тас тарихы
жөнінде ел ... ... да ... ... бірінде бұл обаны жауға
аттанып бара жатқанда, Әмір ... әр ... бір – бір ... ... ... жорықтан қайтар жолда әскерінің санын ... ... Осы ... ... ... өзінің Ыстықкөлге сапар күнделігіне
1856 жылы тұңғыш рет хатқа түсірген…
Мағынасы бұлдыр, аңызға айналған осы Санташ маңында осыдан 149 жыл ... ... ... ... ... ... жырын ең алғаш, Ыстық көл төңірегін
зерттеуге бара жатып, осы арада бір жыршыдан естиді. “Манас” ... ... ... ... бұғы ... ... ... білген сияқты. Ол
жыршыға жолықпас бұрын Шоқан 24 мамыр (1856ж) күні Қарқара жайлауында ... ... мен Ұлы жүз ... ... ... мәжіліс үстінде
бұғы елінің басшылары Боранбай, Мұрат-Әлі, Шоң-Қараш, Қачыбекпен кездеседі.
Арада екі күн ... соң, 26 ... ... ... ... Түп ... демалып жатқанда, ол жыршы Шоқанды өзі келіп табады. Демек, ... бұғы ... ... ... ... ... сөз жоқ. ... дәптерінде бұл туралы былай деген:
“26 мамыр. Бүгін менде қырғыз жыршысы болды. Ол “Манас” жырының ... ... ... ... түсінікті”.[25, 205] Кейін
Петерборда, География қоғамында сөйлеген баяндамасында бұл туралы былай
дейді: ... ... бір ... ... ... ... ... дейтін
жырды қырғыз ақынының айтуынан жазып алдым. Бұл қағаз бетіне бірінші рет
түсірген сөзі болуы ... Бұл ... мен ... ... ... жатқан тіл мен шығысты зерттеуші ғалымдарды таныстыру үшін қысқаша
сөздік жасамақ ойым бар”. [25, 421-422] Бірақ ... ... бір ... жырын айтқан жыршының атын Шоқан дәптеріне жазбаған. Сонымен бірге,
айтушы жас ақын ба, болмаса халық сыйлаған қарт ақын ба, ол ... ... ... көп ... ... ... ... атағаны бір ғана Телтай
ақын, ол туралы да Шоқан өте сараң, бір сөзбен ... деп ... сол бір аңыз ... өзі ... ой түсіріп, Телтайдың ерекше адам
екенін көзге елестетеді. Егер Телтай ... неше ... ... ... ... ақындық қасиетін көрсетпесе, Шоқан оны бостан - ... деп ... ... еді. ... ... ақындарды мақтауға өте
сараң болған.
Шоқан “Манас” жырын 1856 ж. қай ... ... ... кезде Шоқанмен тұстас болған жыршылар – жоғарыда аталған Келдібек,
Назар, Телтай, Балық. ... ... да ... көл ... ... ... ... Шоқан осылардың біреуінен жазып алғаны күмәнсіз.
[25, 119-120] ... ... ... қарағанда, бұл жырды Шоқан бір ... ... ... анық. “Манас” жырын зерттеуші ... ... ... ... ... чоң манасчы Назар ... ... ... ... алған”, – деп Саяқбайға сілтеу жасайды.”
[25, 120] Мұнда Саяқбай Назар манасшыны көрген кісі түрінде айтылған. ... ... ... ... Назар жырау Саяқбайдан бір жыл бұрын (1893)
өлген. Шоқанның “Манасты” Назар ... ... ... ... ... ... Ыбырай Әбдірахманов төңкерістен кейін Жетісуда тұратын Жандеке деген
манасшыны тапқан. Жандеке өзі туралы айтқанда: “Мен Назар ... ... ... ... сол ... үйренген едім,” –дейді. Мұндағы бір тамаша
жері, Жандекенің айтқан “Манасы” жыр құрылысы, ... ... сөз ... ... ... ... алған “Манас” жырына өте ұқсас. Ұстаз бен ... ... ... ... құрылысы, түр – сипаты біріне – бірі өте
ұқсас, әрине, бұл ұқсастықты кездейсоқ деп ... ... ... ... ... жазып алған “Манас” ... ... ... ... ... ... нұсқасының бір ұшқыны деуге болады.
Халық әдебиет мұраларын жазып ... ... ... ... мол
болатын, алайда “Манас” өзге жырлардай ... ... ... ... ... ұзақ жыр, ... Шоқан оны тегіс жазып алуға уақыт
таба алмай, басқа ... әдіс ... ... ... ... Назар жырауға
оны толығынан айтқызып, жырдың негізгі сюжетімен ... оның ... ... туралы түбегейлі ойларын ... ... ... ... ... желісін естіп болған соң, оның ішінен таңдап,
жырдың ең тамаша бөлімінің бірі “Көкетай ханның ... ... ... ... жұма ... ... “Манас” жырын тегіс жазып алуға ... соң, осы ... ... тоқтайды.
“Көкетай әңгімесі” – бір кездегі көшпелі тайпалардың тұрмысы көркем
эпикалы суретпен ... ... ... аса ... ... өте бағалы
бір тарауы. Бірнеше күн айтса бітпейтін, - дейді Шоқан, - жойқын ... бір ғана ... ... ... Ас ... ат шаптыру сияқты халық тұрмысын
ашық суреттеу жағынан “Көкетай ... ... - ... жырының ең бір тамаша
тарауы.” [25, 596]
Шоқан ... ... ... жазбағанымен, жыршыдан естіген оның негізгі
мазмұнын кейін есіне түсіріп, “Манас” эпосының эпизодтарын қырғыз халқына
арналған ... ... ... ... Егер ... ... ... ойында толық сақтамаған болса, оның ... ... ... ... ... алмаған болар еді.
Бұл сапарын Шоқан әрқашан ... ... ... есіне түсіріп
отырады. Өзінің “Қырғыз халқы туралы” мақаласында бұл сапарын былай деп
есіне ... ... ... ... ... ... баянды болды.
Екі ай бойы ... ... ... ... ... ... ... жинап алдым, әсіресе, халықтың ертегі – жырын, тілін зерттеуге
көбірек ой бөлдім.”
Шоқан ... ... ... рет баспаға ... 1902 ... 21 ... ... ... ... ... мәжілісінде ғалымдарды Шоқанның “Манас” жырынан аударған үзіндісімен
таныстырып, жырдың қырғыз мәтінің ... ... ... ... ... ханның ертегісі” деп аталатын бұл жырды тегінде Шоқан
түгел аудармаған және бұл ... өзін ... ... табу ... еді. Аударма Шоқанның ескі досы К.К.Гутковскийдің үйінен табылды.
Шоқанның аудармасы баспадан бірнеше рет ... ... ... ... ең алғаш осы арқылы танысты.
Археология қоғамының жиналысында Н.И.Веселовский Шоқан ... ... ... жырын оқыды. Жиналыста отырған шығыс әдебиетін
зерттеуші ғалымдар ынта қоя тыңдап, ... ... баға ... ... ... ... шебер қолдана білген. Қырғыздардың халық жырын аз сөзге көп
мағына сыйғызып, сұлу, көркем бейнемен ... етіп ... - деп, ... қалды.
Шоқан Уәлихановтан 5 – 6 жыл кейін “Манас” жырын белгілі ... ... ... ... ... кісі ... қазақтары мен Алатау қырғыздарын ең алғаш 1862 ... ... рет ... рухани тіршілігімен, халық поэзиясымен
танысады.
В.В.Радловтың 1862 жылы Сорабы Тоқпақтан Шу өзенін өрлей көтеріліп, ... ... ... өтеді, одан Қаракөл барады. Ауырып қалған ғалым
жұмысын тоқтатып, осы арадан Барнауылға қайтады. Бұл алғашқы саяхаты ... 1863 жылы 20 ... ... ... ... ... бен қазақ тілінде қаншама байтақ мәліметтер ... ... ... ... ... 80 ... “Манас” жыры бар екенін айтады.
Халық әдебиет үлгілерін жинағанда В.Радлов оны еш өзгертусіз, жер – жердегі
халық диалектісі бойынша ... ... ... пен ... ... ... ... В.В.Радловтың ең жемісті
сапары 1869 жылы болды. Бұл жылы аяулы ғалым халық поэзиясының тұнық жатқан
бай жеріне ... ... ... жыр ... ... ... үлгереді. Оның
ішінде “Манас” жырының көлемді нұсқасы – “Алмамбет”, ... ... ... ... көбінесе Ыссықкөлдің күнбатыс ... ... ... не ... ... ... ... тайпасының
ортасынан жазып алады. Ғалымның өзінің айтуы бойынша осы ... ... ... ... ... мұралары оған « бітік шыққан егінді орғаннан кем
болмады». “Бұл мұралар, - дейді ... - бір ғана тіл ... да ... қазына болуы анық”.
В.В.Радлов көп жырмен бірге Шоқан жазып ... ... ... да ... оған ... деп ат ... (жыр бойынша Боқмұрын Көкетайдың
баласы). Екі ... екі ... ... жазы ... ... мен ... ... жағынан біріне – бірі өте жақын, көлемі де шамалас. Тегінде
екеуіде бір ... ... ... ... ... ұқсайды. Мазмұн
жағынан екі жырдың арасында көп өзгешелік жоқ, ... тек ... ... шабытпен айтуынан, жазып алушының қолданған ... ... ... жазуында кейбір әдемі суреттермен ... ... ... түрде суреттелмей, кейде үзіліп отырады. Шоқанның жазуындағы
көркем бейнелер мұнда сараң ... ... ... ... көп ... ... ... жыршы В.Радловты «ақ патшаның ұлығы» деп түсініп,
оған ... ... ... ... тарихи құрылысын өзгерте отырып, оның
көп жерін ақ ... ... ... оның бас ... ... ... ... батыр» деп суреттеген. ... ... ... ... заманнан қалыптасқан түріне қайшы келетін, «патша
ұлығының» емеурініне қарай бұрмалап айтқан бояма ... жиі ... ... ... ... жазып алу өте қиындыққа түскенін
зерттеушінің өзі де ашық ... Ол ... ... бұл ... ... қырғыз ақындары жаздырып айтуға төселмеген. Олардың барлығы тұтас
жырды басынан ... ... ... айтуға әдеттенген ақындар: олардың
ішінде құйылма ақындар көбінесе екіленіп, зор шабыт ... ... ... ... не ... ... айтқызу өте қиынға тиген.
Әрбір бөліп не қайталатып айтқызғанда ақындардың ой тасқыны ... бір ... ... ... шықпай, жырдың түрі өзгеріп отырған,
Кейде көп жерін жаңылып қалдырып та отырған. ... ... ... айтуы өте ашық, олардың жырға қобызбен үн ... ... ... қырғыздарын бірнеше рет аралап, оның байтақ халық жыр мұраларын
толық жиып алған соң, В.В.Радлов ол бай қазынаны он бес жыл бойы ... ... ... ең соңында қырғыз халқының ерлік жырлар тобынан
арнаулы бір том жасап, оны “Солтүстік ... ... ... ... ... сериямен баспадан шығарады.
Шоқан Уәлиханов пен В.В.Радловтан бұрын “Манас” жыры Еуропа әдебиетінде
мүлдем белгісіз болатын. Оның ... ... ең ... ... ... XVI ... бас кезінде Ферғанада өмір сүрген Сейфуддин Ахсикенти
еді, бірақ ... ... Орта Азия ... ... ... сол ... өзінде белгісіз болып қалып қойған. Алайда, атақты
Бабур Ахсикент қаласын ... ... онда бір ақын бар ... ... ... ... сол жағасындағы қалалардың бірі ... оны ылғи ... деп ... ... Андижан болмаса,
бұдан үлкен қала жоқ. Сондықтан бұл қаланың ақыны – Асираддинді ... ... ... ... айтып отырған ақыны Сейфуддин Ахсикентидің өзі
ме, әлде онымен замандас басқа ақын ба, ол ... айту өте ... ... да бұл ... Ахсикент қаласының астана болып, гүлденіп тұрған
кезінде жасаған. ... өз ... ... ... - ... ... ... көбін өз көзімен өткізіп, олардың елесін
ерлік оқиға түрінде жазып кеткен кісіге ұқсайды. ... ... ... оқиғаларда ең көрнекті рөл атқарған қазақ пен қырғыздар. Сейфуддин
олардың шежіресіне, бұрынғы ... ... ... ... ... оны ... етіп, жазып қалдырған.
Сейфуддин “Манас” жырын бірінші рет қағаз бетіне түсіріп, оның қандай
мазмұнда айтылғанын болжап кеткен кісі.
Ә.Диваевтың кеңесі бойынша, ... ... ... жырын жазып алуға
шұғыл кіріскен кісінің бірі – Қаюм Мифтах. Бұл кісі ел ... ... ... ... ... ... жайында үш мың беттік қолжазба тізеді.
Оның қауыр басымы Манасқа арналады. “Манасты” Қаюмға манасшылар «Ұлы жыр
деп» ... ... жыр» деп ... Елді ... жүргенде Қаюм “Манас”
жырын алпыс күн ұдайымен айтқанын естиді. Ол ... ... ... тобы елу ... бөлініп, оның орталық бейнесі ретінде бәріне Манас
қатысып отырады. ... ... той ... ... ақын – ... ... ... Қаюм, ас, той болған жерді қалдырмай, онда жиналған
жыршылар ... ... ... ... (1922 ж) Қаюм өзі жинаған байтақ қазыналарын баспадан
шығаруды талап етіп, қырғыздардың ... ... ... ... ... ... талабы осымен біткен болу керек, себебі әдебиет
жүзінде оның жиған “Манас” жыры XX ғасырдың 20-шы жылдары ... ... ... ... алу, оның ... ... мазмұнын, музыкалық
қасиетін зерттеп білу төңкерістен кейінгі дәуірде зор мәдени іске ... ... ... де, тарихшы да, этнограф та, тілші де, музыка маманы
да, сәулет өнерін ... де. ... ... ... ... адамдар тегісімен қатысты. Олардың көпшілігі ғылымға еңбегі
сіңген, оған айтулы үлес қосқан, атақты ғалымдар, жазушылар.
Шоқан Уәлиханов - ... ... ... ... фольклорын ең
алғаш кең зерттеген ғалым. Оның өзінен кейінгі еуропалық ... ... ... ... ... ... ... ізімен
емес, өз көзімен көріп, өз ... ... ... өз ... ... еді. XIX ... орта тұсында Орта Азия халықтарының бұрынғы
және кейінгі халін дәл ... жете ... ... ... ... Шоқан Уәлихановтың қырғыз халқының тарихи даму жолдарына
соншалықты ... мән ... ... атап көрсетерлік құбылыс.
Шоқанның жастай араб, ұйғыр жазуларын үйренуі, шығыс қолжазбаларының
мәніне көңіл қоюы оған кейіннен аса ... ... Ол ер ... ... аса ... ... атқара бастаған шағында бала кезде алған
білімін тереңдетіп, шығыстанудың небір қиын сауалдарына көне ... ... ... ... ... корпусынан алған европаның біліміне
шығыс тілдерін білетіндігі қосылғанда таптырмайтын ... ... ... ... ... ізденістерінің алғашқы қадамы оның ауыз
әдебиетінің ескерткіштерін жинап, жазып ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігін жазып алды, орыс
тіліне аударды, ең алғаш эпостың жалпы бітімі, мәдени мәні, ерекшелігі
туралы ... ... ... нағыз ғылыми ерлік. Оның өмірінің өте қысқа
болуынан ... ... ... ... аса ... ... ... алғашқы рет шығаруға күш салған орыс ғалымдарының
азаматтық ... ... ... ... қолжазбаларын көздің
қарашығындай қастерлеп, сақтап жеткізген дос, жолдастырының адал ... ... ... ... мүлде із - түссіз құрып кетуі де мүмкін
еді. ... ... ... ... жинағын үлкен ыждағаттылық
көрсетіп, баспаға әзірлеген Н.И.Веселовскийдің тарихи ... ... ... ... Уәлихановтың әлі де болса түрлі ... ... ... еңбектерінің бар екенің Шоқантанудың бас
маманы, академик Ә.Х. Марғұланның зерттеулерінен білеміз.
Шоқанның фольклортанулық еңбегінің ең ... ... оның ... “Манастың” көлемді бір бөлігін жазып алып, жырдың жалпы мазмұнымен
жұртышылықты таныстыруы. Қырғыз ... 1856 ... ... ... бір ... манасшыдан бұл эпопеяны тыңдап, жырдың ғажайып
сымбатына қызығып, оның ... ... ... көлемді бір саласын хатқа
түсірген. Жалпы көлемі 3.000 жолдан асатын мәтіннің Шоқан 913 ... ... ... ... ... ... көлемді еңбегінде Шоқан осы халықтың
тегіне, өмір ерекшелігіне қатысты өзі естіген аңыздардың ... ... ... ... ерте ... ...... мол хабар
береді. Шоқан жинаған аңыздардың бірсыпырасы жер ... ... ... ... ... ... “Сантас”, “Қарқара” секілді
атаулардың шығу тегін де ғалым аңыздар ізімен ... ... ... деген ат батырдың қалмақ жауларға аттанарда әскер
жиып, дайындық жүргізген, қоныс тепкен жерінің ... ... Ал ... аңыз бір ... қолға түскег екі қалмақ қызының басындағы
қарқарамен байланыстыра баяндайтынын атап өтеді.
Шоқан Уәлиханов ... аңыз - ... ... ... ... ... туысқан халықтың тарихи тағдырының бұралаң жолдарын, шығу ... - ... өзге ... ... ... ... ... – танымын,
наным – сенімін, жаратылыс туралы ұғымын анықтамақ болып, ... ...... ... деп ... ... Осындай жұмыстары арқылы
Шоқан ғылыми нысанасына жетумен қатар іргелес жатқан бауыр – туыс ... ... сол ... ... ... таныстырып, халықтар достығын
нығайтуға нақтылы қадам жасаған.
Мақалалары мен зерттеулерінің ... ... ... ... ... ... рет ... тоқталып сөз еткені мәлім. Солардың басы
құралып келгенде манастанудың алғашқы айрықша бағалы тарауы ... ... ... ... ... ... ... жазбалар” деген еңбегінде
неғұрлым көбірек назар аударған. Сондай – ақ ... ... ... ... ... ... Сібір рулары тарихынан жазбалар” атты
очерктерінде де бұл жырдың тарихына, таралу, сақталу ... мән ... ... ... ... ... эволюциясы, тарихи
шындыққа қатысы жөнінде күрделі ойларын тізеді.
Жырдың мазмұндық, тілдік келбетіне терең бойлаған ғалым оның “тым ертеде
пайда болғанын” алдымен атап ... ... ... ол ... «бұл ... ... – ноғайлы елінің мырзасы Манас батырдың ерлік істерін ... Бұл ... ... өзі де және ... да ноғайлылармен тату
болып, көрші отырған екі ел болғанымен, әр қайсысы өз ... ... ... ... деп ... ... ... көлемді, әрі көркем жырдың ұлы желісін ... ... ... жүйесін, түрлі дәуірлердің «қабаттарын» аңғаруға
көп уақыт керек. Эпостың бір бөлімінің өзін жыршылар бірнеше түнде ... ... ... да ... ... ... ... болған
санаулы күндерінде осыншама орасан мол материалды меңгеріп алуы қайран
қаларлық көрініс ... ... ... ... ... ... жырының
мән – жайына тек бірер сапар кезінде ғана ... ... ... ... ... Ол ... ғана ... құйма құлақ қариялармен де,
шежірешілермен де көп кеңескенге ұқсайды. ... ... ... ... аса маңызды мәселелердің көбін Шоқан өз зерттеулерінде
қадап көрсете де алған. Дастанның бойында әрі ... әрі жаңа ... ... отыруын, жалпы алғанда, мұнда қырғыз халқының тарихи естілігі
көрініс бергенін ғалым тамаша тұжырымдап ... ... өзі ... ... де, сірә, кешірек шыққан болу керек… Кейінгі кездерде оған
қосымша өзгірістер ... ... ... ... ... де, бұл дала
эпосын өздерінің ерекше сүйіп, ардақтауына қарағанда оның өзекті желісі
немесе негізі, ... ... ... ... ... құралған”.
Эпикалық дәстүрі жағынан қырғыз жырлары қазақ, ноғай дастандарымен ... ... көп ... бұл ... осы ... ... ортақ
қаһармандар араласып жүретініне Шоқан терең талдаулар жасайды., ... ... ... ... желілер мен сарындарды сан ... ... ... ... қадір – қасиетін ашардан бұрын эпос,
аңыз табиғаты туралы жан – ... ... ... Шоқанның “Манасқа”
берген классикалық анықтамасы жырдың тұлғасын тереңдеп танудан туған ... ... ... ... ... эпосы жөнінде бір ғасырдан артық
уақыт бойында түрлі елдердің зерттеушілері өз тұжырымдарын білдіріп келеді,
жыр ... ... ... ... айтылды. Бірақ “Манасқа” Шоқан жасаған
сипаттамадан асырып ешкім айта алған жоқ.
“Алатау қырғыздарының поэзиялық ең басты және жалғыз десе де ... ... ... ... ... ... ... күмәнсіз. “Манас” - бір
кезеңге және бір ... ... ... төңірегіне топтастырылған барша
халық ертегілерінің, хикаялары мен аңыздарының, география, дін және салт ... әдет – ... ... ... ... жинағы. “Манас”
– бүтін бір халықтың шығармасы, соның көп жылдық шығармашылық жемісі, ... десе де ... ... ... Осыншама терең, кемел сипаттаманың
бір сөзіне ғана түсінік бере кетуге тура келеді. Ол – ... ... - бір жыры ... ... ... ... ... халқының “Манастан”
басқа да жырлары мәлім болды, олар да зерттеу тақырыбына айналды. ... ... ... ... уақыт ішінде ондай жырларды естімеуі әбден
мүмкін. Ол кез былай тұрсын, қазірдің өзінде де арнаулы фольклоршы мамандар
болмаса, елдің көбі ... өзге ... біле ... ұлы ... көп ... өзге ... тасада қалдырып отырады…
Жырдың генезисіне қатысты, қазақ ғалымының болжамы өзгеше мәнді болып
көрінеді. Ол ... ... ... бұрын ел арасында ауызша қарасөз,
әңгіме түрінде айтылып келіп, кейінгі замандарда ғана жырға айналған болуы
мүмкін деп ... ... ... ... да ... ... ... бірте енген болар деп түйіндейді. Мұның өзі эпостың эволюциясы, сақталу
заңдылықтары туралы ең алғашқы ғылыми ... ... ... ... ... ... жеке тараулары, қаһармандары туралы
мінездемелерінде де көңіл бөлерлік, ілтипатқа аларлық пікір мол. Әсіресе ... бас ...... іс - ... мен ... ... ... оның кейбір істеріне сын көзімен де қарайды. Бірақ
олардың қай – ... да, ... ... ... ... берген жоғары
бағасына қайшы келмейді. Зерттеуші Манастың жас ... ... ... жыл ... ... күн ... өскенін эпикалық туындыларға тән
белгі деп қарайды, оның ерлікпен үйленуін, ... көп ... әке ... ... ... өз ... ... үйренгенін атап өтеді.
Ғалым “Манас” жырының бірнеше өзгешеліктеріне айрықша ден қояды. Ең
алдымен, оны жырдың төгілген ... сөз, ... ... ... - ... қызықтырады. Халық мұрасынан елдің нағыз рухын көтергісі келген
Шоқанға бұл ... ... ... ... ... ол ... жер
атауларының қырғыз шындығына қаншалық дәл келетініне мән береді. Түрлі
халықтардың ... ... ... ... анық көрсетілетініне зерттеуші таң
қалады. Мәселен, ол қырғыздың, қазақтың, қалмақтың, ноғайлының ... ... ... есімдері жырда ақиқатқа сай берілгенін жоғары бағалайды.
Мұны да Шоқанның негізгі ғылыми ... – ауыз ... өмір ... ... молырақ іздегісі, тапқысы келетін
аңсарына байланысты түсінуіміз ... ... ... ... ең құнды
қасиеті қатарында онда халықтың әдет – ғұрпын, салт - санасының мейлінше
жан – ... ... оның ... ... ... өткен оқиғалар
туралы түсінігінің кең сипатталғанын атайды. Тарихи ... өз ... ... ... ... тағы да бір ... Шоқан назар
аударады. Ол қандай аламан – тасыр, алмағайып қақтығыс, соқтығыстарда да,
шапқыншылық тұстарында да қазақ, ... және ... ... бір ... ... ... ... отыратыны. Көрші жатқан, төсекте басы, төскейде
малы қосылған, құдандалы, тарихы да ... да ... ... пен ... ... ... ... мен достығы, қиын кездерде бір –
біріне қол ұшын беруге даяр тұрған жақындығы эпоста із ... ... ... ... құбылыс деп атап өтуді лайық көрген.
Көлемі жағынан дүние жүзіндегі ең ұлы ... эпос ... ... ... ... өз зерттеушісін таппаған-ды. XIX ғасырдың орта
кезінде “Манас” жырын қырғыз жомоқшыларынан тыңдап, үзінділерін жазып ... жылы ... ... ең ... ... ... ... білгір, талантты ғалымы Шоқан Уәлиханов болатын. Көп кешікпей шет
ел тілдеріне ... осы ... ... ... ... ... ... асыл өнерін, әдет-салтын, этнографиясын, бүкіл ... ... ... ... атты ... ... ... еткен еді. Қырғыз елінің
тұңғыш жазбасын Шоқан шағын көлемді ... ... ... мазмұндық,
құрылыстық қасиеттерін саралап, көркемдік ерекшелігі, туу дәуірі ... ... ... ... ... ... белгілі еңбегінде Ш.Уәлиханов “Манас” туралы
талдауларын жалғастыра ... Бұл ... ... ... жыр ... ... өзбектерде және ноғайларда ұқсастығына тоқталады. ... ... ... ... ... ... ... оңай ауысып
отыру заңдылығына мысалдар келтіреді. Бұл еңбегінде Шоқан ... ... ... ... “Семетей” туралы да сөз қозғайды, оны қырғыз
Одиссеясы деп ... ... ... ... ... мінездемесін
орысшаға сөзбе – сөз ... ... оның ... қызы ... тарихын баян етеді. Жыр қаһарманы Манастың кейбір әрекеттерін
құптамайтынын білдіре ... да, ... ... ... ... қарап,
батырдың ісі халық үшін қажетті ... ... оның ... ... ... ... ... жерінде ерлік іздерін
қалдырғанын айтады. Қырғыздар Үрімші маңындағы Манас атты өз ... ... деп ... ... ... Шоқан “Манас” жырының ең әсем бөлігінің бірі - ... ... ... ... ... мұны эпостың ғажайып эпизодтарының
бірі деп ... ... асы ... қалмақтардың астамшылық
көрсеткеніне шыдай алмай, қырғыз батырларының соғыс салғандықтары, ең мықты
деген дұшпандары Жолай мен ... ... ұрыс ... ... ... ... ... да мерт болғаны жайында ... ... ... жыр үзіндісін қағаз бетіне түскен алғашқы қырғыз сөздері
болар дей келіп, Шоқан осы эпостың түсінуге қиын атаулары мен ... ... да ... ... ... ол ... мен
ориенталистер үшін жасадым дейді. Арнайы тілдік зерттеу жасауды мақсат
етпегенімен, ғалым осы ... ... ... ... ... сөздерінің тым аз
кіргенін, мұнда байырғы түркі және моңғол сөздерінің қабаты қалың екенін
дәл сипаттайды.
Ұлан – ... ... ... ... ... асын ... бөлігін
ғана Шоқанның жазып алуы кездейсоқ емес. Эпостың бұл тарауы ... ...... жағдайларынан, қазаны атқару рәсімдерінен, байлық
салтанаты мен ... ... кең ... ... ... ... бәйге
жарыс та, көкпар да, палуан күрес те, түрлі басқа ... ... ... ... сан рулы ... жиналып бас қосқан. Ас кезінде ел ішіндегі
қайшылықтар мен ... де, ... ... ... ... та ... қалатын болған. Асқа тігілген үй мен сойылатын малдың саны ... ... ... ... ... сын ... ... Демек,
өлген кісіге ас берудің өзі көшпелі елдер ... айта ... ... ... ... ... Осы ... бәрі де “Көкетайдың асында”
кең қамтылып көрсетілген.
Көкетай ханның асын ... жыр ... ... ... ... ұлы ... ... ерекшелігін оның идеялық, мазмұндық аумағын
және бағдарын таныстыра аларлық екенін Шоқан Уәлиханов дәл аңғарып, тиісті
талдау ... ... өзі де ... ғалымының өнегелі еңбегі, туыс елге деген
шарапаты деп есептелуі керек. Патшалық билеген тар заманда қырғыз халқының
рухани ... әлем ... ... ... Шоқан ғалымдық парызын
адал атқарған.
XIX ғасырдың орта тұсында ресми құжаттарда аты да дұрыс жазылмай келген
қазақтың ... ... ... ұлы қырғыз елінің күллі тарихындағы зор
мақтанышы “Манас” жырын айдай әлемге бар даусымен ... ... ... ... XX ғасырдың 20 –30 жылдарында Мұхтар Әуезов жандандырып,
жалғастырды.
2.3 Мұхтар ... – ірі ... ... жазушы М.Әуезовтің көп қырлы шығармашылық мұрасы тарау –
тарау ... ... ... ... бір ... да, ... саласы ауыз
әдебиетіне қатысты. М.Әуезовтің халқымыздың бай ауыз ... ... ... ... өзінің суреткерлік тәжірибесіне зор ... атап ... ... ... ... тағдырына зерек көңіл бөлу, өзінің
қаламгерлік борышын биік сезіну, М.О.Әуезовті өмір бойы сан ... ... ... ауыз ... ... зерттеу еңбектері тек қазақ фольклорымен
шектелмейді. Ол қырғыз әдебиеті мұрасының ең зоры және бағалысы ... ... ... оны жер ... ... үлкен еңбек сіңірген ғалым.
Зерттеу – М.Әуезовтің жасынан сүйіп ... өнер ... ... өзінде – ақ ауыз әдебиетінің мол үлгілерін ұйып тыңдап, тынбай
жинайды. ... ... ... ... ғылыми зерттеулерге
айналдырады.
Ш. Уәлиханов жазбаларына алғаш көңіл аударып, ... ... ... тән ... ... ... 1920 ... басында қазақ
фольклорын зерттеуге белсене араласқан кезінде, тарихи байланыстары ... ... кең ... ... халықтардың қазақ фольклорына жанасатын
ежелгі ескерткіш, тарихи мұралармен салыстыра қарастырған ... ... ... да жазушы назарына сонда іліккен көрінеді. Сол ... ... ... ... да ... ... жинап, халық шежіресін көп
білетін дана көкірек кәрі құлақты қариялардан сұрастырып, ... ... ... ... ала беріпті.
1922-1923 жылдары Ташкенттегі Орта Азия Мемлекеттік университетінің
шығыс факультетінің еркін ... ... оқи ... алғашқы
күндерінен – ақ Орталық Азия халықтарының ... ... жете ... ... ... халықтардың тірлік тыныстарына,
дәстүрі мен әдет – ғұрпына ой көзін ... ... ... ол 1927 жылдың
жаз кезінде Жетісуға барып, одан Бішкек қаласына поезбен барады да, Қордай
асуынан ... ... ... ... елін аралайды, ауыз әдебиет үлгілерін
жинайды. Міне, сонда “Манас” жайлы жырлар естіп, көршілес ... ... ауыз ... ... ... түседі. Мұхтар Әуезов қырғыз
елін аралап жүріп, ... ... ... ... соңынан “Манасты”
жалықпас зерттеу объектісіне айналдырған. Соның нәтижесінде 1935 ж. “Қазақ,
қырғыз ... ... ... ... ... ... ұлттық
мәдениеті ғылыми зерттеу институты еңбектерінің” І томында зерттеуінің
алғашқы ... ... [37, ... пен ... қос ... тең ... ... де ұлы туынды
қалдырған ұлы Мұхтар бұдан былайғы саналы ... ... ... ... көз жазып көрген емес. Жазушылығы мен ... ... ... ... ... ... ол 1930 ... Ташкенттегі Орта Азия
университетінде оқып жүргенде де шұғылданды. Осы ... ... ... орыс ... көптеген ғылыми зерттеу еңбектерін жазды.
Бұл зерттеулерге автор ұлан - ... ... ел ... ... сан ... жырлап, атағы аңызға айналған Келдібек, ... ... ... ... ... ... ... жеке
шығармаларының шеберлігі, поэманың тақырыбы, шығарылған уақыты, ... ... тіл ... жөнінде ғылыми талдау жасады. [38,
180-181]
1935 ж. желтоқсанда Фрунзеде ... ... ... конференция болып,
“Манасты” орысша, қазақша басып шығару және оның ғылыми-зерттеу мәселесін
қарағанда, мәжіліс Әуезов еңбегін - ... ... ... ... ... деп ... болатын. [37, 315]
Мұхтар Әуезов ғылыми еңбек, көркем ... ... да, ... сол ... ... ... қапысыз танып алмай қалам тартапаған. Оған
дәлел - “Манас” эпосын таныстыруға ... ... ... ... ... материалдарын сұрыптап, ой елегiнен өткiзiп барып, сегiз
жылдан соң ... ... 1936 жылы ... ... ... ... атты ... өлең жолының саны 260 мың және ... ұзақ жыр ... ... ... қара ... ... өлең желiciн үзбейдi. «Ұдайы
iркiлмей, таусылмай, сарқырап ағып отыратын ... ... ... алып
бейнелi бiр шығарма»,- деп жазған еді.
Атақты манасшылардың шабытты толғауы көбiнде тыңдаушы көптiң ықыласымен
көтермелеген қошемет құрметіне ... ... ... ... Күрiнкөй
сияқты сөзге жүйрiк, бiлерi көп қариялардан сұрап, әр ... ... мен ... тән ерекшелiгiн, тал бойынан тамылжып көрiнетiн ақындық
қасиеттерiн түгел қамтып жазып алуға тырысқан. Сағымбайдың балалық шағынан
берi қарай aлға ... өмip ... ... ... ... ... кімдердi
ұстаз тұтып, кiмдеpге көбiрек елiктегенiн, өз ... алып ... ... ... ... кipyi ... ... атақты мaнасшыға айналған
кездерiн, бәрiн тәптiштеп сұрап жазып алады. Әуезовке кеп мағлұматты көп
жылдар ... ... ... сырлас досына айналған “Манас” эпосының бiз
атаған айтулы жанкүйерi, Әбдiрахмановтың айтуынша, ... зор ... ... алғашқы айларында ол бiрiншi циклдi тұтас айтып ... өте ... ... Сол ... ... ... де ... Екеуiнiң көлемi
мың бетке тарта болады. Сөйтiп жыршы «Екiншi жорыққа» (үшiншi цикл) ... ... ... ... ... жүрiп жайлауда атқарады».
Бұл мағлұматты зерттеушi қолжазбасынан алып қысқартып берген. Мұқаңның
Ыбырайым арқылы хатқа түсiрген тағы бiр мағлұматында: жаза бастағанынан ... ... ... ... ... бола ... айтылады. «Ол алты
томды бiтiрiп, жетiге ... ... Шоң ... 25 жылы ... ... 10 томы 20 ... ... 26 жылы өз үйiнде ... ... ... ... ... түпкiлiктi жазғызам деп кейiнгi
жаздырғандарына айрықша мән ... сөз ... Бұл ... ... өзi
жаздырған ұлы эпостың болашақ ұрпаққа жетерiне, қырғыз ... ... ... ... жылы күзде Мұхтар Әуезов эпосық манасшы Сағымбай Оразбақовтың айтуы
бойынша жазған толық мәтінін алды. “Манас” эпосы ... ... ... оның ... ... аса ... ұғына түскен М.Әуезов, оны 1936
жылы “Қазақ әдебиеті” газетінің 30 қаңтардағы санында ... ... ... ... жариялап, ол жайлы түйген ойлары мен өз топшылауларын
ортаға салады, дәл сол жылы ... ... ... ... эпосы” атты
мақаласын “Казахстанская правда” газетінің 28 сәуірдегі санында жариялайды.
Онда ғалым эпостың өзіне тән ерекшеліктері мен халықтың ... ... ... аса күрделі де, шым-шытырық оқиғаларды емірене ... ... ... ... таң ... ... нағыз халық жүрегінің нәрлі тынысы
екенін айта келіп: “Манасты” тұтас күйінде бір кісі ғана шығармаған. Ол ... ... сан буын ... ... ... ... отырған”,
- деген түйінділер жасайды.
Бұл жерде ... ... тау, ... көл ... ... халық
даналығының ұлылығын меңзеп отыр. Бұлақтан құралып теңізге ... ... атты алып ... ... 1100 жыл ... ... болжам айтады.
Бұл жерде тағы да бiр айта кетер жай Мұхтар Әуезов, ... ... ... ... тап ... өзгеше жайларға оқырман назарын
аударған: «... ... ... бас кезi мен орта ... ... ... ... ... болған емес. Қаралаев нұсқасы 1936 жылы
жазылып алына бастады. Мен сол ... ... ... ... ... ... көрдім, бiрақ оқыған емеспiн». “Манас” эпосының
зерттеуіне ұйтқы, әрі негіз болған ... ... ... ... ... ... ... де жете танысып, ... ... Сол ... ... ... ... ежелгі жыршылық дәстүрі
негізінде тәлім алып қалыптасқан манасшылар мектебіне көңіл аударады. “Біз
бірінен – бірі ... екі ...... және ... (Пржевальск)
мектептері бар екенін байқаймыз. Алғашқы мектептің өкілі – Сағымбай,
соңғысінікі - ... - деп ... ... ... ... ... жолында кездескен кедергiлер мен қиындықтар аз болған жоқ. Соның
бәрiн серпіп ... ... де ұлы ... ... асыл мұра қатарына
қосуға тәуекел еткен. Жай жазу ғана емес ғылыми ... ... ... аян. ... да ... елi ... Әуезовті өзегiн жарған өз
перзентiмiз деп санайды. Оны, бiз, қырғыздардың өз аузынан ғана ... ... ... өзге ... ... ... да ... жылы 8 шілдеде “Манас” жырын зерттеу жайында Фрунзе (қазіргі
Бішкек) қаласында екінші ... ... ... халқының ұлы рухани мұрасы “Манас” эпосын ... ... ... ... ... бұл ... ... деген болатын: “ Мұхтар
Әуезовті қырғыздар аса зор ... ... ... ... ... Біз ... көзі ... солай дейтінбіз, қазір де солай
дейміз. ... ... ... құрметі Мұхтар Әуезов - “Манас”
эпосының асқан білгірі және зерттеушісі ... ... ... ... ... ... ғана ... Қазақ пен қырғыздың домбыраның қос
ішегі секілді өз ара ... және ... … біз ... тағдырлар, біз өткен
жолдар, біз кешкен тұрмыс-тіршілік әрқашан біртұтас: өткенде де бірдей еді,
қазір де бірдей.”[37, 220]
“Манас” ... ... ... өршіп тұрған шақ. Оның ұлы эпос екенің,
исі ... бар ... ... ... ұлттық бояуы осы ұлан - ғайыр
жырда жатқанын жұрт тегіс мойындайды. ... ... ... ыңғайына,
талабына сәйкес келе ме, жоқ па дегенге тірелгенде, көбі ... ... ... ... ... ... ... нашар тұрмысын
көрсеткен, тіпті үстем тап өкілдеріне қарсы ... ... ... қажет еді. Эпостың басты кейіпкері Манас болса –
Жақып ... ... ұлы, әрі хан ... аты бар. ... ... ... сөздің өзі бүйі шаққандай шошытты.
“Манас” эпосы бай - феодалдық дәуірді, хандық ... ... ... жат, ... ... ... ойға саятын жаңа бір қозғалыс
етек алды. Газет, журнал беттерінде эпосқа қарсы жазылған пікірлер ашық бой
көрсете бастады. Бұл ұлы ... ... қара бұлт ... келе ... еді. Сол ... ... қолдаған бірлі – екілі мақала да болды.
Бірақ оларға құлақ асқан ешкім жоқ. Елдің бәрі ... екі ұдай ... ... жылы Бішкекте өткен “Манас” жырын зерттеу жайындағы конференция
туралы Ш.Айтматов былай деп еске ... ... бәрі ... екі ... ... КСРО ... Академиясының Қырғыз филиалы ғимаратында
“Манас” жайлы конференция ... ... ... ... осы ... екен дегенді естіп, лекциядан шыға сала, шұбырып жеттік. Бұл
ұмытпасам, 1952 жыл еді. ... ... ... ену ... ... жұрттың
көбі иін тіресіп, көшеде тұр. Демдерін ішінен алып, апыр – ай, ... ... ... дегендей, алабұртып жүргендер қаншама!
Бір иықпен жылжы – жылжи, ақыры конференция өтіп жатқан залдың ... ... ... ... ... төр ... он – он бес ... Қақ орталарында Қырғызстан Компартиясы Орталық Комитетінің сол
кездегі бірінші хатшысы Исхақ Раззақов, оның сол ... ай ... ... ... ... ... ... соң бірі көтеріліп, ... ... ... ... ... ... үнсіз құлақ түріп, қағазына
әлденелерді түртумен болды.
- “Манас” – ... ... ... жат туынды… Арамызда жүрген
пантүркизмнің ескі көзі, - деп, ... ... бірі ... іліп алар ... ... ... ... көшкенде, зал қозғалысқа
енді. Наразылықтарын ашық айтуға дәрмен жоқ. ... ... ... ... ... ... басы бүтін айырылдық – ау, деп түңілген тұста, ... маң ... ... ... айналайын, Әуезов көтерілген.
- “Манаста” бай, манапты мақтайтын тұстары бар шығар. Бірақ бұл - бүткіл
бір халықтың елдігі мен ... ... ... мен ұлы мәдениетінің
ұрпақтан – ұрпаққа саф поэзия тілінде жатқа айтылып, жалғанып келе ... ... ... ғой. ... ... ... ... Манасты
аластау бұл бүкіл бір ұлттың тілің кесумен бірдей емес пе? Шаш ал десе, бас
алуға тұра ұмтылатын ... ... ... ... ... ... жояр
екен? – деп, сәл – пәл үзіліс жасап, Боровковқа бұрылып еді, әлгі ... ... ... ... ... ... ... әлемдік арғы – бергі әдебиет тарихын
жетік ... ...... ... жүйе – жүйесімен үлкен
философияға, нақты дәлелдерге ... ... ... ... ... рухани байлықтарға деген ғажайып құрметі мен сенімі залда мүлде
жаңа ахуал тудырды. Егер ... ... ... “Манастың” қара тізімге
ілінбей, аман қалуы Әуезовтің нақ осы ... ... ... ... ... конференцияда М.Әуезов мамандар мен жалпы зиялы жұртшылық алдына: 1.
Кеңестік қырғыз халқына “Манас” керек пе, жоқ па? 2. ... ... ... ... бола ма? 3. Ондай нұсқаны қандай жолмен ... ... еді ... ... ... оның дәйекті жауабын да өзі
ұсынған болатын. Терең ... және ... ... ... ... ... әсері арада көп жылдар өтсе де бәсең
тартқан жоқ.
Алғашқы сұрағына тоқтала келіп, ... ... ... тек ... ғана ... ... ... халқы қалтқысыз қабылдап отырғанын айтты.
Қырғыз халқы өзінің сүйікті “Манасынан” бір сәт ... ... ... ... ... әдебиетте, көркем өнерде, баспасөзде ұдайы
насихатталып келгенін, қысқасы, эпостың ел өміріне етене сіңісіп, кеткенін
тұжырымдай ... ... ... бәрі ұлы ... ... ең әділ әрі
түпкілікті баға екенін мәлімдеді.
Бұдан кейін ... ... ... ... ... өміріндегі
бірегей орнын салалап ұғындырып өтеді. Оның көрсетуінше, бұл жыр тұтас бір
халықтың ғасырлар ... ... ... сөз ... ... тілінің
көрсеткіші болып табылады, халық тілінің ... ... ... ... ... ... адам ... соқпай өте
алмайды, сан замандарда қалыптасқан ақындық мәдениет өрнегі де осында.
“Манастың” тұтас нұсқасын жасау мүмкіндігі мен оның ... ...... ... қарайды, ол үшін жырдың әуел бастан айтылып келе
жатқан тұрақты сарындарын танып, екшеп алуды ... ... ... ... бәрінің де нұсқаларынан табуға болатынын көрсетеді, халық
арасында ... ... ... ... бар ... сипаттайды.
Әсіресе жырдың нұсқаларында берілген соғыс суреттері, батырлардың жекпе-
жегі, кейіпкерлердің ... ... ... ... қасиеті
сипатталған тұстардың орайластығы айқын. Табиғатт көріністері, халықтар ... ... ... ойындардың, салттардың, ырымдардың
көрсетілуі, қаһармандардың туу, өсу – ержету, ... ... ... үлкенді сыйлау, ананы, атаны құрметтеу, достық пен ... ... ... ...... бәрі көптеген нұсқаларда
қайталана келетін ортақ желілер екеніне М.Әуезов баса назар аударады.
М.Әуезовтің ... ... бір ... ... ... ... сол
кездегі ғылыми, саяси ахуалға да байланысты қарасақ, ... ... ... ... ... эпос пен тарихи оқиғалардың екеуі мүлде
алшақ жататынын, эпос өмір оқиғаларын өз ... ... ... қаһарман байдың баласы болса, ... да ... ... деп төте ... ... осының салдарынан бірталай эпикалық
шығармалар «сын» нысанасына алынды, оқу бағдарламаларынан шығарылды, кейбір
зерттеушілерге саяси кінә ... ... ... ... ... эпосына
арналып өткізілген конференцияның да міндеті оңай ... ... ... ... ... сол конференцияның өзінде де табылған
еді. Бірақ бірсыпыра беделді ғалымдар мен ... ... ... мәселенің оң шешілуіне мүмкіндік берді. Соның ішінде ең салмақты,
салиқалы сөз – ... ... ... ... көп ... ... атқарған, қазақтың жазба
мәдениетінің бас тұлғасы ... ... ... ... ... проза
жанрларында биік үлгілер жасаған, әлем әдебиетінің інжу – ... ... ... ... ... әрі ... ... жоғары оқу орындарында дәріс берген, қазақ фольклорының аса
көрнекті ... ... ... ... ... ... ... беделді, шешуші сөз айтуы оның ғылыми мүддені ардақ тұтқаны ғана ... ... ... да қосқан үлесі болды.
Заманымыздың аса көрнекті жазушысы Шыңғыс Айтматовтың “Өз ... ... ... ... өзге ... ... аттай қалсам, әрқашан қасиет
тұтып, өзіммен бірге алып жүретін екі түрлі ұлттық ... бар: бірі ... ...... ... деген сөздері ұлы суреткер ғалымның
тарихи орнын белгілейтін биік баға.
Қорытынды
Қазақ фольклортану ... туу, ... ... көз ... халқының ұлы жыры «Манасты» зерттеуде Ә.Марғұланның сіңірген еңбегін
аттап өте алмаймыз. Өз тұсында энциклопедиялық білім ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеуге арнаған
Ә.Марғұланның отандық ғылымдарды дамытудағы еңбегі ерекше.
Осы тұста Ә.Марғұланның ғылым жолына біржолата бет ... әсер ... ... атап ... жөн. ... ... сияқты қасиетті өлкеде
дүниеге ... ... ... ... Көрпеш-Баян сұлу», «Қобыланды»,
«Алпамыс», «Ер Тарғын», «Қыз Жібек» жырларын және Шығыстан енген «Шахнама»
хиссасын, ... ... ұлы Абай ... жаттап, көкірегінде тоқып
өседі.
Екіншіден, ауыл ... ... аша ... Шығыстың классикалық
әдебиетінен емін-еркін сусындайды. Фирдоуси, Сағди, ... ... ... ... ... ... оқи жүріп, әйгілі шығыстанушы
ғалымдар В.Бартольд, С.Ольденбург, Ю.Крачковский, ... ... ... ... сияқты ғалымдардың лекциясын тыңдайды.
Міне, осы жағдайлар Ә.Марғұланның ғылыми көзқарасының қалыптасуына,
туған халқының тарихы мен ... ... мен ... ... ... оятты.
Ол өзінің ғылыми-зерттеушілік еңбек жолын ... ... ... оқып ... бастап кетеді.
Қазақстан мен Алтай өлкесін зерттеуге шыққан СССР Ғылым академиясының
А.Е.Ферсман басқарған экспедициясының ... ... ... да ... елдің ескі тарихын зерттеуге араласып кетеді.
Жасынан ... ... ... ... ... ескі ... енді,
археологиялық деректермен толығып, ғылыми ... ... да ... «Халық өзінің басынан кешкен тарихи кезеңдерді, ескі дректерді ауыз
әдебиеті, оның аңыз-әңгімелері мен ертегі, эпостары ... ... ... ... ... ... әлгі есте сақталған ескі аңыздарға
ұштасып жатса, шындық көзі дәл ... Осы бір ... ... ... археолог білгір фольклорист болуға да күш ... ... ... ... оны ... себептің бірі сол негізгі
мамандықтың талабында сияқты» [39, 234] – деп, ... ... жоқ, ... ... ... бейімділігін ерте танытқан Ә.Марғұлан 20-
30 жылдардың өзінде-ақ, ел ... ... ... мерзімді
баспасөз беттерінде жариялап, ең алдымен, ... ... ... да, ол 1939 жылы ... ... ... туғызудағы мотивтер» деп
аталатын алғашқы ... ... ... ... пайдаланылып,
фольклортанудың күрделі ... ... ... Ғалымның қазақ
фольклортанудағы бұрын сөз болмаған күрделі тақырыптарды игеру нәтижелері
1940 жылдары жазған мақалаларынан ... ... ... ... тарихи қоғамдық сарындар», «Қазақ халқының
ерлік аңыз жырлары», «Қазақ эпостарын тудырудағы тарихи мұралар», ... ... ... мен оның ... ... [40, 152] ... ғылыми-зерттеу еңбектерінде халық ауыз ... ... ... ... ашып ... Кейіннен, «Қазақ халқының
эпикалық жырлары», «Эпос – жыр туғызудағы тарихи мұралар», «Қазақ эпосының
сипаты және оның тарихи ... ... ... ... ... – Баян
сұлу кешені», «Қазақстан халықтары мен ... ... ... т.б. атты ... да ғылыми құндылығы жоғары.
Ә.Марғұлан не туралы жазса да, тақырыпты терең ... ... ... ... ... ... байланыстыра сөз етеді. Ғалым өмірінің
соңғы жылдарында жазылған «Қазақ халқының поэтикалық мәдениетінің ескі
сақтаушылары ... атты ... мен ... және ... ... тың пікірлер ұсынған жаңашылдығымен, көне мұраға әділ баға берген
турашылдығымен, Шоқанның манастанудағы тарихи ... ... ... құнды
деп есептейміз.
“Манас” жыры кез - келген классикалық эпос тәрізді көп заманның, түрлі
наным, сенімдердің, талай дәуірдің ... ... ... жинақтай алған
туындылардың бірі.
Бүгінде берік ынтымақ туы астында бір бағытта күш біріктіріп өзара қалың
қарым – қатынас жасап, алдына ... ... ... қойып отырған түбі бірге
қазақ, қырғыз, өзбек секілді туысқан ұлттардың көне кезеңдердегі ... ... ... ... ... ... ... мәнін арттыра түсетін тұстарының бірі. Қазіргі ұлттар
жарастығының тамырлары анық, ... көп, ... ... ... де мол болғанын халық даналығы өзі куәлендіріп отырса, бұған тек
мақтаныш ... ... ... болады. Фольклордың нағыз демократиялық
сипатының бір көрінісі осы ... ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән көркемдік тәсілмен анықтай алады дейтін
А.М.Горький пікірі қаншалық терең екенін қырғыз эпопеясы “Манас” жарқыратып
дәлелдей ... Жыр ... ... құнды қасиеттерінің үстіне қазақ пен
қырғыз халықтарының эпикалық дәуірдегі ұлы ... ... ... алатындығымен де елеулі дейтініміз осыдан. Әсіресе қазақтың көптеген
көркемдігі жоғары ... ... ... ... ... ... “Қамбар батыр”, “Шора батыр”, “Ер Сайын” т.б.) “Манастың” бір
эпикалық дәстүр ... ... өзі бұл ... Орта ... ... ... ... халқының сүйікті мұрасы қатарына қояды.
Төңкерістен бұрын қазақ ақындары мен ... ... өз ... ... ... кең ... ... өзі мағынасы терең құбылыс
еді.
Қандай да болмасын игі ... ... ... ... ... ... Бүгінде өз елінде тәуелсіздік туын көтерген қазақ пен қырғыз бір
кезде Шоқандар бастап кеткен істі жаға сапаға, биік көлемге ... алар ... ... пен ... ... мен ынтымағы екі халық үшін де ырыс,
ұлттық байлық. Замандар бойында күштілердің езгісін, ... көп ... ... ... бірлігінің күшейе түсуіне байланысты екенін
естен шығармағаны абзал. “Түрік жұрты түгел ... ... ... ... бар. Міне осындай бірлестіруші құдірет символы ретінде
Шоқан, “Манас”, Мұхтар Әуезов, ... ... ... ... ... ... бірлесіп іздейік, болашағымыздың ғимаратын
бірлесіп ... бұл ... ... тек “Манас” жырының жинап алынуынан,
хатқа түсуінен және ... пен ... ... ... ... ... ауқымы кең, ерте заманда негізі қаланған бұл эпопеяның
зерттелуін түрлі қырдан алып зерттеуге болады.
Халықтың терең мүдделерін, ерлікті, ... ... ... ... ... оқиғаларды жаңғырта баяндап, тартымды, толымды,
тұлғалар сомдаған, ... ... ... ... ... ... толғаған қырғыздың елдік ең асыл ескерткіші “Манастың” даңқы ... ... ...... ... беретіні анық, дей келе Шоқан
Уәлиханов сөзімен аяқтаймын: “… ... - бұл ... ... – бір ... айналасына, Манас төңірегіне, бір уақытқа жинақталған
барлық ертегілерінің, аңыз - ... ... ... ... ... ... “Манас” – тұтас бір ... ... нәр ... ұзақ ... ... ... ... “Илиадасы” секілді”
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Энциклопедический феномен эпоса “Манас”. Сборник статей об
эпосе “Манас”./Составители С.Алиев, Р.Сарыпбеков, К.Матиев.-
Бишкек.:Главная ... КЭ, ... ... С. ... ... Ө. ... ... –Алматы: Ғылым, 1994. – 320 б.
3. Храпченко М.Б. Собрание сочинений в 4-х ... Т.3. ... ... 1981. – 431 ... ... Ә. Ежелгі жыр, аңыздар: Ғылыми – зерттеу мақалалар.
Құрастырған: ... ... ... 985. – 368 ... ... ... эпоса “Манас”. Сборник статей об
эпосе “Манас”./Составители С.Алиев, ... ... ... КЭ, ... ... А.Н. ... ... эпоса “Манас”. 174-194бб.
6. Қазақ әдебиет тарихы. І том. І кітап. – Алматы: Ғылым, 1960.
214 б.
7. Қазақ фольклористикасы. –Алматы: ... 1972. – 196 ... ... Х. ... ... ... ... Ғылым, 1989. –231 б.
9. Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1986. – 212
б.
10. Абай, 2 томдық. – ... ... 1984. – 280 ... ... Ә. ... ... ... Алматы. Ана тілі,
1991. – 299 б.
12. Абуов А.П. Түркістан тарихы мен мәдениеті. –Түркістан, 2000.
-381 б.
13. ... Ә. Қозы ... сұлу ... ... ... – 288 ... ... Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: ... -212 ... ... Н. ... ... ежелгі дәуірі. – Астана:
Фолиант, 2007. – 200 б.
16. Егеубай А. Құлабыз: ... ... ... 2001, ... ... Ш. ... ... эстетикасы. – Алматы: Рауан,
1991. – 150 б.
18. Баласағұн Ж. Құтты білік. (Аударған ... А.) ... 1981. – 614 ... Иүгінеки А. Ақиқат сыйы. (Баспаға дайындағандар: Құрышжанов
Ә., Сағындықов Б.). –Алматы: Ғылым, 1985. -182 ... ... Ә., ... Т. Көне ... ... -Ана тілі, 1991. –358 б.
21. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Мектеп,
1974. – 260 ... ... Ә. ... ... және ... – Алматы: Ғылым,
1987. – 286 б.
23. Кәкішев Т. Оңаша отау. – Алматы: Жазушы, 1982. – 189 ... ... ... ...... Талер-
Пресс, 2006. – 398 б.
25. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. – 257 ... Ел ... – ескі сөз ... ... ... үлгілері). – Алматы: Ғылым, 1994. – 333 б.
27. Тұрсынов Е.Д. ... ауыз ... ... ... ... ... 1976. – 155 ... Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 187 ... ... ... ... ... ... ... Тезистер. / Жауапты шығарушы: Ыбыраев Ш.-Алматы.:
Рауан, 1995. – 256 б. ... Ә. ... және ... ... Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ ... ... 1989. –231 ... ... Т. ... ... ... –Алматы: Жазушы, 1981.
– 157 б.
32. Бердібай Р. Кәусар бұлақ.- ... ... ... Рақым Б. Тарихи эпос табиғаты (Қазақ тарихи жырларының
поэтикасы). Қарағанды: ... ... пен ... жанр мен ...... Ғылым,
1985. – 252 б.
35. Әуезов М. Шығармалар жинағы. (Мақалалар, зерттеулер). 11 т.
Алматы.: Жазушы, 1969. – 287 ... ... В. ... истории Семиречья.-Фрунзе: издание 2.,
1943. – 313 б.
37. Әуезов М. ... және ... ... әдебиет баспасы, 1962.- 424 б.
38. Бердібай Р. Қазақ эпосы (жанрлық және ... ... ... ... ... X. ... поэзиясы. –Алматы: Жазушы, 1987. –
321 б.
40. Молдаханов Ә. М.Әуезов – фольклортанушы.-Алматы: Ғылым,1989.
1 Марѓ±лан Є. ... жыр, ...... ... 1985. ... ... Є. Ќозы Кµрпеш – Баян с±лу кешені. –Аалматы: Өнер, 1994. 19-бет.
1 Марѓ±лан Є. Ќозы Кµрпеш – Баян с±лу ... ... ... 1994. ... ... Є. ... жыр, ањыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. 51-52-беттер.
1 Марѓ±лан Є. Ежелгі жыр, ањыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. 52-бет.
1 Марѓ±лан Є. ... жыр, ...... ... 1985. 54-бет
1 Марѓ±лан Є. Ежелгі жыр, ањыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. 56-57-беттер
1 Марѓ±лан Є. Ежелгі жыр, ањыздар. – ... ... 1985. ... ... Є. Ежелгі жыр, ањыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. 61-бет
2 ... ... ... Є. ... жыр, ...... ... 1985. 67-68-беттер.
1 Марѓ±лан Є. Ежелгі жыр, ањыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. 135-бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы6 бет
Қырғыз халқының Манас жыры (қазақ әдебиетінде зерттелуі)67 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
Шоқан Уәлиханов – фольклоршы44 бет
Қазақ фольклортану ғылымындағы «Манас» жырының зерттелу тарихы185 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь