Әбілғазы ханның «Түрік шежіресінің» әдеби маңызы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 Шежірелік шығармалардың ұлттық әдеби даму
процесіндегі көркемдік.эстетикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.1 Көркем тарихнамалық шығармалардың әдеби сипаты ... ... ... ... ... ... ... .10
1.2 Шежірелік дерек және әдеби жанр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
1.3 ХІХ қазақ ақындары шығармашылығындағы шежірелік арна ... ... ... ... .29
2 Әбілғазы баһадүр хан және оның «Түрік шежіресі» ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.1 Әбілғазы және оның өмір сүрген дәуірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
2.2 «Шежіренің» табылуы, жариялануы және зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... .45
2.3 «Түрік шежіресіндегі» фольклорлық үлгілер және әдеби дәстүр ... ... .51
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ сөз өнері тарихындағы жанрлардың барлығы да осы уақытқа дейін түп-төркіндері, қалыптасуы, дамуы, поэтикасы тұрғысынан фольклор мен әдебиет мәселелеріне арналған іргелі зерттеулерде жүйелі зерттеліп келеді.
Бүгінгі таңда қазақ әдебиетінің тарихын құрайтын мұраларды қазіргі заманғы талаптарға сай қарастырудың жаңа арналары кеңейе түсуде. Қазақ елі тәуелсіздік алған мерзімнен бері қарай ұлттық мәдениеттің бұрын назарға алынбай келген ақтаңдақ беттерін толықтыру талаптары жан-жақты жүзеге аса бастады. Қазақ ұлтының көп мыңжылдықтар жүйесіндегі қалыптасу, даму тарихын айқындауда мәдени мұраларды ұрпақтардың игілігіне айналдыру жолында мемлекеттік тұрғыдағы бағдарламалар да жүзеге асырылғаны белгілі. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев «Мәдени мұра» бағдарламасы мемлекеттік бағдарлама болуы тиіс» атты тарихи мәлімдемесінде: «...ұлттық мәдениетімізді ұлықтап, бар мен жоғымызды түгендеп, жүйелеп, келер ұрпаққа аманаттау – «Мәдени мұра» бағдарламасының басты мақсаты болуға тиіс» [1, 1] деп атап көрсеткен.
Дегенмен, әлі күнге дейін қазақ сөз өнеріндегі ұлттық төл тарихымызды нақтылап бейнелейтін кейбір жанрлар зерттеу нысанына алынбай келді. Себебі, кеңестік идеология әдебиеттану, фольклортану ғылымының ұлттық тарихты көркем шығармалардағы деректер арқылы шынайы бейнелеген жанрларды арнайы қарастыруына мүмкіндік бермеді. Түрлі ұлттық, мазмұны социалистік мәдениет туралы таптық көзқараспен саясаттанған ғылымда, әрине, әрбір жеке ұлттардың ата-бабаларының ерлік, қаһармандық жолын, әлемдегі барлық халықтармен терезесі тең тарихын анықтау мүмкін емес еді. Қазақ әдебиеттануы ғылымында осы уақытқа дейін арнайы зерттеу нысанына алынбай келген осындай зәру мәселелердің бірі – шежірелік шығармалар.
Шежірелік шығармалардың тарихилығы мен жанрлық-стильдік ерекшеліктерін саралау – тарихи әдебиеттану ғылымының күн тәртібіндегі аса өзекті мәселелердің бірі. Бұл зәру мәселе тарихи әдебиеттану ғылымының негізін салушылар А.Байтұрсыновтың [2]. М.Әуезовтің [3], Б.Кенжебаевтың [4], Қ.Жұмалиевтің [5], Ә.Қоңыратбаевтың [6], Ә.Марғұланның [7] және кейінгі толқын әдебиетші ғалымдар М.Мағауиннің [8], С.Қасқабасовтың [9] еңбектерінде әртүрлі жақтарынан қарастырылып келеді.
Қазақ әдебиеті – ұлттық тарихымыздың рухани өзегі. Қазақ сөз өнерінің фольклор мен әдебиет бірлігінен құралған жүйесінен халық тарихының барлық кезеңдеріне тән сипаттарды аңғарамыз. Әсіресе, авторлары белгілі шежірелік iығармалар арқылы қазақ халқының ежелгі замандардан бүгінгі күндерге дейін жеткен тарихнамасын айқынырақ көреміз. Профессор Б.Кенжебаевтың қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеуге байланысты ғылыми көзқарасы ұлттық сөз өнері мұраларын жаңаша зерделеуге, қарастыруға негіз болып келеді. Ғалымның ғылыми-методологиялық тұжырымдары қазақтың тарихи
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Назарбаев Н. Ә. «Мәдени мұра» бағдарламасы мемлекеттік бағдарлама болуы тиіс // Егемен Қазақстан, 29 қараша, № 311-312.
2 Байтұрсынов А. Ақжол. – Алматы; Жалын, 1991. –464 б.
3 Әуезов М. О. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
4 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. –Алматы: Ғылым, 1973. – 170 б.
5 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. – Алматы: ҚМКӘБ, 1960. - 2-т. – 364 б.
6 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. –368 б.
7 Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. –368 б.
8 Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы: Жазушы, 1991. –432 6.
9 Қасқабасов С. Жетінші тарау. Қазақ халқының рухани мәдениеті. §1. Рухани мәдениет // Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 2-том. –Алматы: Атамұра, 1998. –2-т. –Б. 550-579.
10 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. –272 б.
11 Кузнецова Т.И. Техника исторического повествования Тита Ливия // Поэтика древнеримской литературы: Жанры и стиль. – Москва: Наука. –С. 224-242.
12 Советский энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. – Москва: Сов. энциклопедия, 1986. – 1600 с.
13 Монтень Мишель де. Опыты: Избранные главы / Пер. с франц. / Сост., вступ. ст. Г. Косикова; Примеч. Г. Мавлевич. – Москва: Правда, 1991. –656 с.
14 Достоевский Ф. М. Дневник писателя: Избранные страницы. –Москва: Современник, 2012. –557 с.
15 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі / Құрастырғандар: З.Ахметтов, Т.Шаңбаев. –Алматы: Ана тілі, 1996. –240 б.
16 Гонкур Эдмон и Жюль де. Дневник: Записки о литературной жизни. Избранные страницы в двух томах / Пер. с франц. Т. 1. –Москва: Художественная литератуа, 1964. –710 с.
17 Белинский В. Г. Взгляд на русскую литературу. – Москва: Современник, 1988. –653 с.
18 Уәлиханов Ш. Тандамалы. –Алматы: Жазушы, 1985. –570 б.
19 Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. –Алматы: Жазушы, 1986. –400 б.
20 Марғұлан Ә. Шоқан және Манас, –Алматы: Жазушы, 1971, –164 б.
21 Марғұлан Ә. Қазақстан халықтары мен тайпаларының VI – XII ғасырлардағы мәдениеті // Қазақ ССР тарихы. –Алматы: Қазақ мемлекет баспасы, 1957. –Б. 85-122.
22 Қазақ прозасы: Хрестоматия. Үш томдық. Бірінші том. –Алматы: Ғылым, 2001. –564 б.
23 Қазақ мақал-мөтелдері. –Алматы: Ана тілі, 1993. –176 б.
24 Қозыбаев М. Шежіре – шетін тарих // Арғынбаев X., Мұқанов М., Востров В. Қазақ шежіресі хақында. (Құраст. Ә.Пірманов). –Алматы: Атамұра, 2000. –Б. 3-10.
25 Веселовский А. Н. Историческая поэтика. –Москва: Высшая школа, 1989. –406 с.
26 Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Мектеп, 1973. –212 б.
27 Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. Т. 1. – Алматы: Алаш, 2003. – 281 б.
28 Салғараұлы Қ. Қазақтың қилы тарихы: Роман-эссе. –Алматы: Жалын, 1992. –304 б.
29 Жұмабаев М. Шығармалары: Өлеңдер, поэмалар, қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 1989. –448 б.
30 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. –Алматы: Ғылым, 19941. –208 б.
31 Абай (Ибраһим Құнанбаев). Екі томдық шығармалар. Т.1. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Жазушы, 1995. –228 б.
32 Абай (Ибраһим Құнанбаев). Екі томдық шығармалар. Т.2. Аудармалар мен қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 1995. –200 б.
33 Мұқанов С. Халық мұрасы. –Алматы: Қазақстан, 1974. –236 б.
34 Дәуітов С. Алғы сөз //Кітапта: Көпейұлы Мәшһүр Жүсіп. Қазақ шежіресі. –Алматы: Жалын, 1993. –76 б.
35 Мұқанов С. Ќазаќтыњ ХVІІІ-ХІХ ѓасырдаѓы әдебиетініњ тарихынан очерктер. –Алматы: «Баспалар Үйі», 2002. –248 б.
36 Көпейұлы Мәшһүр Жүсіп. Қазақ шежіресі. –Алматы: Жалын, 1993. –76 б.
37 Әуезов М.О. Шығармаларының елу томдық толық жинағы. –Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003. – 9-т. –456 б.
38 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. –Алматы: Қазақстан, 1991. –80 б.
39 Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік негіздері. –Алматы: Кенже –Пресс, 2000. –216 б.
40 Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі. –Алматы, «Арыс» баспасы, 2001. –246 б.
41 Кононов А.Н. Родословная туркмен. М.-Л., 1958. –235 с.
42 Иванов С.Н. Родословное древо тюрок Абулгази-хана. –Ташкент, 1969. –370 с.
43 Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка. М.-Л., 1962. –231 с.
44 Ұмытылмас есімдер. / Құраст.: Б.Ысқақов. –Алматы: Қазақстан, 1994. –224 б.
45 Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России. –Ленинград: Наука, 1972. –410 с.
46 Ысқақов Б. Әбілғазы және оның «Түркі шежіресі» / Білім және еңбек. 1973, №4. –Б. 86-89.
47 Инан А. Абул-газы Баһадұр хан және Турк шежі. –Анкара, 1957. –513 б.
48 Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. Алматы, 1965. –230 б.
49 Жиреншин Ә. Қазақ кітаптарының тарихы. –Алматы: Ғылым, 1971. –212 б.
50 Ысқақов Б. Әбілғазы Баһадүр хан / Білім және еңбек. 1978, №4. –Б. 103-108.
51 Әбілқасымов Б., Айдаров Ғ. Әбілғазының «Шежіре-и түрк» атты кітабының зерттелу тарихы // Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. –Алматы: Ғылым, 1983. Б. 48-62.
52 Әбілқасымов Б. Әбілғазының «Шежіре-и түрк» атты шығарма-сындағы тұрақты сөз тіркестері. // Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. –Алматы: Ғылым, 1983. Б. 82-97.
53 Әбілқасымов Б. Әбілғазы баһадүр ханның «Түрк шежіресі». // Жалын, 1999, №1-2. –Б. 80-88.
54 Әбілғазы. Түркі шежіресі /Аударған: Б.Әбілқасымов. – Алматы: Ана тілі, 1991. –208 б.
55 Майдар Д. Чингис хаан ба монголын их гүрэн. –Улаанбаатар: Шинжлэх ухаан, техникийн мэдээллийн төв, 1990. –163 х.
56 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1991. –264 б.
57 Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары (Көркемдік дәстүр жалғастығы). – Алматы: Ана тілі, 1998. –256 б.
58 Нацагдорж Ш. Чингис хааны цадиг. –Улаанбаатар: Соембо хэвлэлийн газар, 2011. –334 х.
59 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. –Алматы: Білім, 1994. –480 б.
60 Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. –Алматы: Қазақ университеті, 1991. –400 б.
61 Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) /Монғолшадан аударған: Сұлтанияұлы М. –Алматы: Өнер, 1998. –224 б.
62 Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы /Аударғандар: Н.Мингулов, т.б. –Алматы: Қазақстан, 1997. –128 б.
63 Шекен Ж. Монғолдың құпия шежіресі: фольклорлық, әдеби негіздері. Монография. – Қарағанды «Болашақ-Баспа», 2013. –148 б.
64 Тойшанұлы А. Түрік-Моңғол мифологиясы. Монография. – Алматы: «Баспалар Үйі», 2009. –192 б.
65 Толстов С.П. Пережитки тотемизма и дуальной организации у Туркмен. //Проблемы истории докапиталистических обществ. 1935. №9-10. –С. 3-14.
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................
..................................................6
1 Шежірелік шығармалардың ұлттық әдеби даму
процесіндегі ... ... ... ... ... ... ... және ... ХІХ ... ... ... ... ... ... хан және оның ... ... және оның өмір ... ... ... ... және
зерттелуі.................................45
2.3 «Түрік ... ... ... және әдеби
дәстүр.........51
Қорытынды................................................................
..........................................62
Пайдаланылған ... ... ... ... сөз өнері тарихындағы жанрлардың
барлығы да осы уақытқа дейін түп-төркіндері, қалыптасуы, дамуы, ... ... мен ... ... ... іргелі зерттеулерде
жүйелі зерттеліп келеді.
Бүгінгі таңда қазақ әдебиетінің тарихын құрайтын мұраларды ... ... сай ... жаңа ... ... ... ... елі
тәуелсіздік алған мерзімнен бері қарай ұлттық ... ... ... келген ақтаңдақ беттерін толықтыру талаптары жан-жақты жүзеге аса
бастады. Қазақ ұлтының көп ... ... ... даму ... мәдени мұраларды ұрпақтардың игілігіне айналдыру жолында
мемлекеттік тұрғыдағы бағдарламалар да жүзеге асырылғаны ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама болуы тиіс» атты тарихи мәлімдемесінде: «...ұлттық
мәдениетімізді ... бар мен ... ... ... ... ...... мұра» бағдарламасының басты мақсаты болуға тиіс» [1, 1]
деп атап көрсеткен.
Дегенмен, әлі күнге дейін қазақ сөз өнеріндегі ұлттық төл ... ... ... ... зерттеу нысанына алынбай келді. Себебі,
кеңестік идеология әдебиеттану, фольклортану ғылымының ұлттық тарихты
көркем шығармалардағы ... ... ... ... ... ... ... бермеді. Түрлі ұлттық, мазмұны социалистік мәдениет
туралы таптық көзқараспен саясаттанған ғылымда, әрине, ... жеке ... ... ... жолын, әлемдегі барлық халықтармен
терезесі тең тарихын анықтау мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... ... ... нысанына алынбай келген осындай ... бірі – ... ... шығармалардың тарихилығы мен жанрлық-стильдік ерекшеліктерін
саралау – ... ... ... күн ... аса ... бірі. Бұл зәру мәселе тарихи ... ... ... ... [2]. М.Әуезовтің [3], Б.Кенжебаевтың [4],
Қ.Жұмалиевтің [5], Ә.Қоңыратбаевтың [6], Ә.Марғұланның [7] және ... ... ... ... [8], С.Қасқабасовтың [9]
еңбектерінде әртүрлі жақтарынан қарастырылып келеді.
Қазақ әдебиеті – ұлттық ... ... ... ... сөз ... мен ... ... құралған жүйесінен халық тарихының барлық
кезеңдеріне тән сипаттарды аңғарамыз. Әсіресе, авторлары белгілі шежірелік
iығармалар ... ... ... ... ... бүгінгі күндерге дейін
жеткен тарихнамасын айқынырақ көреміз. Профессор Б.Кенжебаевтың қазақ
әдебиетінің ... ... ... ... ... ... сөз ... жаңаша зерделеуге, қарастыруға негіз болып келеді. Ғалымның
ғылыми-методологиялық тұжырымдары қазақтың тарихи ... ... ... ... Бұл ... біз шежірелік шығармаларды да қазақ
әдебиетіндегі өзіндік орны бар жанр ... ... ... ... ... ... отырып қарастырамыз: «...кейбір ғалымдарымыз
әдебиеттің басы таза қолтума оригиналдық әдебиеттен, қандай да бір ... ... ... ... ... айтты. Біздіңше, мұны соншалық
дәл ғылыми пікір деуге болмайды. Қай халықтың болсын әдебиетінің, жазба
әдебиетінің басы бір ... жеке бір ... ... яки ... ... ... емес. Жазба әдебиеттің басы, ... ... ... дін, ... ресми жазу-сызулар мен бұйрық-жарлықтардың, жеке кісі хаттары
мен өмірбаяндарының шешен, өткір, көрікті, шебер ... ... ... солардың жиыны болып келуі де мүмкін» [4, 154]. Ғалымның
бұл ... ... ... арғы-бергі тарихындағы елеулі, маңызды
мұраларымызды ұлттық әдебиетіміздің тарихы ... ... ... ... болды. Әсіресе, халқымыздың жаңа тарихын, оның әдеби
мұраларын толық ... ... ... ... ... тәуелсіз
Қазақстанның қазіргі мемлекеттік бағдарламалары профессор Б.Кенжебаев ... ... ... ... мәңгілігін, мәнділігін дәлелдеді.
Мысалы, академик С.А.Қасқабасов қазақ мәдениетінің тарихындағы авторлары
белгілі шежірелерді «Жазбаша әдебиет», оның ішінде ... ... ... бағалайды: «...қара сөзбен тарихи және өзге ... ... сол ... олар ... еңбектер ретінде де қарастырылды.
Сондықтан мұндай туындыларда әр түрлі әдеби ... адам ... ... айқын суреттемелері, поэтикалық жолдар мол
кездеседі, ал ... ... ... ... ойға ... ... мен ... әдебиеттің басқа да белгілері болады» [10, 573].
«Қазақстан тарихы» атты іргелі еңбектегі осы ... ... ... ... ... Камал-ад-дин Бинаидың «Шайбани-намесін»', Мұхамед
Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашидиін», Қожамқұл бек ... ... ... ... ... ... Баһадүрдің «Түрік
шежіресін» көркем әдебиеттің проза шығармалары тұрғысында сипаттайды.
Демек, шежірелік шығармаларды қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ғ.ғ. ... әдебиетінің тарихында дәстүрлі шежірелік ... ... де, ... де ... Ұлы ... ... сөз ... түбі
қайдан шыққаны туралы» Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм ... ... ... ... ... ... Құрбанғали Халидтің
«Тауарих хамса», Шоқан Уәлихановтың «Ұлы жүз туралы», «Қазақ ... ... ... және т.б. ... ... ... пайда болуына негіз болған ататек, анатек бастаулары, өскен, өрбіген
өркендері ... ... ... ... ... құрылымы
тарихи прозаға тән – авторлық бағалаулармен баяндалады. ... ... жеке ... ... кескін-келбеттерін даралай
мінездеулерде, оқиғаларды ... пен ... ... ... де ... ... ... жадында сақталған ата-бабалар жолы ... ... ... сөз ... ... тарихилық негіздерін
саралауда шежірелік шығармалардың танымдық-тағылымдық маңызын үнемі басты
назарымызда ұстаған жөн. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міңдеттері. Қазақ әдебиетінің қалыптасу, даму
жолындағы шежірелік шығарманың ... ... ... ... ... ... ... келіп мынадай міңдеттер туындайды:
– Қазақ әдебиетінің қалыптасу, даму жолындағы шежірелердің тарихи прозаның
алғашқы үлгілері екендігін анықтау;
– Авторы ... ... ... ... ... ... ... Шежірелердің құрылысындағы өмірбаяндық-ғұмырнамалық баяндаулардың әдеби
сипатын дәлелдеу.
– Шежірелердің құрылысындағы халық әдебиеті үлгілерінің көркемдік қызметін
таныту.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Авторлық ... ... ... шығарманың
прозалық және поэзиялық үлгілері жанрлар сабақтастығы аясында ... ... ... ... ... ... ... идеялық-
композициялық желісіндегі фольклор (миф, ... ... ... ... ... ... ... де тарихи
туындылардың поэтикалық сипатын толықтыратын көркемдік тәсілдер ретінде
сараланады. Шежірелік ... ... ... ... мінездеулердің, ... ... ... мәні ... ... байыпталады. Шежірелік
шығарманың көркемдік, стильдік ерекшеліктері жанрдың ... ... ... ... ... ... ... тарихи-
генетикалық, тарихи-салыстырмалы, текстологиялық, кешенді-жүйелі талдау
әдістері қолданылды.
Зерттеу нысаны. Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... Әбілғазы Мұхаммед ханның «Түрік шежіресі» мен қазақтың ХV-ХVІІІ
ғ.ғ. ақын, жыраулардың шежірелік ... ... ... бірге,
шежірелік шығармаларды негізге ала жазылған қазақ әдебиетіндегі көрнекті
ақын-жазушылардың ... де ... ... ... ... жазылған гуманитарлық ғылымдар салаларындағы жеке зерттеулер,
әртүрлі жинақтар да пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының әдістемелік және теориялық негіздері. Зерттеу ... ... мен ... ... осы ... қатысы бар
отандық және шетелдік ғалымдардың ғылыми-теориялық тұжырымдары, талдаулары
басшылыққа алынды. Ш.Ш.Уәлихановтың, А.Байтұрсыновтың, ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиевтің,
Х.Сүйіншәлиевтің, ... ... ... ... ... ... Р.Нұрғалиевтің, Ж.Шекенің және т.б. ғалымдардың еңбектері
әдістемелік бағыт-бағдар тұрғысында негізге алынды.
Зерттеудің практикалық ... ... ... ... ... оқушыларына Қазақ хандығы және XIX ғ. және XX ғ. ... ... ... әдебиет сабақтарында пайдалануға болады. Сонымен бірге
колледж студенттері үшін тарихи шығармаларға арналған ... ... ... да қосымша құрал ретінде пайдаланылу мүмкіндігі бар.
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі тараудан және
қорытынды мен пайдаланылған ... ... ... ... шығармалардың ұлттық әдеби даму ... ... ... ... ... шығармалардың әдеби сипаты
Қазақ әдебиеті – әлемдік сөз өнері тарихындағы өзіндік орнымен ... ... ... ... ... көп ғасырлар бойы қалыптасқан
тарихындағы жанрлар жүйесі ұлттық мәдениеттің халықтық сипатына лайықты
болмысымен дамып, ... ... ... ... Әдебиет тарихындағы
көптеген жанрлардың қалыптасу, даму жолында ... ... ... ... ... ... ... сөз өнері
жанрларын алғаш жүйелеп ... ... ... ... ... ... байырғы
үлгілері хақында ғылыми бағдарлар жазылды. Мысалы, А.Байтұрсынов «Әдебиет
танытқышында» әуезе (шежіре) түрлері ... ... ... ... ... ... ... қарай бірнеше тарауға бөлінеді.
Біреулері өткенді сөз қылғанда, уақыт сарынымен айтады, екіншілері ... ... туыс ... ... кейбіреулер өз заманындағы болған
уақиғасын сөйлегенде, кей өткен ... ... ... сөйлейді.
Біреуі бір адамның өмірін, яки ... ... ... ... жұрттың
өмірін, яки мінезін әңгіме қылады. Сондықтан, әуезелердің мынадай тараулары
болады: 1) шежіре, 2) ... хат, 3) ... 4) ... 5) ... ... ... [2, 398].
Қазақ әдебиетінің тарихындағы осы аталған әуезе түрлерінің халықтың
ауызша шығармашылығы (фольклор) ... ... ... қалыптарымен
жүргендіктері белгілі. Ал, ... ... ... ... ... авторлы әдеби туындылардың осы А.Байтұрсынов айтқан
әуезе ... ... ... де жазыла бастағанын аңғарамыз.
Бұл – XII-XIX ғасырлардағы әлем әдебиеттеріне де ортақ ... Бұл ... біз XII-XIX ... әлем халықтары мәдениетінің
дамуындағы тарихи-мәдени ықпалдастықтардың мол ... да ... ... ... ... ... тарихи әңгіме сынды
түрлерді ... ... ... әлем ... ... тұлғалардың шығармашылық мұраларында жиі кездесетін құбылыс.
Ежелгі римдік әдебиеттің құрамындағы осындай тектес шығармаларды ... ... ... ... ... ... зерттеудің де әлемдік әдебиеттануда қалыптасқан
жолы бар.
Көркем тарихнама ... ... ... келе ... ... ... тарихилыққа негізделген әдеби шығармашылықтың
поэтикалық табиғатын айқындайды. Әлем әдебиеттерінің тарихында әрі ... ... ... ... ... ... ... («Поэтика
художественной историографии») туралы ежелгі Рим әдебиетіндегі көрнекті
зерттеушілер (Лукиан, Квинтилиан, ... т.б.) ... ... ... ... «Римнің құрылуынан кейінгі тарихы» («История от основании
Рима») атты туындысы осы ... ... ... дамуындағы классикалық
үлгілі негізін салды. Зерттеуші Т.И.Кузнецова былай дейді: «Ливий не просто
сообщает о событии в ... ... он ... ... в ... картине, анализирует причины войн, рассказывает о
подвигах, о поступках и ... ... лиц, дает им ... и
косвенные характеристики, прославляя их добродетели или же порицая пороки»
[11, 226].
Ежелгі Рим әдебиетінің аса ықпалды түрі болған ... ... ... ... ... ... ... Ливийдің аталған шығармасында, зерттеушілер атап көрсеткендей Римнің
өткен тарих жолы кең, жан-жақты қамтыла отырып, оқиғалардың ... ... ... ... ... сипаты эпостық
туындыға жақындайды. Негізгі ...... ... ... ... ... халықтың әділет жолындағы күресін,
жеңілістерін, жеңістерін, қуанышын, қайғысын – ... де ... ... Жеке ... ... ... форум, әскер,) өкілдері
(консулдар, ... ... және ... ... ... ... борышына адалдық, қайырымдылық т.б.), танылған тұлғалар
– бәрі жинақтала келе халықтың шынайы тұрпатын ашады [11, 227]. Тит ... ... ... ... пен ... өмір үшін ... ... тәсіл ретінде қолданған. Халықтың ... ... ... ... және оқырмандардың көңіл-күйін қаһармандық-
романтикалық сарынмен көтеру үшін ... ... ... әр ... ... ... Шығарманың идеялық-композициялық
құрылымында драмалық және ... ... ... ... туындыға деген эстетикалық қабылдау дүниетанымын қалыптастыру
көзделген. Бұл орайда тағы да ... ... ... ... ... повестововательной единицей «Истории» является событие и
действие. ... их ... ... ... в ... ... и факты не просто нанизываются Ливием на хронологический стержень,
но обрабатываются литературно, т.е. изображаются. ... ... ... ... ... ... и ... внимание читателя
ясным, правдивым и живым ... ... на его ... ... гордость, удивление, сострадание и т.п.» [11, 228].
Зерттеуші бұл әңгімелердің тарихнамалық шығармадағы түрлерінің ... ... да ... баға ... ... в нем ... ... типов рассказов эпического, ... ... и др. ... ... многоплановость событий,
обстоятельств, характеров» [11, 229].
Әлем әдебиеттері құрамындағы біздің қазақ сөз ... ... да ... ... ... шығармалардың (оның ішінде, авторлы шежірелердің)
құрылымы да осы аталған ... ... ... ... ... ... ... М.Х.Дулатидің, Қ.Жалайырдың,
Ә.Баһадүрдің, Ш.Уәлихановтың, Абайдың, Щәкәрімнің, Мәшһүр ... ... ... ... кез ... ... мұралармен
теңесе алады. Аталған ерекшеліктерді бұлардың тарихнамалық шығармаларынан
таба ... Әлем ... ... тарихында шежіре деректерін
негізге ала публистикалық ... ... жеке ... ... ... ... орта мүшелеріне мінездеме беретін шығармашылық
үрдісі әдебиет тарихында «Күнделік», «Эссе», «Мемуар» деп ... ... жол ... ... ... тарихында халық
мәдениетінде белсенді қолданылып келе жатқан, тектес үлгілерді жинақтаған
осы жанрлардың авторлары әлемдік ... ... ... ... ... Мысалы, «Күнделік» деп аталатын әдеби шығармашылықтың да өзіндік
үлгілері бар. Ғылыми анықтама ... ... ... ... ... ... ведущиеся день за днем. Как литературная форма
открывает специфические возможности для ... ... ... [12, 400].
Бұл – романтизм көркемдік әдісі пайда бола бастаған ХVШ ғасырдағы әлем
әдебиеттерінде ... ... ... шығармашылықтың бір үлгісі.
Мысалы, Н.В.Гогольдің «Нақұрыстың жазбалары» («Записки сумасшедшего»), ал,
Ю.К.Олешиннің «Жазу жолдарынсыз күн жоқ» («Ни дня без ... ...... шығармалар. Күнделік жазу үлгісін көбінесе әлем
халықтарының ... ... жиі ... Жол ... оқиғалары,
деректері ізімен кейін халыққа ұнасымды күнделік ... ... ... ... еssаі – ... ... жанр ... эстетической,
литературно-критической, художественной, ... ... ... ... позицию автора с принуждённым, часто
парадоксальным изложенние, орентированным на разговорный речь» [12, 1565].
Эссе жанрының ... ... ... ... ... ... ... Мишель де Монтень ... ал ... ... Ф.М.Достоевский (1821-1881) аталады. ... ... ... ... атты көп ... туындысы [13] қоршаған
қоғамдық-әлеуметтік ортадағы дамудың сипатына, ұрпақтар ... ... мен ... ... ... ... ... философиялық-
гуманистік тұрғыда баға беруімен ерекшеленеді. Философ-гуманист Мишель де
Монтеньнің «Тәжірибелер» атты бұл ... эссе ... ... тән басты
ерекшеліктердің поэтикалық сипатын тұтастандыра танытты, кейінгі әдеби
дамуға пайдалы дәстүр жолын қалыптастырды. Нақтылап ... ... ... ... ... бақылағандарын жүйелеп баяндау, баға беру,
әртүрлі ... ... ... ... ... ... т.б. Шығарманың құрылымында адамзат тарихындағы атақты қайраткерлердің
өз ұлты мен басқа да ... ... ... ... ... ... Қоршаған әлеуметтік-қоғамдық ортаға ортақ заңды
құбылыстарды, жеке ... оғаш ... ... алады. Эссе
жанрындағы шығарманың авторлық «Мен» тұрғысында ... ... ... ... деректері жүйелене қамтылады. Тарихқа авторлық
көзқараспен жазылатын эссе ... ... ... ... және кейінгі ұрпақтарға лирикалық-психологиялық тұрғыда
сырласа сөз арнайтындығы – ... ... ... тән ... ... тарихындағы Захир-ад-дин ... ... ... ... ... ... ... жинағы» және
т.б. кейінгі дамудағы шығармалардың құрылысында осы Мишель де Монтеньнің
«Тәжірибелер» туындысымен эссе ... ... да ... ... ... әлем ... өнеге болған тағы бір үлгісі –
Ф.М.Достоевскийдің «Жазушы күнделігі» [14] атты ... ... ... өзін ... ... орта ... құбылыстарын философиялық көзқарастары аясында
психологиялық терең ... ... ... Эссе ... ... ... ... бұл шығармасында сан алуан мәселелер, естеліктер
түрінде жүйеленеді, баяндалады. Нақтылап айтқанда, мемлекеттің ішкі ... ... жеке ... ... ... ... пен ... ғылыми жаңалықтар мен әскери әрекеттер, тіпті теміржол апаттары, сот
процесі, жастар арасындағы тәртіп, әртүрлі ... ... ... орыс әдебиетінің алыптары А.С.Пушкиннің, Н.М.Некрасовтың,
Л.Н.Толстойдың шығармашылығы және т.б. сан ... ... ... ... ... ... айтқанда: «И о чем бы ни заводил речь ... – будь то ... ... ... или литературное
типы замученный солдат или добрая няня, кукольные поведение ... ... ... ... ... ... террористических действий или
утопические мечтания о «золотом веке» – его ... ... ... ... ... ... и анологиями, включает их в главные
направления ... ... и ... истории и идеологии,
общественных противороречий и ... ... ... при ... разнородных тем на предельно ... и ... ... ... огранично соединял различные стили и
жанры, строгую ... и ... ... и ... ... иной
мысли» и конкретные диалогические построения, что позволяло ... ... и ... ... ... В ... же этой
проблематике он стремился определить ее этическую сущьность, а ... и ... по ... нашу ... ... ... По мнению ... ... ... современной
действительности должно рассматриватъся сквозь призму опыта прошлого, не
перестающего ... свое ... на ... через те или иные
традиции. И чем зкачительнее национальное, историческое и ... ... ... ... тем ... их ... [14, 7-8].
Осы тұста М.Х.Дулатидің «Тарихи Рашиди», Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер
жинағы» және кейінгі ... ... ... күнделік, эссе,
мемуар, тарихи әңгіме жанрларына тән ... ... ... әлем ... ... туындыларын осылайша
салыстыра айтуға тура келеді. Бұл арқылы XIII-XIX ... ... ... әдебиет дәстүрінің әлемдік классикалық ... ... ... ... ... ... ... тобындағы жанрлардың тектес, әуендес үлгілері
авторлары мәлім тарихи-әдеби шығармаларда ... ... ... ... дәйектеле алынып отырған Мишель де Монтеньнің, Н.В.Гогольдің,
Ф.М.Достоевскийдің аталған шығармалары арқылы дәлелденеді.
З.Бабырдың ... ... ... Рашидиі», Қадырғали
Жалайырдың «Шежірелер жинағы» және т.б. ... ... ... ... ... ... жанрына тән поэтикалық-стильдік
ерекшелік те сабақтаса ... ... және ... ... ... жанрындағы шығармаларға байланысты мынандай анықтамалар
басшылыққа алынады:
1. «Мемуары ......... ... ... литературное повествование ... ... ... ... о ... и людях,
современником которых он был. Обычно ... и ... ... [12, ... ... естелік – автордың өзі көзімен көрген, қатысып ... ... ... ... ... күнделік түрінде, жол
жазбалар түрінде кездеседі. Қандай үлгіде жазылса да, ... ... ... ... ... ... ... өмірбаян, күнделік түрлерін
пайдалану көркемдік тәсіл ретінде қолданылады, ... ... ... ... ... сүйеніп жазылғанын көрсетеді. Сонымен бірге
мемуарлық көркем жығармаларда белгілі тарихи кезеңнің айтарлықтай мәні ... ... ... жинақталып бейнеленеді» [15, 139].
Қазақ әдебиетінің ХІІІ – ХІХ ғғ. тарихындағы ... ... ... жазылған Захир-ад-дин Бабырдың (1483-
1530), Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... ... шығармашылық үрдісі аталған ерекшеліктер аясында
анықталады.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы әуезе әдеби тегін ... ... ... ... ... ... ... әңгіме) тұтаса жүріп,
күрделі мазмұны мен пішіні бар шығарма ... ... ... ... осылайша үнемі жалғасып келеді. XX ғасырдағы қазақ ... ... «Тар жол, ... ... ... «Өмір
мектебі» трилогиясы, қазақ мәдениетінің ... бір ... ... «Өсу ... атты ... еңбегі, Ғ.Мұстафиннің «Көз
көргені» және т.б. ... ... ... «Менің Әуезовім»,
(М.Мағауиннің «Мен», Қ.Мырзалиевтің «Иірім») шығармалар жазу тоқталған жоқ.
Авторлардың өзіне дейінгі және өзі ... ... ... әдебиет жанры
заңдылығына бейімдеп, жинақтау, пайымдау, бағалау, қорытындылау және т.б.
көркемдік талаптармен шежірелік жүйелілікпен шығармалар ...... ... ... ... Бұл орайда, француз әдебиетінің көрнекті
тұлғалары ағайынды Эдмон де ... және Жюль де ... ... ... ... көп ... «Күнделік» атты
туындысы [16, 63] да қазақ әдебиетіндегі аталған ... ... ... былай дейді: «Наполненный огромным историко-культурным
материалом «Дневник» Гонкуров ... с тем не ... в ... ... Это
отнюдь не отстоявшиеся, обработанные воспоминания, лишь ... ... ... ... а ... ... современников об их
эпохе, почти синхронная ... еще не ... ... свежих впечатлений,
жизненных наблюдений, встреч, разговоров. Запись тем более интересная, ... с ... ... и ... вели ее день за днем
на протяжении долгих лет... Стенографический характер записи в ... не ... у ... в ... с ... ... ... их страницы отличаются замечательным
литературным мастерством, представляют собой образцы прозы которую можно
охарактеризовать как ... ... ... ... аспекты
действительности, тончайшие оттенки в облике видимого мира» [16, 4].
Әлем ... ... ... бірі ... в ... и ... ... Давыдова» атты мақаласында
Д.В.Давыдовтың өзі туралы өлең мен қара сөз араластырыла ... ... ... ... ... атты ... ... атап керсетеді.
Сыншы Д.В.Давыдовтың бұл шығармасының өмірбаяндық-мемуарлық жанр сипатымен
жазылса да әдеби шығармашылық ... ... ... ... ... пера Давыдова и ... ... ... ... ... такою удалою размашистостию ... ... же эту ... или, если ... этот
очерк жизни Давыдова, местами говоря его собственными словами, а ... ... ... ... изложение оригинала нашим прозаическим
пересказом» [17, 384].
Сыншы өмірбаяндық-мемуарлық шығармада ... және қара ... ... ... өзі қатысқан әскери жорықтар, майдан ... ... ... ... ... ... баға ... Демек, мемуарлық-естелік сипатымен жазылған
шығармалардың ... ... ... ... үнемі
оқырмандардың қабылдауына ие болып, әдебиет тарихындағы лайықты орындауымен
бағаланып келеді.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы өзіндік орны бар туындылардың осы ... ... ... ... ... ғана ... өзі шартты
екендігін осы айтылған ғылыми пікірлерден анық байқаймыз. ... ... ... ... ... ... және т.б. авторлары мәлім шығармалардың шежіре атты ... ... ... ... даму деңгейіне тән өлшемдермен бағалануы,
қарастырылуы ... да еді. ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаевтың, С.Қасқабасовтың. Ж.Дәдебаевтің,
Т.Тебегеновтің еңбектерінде қарастырылған ... ... ... ... ... ... сипаты атап көрсетіледі. Ал, ... ... ... ... ... аясында олардың құрылымындағы
әлем әдебиететтеріндегідей ... ... ... ... ... ... синтезі негізгі поэтикалық ерекшелік сипат болып танылады. Сонымен
қатар, аталған шығармалардың ... ... ... ... ... ақын-жыраулар
шығармаларының, ойшыл ғұламалар және т.б. атақты ... ... ... де ... ... ... ... орны бар туындылардың осы уақытқа
дейін шежіре жанры атауының ... ғана ... ... ... сипатын анықтауда шарты екендігін байқатады.
З.Бабырдың «Бабыр-намасы», М.Х.Дулатидің «Тарихи Рашидиі», Қ.Жалайырдың
«Шежірелер жинағы» және т.б. авторлары мәлім ... ... ... ... ... ... ... даму деңгейіне тән өлшемдермен
бағалануы, қарастырылуы заңды да еді. ... ... ... ... ... ... ... Ж.Дәдебаевтің,
Т.Тебегеновтің еңбектерінде қарастырылған пікірлер жүйесінде шежірелік
шығармалардың тарихи ... ... ... атап көрсетіледі. Ал, сол
аталған көрнекті туындылардың шежіре сипаты аясында ... ... ... (естелік), өмірбаян, эссе, тарихи әңгіме
жанрларының жинақтық негізгі ... ... ... болып танылады.
Сонымен қатар, аталған шығармалардыңқұрылымындағы ... ... ... мақал-мәтелдердің, ... ... ... және т.б. ... ... сөздерінің мол
енгізілгендігі де танылады.
Шежірелердің авторлары жеке ... ... мен ... барысында лирикалық-философиялық толғаныстарды, портреттік,
пейзаждық бейнелеулерді де ... ... ... ... ... ... қолданылады. Шежірелердің идеялық-композициялық
құрылымындағы авторлардың өзіндік ... ... де ... ... ... ... ... шығармалары тарихи баяндау
мәнерімен жазылған. «Қазақ шежіресі» атты тарихи-әдеби шығармасында қазақ
халқының ... ... ... ... ... ірі ... ... баяндайды. Автор өз туындысындағы тарихи деректерді
дәйектеуде орыс жылнамаларына, ... ... ... ... ... ... жазбаларына, И.Н.Березин
бастырып шығарған «Жылнамалар жинағына» және т.б. тарихи құжаттарға ... ... ... ... осы еңбегінде өзінің көңіл-күйін
оқырмандарымен ой бөлісе ... ... ... ... ... ... беру ... ретінде көңілге ұялайды.
Мысалы, автор қазақ ... ... ... адам ... ... ... ... орындаушылық өнер дәстүрімен сақтайтынын
айта келіп, мынадай толғаныстарын лирикалық ... ... ... ру басылары өз ру-тайпасының шежіресін – шыққан
тегін, елдің әдет-ғұрып заңдарын, ескі жарлықтарын, халықтың ... ... ... көп ... ... ыждаһатпен үйреніп, өзінің
шешендік өнерін шыңдауда көптеген ... ... ... ... ... асыл ... ұзақ ... Сондай
дайындығы бар билердің аузынан шыққан сөздерді халық ұйып тыңдайды, ол
нақыл ... мәні ... бар ... ... ... тәлім-
тәрбиелік, патриоттық мазмұнда болып келеді. Өкінішке орай, енді бір ... соң, ... ... ... еді, енді ... не ... дейтін де уақыт
алыс емес сияқты, біздің халық қалай тез өзгеріп-құбылады десеңші!» [18,
115-116]. ... ... пен ... мәңгілік айырылысуын баяндағанда да
лирикалық көңіл-күйдегі автордың толғаныстары ешкімді ... ... пен ... ... ... сол кезде дүниеге келген аңыз-
дастандарда, күйшілердің қобызда ойнаған күйлерінде өшпес із қалдырды. ... ... ... кәрілердің сақалдарынан тарам-тарам жас
ағып, мұң-шерге батады. «Ормамбет би өлген күн, Он сан ноғай ... ... ... дала ... [18, 124]. Демек, шежірелік шығармаларда
тарихи деректілікпен баяндау мен ... ... ... егізделе өріледі. Тарихи әдебиеттану методологиясы заңдылықтары
аясында қазақ әдебиеті тарихындағы ... ... сөз ... қатарындағы поэтикалық ерекшеліктерін танимыз.
Профессор Б.Кенжебаев ұлттың сөз өнері тарихын толық қалпында қамти
қарастырудағы озық ... ... ... үлгі ... ... ... ... бастаған орыс әдебиеті тарихын зерттеушілер
қазір орыс әдебиеті тарихын славян халықтарына ... ... ... ... ... ... отыр. Соларды зерттеу арқылы әдебиетінің
тарихын байытып отыр. Соларды ... ... бір ... орыс ... ... тұрмыс-тіршілігі, психологиясына барлау жасау үстінде. Және осының
баршасын ... ... ... ... емес, жетілген ғылыми әдіс, тәсілдермен
жүргізуде. Көне жазбалар жанрлық, стильдік тұрғыдан ... ... ... жүйесі, соған орай тілдік ерекшелігі деген мәселелер
қабындас, ыңғайлас қойылып, біртұтас байланыста ... [19, ... ... ... ... сөз ... ... көп ғасырлар
бойы қалыптасқан жүйесін тануға зор мүмкіндіктер туғызды.
Шежірелік шығармалар ... ... бойы ... ... ... ... ... дерекнамалық негіз болып саналады. ... ... да ... ... ... тарихнамалық қалыптасу жолы,
мәдениет ... ... ... ... Бұл орайда түркі
халықтарының, оның ішінде қазақ ... ... ... ... ... ... шығармашылық еңбектері дараланып көрінеді. Ғалымның
«Ежелгі жыр, ... (1985) атты ... ... ... ... бері сақталып келе ... ... ... ... ... мынадай еңбектері айрықша сараланып
көрінеді: «Ежелгі жырлардағы ерлік бейнелер, кісі, ел ... ... ... ... ... қай кезде шыққаны туралы», «Қорқыт
туралы ... ... ... ... бұрынғы ғалымдар мен ... ... ...... уақытта да
туындылардың деректілігін ... ... ... ... ... ... эпикалық дастандардың мазмұны мен пішініне арқау
болған кейіпкерлердің, тайпалардың, жер-су атауларының нақтылық пен аңыздық
тұтастануын атап ... ... ... ... ... ... ... дейді: «Жырда көп өзгеріске түскен, әсіресе Манастың
аталық шежіресі. Оны жыр бірде Төбей, ...... ... ... ... ... бірде – Самарқанның сарты еді деп көрсетеді. Бұл ... ... ... ... пікірі әр алуан. Олардың кейбірі
Манастың өз басын ешбір тарихи ... ... оны тек ... жинақ аты деп көрсетпекші болады. ... ... ... жырындағы қаһармандардың көпшілігі тарихи адамдар болған десек, Ер
Көкше, Ер Қосай, Едіге, Темір, Манас та бір ... ... ... ... ... бейнесі деуге болады. Өйткені, Манастың тарихи
дәуірлерде болған кісі екенін ... ... ... аз ... Оны
әсіресе толып жатқан географиялық атаулар, халықтың өзге ... ... бере ... [22, ... ... Марғұлан «Шоқан және Манас» кітабында Манас жырындағы
шежірелерді тағы да ... ... ... Ол ... ата ... ... ... Манастың әкесі Жақыптың Қарахан тұқымынан,
дастандағы Алмамбеттің Жақыптан туыстас осы ... ... ... ... ... ... Манастың ата шежіресін (Сутуқ-Бурахан,
оның баласы Елек Бұғрахан, оның ... ... [23, 62] ... ... арада ғалым Қарахан әулеттерін, олардың атамекендерін баяндауда
мынадай шежірелік шығармаларды пайдаланған: «Родословная ... ... ... ... ... 1896, №63), ... ... (1958) және т.б.
Ғалым эпостың тарихындағы ұрпақтардың жалғасуы, оның қазақ тарихындағы
аталықтармен байланысты жүйесін ... ... ... ... ... ... тарихындағы атақты адамдардың, олардың ұрпақтарының таралуына
байланысты пікірлері құндылығымен ерекшеленеді: «Халық шежіресі ... ... мен Ер ... бір ... кісі ... ... ... арғы атасы
«Манас» жырында айтқандай, Қамбар, ... ... ... ... аталады.
Атбасар мен Есіл даласын, Ертіс бойын қоныстайтын уақ тайпасы Ер Көкше мен
Ер Қосайды өздерінің түп ... ... ... шежірелерін солардан бастайды.
Тегінде қазақтың уақ тайпасы X-XIII ... ... ... пен Өр ... ... ... шығады, сондықтан оларды халық шежіресінде
уақ-керей деп қоса ... ... ... Ер ... мен Ер ... уақ тайпасының атасы деумен
бірге, керей мен наймандардың ... ... ел ... ... деу өте ... [21, 77]. ... ... кейіпкерлердің
тарихи негіздерін оның ішінде қырғыз, керей, найман жұрттарының «туу баста
бір арнадан шығып, бірге тіршілік ... ... ... ... ... ... екенін [21, 78] айтқан ғалымның шежіреге сүйенген ғылыми тұжырымы ... ... ... ... ... зор көмек жасайды. Сондықтан,
академик Ә.Марғұланның қазақ және қырғыз сөз өнерінің тарихи негіздерінің
сабақтастығын ... ... ... ретінде қолданғымыз келеді: «Жалпы
айтқанда, қазақ пен қырғыз халқының эпос жырлары бірімен бірі өте айқасып
жатады, оның ... ту ... ... бір ... ... бір ... уақиғадан
нәр алған болу керек. Сондықтан, «Манас» жырындағы атақты ... (Ер ... Ер ... Ер ... Ер ... Ер ... тағы
басқалары) қазақ жырларында аса көрнекті орын алады. Орын алғаны ... ... ... мұнда жеке-жеке дастан болып айтылады. Мұны
ғалымдар, оның ішінде Европа ... да ... ... [21, ... ... еңбектері тарих, фольклор, этнография, әдебиет
мәселелерін ... ... ... ... ... Ғалымның
аталған салаларды қарастыру барысында үнемі шежіреге назар аударатынын жиі
кездестіреміз. Мысалы, Қорқыт аңызына байланысты ... ... ... ... ... үнемі дәйектеме келтіреді.
Башқұрттардың «Шежіре кітабынан» негізге ала ... ... түп ... ... ... өрбітуі де қызықты: «Орал тауын
қоныстайтын башқұрттар арасында ... ... ... ауыл бар. Олар ... ... дейін Қорқыттың ұрпағымыз деп санайды. Олардың ескі ... келе ... ... ... ... ... ... заманнан XVIII
ғасырдың ортасына дейін 18 ата ... ... ... ... ... деп, не ... башқұрт» деп санап, бұрынғы бабаларының ... ... ... ... ... ... ... тамы, сол жердегі
қалалар деп естерінде қалдырған. Атаулардың шығуына себеп ... ... ерте ... оғыз ... ... мен Орал ... ... жүруінен болған» [21, 151-152].
Демек, қазақ тарихындағы шежірелер халық әдебиетінің аса сенімді мұрасы
ретінде айқындалады. Олай дейтін себебіміз, ... ... ... оның
ішінде қазақтың фольклорын, тарихи ... ... ... қол ...... алғанда түркі жұртының пайда болуы мен
қалыптасу тарихына ғылымдар синтезі тұрпатында кешенді зерттеулер жүргізген
Ә.Марғұланның үнемі ... ... - аса ... ... Бұдан
шығатын қорытынды – ауызша сақталған немесе жазбаша тарихи жәдігерліктерге
айналған ... ... ... мұра ... ... Шежірелік дерек және әдеби жанр
«Әдебиет – халықтың ... бойы ... ... келе жатқан өсу,
өркендеу жолының айнасы. Адамзаттың әр түрлі тарихи кезеңдеріндегі оқиғалар
жүйесінде бастан кешірген ... ... ... ... ... арқылы танылады. Географиялық орындары
жер шарының әр түрлі түкпірлерінде болғанмен, адамдардың ... ... ... ... құбылыстар ұқсас, үндес болады. Жер бетіндегі
адамзаттың бәріне ортақ осындай сан алуан қайшылықты және ... ... ... жеке ... дара ... психологиясынан
құралатын адамгершілік қарым-қатынастар, бүкіл қайнаған тіршілік қазаны –
бәрі де әдеби ... әр ... ... ... арқылы бейнеленеді»
[22, 11].
Қазақ әдебиетіндегі шежіре жанрындағы шығармалардың әуелгі ... ... ... ... қазақ халқының көп ... ... ... ... ... ... ... адамның
әуелі жеті ата жүйесін ... тиіс ... ... ... ... мынандай мақал-мәтелдер де айтылып келеді: «Туысы бірге ... ... ... «Туысы бірдің уысы бір», «Ағайынның ұрысы, торқаның
жыртысы», ... бір өлі де, бір ... ... ... ... ... да
безері болмайды», «Ағайын – ағайынның айнасы», ... ... ... да ... ... «Ағайының алтау болса адам тимейді», «Ағаның үйі ақ жайлау»,
«Жаман ағайын күншіл, жақса ағайын сыншыл», «Інісі ... ... бар, ... ... ... «Қарағай бойы қар жауса да жұтамайды ... ... кисе де ... тауысқан», «Сіз, біз деген жылы сөз ағайынға
жарасар», «Ағайын жақында отырып ... ... ... ... – бор, іні – тас», «Жартыны жарып жеген татуластықтың белгісі», «Ата –
асқар тау, ана – бауырындағы ... бала ... ... [23, ... этнограф-тарихшы ғалымдар Х.Арғынбаевтың, ... ... ... ... атты ... монографиясындағы «Шежіре
– шетін тарихы» атты алғысөз мақаласында көрнекті тарихшы, ... ... ... ... ... ... болашағын
танудағы маңызына жоғары баға береді.
«Қазақ халқының ата шежіресі ерте кезден бар. ... ... ... ... ... ... ер жеті рулы ... қамын жер, жалғыз өзін
білген ұл, құлағы мен жағын жер» деген аталы сөздер соның айғағы. Ал ... ... сыр бар. Әр ... 25 ... ... ол 175 жыл...
Шежіре арқылы оның тегі, ата қонысы, қауымға қосқан ... ... ... ... ... ... т.б. ... білінетін болған. Ру,
бау, сан, тайпа, тұқым, тек, арыс, жүз, жұрт, ел, Отан ... ... ... көрсетер категориялар – айналып келгенде, шежіренің негізгі
категориялары. Бұл болса тұтас этнос, халық тарихының сырын ... ... ... ... [24, ... ... осы еңбегінде «Моңғолия қазақтарының ата-
тек шежіресіндегі» (Авторы Ш.Рахметұлы) тек ғана қазақ ұлтына тән туыстық
жүйелерді ... ... және ... ... ... үнемі назарда болатын бұл ... ... ... ... ... ... көршілес бірнеше отбасы бір қоныста ... ... ... көрші, іргесі алшақтау болса – жерлес, қандас – жеті атадан
құралғандар (бір ... ... ... бір ата 13 ... асса – ... ру ... я бір ... біріксе – тайпа. Бірнеше тайпа
қоғамдасып, жүз болып қауымдасады. Тайпадан ірілесе халық немесе ел, ... ... өзге ұлт, ... саяси теңдігі болса ұлыс, дербес
шекара, саяси-экономикалық тәуелсіздікке қолы жетсе мемлекет, тілі ... ... ... ... ... рух, ... этникалық
ерекшелігі ортақтасып, дараланса ұлт болады.
...Жеті ата: 1. Әке. 2. Ата. 3. Әз ата (бұл үшеуі Аталар). 4. Баба. ... 6. ... 7. ... (бұл ... ... ...жетеуі бірігіп
«Ата-бабалар» делінбек. Енді 3 ағайын, 15 ұрпаққа келейік:
а) Немере ағайын: 1. Бала. 2. Немере. 3. Шөбере. 4. ... 5. ... ... 6. ... 7. ... 8. ... 9. ... 10. Жамағат.
Б) Қалыс ағайын: 11. Өркен. 12. Әулет. 13. Зәузат. 14. Жаран. 15. Қалыс»
[24, 6].
Қазақ тарихының мыңдаған жылдардан құралатын жолында ... ... ата тек, ... ... «біртұтас ұлттың қалыптасу,
өсу, өркендеу ұлағатын танытады. Қарға ... ... ... ... ... ... кең ... даласының барлық түпкірлеріндегі
жұртымыз бәріне ортақ көңіл-күй психологиясының жағдайында өмір ... ... ... ... ... ... ... болмысымыз әлем
халықтары арасындағы дербес өзгешеліктерімен ерекшеленеді.
Қазақ шежірелері мен ... ... ... ... ... болады. Қазақ
сөз өнеріндегі фольклор мен әдебиет поэтикасы ... ... ... аңыз ... ... ... сипатының ерекше байқалатынын көреміз.
Академик С.А.Қасқабасов фольклортану ғылымында аңыз бен аңыз-әңгіме
жанрларының ара ... ... ... ... М.Әуезовтің,
М.Ғабдуллиннің, ... ... ... ... ... ... Н.И.Кравцовтың, С.Г.Лазутиннің, А.А.Криничнаяның,
Е.Костюхиннің еңбектеріндегі ойларды саралайды. ... ... ... ... «Преданиені», «Аңыз» [25, 120], «қазақ аңызын тарихи
және топономикалық деп екіге бөлуді жөн ...... [10, 125]. ... ... ... ... болатыны да мәлім». Біз қазақ
әдебиетінің тарихын ... ... ... ... ... қайталай атаймыз: З.Бабырдың «Бабырнамасын», ... ... ... ... Дулатидың «Тарихи Рашиди» (ХV-ХVІІ
ғғ.), Абайдың «Біраз сөз қазақтың түбі ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз, қазақ һәм ... ... ... ... ... және т.б. ... ... туындылары. Сөз арқауына алынған осы авторлы әдеби мұралар
шежірелердің қазақтың халық әдебиетіндегі тарихи ... ... ... ... ... ... ... тарихи аңыздарға жасаған ғылыми жүйелеуін ... ... ... ... ... ... Ғалымның жасаған
ғылыми методологиялық бұл жүйелері қазақ шежірелерінің жанрлық болмысындағы
идеялық-композициялық сипатты бағдарлауға негіз бола ... ... ... ... ... мен ... тарихи аңыздарды шартты түрде мынадай топтарға бөлуге болады:
а) оғыз-қыпшақ заманынан елес беретін ... ... ... ... және Арыстан Алып туралы әңгімелерді енгізуге болады. VІІІ-XIIғ);
ә) моңғол шапқыншылығы мен ... Орда ... ... ... ... ... ... Темір есімдеріне байланысты әңгімелер,
XIII-ХV ғ.);
б) ... ... ... ... мен ... туралы аңыздар
(Жәнібек, Асан Қайғы, Жиреншелер ... ... ... ... ... қарсы соғыс-ұрыстарға байланысты туған аңыздар (Абылай,
Қазыбек, Әбілхайыр, Бөгенбай, Қабанбай аттарына қатысты ... ... ... ... ... Жанқожалар бастаған шаруалар көтерілісіне
байланысты туған аңыздар (ХVШ-ХІХ ғ.),
д) XX ғасырдың басындағы ... ... ... баяндайтын
аңыздар» [10, 126-127].
Шежірелік шығармалардың қазақ әдебиеті дамуы жолымен ... ... ... әдебиеттану заңдылығы жүйесіндегі мәселе. Сөз арқауында
қарастырылып келе ... ... ... ... тарихының аса елеулі
кезеңдерін қамтитыны, соған орай авторлардың өз ... ... ... бойынша жазғаны танылады. Халқымыздың әлемдегі болып жатқан
мәдениет тарихындағы жетістіктерімен деңгейлес мұраларының болуы сөз ... ... ... ... ... ... ... бойы жалғасып келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетінің эстетикалық ықпалын
күшейте түсті.
Қазақ ... ... сөз ... арқылы жасалған рухани мәдениет
мұралары қазіргі заманғы жаңашыл көзқарастар ... ... ... ... ... дәуірлерінде негіздері қаланған жанрлардың мазмұны
мен пішіні, көркемдік даму ерекшеліктері қазақ тарихындағы лайықты орнына
қарай бағаланады. Себебі, ... ... ... ... қалыптасуы мен
даму жолындағы шындықты көркемдік дүниетаным аясында ... ... ... ... ... ... З.Ахметов былай дейді:
«Әдебиеттің қоғамдық мәні – көркем әдебиеттің халық өміріндегі атқаратын
міндеті, танымдық, тәрбиелік, көркемдік маңыздылығы. Танымдық сипат жағынан
алсақ, ... ... ... ... ... ... қоғамда
өмір сүріп отырған адамдардың ой-қиялын, арманын, сана-сезімін танытады.
Заман, дәуір тұлғасы адамдардың тұрмыс-халі, әдет-ғұрпы, ... ... ... ... Әр ... ... қадамы, атқарар ісі қоғамдық
жағдайға байланысты, ... ... ... адамдардың осы қалып, болмысын
көркемдік әдіспен бейнелейді. Әдебиеттен өткен заман,бүгінгі өмір,келешек
туралы ой-тұжырымдарды да мол табамыз» [26, ... ... ... ...... пен ... ... өмір
шындығын керкемдік жинақтаумен бейнелеу. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерден құралатыны да анық. Ең
бастысы – шығарманың тарихилығы, ... ... ... ... тек
түрлеріне (эпос, лирика, драма) байланысты жанрлар жүйесінің сараланатыны
да сөз өнерінің негізгі сипатын айқындайды. ... ... ... ... ... бір түрі – ... шығармалар. Шежірелік
шығармалардың идеялық-композициялық желісінде бірнеше жанрлар үлгілерінің
сабақтаса ... ...... әдебиет тарихының дамуында қалыптасқан
заңдылықтардың бірі.
Шежірелік шығармалардың құрылысындағы сөз ... ... ... ... ... жанрларының (шежіре, күнделік, эссе,
мемуар, естелік, тарихи әңгіме, т.б.) өріле ...... ... ... ... ... шығармада көркемдік ... ... ... ... дүниетаным
көзқарастарымен танылады.
Қазақ тарихының қалыптасу, даму тарихы ... ... ... ұрпаққа таратыла сақталып, жалғасып отырған. Қазақ ... ... ... қалпымен танытатын шежірелік шығармалардың
поэзиялық және ... ... ... ... ... жанр ретінде сақталған. Бұл туралы Шоқан
Уәлиханов «Қазақ ... атты ... ... рет ... ... ... о ... шыққан тегін анықтау үшін енді олардың
аңыз-дастандарына ден қоялық». «Қазақ немесе Алаш елінің о ... ... ... ... ... халық арасындағы жыр-дастандардан қанағаттанарлық
тәп-тәуір түсінік алуға болады» [18, 111].
Шежірелік шығармалар – көп ғасырлық қазақ әдебиетінің дамуында халықтың
тарихын ... ... ... ... ... келе ... Ұлы ... Ахмет Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» (1926) кітабында
мынадай анықтама ...... ... ... сөздің бір түрі. Шежіреде уақиғадан гөрі
өткендердің түс, туысы көп айтылады. Сондықтан шежіре уақиға ... ... туыс ... ... ... табына жатады» [27, 398]. Яғни,
қазіргі әдебиеттану ғылымының анықтамалары ... ... ... ... ... ... жанры әдебиетіміздің халық тарихымен біртұтас табиғатын
байқатады.
Қазақ ... ... ... ... ... шығармалардың
әдеби сипатын айқындайтын ерекшеліктері былайша сараланып көрінеді: бірінші
ерекшелігі – шежірелік шығармалардың ... ... ... және
прозалық тарихи әңгімелер түрлерінде жырланатыны, олардың авторлары
көрнекті ақындар ... ... ...... ... да ... тән мазмұн мен пішін бірлігінен тұратын тұтастықтың
сақталатындығы. Шоқан ... ... ... Шал Құлекеұлының
шығармашылығындағы шежірелік жыр-дастан хақында былай дейді: «Қазақтың шығу
тегі ... ... ... сол Шал ... ... ... ... Шал жырау жыр-дастанында қазақтың шығу тегіне қатысты тарихи аңыз-
әңгімелер түгелдей қамтылады деседі. Ертеде өткен Алаштан бастап, барлық ... ...... мен батырлар, олардан өрбіген аталар мен ... ... Шал ... ... қамтылатын көрінеді» [27, 116].
Демек, шежірелік шығармалар әдеби шығармалар түрінде қалыптасып дамыған.
Қазақ әдебиетінің тарихындағы көрнекті ақындардың басым бөлігінің ... ... ... Бұл ... ... ... ... Кей ақындардың арнайы шежірелік шығармалары болмаса да лирикалық
өлеңдері мен эпикалық ... ... ... ... ... тарихына байланысты деректерді тығыз байланыстыра жырлайды. Ал тарихи
өлеңдер мен дастандарда, әрине, шежірелік – ... ... ... желі ... ... ... ... шежірелерді хронологиялық ретімен былайша
жүйелеп қарастыруға болады:
1. ХV-ХVІІғғ. шежірелік ... ... ... ... ... Бинайдың»Шайбани-нама», Мұхаммед Хайдар
Дулатидің «Тарихи-и Рашиди», Қожамқұл бек Балқидың «Тарихи-и ... ... ... ... ... ... ... «...соңғы орта ғасырлардағы Орта Азия ... ... ... ... ... ... ретінде де
маңызы бар шығармалар аз емес» [9, 573] деп, аталған ... ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасайды: «Бұл авторлар тек
оқиғаларды суреттеумен және ... ... ... ... ... Олар өз ... қоса ... бейнелер жасап,
ауыспалы мән беріп отырған, кейде шайқастардың ... ... ... көріністерін беріп, өздерінің сөз саптауларын ... ... ... ... ... ... ... сирек кездесетін
поэтикалық таланты мен кең көлемді эрудициясы бар екендігін ... ... ... ... Мұның бірінші кезекте Бабырға қатысы бар»
[9, 573]. ... ... ... ... ... ... ХVІІІ-ХХ ғасырлардағы шежірелік шығармалар қатарында мынандай
туындыларды ... ... ... ... тілі», Әбілғазы
Баһадүрдің «Түрік шежіресі», Шоқан Уәлихановтың «Қазақ ... ... ... сөз ... түбі қайдан шыққаны туралы», Шәкәрім
Құдайбердіұлының ... ... ... һәм ... ... ... Ерімбет Көлдейбекұлының, Молдахмет Дабылұлының, ... Ақыт ... ... ... Қуаныш
Баймағамбетовтің және т.б. шығармашылық тұлғалардың шежірелері бар.
XIX ғасыр мен XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жырлары шығармашылық үрдіске ... ... ... ... болуы олардың халық
ортасындағы беделін нығайтты.
Ақындар қазақ тарихының білгірлері ретінде аса беделді, көсем тұлғалы
сыйлы ... ... ... ақындардың шежірелік туындылары олардың
және жалпы қазақ ... ... ... ... ... алатындығын толық дәлелдейді.
Бұл кезеңдегі шежірелік шығармалар тарихнамалық зерттеу тілі мен ... ... ... ... ... түрде жазудың үрдісі XX ғасыр бойы жалғаса
жазылды. Мысалы, М.Шорманұлының, А.Ниязовтың, Ә.Бөжейұлының және ... ... ... шадманиясы» (Үпі, 1914) атты еңбектері жазылды.
Қазақ тарихын ғылыми жүйелеуде шежірелердің деректері тиянақты негіз
болды. Сондықтан, қазақ ... ... ... ... шежіре жазушылар
мен зерттеуші ғалымдардың, ақын-жазушылардың ... ... ... ... ... ... тарихы», Мұхамеджан Тынышбаевтың
«Қырғыз-қазақ тарихынан материалдар» атты ... ... ... ... ... сипаттамалар жасалды. Сонымен қатар, академик-
жазушы Сәбит Мұқановтың «Халық мұрасы» этнографиялық зерттеуіндегі ... ... ... деп ... ... де ... ... тарихының шежірелік жолдарына баға беру ... ... ... жж.) ... ... ... мен тарихының
мәселелері» атты зерттеуінде де орын алды, Қазақ ... ... және ... «Қазақтардың ру құрамы мен қоныстануы» (1968),
одан кейін М.Мұқанов «Орта жүз ... ... ... мен
қоныстануы» (1974) атты арнайы еңбектер жазды. Осы зерттеулер жалғаса ... ... ... ... ... ... хақында»
атты көлемді зерттеу жарық көрді.
Жазушы-ғалым Мырзабек ... «Біз – күн ... (1984), ... ... (1986), ... сыры» (1986), «Сағанатас сырлары»
(1992) атты кітаптары шежірелік желіні арқау еткен ғылыми ... ... ... ... және ... неге ... ... «Самұрықтың ажалы» атты повесть-эсселер жалпы адамзат,
оның ішінде түркі, қазақ тарихы бірнеше ғылымдар (тарих, әдебиет, фольклор,
этнография, ... ... ... ... ... және ... алынады. Ал, жазушы Мұхтар Мағауиннің «Қазақ тарихының әліппесі»
атты ... ... ... ... ... ... тілмен
баяндалады. Қазақ әдебиетіндегі көркем тарихнама ... ... ... ... ... ... сақтауға елеулі әсер
еткені ақиқат.
Қазақтың әдебиетінің XX ғасырдың екінші ... ... ... ... шежірелер деректерін негізге ала жазылды. Бұл шығармалар
– ұлттық әдебиетіміздің тарихи ... ... ... ... ... қабылдауына ие болды. Мысалы, І.Есенберлиннің
«Көшпенділері» ... ... ... ... ... ... ... «Жаушы»,
С.Сматаевтың «Елім-айы» атты романдарының көркемдік желісіне ... ... ... ... ... этногенезіне байланысты тарихи
деректер жүйесімен жазылған роман-эсселер, повесть-эсселер ... ... да ... ... ... ... ... «Қазақтың қилы тарихы»,
Т.Жұртбайдың ... ... ... ... ... хан» ... және т.,б. ... тарихи-эссе
жанрымен жазылған шығармалар желісі әріден тартылған ... ... ... ... байқатады.
Жазушы-тарихшы Қ.Салғараұлы қазақ мәдениеті тарихындағы шежіре
жанрындағы шығармашылық ... ... ... ... мынадай
ұсынысын айтады: «...қазақ шежіресін ресми түрде жазбаша шежіре және ауызша
шежіре деп екіге бөлуге болатын сияқты. Жазба ... ... ... ... ... ... ... болған жеке қайраткерлердің
өмір жолдары, тұтас ру-тайпалардың шығу тегіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... көбісінің тақырыбында
«шежіре» сөзінің орнына «нама», «тарих» деген сөздердің ... ... ... ... Ал ... шежіреде халықтың жалпы тарихы емес, тек
ұрпақтардың тарамданып, өсіп-өркендеу жолындағы генеалогиясы ... ... ... ... ... ... да көп» [28, ... рухани мәдениетінде ұрпақтар сабақтастығын ... ... даму ... бойынша қарастыру арқылы біз сөз өнері
шығармашылығының аса ықпалды қызметін тани түсеміз.
Қазақ ... ... ... ... ... шежірелердің
көпшілігі фольклорлық жанрларға тән ерекшеліктерді де иеленеді. Академик
С.Қасқабасов қазақтың ... емес ... ... құрамында
қарастырылып келген шежірелерді «генеологиялық әңгімелер» («генеологические
рассказы») түрінде бағалайды, олардың тарихи аңыздардың бір түрі ... ... мен ... бір тарихи оқиғалармен немесе жеке
тұлғалармен ... ... атап ... [10, 158]. ... қазақтың
халық прозасындағы рудың тарихына, ... ... ... ... ... үшін ... ... құжат қызметін атқарғаны
ақиқат.
Фольклорланған шежірелердің құрылысындағы осындай ... ... ... ... туындыларда да сілемдері сақталады.
Тарихилық ... ... ... ... ... ... әсерінен аталған фольклорлық дәстүрлердің болатыны – ... ... ... ... шығармаларда фольклордағы халық
армандарынан туындаған ойлардың қосылуы тарихи туындыдағы көркемдік ... ... ... ... шығармалардың ықпалы қазақ әдебиетінің дамуында елеулі орын
алып келеді. Көптеген ақындар арнаулы лирикалық өлендерінің ... ... ... ... ... ... ... Бұл орайда, ұлы ақын Мағжан Жұмабаевтың ... ... ... түркі және қазақ тарихының сабақтастығы жүйесіне арналған
лиро-эпикалық шежірелік ... ... ... ... ... ... ... деректерді лирикалық толғаныстар мен эпикалық
баяндаулар тұтасқан жағдайда жырлаудың ... ... ... Өлеңнің
композициясында Тұран-Түркістан атты қандастық-туыстық қауымдастықтың
географиялық кеңістігі, атақты адамдары жырланады. Мысалы: ......... ... ... – Оқыс ... ... (Сейхун);
таулары – Тянь-Шань, Хантәңірі, Тарбағатай, Памир, ... ...... ... ... ... Қасым, Назар, Есім, Тәуке,
Абылай; батырлары – Шағатай, Үкітай, Жошы, Төле, ... ... биі ... ...... Әбуғали ибн-Сина, Әбунәсір әл-Фараби. Осы
өлеңнің идеялық-композициялық желісін тарихи деректер мен ақынның лирикалық
толғаныстарының ... ... ... түр. ... ... ала ... бұл ... лирикалық қаһарман – ақын түркі ... ... ... мекендерді, атақты адамдарды жүйелей жырлап
келіп, оқырманның отаншылдық сезімдерін қозғай толғана сөз ...... ... Алаш ... ... Алаш шері.
Тұранның топырағында тыныш тапқан,
Алаштың арыстаны Абылай еді...
Шер батса кім ... ... ... да ... ме туған жерін?
Арқаның ардагері –қалың Алаш,
Тұран да біле білсең, сенің жерің! [29, 176].
Қазақ әдебиетіндегі шежірелік ... ... ... ... да
тигізген осындай көркемдік ықпалы маңызды сипат алады. Сөз басында айтылған
шежірелер әлем халықтарының, оның ішінде қазақ әдебиетінің көп ... ... ... орын алып келеді. Профессор Ж.Дәдебаев көркем
шығарманың тарихи ... ... ... ... ... ... ... тарихи белгілі, ақиқат оқиғалар құрмайынша,
белгілі тарихн дәуірдің ... ... ... тағы ... ... құбылыстары мен оқиғаларының қалың тасқыны арасынан қажетті, типтік
сипаттағы ... ... ... көре білу үшін де ... ... [30, 12-13]. Бұл пікірді айта отырып, ... ... атты ... ... ... ... ... түзген Сібір жылнамаларының» ерекшеліктеріне тоқталады. Демек,
Мағжан Жұмабаевтың да аталған өлеңінің ... ...... ... ... ... айтқанда, қазақ әдебиетіндегі шежірелік шығармалардың
әдеби сипатын бірнеше ерекшеліктердің құрайтынын байқаймыз. Атап айтқанда,
туындылардың ... ... ... ... жеке
тұлғалардың әдеби ... ... ... ... ... ... болады. Шежірелер проза және поэзия түрлерінде де
болады. Ақындардың ... ... ... ... ... шығарманың
мазмұны мен пішіні тұтастығы ... ... ... Поэзиялық шежірелік шығармалардың эпикалық (әуезе) тек жанры
болғандықтан онда баяндау әуені басым. Әрине, лирикалық-психологиялық көңіл-
күй әуендері де егіз ... ... ... ... әдебиетіндегі шежірелік шығармалардың тарихилығы мен жанрлық,
стильдік ерекшеліктерін ғылыми ... ... ... - аса ... Халық тарихының деректері аясында көркемдік ... ... ... сөз ... ... аса ... эстетикалық маңызы
таныла, айқындала түседі.
1.3 ХІХ қазақ ақындары шығармашылығындағы шежірелік арна
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне танылған тұлғалары – ... ... ... ... ... ...... деңгейлеріне орай олар
ұлттық мәдениеттің жаңаша қарқын алып ... үлес ... ... ... ... ... баяндалып жазылуын бұлардың ... ... ... қосылатыны мәлім. Аталған көрнекті
тұлғалардың ... да ... және ... көркемдік-эстетикалық
көзқарастар үрдісіндегі тарихи-әдеби шығармашылық ... ... ... ... өлең ... XIX ... ... ақындарының
басым бөлігі тұрақты қолданған. Әдеби шығармашылықтың тарихи негізі – ... ... ... ... ... ... бойы жүріп келе жатқан жолы.
Сондықтан, лирикалық, эпикалық ... ... ... ... да ... ... ... таныммен қарап толғау тұрақты байқалады. Мысалы,
Абайдың «Ескілік киімі» атты өлеңінің мазмұны мен пішінінде ... ... ... жолы ... киім ... ... және ... көз
қарастармен бейнеленеді:
Ойланып ойға кеттім жүз жылғы өткен,
Тон қабаттап кигенім – шидем шекпен.
Жейде-дамбал ақсаңнан, жарғақ шалбар,
Жырым ... ... ... ... былғары етік,
Киіз байпақ тоңдырмас ызғар өтіп,
Үлкен кісе белімде жез салдырған,
Шақпағым, дәндәкуім жарқ-жұрқ ... ... ... ... ... өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар құрысқақ
Қалмақы қара ... биік ... ... ... ... ... ... көпшігім жезді пыстан,
Бір келісті сайманым топқа мінер [31, 163].
Абай өлендерінің тарихилығы, ... ... ... ... ... танытатыны – дәлелденген тұжырым. Абайдың қазақ руханияты
тарихындағы жаңажылдығы, бұрынғы және кейінгі ... ... ...... ... ... ... дүниетаным иесі хакім болғандығы
ұлттық халіміздің әлемдік ... ... Бұл ... біз ... ... әдебиеті тарихындағы шежірешілдік дәстүрмен
сабақтаса бағаланатынын айта ... ... сөз ... М.Х.Дулатидың
«Тарихи-и Рашидиі», Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер жинағы» және т.б.
көрнекті шежірелік ... ... ... ... ... сөз ... түбі ... шыққаны туралы» атты
шежірелік тарихи-әдеби шығармасы бар екені мәлім. Еңбектің құрылысында
қазақ тарихы ... ... ... ... қазақтың ежелгі түркі-
монғол дәуірлеріндегі тайпалармен маңғұл, қалмақ, қазақ, татар, ясашнай
(татар, брут, ... ... ... ... жүрген дәуірлерінің
сипаттамасы; екіншісі, қазақ халқының ... және оның ... ... ... ... осы ... ... шығармасы алдыңғы
тараудағы М.Х.Дулатидың, Қадырғали Жалайырдың шежірелеріндегі түркі-моңғол
тайпалары бірге жүрген хандық-мемлекеттік құрылымдармен ... ... ... жүйесінен аңғарылады. Әсіресе, Шыңғыс хан заманынан
басталған қазақ халқының даму ... жаңа ... ... ... ... жай ... момын қазақтың «Аруақ аттаған оңбайды», «Ер азығы
мен бөрі азығы жолда» болса ... деп, ... ... ... ... ... ұйқы алған» деп, барымташыны мақтап, бұзылған кезі Шыңғыстан соң
болса керек. Қашан маңғұлдан Шыңғыс хан ... ... ... ... ... тауында, әскер Қарауыл өзеннің бойында жатып, он екі
рудан он екі кісі маңғұлдың өз заңы ... ... ... ... ... ақ кигізге Шыңғысты отырғызып хан көтерген дейді. Тауының ... ... Хан ... ... де сол ... керек. Сол он екі кісінің
бірі қазақтан Майқы би деген кісі екен. «Түгел сөздің түбі – бір, түп ... ... би» ... ... болған Майқы сол кісі екен... ... ... ... сол ... ... қосылыпты, бұларды Шыңғыс Жошы деген
үлкен баласына билетіпті» [32, ... осы ... ... ... ... ... ... Юніс
(Жүніс), Ахмет (Алаша) хандар, Шайбақ хан т.б.) Әмір Темір нәсілі Құмар
Шаих, Бабыр патша т.б. ... ... бұл ... ... ... ... дейінгі, исламнан кейінгі әдет-ғұрыптары, наным-сенімдері
де тарихи-этнографиялық негізде сипатталады.
«Арабстаннан» қазақ даласына исламды тарату жорығымен келген ... де ... және ... ... т.б.) ... халықтарында сақталған
табиғаттағы заттарға, құбылыстарга табынатын «түркілік-тәңірілік ... де өз ... ... ... не нәрсенің себебіне көзі
жетпесе, сол нәрсені ... ... тұр деп, дін ... ... біз де кей жерде көргеніміз бар: келін түскенде үлкен үйдің отына
май құйып, «От ана, май ана ... ... бас ... секілді, «өлген
аруаққа арнадық!» деп шырақ жаққан секілді, жазғытұрым әуел ... ... ... үйдің сыртынан ұрып, «Сүт көп, көмір аз»
деген секілді» [32, 167].
Абайдың осы еңбегінің әдеби шығарма ... ... ... ... баяндау арқылы тақырыптың идеялық-композициялық жинақы тұтастық
желісімен жазылғандығы. Тарихи-этнографиялық, шежірелік деректер тақырып
желісіне алынған ... ... ... және одан ... ... даму ... ... түрде баяндап таныстырады. Еңбекте алынған
деректер тарихи нақтылық, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... атаулары, өзендер
(Сырдария, Амудария), далалары (Сарыарқа, Енисейск, Минусиск, Қашқар),
таулар (Алатау, Бұланай ... не ... т.б. ... ... ... ... жазылған. Ғылыми очерктің әдеби шығармашылық стильмен
жазылу үрдісінде Абайдың бұл еңбегі айрықша бағалы.
Академик – ... ... ... ... ұлт ... ... ... «Абай Құнанбаев» атты монографиясында осы еңбек туралы аса
бағалы ... ... ... ... ... өмірін Абайдың жақсы
білетіндігі оның ... ... ... отырады. «...оның «Біраз сөз
қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген атпен жазуға кірісіп, басы ғана
сақталып, аяғы жоғалған тарихтық ... куә. Абай ... бұл ... ... ... жоспарлаған сияқты, сақталған аз ғана ... сол ... ... сөзі ... ... Абай ... бұл сақталған
беттерінде қазақтың өмірін Ахмет ханның (XV ... ... ... ғана ... Бұл – ... ... жаңа ғана құрыла бастаған кез» [33, 99].
Абайдың осы еңбегінің қазақ әдебиеті тарихындағы көрнекті әдеби-тарихи
шежірелермен (З.Бабырдың, ... ... ... ... және т.б.) ... сабақтастығын, ұлттық сөз өнерінің тарихи
негіздерін байыптаудағы маңыздылығын тани түсеміз.
Қазақ ... ... сөз ... мұраларының мазмұны мен пішінінен
айқын байқалады. Тақырып нысанындағы жеке тұлғалардың, ... ... ... арқылы халықтық дүниетаным психологиясы айқындалады.
Қазақ сөз өнері тарихындағы көрнекті ... ... ... ... ... ... ... тереңірек тани түсеміз.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының мұрасы – XIX ғ. екінші жартысы мен XX ... отыз жылы ... ... ... ... мол ... ... қазына. Оның дидактикалық-философиялық, лирикалық өлеңдері,
қисса-дастандары әдеби шығармашылықтың мол бітімді болмысын танытады. Ақын
халқымыздың арғы-бергі тарихын ... ... етіп ала ... ... ... да ... Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының «Қазақ шежіресі» деген
атаумен ұлттық рухани мәдениетіміздің тарихына ... бұл ... ... ... еткен профессор С.Дәуітов осы кітаптың «Алғы сөзінде» ... ... ... бастап жазылғанына жүз жиырма жылдай болған, бұрын
еш жерде баспа ... ... ... кей ... ... ... оқылуы қиын... Бір қызығы, Мәшһүр Жүсіп шежірені жадағай атаны
тарату деп түсінбей, онда сол ... ... сол ... ... ... қатысты, балуан жайлы, күйші туралы аңыз-әңгіме, жыр, күй, ... соны ... ... ... ... ... ... дүниені тұтас қамтып, өзінше сипаттама беріп, дәлелді ойымен түйіндеп
таратып айтып отырыпты» [34, 13]. Демек, Мәшһүр ... ... ... ... баяндаған жай жазба жұмыс емес, дидактикалық-гуманистік,
эстетикалық дүниетаным тереңдіктерін ұрпақтар ... ... ... танымдық шығарма.
Мәшһүр Жүсіптің бұл еңбегінде қазақ тарихын тарихи ... ... ... бар: ... шежіресі», «Орта жүз
тарихы», «Мейрам тарауы», «Бошан», ... ... ... ... ... атанған Күлікке келейік», «Тілеуімбет, Наурыз», «Наурыздан алтау»,
«Қуандықтан алтау туады», «Қуандықтың бір ...... ... ... ... ... «Қарсүн», «Бұл Мәшһүр
шежіресі қазақ ертегісінен алынып сөйлеген», «Қаракерейді ... ... ... ... ... «Бәсентиін», «Молда Мәшһүр
Жүсіп Көпейбаласының жинаған сөздері», «Орманшы тарихы», «Керей ... ... ... «Бұрынғы заманның адамдарының қандай екенін танытуға
сөйлеген сөз», «Ұлбике», «Бөлтірік шешен», «Шанышқылы Бердіқожа».
Шежіредегі әңгімелерді мазмұн мен ... ... ... ... болады: біріншісі – ... ... ... мен авторлық
баяндау стилі аралас қолданылған ... ... ...... мен ... ... ... әдеби-тарихи әңгімелер.
Осылайша саралана танылатын Мәшһүр Жүсіп шежіресіндегі тарихи және әдеби-
тарихи ... ... да ... өзіндік тұлғасы танылады жеке
адамдарға және тарихи оқиғаларға арналған бағалаулары ... ... ... ... атты алғашқы тарихи баянын мынадай авторлық
толғаныспен бастайды:
«Біздің қазақта тасқа басқандай анық шежіре жоқ. ... ... ... ... керек қылмаған. «Жазуға сенген жаңылшақ» деп жазуды керек
қылмаған. Оқу мен ... ... ... ... ... ... құлағының тесігі бар, кеудесінің есігі бар, ұқпа құлақ жандар
болған. Сондай жандардың айтуыменен кеудесі хат, ... ... ... ... ... ... ауыз алып ... үлгі-өсиет қалдырған»
[34, 9]. Осы үзіндідегі бейнелі тіркестер ... ... ... тән
көркем стилін аңдатады. Мысалы, «Жазуға сенген жаңылшақ», «Оқуға ... ... ... ... ... ... бар», «Ұқпа құлақ
жандар», «Кеудесі ... ... ... жад ... ... Мұндай
көркем бейнелі тіркестер шежіре құрылысындағы жоғарыда аталған ... ... ... Тарихи баян сипатындағы шығармаларды көркем бейнелі
тіл өрнектерімен жазу ... ... ... ... тән болмысын
айқындай түседі.
Мәшһүр Жүсіптің осы шығармасының әдеби сипатын даралап көрсететін құнды
ерекшеліктерінің бірі – идеялық-композициялық ... ... ... ... ... мен оған қосымша халық әдебиетіндегі
тартымды оқиғаларды, ... ... де ... ... күшейткен. Академик жазушы Сәбит Мұқановтың осы ... ... ... ... ... тұжырымымызды бекіте түседі:
«Мәшһүр шежіресінің өзге шежірелерден бір өзгешелігі, ол әрбір аталарды
баяндағанда, сол ... өз ... ... ... ... ел ... ... қоса айтады. Сондықтан Мәшһүр жазған шежіре ... ... [17, 22]. ... ... ... ... авторлардың да
осы жанрды игерудегі шығармашылық ... ... де ... ... ... деректер мол жинақтала баяндалатын құрылысын
әдеби шығарма болмысына ... үшін ... ... ... ... ... Жүсіп шежіресіндегі кейбір тарихи әңгімелерде шағын сюжеттік
құрылымдар бар. Бір әулеттің пайда болуына, қалыптасуына, ... ... ... аясында бірнеше ... ... ... Автор сол шағын сюжеттерде де тарихи тұлғаларды әдеби
шығармалардағы кейіпкерлер секілді ... ... ... ... ... ... тарихи деректерді баяндау барысында
жекелеген тарихи ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде Құнанбайдың Меккеге жүз жиырма кісілерден
құралатын қажыларды бастаған көсемдік ... ... ... ... ... ... Ал, ... тарауы» атты бөліктегі Мейрам
баба, Қуандық, Сүйіндік туралы әңгімелер де әсерлі баяндалады. Автор тарихи
тұлғаларды ... ... ... арқылы пікірлестіреді. Осындай қысқа
да болса нұсқалы эстетикалық мәнді оқиғалы баяндаулар жиі қолданылады.
Мысалы, ... ... Әлі ... ... ... Дос ... мен баласы
Қожаназар, Өкрек Найман, Төлек атайдың ... ... ... Балта
ақын мен Құнанбайдың қағысуы, Әлібек пен Ақша, Саққұлақ ... ... ... ... Шоң би ... Өмірбидің ұлағаты, Құрман
Қыпшақтың батасы, Бәсентиін бабалары ... пен ... ... ... және
олардың ұрпақтары, Жақай ахун, Баян баласы Асан туралы тарихи оқиғалы шағын
әңгімелер – Мәшһүр ... ... ... ... сездіреді. Жалаң тарихи деректерді тізбектей бермей, автор ... ... ... ... оқиғаларды баяндау жүйесінің құрылымына
үйлесімді түрде енгізген. Авторлық баяндаулардың арасында жеке ... ... ... адамдардың айтуымен бағалайтын афоризмдер де
ұшырасады. ... ... қажы ... ... ... ... ... болған» [34, 38] деп бағалап, сол кісі айтқан мынадай ... ... ... ... ... «Тобықты Құнанбай – шыңның
басынан шыққан қайнар ... ... ...... қара ... Мұса ... жоқ қолға тұрмас жылмағай қара балық. Шыңғыс төре – ... ... ... [34, 39].
Мәшһүр Жүсіп шежіресінің әдеби сипатын айқындайтын негізгі ерекшелік –
аталған тақырыптар мазмұнының ... ... ... ... түрінде
жазғандығы. Шежіредегі шағын әңгімелердің тартымды оқылуы және ... ... ... ... үшін ... ... ... үлгілері қолданылады. Бұл жағынан алғанда шежіредегі кейбір тарихи
әңгімелер авторлық баяндаумен жазылса да диалогтар, монологтар арқылы ... ... ... ... ... психологиялық
жандүниесін аңғартады.
Мәжһүр Жүсіп Көпейұлының «Қазақ шежіресі» атты шығармасы – қазақ
әдебиетіндегі ... ... ... қатарындағы елеулі туынды.
Әдебиеттану қисыны бойынша «Шежіре негізінен қара ... ... ... көлемі әрқалай боп келеді. Арға ата-бабалардың тайпа, рулардың
басталуы, таралуын көрсететін ... ... және бір ... ол ... ... ... [36, 224]. Сондықтан, Мәшһүр Жүсіптің аталған
туындысын ұлттық әдеби ... бірі ... ... ... ... ғасырлар жүйесіндегі ата-бабалар жолы ... ... ... ... ... Шежіре – әрбір
халықтың әуелгі пайда болуына ... ... жеке ... ... бәрін де қамтитын тарихи-әдеби шығарма. Тарихи болатын себебі,
өмірде болған нақты тұлғалар және ... ... ... жүйесі
сипатталады. Ал, әдеби болатын ... ... ... ... ... жекелеген тұлғалардың көркемделген сипаттары да
бейнеленеді. Шежіредегі оқиғалардың баяндалуына суреттелуінде ... тән ... ... да қолданылады.
Қазақ тарихын шежірелік баянмен жазу – қазақ әдебиеті тарихының аясында
қарастыратын мәселе. Ал, қазақ әдебиетінің XIX – XX ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... жазылуында
шежірелер негізгі дереккөздері қызмет атқарады. Ұлы Абайдың «Біраз сөз
қазақтың түбі қайдан ... ... атты ... ... оның ... да ықпал етті. Абайдың тікелей ұстаздық ықпалымен ... ... ... ... «Абай ақындығының айналасы» деген еңбегінде
былай дейді: «Мұндай ақын – төртеу. Оның екеуі – Ақылбай, Мағауия – ... ... ... ... – Көкбай, Шәкәрім. Осы төрт ақын Абайдың ... ... ... ... ... ... ұстаздық тәрбие алудан
басқа, оның өлең мен қара ... әрі ... әрі ... ... болудан басқа, бұлар Абай басшылығымен өз жандарынан жырлар да
жазған» [37, 19]. ... ... ... ... ... шежіре жазуы заңды құбылыс еді. Ұстазы Абай жазған тарихнамалық
еңбекке үндес кең көлемді шежірелік ... жазу ... ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» атты ... ... ... ... ... ... ... Профессор
М.Мырзахметов былай дейді: «Шәкәрім шежіресінің ой қазығы қазақтардың шығу
тегі, нәсілі арабтардан емес, түп ... көне ... ... ... дәлелді, нақты тарихи деректер көзімен аша отырып, Абай ... ... ... одан ары ... жалғастыруында жатыр. Шәкәрім
шежіресінде тұжырымдалған өзекті ойлар ... ... ... бойы
ауызша айтылып келе жатқан қазақ және түркі халықтарының аңыз әңгімелері
мен Батыс, Шығыс рухани ой ... ... ... [38, 4]. ...... және поэзиялық бөлімдері бар тарихи-әдеби шығарма. Көп
ізденіспен жинақтала жазылған бұл еңбектен қазақ ... көп ... ... ... ... ... бөліктерден құралады.
Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік негіздерін ... ... ... да ақын ... ... де
маңызын атап көрсеткен еді [39].
Шежіренің прозалық ...... ... тілімен жазылған. Шәкәрімнің
осы шежіресі арқылы оның тарихшы-этнограф зерттеушілігі де ... ар ... деп ... осы ... ... ... ... аталатын тарихи баян-әңгімелер бар:
«Шежіреден бұрын», «Шежіре басы»; ... ... ... «Ұлы ... ... ... жүз» ... «Қыпшақ», «Қоңырат», «Қара қырғыз»,
«Керей», «Найман», «Уақ», ... ... ... ... ... ... «Хан шежіресі», «Шыңғысхан шежіресі», «Стомболдағы
Османлы түрік, һәм сұлтандары», «Парсыдағы һәм Закавказьдегі түрік ... ... ... ... Қалмақ һәм телеуіт», «Түркімен»,
«Якут», ... ... ... ... Түркістандағы түріктер».
Шәкәрім шежіресінің қара сөзбен жазылған бөлігіндегі аталған тақырыптар
тарихи деректерді жүйелі ... ... ... ... ... түркі
ру-тайпалары жүйесіндегі ең негізгі құрамды танытатыны барлық ... ... ... ... осы ... тарихи баяндаумен жазылған
бөлімшелерден туындының әдеби ... ... ... ... ...... деретердің авторлық көңіл-күй әуендері
араласқан лирикалық-психологиялық сипатпен әңгімеленетіндігі, екіншісі –
шежіренің ... ... ... лирикалық-
психологиялық әсерлілігі анық баяндаулардың кездесетіндігі.
Тарихи деректердің ... ... ... ... ... ... ... тындаушылардың, оқушылардың
қабылдау ықыласына ерекше әсер ... ... ...... ... ... танытатын басты сипат. Сондықтан
Шәкәрімнің шежіресіндегі авторлық баяндаулардың поэтикалық-психологиялық
ықпалдылығы ... ... ... ... түпкі бастау негіздері,
әуелгі ата-бабалар және олардың тарамдалған ... ... ... ... ... ... мазмұны әсерлі оқылады.
Шәкәрім шежіресінің осы прозалық бөлімінде, қазақ тарихындағы кесек
бітімді адамдардың тұлғаларын даралап сипаттаудың да бар ... ... ... ... ... ... ... әдеби-тарихи сипаттаулардың
тоғыса тұтасқан табиғатын танимыз: «...ұлы атамыз Құнанбай қажы марқұм
жайынан аз сөз жазамын.
Қажы ... бұл ... бек ... ... туып шала хат ... ... да,
әкесі Өскенбай биге әр жақтан келген хаттарды оңашаға алып барып, бірін-
біріне салыстырып өзінен өзі ... ... ... ... ... ... молдаларды сақтап, елсізге үй салғызып, қазақтың балаларын жиып алып,
молда мен ... ... ... ... бұл ... қазаққа оқу оқытып хат
танытқан сол қажы марқұм еді. Осы ... ... ... ... Ескі там ... сол бала ... ... орны еді.
Қажы марқұмының алдында келген қазақ бұрын намаз ... ... ... ... ... еді. ... ... деп бір молда айтқан соң, насыбай
атқандардың мұрнына тотыяйын ... деп ... тиып еді. ... ... ... ... бергізген сол кісі еді. Осы күнгі
Қарқаралыдағы мешіт сол ... ... ... ... ... еді» [38, ... – әдебиет жанрларының ішінде эссе табиғатына тән сөз ... ... ... эссе авторына тән. «...өмір саяхатындағы
көрген-білгенін, сезінген-түйгенін, тәжірибелерін жомарттықпен ... [38, 4], – ... ... ... шежіресінің осындай
баяндауларына дәл келеді.
Шежіренің прозалық бөлігінде түркі ... ... ... ... ... әдеби-публицистикалық және ... ... ... ... ... ... ... сақтай отырып, авторлық баяндаулардың
публицистикалық сарындарымен жазылған бұл ... ... ... айрықша
сезіледі. Себебі, авторлық «Мен» тұғырында баяндалған шығарманың идеялық-
композициялық желісі ... ... ... ... ... ... прозашы-тарихшы ғалымдағы тоғысқан бұл туындының әдебиет тарихында
өзіндік орны бар. Шәкәрімнің ... ... ... ... ... халықтары тарихын әдеби-тарихи тілмен баяндаған өзіндік ... ... ... ... ... ... шығармашылық
мұраларында өлеңмен жазылған шежірелер бар. Бұл ... XIX ... мен ... бас кезіндегі қазақ әдебиеті дамуының ... анық ... ... шежірелер қазақ поэзиясындағы ұлттық дәстүрлі ақындық
шығармашылықтың тарихилық заңдылығы ... ... ... ... ата-бабалар жолын, ұрпақтар жалғастығын поэзия ... ... ... ... ... ... пен кеңістік
сабақтастығын дәлелдеді. Әрине, ... ... ... ... ... ... шежірелік шығармаларды жұртшылық ықыласпен қабылдады.
Ұрпақтардың шыққан ... ... ... ... ... ... әдебиеттің гуманистік ұлағатын кеңейте түсті.
Шәкәрімнің аталған шежіресінің екінші бөлімі өлеңмен жазылған. ... ... ... және ... өлеңдерден («Мақсұд»,
«Қазақ», «Насихат», «Тағы да ... ... ... және әдеби-тарихи
дастаннан («Қазақтың түп атасы») құралады.
«Мақсұд» атты өлеңі Жаратушы Аллаға («Бір Алла бергеніңе ... ... ... басталады. Автор шежіре жазудағы мақсатын, халықтың өткен
тарихын жазу арқылы ұрпақтарға адамгершілік тәрбиесі ... ... ... Халықтың да, билеуші хандардың да татулықпен еңбек ... ... ... ... түрік, қазақ шежіресін,
Болса да кемшілікті, қисық-бүкір.
Елім-ау, неге ерініп тек жатасың,
Ғылымға бір ... дән ... ... көп ... ... қараңғы еді артқы тағы.
...Құр шежіре демеңіз мұның өзін,
Ойланып ғибрат алып ... ... күн ... бұ күн ... ... қараңыз ақыл көзін [38, 66].
Шәкәрімнің өлеңмен жазған шежіресі – ... ... ... пайдалы ықпал
жасауды көздеген даңалықтың көрінісі. Бұл – Абай ... ... тән ... Мысалы, шежіренің «Қазақ» атты бөлігінде ... ... ... ... ... қылықтар өткір тілмен сыналады.
Ғылымды, өнер-білімді игеруге құлықсыздығы, ... ... ... ... және т.б. ... ... ... ғылым біліп жанданайын,
Мақсаты мақтан іздеп паңданайын.
Қанша ұқтырып айтсаң да қалыбында,
Ойда жоқ жігерленіп қамданайын.
Мінекей естісеңіз елдің жайын,
Көтінен кейін кетті басқан ... ... ... ... ... айтып, аһ дариға, неғылайын [38, 67].
Шәкәрім шежіресінің идеялық ...... ... және ... жалғастыра отырып, қазақ халқына ілгері өрлеу үшін насихат айту.
Шежіренің ... атты ... ... ... де, ... ... игеруге шақырады.
Кел, байлар, балаңды оқыт, ғылым ізде,
Қазақты бастайтұған қару ізде [38,67].
Ақын ... ... ... ... ... ... ... Ел ортасында ұсақ-түйекке алданбай («Тіленіп, ... ... ... «Кер кедей кежірелікті шығар ... ... ... ... ... ... сыншыл ойлары шежіредегі «Тағы да
сорлы қазақ» бөлімінде реалистікпен ... ... ... ... ... ғылыммен ісі жоқ, тек құр ... ... ... ... сері жоқ», «Партия, барымта, ісінің ағы жоқ»)
жүрген халқына күйінген жүрек сезіммен бейнелейді:
...Қуаты, күші жоқ, ... бар, іші ... қам ... ұмтылған кісі жоқ.
Көретін көзі жоқ, ұғатын сөзі жоқ,
Қазақтың бұл күнде аты бар, өзі жоқ.
Түзелер кезі жоқ, ... тегі ... жүзі ... ... өзі жоқ [38, ... ... ... толғаныстары көп ғасырлық тарихы бар
халқына оның болашағына деген перзенттік махаббатынан ... ... атты ... ... ... қазақты перзенттік махаббатпен сүйген
ақынның жүрекжарды лебізі ақтарылады. Ауызбіршілікпен, ғылымды ... ... ... ... тән кәркемдік жинақтау тілімен
өрнектейді:
...Қазағым – жолдасым, қаламым-сырласым,
Өлген соң белгілі, ... ... ... ... жырласын, бекерге тұрмасын,
Алдымнан жарылғап, Алла кәр қылмасын.
Ғылым бір ... ғой, ... емің ... қам ... сен де адам едің ғой [38, ... ... идеялық-композициялық желісіндегі «Қазақтың түп
атасы» – ... ... ... жырланған шығарма. Тарихи дастанның
құрылысын іштей мынандай ... ... ... ... ... ... ... оғыз тайпалары бірлестігі кезеңі; екіншісі – қазақтың түркі-
монғол ... ... ... үшіншісі – Алтын Орта – Қыпшақ
дәуіріндегі қазақ тарихы; төртіншісі – ... ... ... ... – Қазақ хандығы кезеңінің оқиғалары; алтыншысы – XVIII ғасыр
Абылай хан басқарған кезең, қазақ-қалмақ соғыстары. ... бұл ... ... ... ... тұлғалар (ақын-жыраулар,
батырлар, хандар) деректілік сипатпен дараланады.
Шәкәрім шежіресінің әдеби ... ... ... ... ... ... ... лирикалық-философиялық
сыршылдықпен, бейнелі тіркестермен беріледі. Шежірені жазуда әдеби тәсілді
қолдану ... ақын ... ... ... ... ... білген.
Қорыта айтқанда, қазақ әдебиетіндегі көркемдік үрдістердің ... ... ... де ... анық. Қазақ сөз өнері
тарихындағы шежірелік шығармалардың дәстүрлі үлгілерінің ... ... ... ... ... негіздерін нығайта түсті.
2 Әбілғазы баһадүр хан және оның «Түрік шежіресі»
2.1 Әбілғазы және оның өмір сүрген дәуірі
XVII ... ... ... ... ... ... Баһадүр
ханның «Шежіре-и түрк» («Түрік шежіресі») кітабының алатын орны ерекше.
Оның себебі, біріншіден, кітап ... өз ... ... ... бар ... ақын, полиглот, жауынгер т.т.) адам болуында болса,
екіншіден, оның, шығармасының тарихи, әдеби ... ... ... Оның ... ... өзі келтірген мына сөздерінен
көруге болады. Ол өз кітабының ... ... ... «Құдай тағала
мырзалық қылып, маған біраз нәрсе берген, мен, әсіресе, үш түрлі ... ... ...... ... яғни әскерді басқару, оның
тәртібі, т.т.; екіншісі – ақындық өнер, яғни ... өлең ... ... ... ... ... ... ғазел, рубаят тәрізді өлең шығара
алу; араб, парсы, түрік сөздерінің мағынасын жетік білу; ...... ... ... Монғолияны билеген патшалардың өмірі мен мемлекеттік
маңызды істерін, оларда болған ірілі-уақты оқиғаларды жатқа білу». Одан соң
Әбілғазы өз өнерлерінің ... де ... ... ... Иран ... менен асатын ақын не көп тіл білетін білімді адам жоқ ... ... ... ... мен ... ... ... кәпір елдерінде
қазіргі кезде әскери өнерді менен жетік білетін ешкім жоқ» (3,8), - ... ... ... ... өмір сүрген кезеңі мен оның басынан
өткен оқиғаларды еске түсіре отырып, ... ... ... ... авторы
туралы қысқаша мәлімет бере кету орынды болмақ.
Әбілғазы 1603 жылы Хиуа хандығының астанасы Үргеніш ... ... ... Араб ... хан ... ... ... Анасы
Мехірбану ханым да Шыңғыс хан әулетінен, Әбілғазыға 4-5 атадан қосылатын
Жанғазы ... ... ... Арал теңізі маңындағы қазақ руларының ханы
болған.
Әбілғазының әкесі Араб Мұхаммедтің Хибаш, Жолбарыс, Аспандияр, Әбілғазы,
Шәріп Мұхаммед, Хорезмшах, Ауған атты жеті ... ... ... ... шешесі өліп, өгей шешесінің қолында тәрбиеленді. Әкесі салдырған
Арысхан медресесінде оқып, ғұлама ғалымдардан дәріс алады. Осы ... ... ауыз ... ... ... тыңдап, тарихты оқып зерттейді,
әскери өнер, мемлекет басқару ісін меңгереді. 16 жасқа ... ... ... ... ... ... қояды. Араб Мұхаммед ханның
қартайған шағында балалары билікке таласады, 17 ... ... бұл ... ... да ... Сол ... бірінде 1621 жылы ауыр
жараланып, Амударияны ... ... өтіп ... Бұл ... ... ... қазақ хандары Есім және Тұрсынды паналайды.
1628 жылы қолға түсіп, Иранға жер ... 10 жыл ... ... айдауда, бақылауда болады. Сол жылдар Әбілғазы үшін босқа
кетпейді, ол ... ... ... және ... ... оқиды, араб,
парсы тілдерін еркін меңгеріп алады, 1638 жылы ... ... ... руларының арасында жасырынып жүреді. 1640-1641 жылдары Жем ... ... ... қалмақ ханы Хо-Орлектің ордасында тұрады. Арал
қазақтары көп сыйлық беріп, Әбілғазыны одан ... ... ... би ... қазақтары Хиуа ханы Аспендиярға қарсы көтеріліс жасағанда, Әбілғазы
соларға қосылады, бірақ одан жеңіліс табады. 1643 жылы Әбілғазы ... ... ... Екі жыл бойы ... ... ... ... ақыры қазақ,
өзбек, қарақалпақтардың күшімен 1645 жылы Хиуаны алып, хан ... ... ... де ... хандықтармен көптеген ұрыстар жүргізеді.
Тек 1663 жылы ғана хандықтың билігін ... ... өзі ... ... ... яғни сөз болып отырған кітапты жазуға отырады. Бұдан
бұрынырақ «Шежіре-и ... ... ... атты ... жазған.
Бұл еңбектің тағы бір құнды жағы – оның таза көне ... ... ... ... ... қарағанда, бұл еңбекті ол «бес ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы тілдерінен,
шағатай түркісінен ешқандай сөз ... [40, ... бұл ... түрколог ғалымдар арасында неше түрлі пікір
туғызып келеді. Мәселен, ... бұл ... ... ... ... ... бұл ескертпесінде шағатай тілінде жазылған өзге тарихи және
әдеби еңбектерден өз ... ... ... ... ... ... тілі дегенде ол араб, ... және ... ... ... одан ... ... ... мол сақталған көне өзбек
тілінің классикалық әдеби түрін меңзеп отыр... Әбілғазының екі ... де ... ... бес жасар бала болмағанымен, Хиуа тұрғындарының
жиынында бұл тарихи шығармаларды өте ... және ... ... ... автордың сенуіне толық негізі бар еді» [41, 31].
Бұған қарағанда, А.Н.Кононов ... өз ... ... ... ... ... дәрежеде жеңілдетілген, сол тұстағы
Хиуа тұрғындарының ауызекі сөйлеу тіліне жақын ... ... ... ... ... тән ... араб ... сөз орамдары мен
грамматикалық құрылысы бұл шығармаларда жоқ, лексикасында кірме ... ... ... саяды.
С.Н.Ивановтың пікірі А.Н.Кононовқа ұқсас, яғни Әбілғазының, ескертпесі
оның шығармаларының грамматикалық құрылысында өзге ... ... ... ... ... [42, 5].
Ал, А.М.Щербак Әбілғазы жоғарыдағы ... өз ... ... ... үшін ... ... ... грамматикалық
құрылысында парсы тілі әсері байқалады дейді [43, 14].
Біздің ойымызша да, Әбілғазының жоғарыда айтып ... өзге ... яғни ... парсы тілдерінің сөйлем құрылысын пайдаланбадым
дегені деп топшылауға болады. Өйткені, «Шежіренің» ... ... ... сөздері аз кездеспейді. Ал, шығарманың сөйлем ... да, өте ... ... тілінің грамматикалық құрылымы жүйелі түрде
сақталған.
Әрине, шығармада кездесетін автор заманында көпшілікке түсінікті ... ... ... ... ... шығармада едәуір), тіпті көне ... ... ... ... ... қиындық келтіретіні мәлім.
Сондықтан «Шежірені» түркі халықтарының бірқатары әлдеқашан өз ... ... ... ... ... ... ... тіліне, Риза Нұр
түрік тіліне аударды.
«Түрік шежіресі» қазақ тіліне ... ... ... Оның ...... ... ... түркі халықтарынан гөрі қазақ тіліне
жақындығы. «Шежіренің» ... ... ... ... бойынша,
еңбек Хиуаның сол тұстағы сөйлеу тілінде жазылған. Ол тіл ... ... ... таза ... көне ... тілі еді, ол қазіргі қазақ
башқұрт, Орынбор татарларының тіліне жақын.
Мұндай пікірді ... ... ... ... А.Н.Кононов,
С.Н.Иванов, Т.Қордабаевтар да айтады. Мәселен, А.Н.Кононов ... ... ... өте ... ... ... ... тілінің үлгісі» деп қарайды. Оны «классикалық ... ... ... ... ... араб, иран сөздерін едәуір шектеп
қолдану, халықтың сөйлеу тіліне тән лексиканы молынан кіргізу арқылы ... ... ... ... ... тілінің кейінгі бір тармағы»
[41, 30] деп анықтайды.
Бұл арадағы өзбек дегенді қазіргі Өзбекстан ... ... деп ... дұрыс бола бермейді. Әбілғазы заманында оның таққа ... ... - ... ... яғни ... негізін құрағандар
қазақ рулары болып келеді.
Әбілғазының «шежіресін» қазіргі графикамызға транскрипциялау, қазақ
тіліне аудару үстінде оның ... ... ... ... ... ... ... жетті. Бұл арада біз Әбілғазы өз шығармасын қазақ тілінде жазды
деуден ... ...... ... өзге ... ... қарағанда,
көшпенді өмір салтына орай көршілес тілдер әсеріне көп ... көне ... ... таза ... қалғандығында болса керек. Ал, Әбілғазы болса өз
шығармасын, жоғарыда келтіргеніміздей, таза ... ... ... ... ...... ханнан бұрынғы және одан кейінгі дәуірлерде Орта
Азия, Қазақстан, Таяу Шығыс елдерінде болған ірілі-уақты оқиғалар мен ... ... ... ... ... саясат жайындағы жылнама.
Сондықтан бұл еңбектен біз қазақ халқын құрған рулар мен тайпалардың ... ... мен ... ... ... ... ... орыс тіліне алғаш аударған белгілі арабтанушы ғалым Саблуков
оның материалдарын тарихи шындыққа сай келуі жағынан 3-ке ... ... ... ... Адам ... ... ... дейінгі тараулар аңыздар мен дерексіз
әңгімелерге құрылған, сондықтан оның анық-қанығын білу ... ... хан және ... ... ... тараулар автордың
өзінен бұрынғы жазылған тарихи ... ... ... еш ... ... ... хан ұрпақтары мен олардың ел басқаруы ... ... ... ... не ата-бабаларының,
естеліктерінен алынғандықтан, әрі құнды, әрі шындыққа толықтай
сай келеді.
Аудармашының бұл пайымдауына қосыла салу қиын. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... дәл, қоспасыз,
қаз қалпында баяндауға тырыстым дегенді айтқан.
XIII ғасырдың алғашқы ширегінде басталып, ... ... Азия ... көп елін ... қол ... бағындырған жойқын шапқыншылықтың
егжей-тегжейі кітапта зор ... ... ... ... де
бекерге шығара алмаса керек. Мәселен, Шыңғыс хан қолының Хорезм мемлекетін
қырғынға ... ... ... ... айтыла бермейтін
себептері жөнінде ... ... ... ... ... келтіреді.
Солардың басты біреуі – сол замандағы мәдениет пен сауданың ірі ... ... ... ... ... Шыңғыс хан елшілері ... ... ... ... жарлық беруі. Түркістан жерін
шайқалтқан қантөгістің басталуына дәл осы оқиға себеп болды дегенді айтады
Әбілғазы.
Сол сияқты «Шежіреден» Орта ... ... ... ... ... ... ірге тебе ... ислам дінінің қазақ жұртын билеген
хан сарайларына тек XIV ғасырдың орта тұсында ғана енгені ... ... ... ... ... ... мұсылман болғанының баяны» дейтін
кітаптың бір тарауында бұл ханның жаңа жыл санауымызша 1376 жылы ғана ислам
дініне кіргені сөз ... ... ... басында Орта Азия жеріндегі мұсылман қауымына
жаулаушы болып келген монғолдардың хәммасы бертін келе өзінің о ... ... ... ... түркі нәсілді халықтармен қан-жыны әбден
араласып, тілдес, діндес елге ...... ... ... бір ... ... арасындағы Шыңғыстан өрбіген хан
тұқымының ұрпақтарын қазір қазақ емес, мұсылман ... ... ... өзі ... ... бола ... Шыңғыс пен оның балаларының,
қатыгездік істерін де жасырмайды. Мәселен, Жошының Сығанақ қаласына «маған
бағынсын» деп ... ... ... ... өлтіргені үшін қала халқынан он
мың адамды нақақ өлтірткенін жазады. Немесе Термезді алғанда бір жүкті ... аман ... ... інжу ... ... айтады. Сол бойда әйелдің
ішін жарып қараса, ... інжу ... ... кейін монғолдар қолға
түскендердің бәрінің ішін ... інжу ... Сол ... ... хан ... ... ... кезде Шағатайдың ұлына оқ тиіп өледі. Өзінің жақсы
көретін немересінің өлгені үшін ... хан қала ... ... ... бұл ... жермен жексен етеді.
Әбілғазы, сондай-ақ, түрік қолбасшыларының ... ... ... ... ... Темірмәлік пен Мұхамедшахтың ... ... ... ... бет орын ... да, шет ел ... ... қойғанда, өткен ғасырлардағы
көрнекті орыс шығыстанушылары Н.А.Аристов, ... ... ... ... ... зерттеушілер өз
еңбектерінде Әбілғазы шығармаларын ... ... ... ... ... көне дәуірге арналған еңбектерінде Әбілғазының
«Түрік шежіресіндегі» деректер тым аз ... ... ... ... 1979 жылы ... ... II ... («Феодалдық қатынастардың
дамуы. Қазақ халқының және қазақ хандығының қалыптасуы») Әбілғазы еңбегіне
бірер жерде ғана ... ... Ал ... по истории казахских
ханств ХV-ХVІІ веков» (Алма-Ата. 1969) деген жинаққа Әбілғазы ... ... ... Ал, ... ... ... ... еңбегінен қазақ
халқын құраған рулар мен тайпа одақтарының монғол ... ... ... ... ... ... мол ... табуға болар еді.
Қазақ халқы құрамына енген рулардан «Шежіреде» жиі ... ...... ... ... қоңырат, т.б. Мәселен, «Шежіреде»
наймандардың көне жұрт екені, малы мен басы көп өскен ... ... ... ... патшасы – Тиаң хан екені, оның Күшлік атты ұлы ... ... ... ... ... ... ... айтылады.
Найман елі мен керейт елі әрі туыс, әрі көрші ел ... ... ... жүруші еді, - дейді. Шыңғыс хан керейттің Оң ханын жеңіп,
елін талқандағаннан кейін Тиаң хан Оң құт бегі ... ... кісі ... ... ... бірге соғысуды ұсынады. Бұл хабар ... ... ол ... ... ... Тиаң хан ... ... әскерімен
соғысады. Соғыста наймандар жеңіліп Тиаң хан жараланып жолда өледі, Баласы
Күшлік әкесінің ағасы Бұйрықханды паналайды, ... көп ... ... хан
Бұйрық ханды да талқандайды. Сөйтіп найман жұрты өзіне ... ... Оң хан ... ... досы болады, олар әр кез ... ... ... ... Жамұқа шешен дегеннің араға түсіп,
шағыстыруымен Оң хан ... ... ... ... Мұнда да Шыңғыс
хан жеңіп, Оң хан найман Тиаң ханға қашып бара жатқан жолда найман бектері
өлтіреді.
Керейт ... ... қара ... ... Бір кісінің жеті баласы бәрі
де қара екен, сондықтан оларды керейт деп ... Бұл да көне ел ... ... ... атты патшалары болыпты, оның баласы Құржақыр екен,
оны қытайлар Уаң хан деп атаған. ... елі егін ... ... ... бай ел екен. Оң хан жеңілгеннен кейін барлық жұрты Шыңғыс ... - ... ... елін ... асылы монғол нәсілінен еді, Жорлық мергеннің ұлы
Қоңырат аталатын, барлық қоңырат елі содан шықты дейді. ... ... ... (Оолұн) Қоңырат қызы екенін айтады.
Жалайыр елі ... ... ... ... ... көне ел ... қытай патшалығымен жау болғанда әр жерде отырған жалайырлар бір жерге
жиналғанда жетпіс ... (мың) ел ... ... көп ... ... ... ... Қытайлар тұтқиылдан шабуыл жасап, елін қырып, мал-
мүлкін тонап, бір ... құл етіп ... ... ... ... ... жеп ... Шыңғыс ханның жетінші атасы Дотуменен ханның балалары
ат жарыстыратын жерде жаужұмыр қазып тастағандықтан, олардың анасы ... ... ... қызметшілеріне сабаттырған. Оған ызаланған
жалайырлар төбелесте ... ... ... үйін тонаған. Артынан
келген Қайду хан жалайырларды құл-күң еткен, олар өздерінің руын ұмытып,
қиянбыз ... ... әр ... қарамағында он үй-жиырма үй болып
жүрген. Жалайырлар он бір ... ... яғни ... ... ... ... пенде болып жүрген, негізгі түбі монғолдың дәрлікен руынан еді деп
жазады Әбілғазы.
Сол ... ... ... ... ... ... халықтарының тарихына
қатысты да деректер баршылық. Олардың монғол шабуылына дейінгі қоныстары,
патшалары туралы ... ... ... рулары туралы деректер болғанымен, тұтас қазақ халқының
тарихына қатысты оқиғалар көп кездеспейді. Оның ... ... ... ... ... ... ... тарихы сөз болумен байланысты болса
керек. ... ... ... қазақта хан болғандарының баяны» деген
тақырыпшада Өзтемір, Хожа Бадақұл ұғлан, Орыс хан, ... ... ...... хан) ... Енді бір ... Жошы ... хан болғандарды сөз еткеңде, олардың ішінен Берке хан, Өзбек
хан, Жәнібек хандарды ерекше ілтипатпен атайды, сол ... Тода ... ... хандардың залымдығын, пасықтығын да жасырмайды. Мәселен,
Өзбек хан тұсында бүкіл Жошы елі ... деп ... ал ... Бату хан ... ... ... ... өзге балаларының
ұрпақтарына ауысқанын айтады.
Берке ханнан бастап хан ордасы Сарайшықта болғанын, одан ... ... ... ... ... хан ... ... қабылдап, шариғат заңын қатаң сақтайды,
інісі Тоғай Темір де мұсылман болады. ... 664 жылы 25 жыл ... ... болады Берке хан өлген соң Менку Темір сайланып, Бату хан
дәстүрімен аға-інілеріне ұлыстарды ... ... Ақ орда ... ... ... хан ... ... Темір хан өлгеннен кейін оның орнына Тода
Менку хан сайланады, бірақ ол залым, дарынсыз адам ... ... ... оны ... өзі хан ... Ол көп елді ... ... жыл
патшалық құрып, қайтыс болады. Ол өлгеннен кейін елді 13 жаста: Өзбек ... Оның ... ... ... ... ұлыс ... ... Одан соң барша Жошы елі өзбек елі атанады. Оның орнына хан ... ... ... ... кісі ... Ол кезде Әзербайжан патшасы Мәлік
Ашраф деген өте залым, пасық адам еді, ол ... игі ... одан ... ... ... өтінішімен Жәнібек көп ... оның ... оны ... Ол елді ... ұлы ... жібереді. Бұдан көп
ұзамай, Хижраның 758 жылы өзі қайтыс болады. Оның ... хан ... іші ... ... ... ... аға-інісін өлтіріп тынды, одан кейін
бұл тұқымнан хан болатын ешкім қалмай, хандық Жошының өзге балалары ауысты.
«Нар ... ... ... ... ... ... ... – дейді Әбілғазы.
2.2 «Шежіренің» табылуы, жариялануы және зерттелуі
Әбілғазы баһадұрдың «Шежіре-и түркі» атты ... ... ... ... бас кезінде мәлім болған. Бұл кітаптың ... ... ... швед ... ... қаласынан кездестіріп, оны Бұхар
ахунына орысша аудартады. Бұл жұмысты басқарған, көне түркі ескерткіштерін
алғаш тапқандардың бірі – ... ... ... Страленберг деген швед
офицері. Одан швед Шенстрем неміс тіліне аударады, бірақ бұл аударма ... ... 1780 жылы ғана ... ... ... шыққан. Ал одан
бұрынырақ қолжазба немісшеден француз тіліне аударылып, ол 1726 ... ... ... Осы ... ... ... ағылшын, орыс
тіліне аударылуына негіз болған, Француз тілінен ... орыс ... ... 1770 жылы «Родословная история о ... на ... язык с ... книг ... ... а с ... на российский в Академии наук» деген
шұбалаңқы атпен бастырып шығарады. ... бұл ... ... үшін аса қүнды
бола алмады, Оның себебі, ... ... ... ... арқылы
келіп жеткендігінен болса, ... ... ... (оригинал)
жарияланбағандықтан. Осы кемістіктердің орнын толтыру ... ... 1820 жылы ... Әбілғазы «Шежіресінің» негізгі нұсқасын
бастырып шығаруды қолға алады. Бұл жүмысты ұйымдастырып, бастырып шығаруды
о ... граф ... ... ... ... ... бұл
еңбекті басуды Қазандағы университет типографиясына ұсынады. Мұнда ол, өзі
түрколог ... ... ... үміт ... [44, ... типографиясы сол кезге дейін араб шрифтісімен мардымды ешнәрсе
шығармағандықган, бұл еңбекті ... ... ... қарсы алды. Ал
И.Хальфин қолжазбаны баспаға даярлауды, оған текстологиялық жұмыс жүргізіп,
ғылыми ... ... өз ... ... Бұл ... басу ... жеткіліксіздігінен және сол кездегі ... оқу ... ... ... бұл басылымға қарсы болу себебінен бес
жылға ... ... 1825 жылы ... ... ... ... ... кіріспесімен, И.Хальфиннің соңғы ғылыми
түсініктемелерімен жарық көреді. Қолжазба ... ... ... ... ... басылады, академик Х.Френ бұл басылымды
Ресей Шығыстану ғылымының даңқын шығаратын іс деп ... оның ... ... күш-жігерін жұмсайды [40, 11].
Бұл еңбекті бастырудағы Н.П.Румянцевтің ... да ... ... бұл еңбектің басылып шығуы Ресей мұсылмандарына өз ата-бабаларының
тарихын білуіне көмектесіп қана қоймайды, олардың ... ... ... ... оятуға тиіс.
Бұл басылым, шынында да, ғылым дүниесіндегі өз уақытындағы ірі жаңалық
болып табылады. Осы ... ... ... 1826 жылы «Московский
телеграф» журналында арнайы мақала жарияланды.
Осыдан кейін «Шежіренің» баспа нұсқасын орыс тіліне ... ... ... ... ... Алайда олардың көпшілігі сәтсіз ... ... ... бұл ... ... ... тарихшыларының
кітапханасына» кіргізу мақсатымен аудара бастайды. Бірақ бұл ... діни ... ... ... ... ... бітіріп қойғанын естиді де, өз ... сол ... ... деп ... Сөйтіп, И.Н.Березин «Шежіренің» Г.С.Саблуков
жасаған аудармасын жеке кітап етіп, «Книги родословия тюркского» ... ... ... ... ... ... III ... 1854
жылы бастырып шығарады. Аударма 1825 жылғы Қазанда басылған нұсқа негізінде
жасалғанын, бірақ аударманың Петербургтағы ... ... ... қолжазбамен (шифрі-574) тыңғылыкты салыстырғанын ... ... ... ... ... ... ... басылымның кемшілігі көп. Ол нұсқа Москвадағы Сыртқы істер
министрлігінің ... ... ... ... ... ... ... Кер үшін көшірілген списоктен терілген. Бірақ
кітап ... ... ... ... ... ... бір ... шыққан, ол екеуінің арасындағы айырмашылық кітаптың аяғында
ескертпе ретінде бастан-аяқ толық ... ... ... ... ... Петербургтағы Академия
музейінде сақталған қолжазбамен салыстыра отырып, едәуір ... ... ... кіріспе сөзінде бұл текстологиялық
жұмыстың қортындысы, яғни Г.С.Саблуковтың ескертпелері «Кітапхананың» III,
IV ... ... деп ... ... әлдебір себептермен бұл томдар
шықпай қалады.
Г.С.Саблуков «Шежіренщ» бұлардан өзге Геттингиндік, Берлиндік, Париждік
тізімдері бар ... ... ... ... сапасы жағынан Петербург
нұсқасынан кем түсетінін зерттеушілер Демезон, Жоберлердің айтқанына сүйене
отырып ... ... ... ... ... баспасын даярлағанда
оларды да пайдалану қажеттігін еске салады. Г.С.Саблуковтың аудармасы бөлек
кітап болып, 1906 жылы ... ... ... сөзі және ... рет ... ... тиіс ... да, кітаптың өзі ... ... ... сөзі ... ... тағы да ... қалады.
Әбілғазы «Шежіресінің» сыни тексін жөне оның французша аудармасын Петр
Иванович Демезон 1871-1874 жылдары екі том ... ... ... Сыни ... негізіне «Шежіренің» Даль коллекциясынан Азия
музейіне түскен қолжазбасы (шифрі-В 721, ... а) ... ол ... ... ... және ... Берлин нұсқаларымен салыстырылады.
С.П.Ивановтың айтуынша, «Выполненный П.И.Демезоном с большой тщательностью
критический текст ... ... ... для ... ... ... ... [42, 5].
Осы Демезонның тексінен аудармашы Абдолла ... ... ... Риза Нұр Стамбулда түрік тіліне аударады. 1992 жылы ... ... ... да осы ... ... аударылған.
Осы Демезон тексінен алып, 1898 жылы Қазанда П.М.Мелиоранский «Отрывки
из ... ... ... ... ... ... құрастырып
шығарады.
Бұлардан басқа да кезінде аударылып, ... ... ... ... қолжазба материалдар баршылық. Зерттеушілердің көрсетулеріне
қарағанда, ''Шежіренің» ... ... ... да ... ... ... А.Н.Кононов Ташкенттегі Шығыстану ... ... ... ... бір ... бар екенін
атаса [45, 58-59] (мұны тарихшы ... де ... ... осы ... ... ... ... 7668 жөне 1223 инвентар
нөмірлерінде Әбілғазының екі шығармасының қолжазбалары сақтаулы тұрғанын
көрсетеді [46, ... ... ... атты шығармасының зерттелу ... ... ... жариялануымен, дәлірек айтсақ, оның орыс ... ... ... болады.
«Шежіренің» ғылым үшін, оның ішінде тарих, этнография және тіл ғылымдары
үшін маңызы, оның тілі туралы ... ... ... ... ... ... тілдік жағынан да маңыздылығын атап айтады.
Бұдан кейін әдейі зерттеу болмағанымен, «Шежіре» және оның ... ... ... жарық көреді. Олардың бәрі дерлік әртүрлі энциклоледиялар
үшін жазылған. ... ... ... ... ... ... ... орыс энциклопедиялық сөздігінде
белгісіз автордың мақалалары басылған. Сондай-ақ, Брокгауз және Ефронның,
Гранаттың ... мен ... ... ... 1, ... ... және оның ... туралы мақалалар кездеседі. Бұдан өзге де
шетел тілдерінде ... ... ... [40, ... ... ... қоса А.Абражаевтың «Звезда ... ... 1946, №12) ... ... ... ... и его
автор» деген мақаласы мен Карим Юсуповтың «Абулгази и Хивинское ханство ... ... XVII ... (М, 1959) ... ... ... айта кету ... Баһадүр хан және оның ... ... ... жан-жақты
мәлімет беретін зерттеу – акаемик А.Н.Кононовтың 1958 жылы ... ... ... атты ... бұл ... ... сай, түрікмен шежіресіне, оның ... ... ... ... ... жеті ... оның сыни текісін құрастырып, ... ... ... ... орысша аудармасын және грамматикалық очеркін береді. Сондай-
ақ. монографияның 32 беттік кіріспесінен және адам, ру ... ... ... ... ... ... библиографиялық
көрсеткішінен Әбілғазы және оның біз сөз етіп отырған шығармасы ... ... де көп ... ... ... ... ... Әбілғазы шығармаларының тіліне
арналған түрік ғалымы ... ... [47, 29-39] өзге ... ... ... ... монографиядан кейін тікелей Әбілғазының ... ... ... сипаттауға арналған зерттеу – ... ... ... ... ... деп ... (Ташкент, 1969).
Бұл еңбектің атынан да, негізгі құрылымынан да А.Н.Кононовтың ... ... ... ... бір біріне ұқсастық байқалады. Алайда
бұл еңбектердің ... ... ... ... ... ... ... түбірлі айырмашылықтары да бар екенін аңғару
қиындық туғызбайды. Автор өз еңбегін А.Н.Кононовтың ... ... ... ... ... ... тілі грамматикасының» (М.-
Л., 1962) заңды жалғасы деп есептей тұрса да, мұның ... ... ... ... ... және оның ... туралы қосымша
деректер кездеспейді, олар ... ... ... ... ... кітабына сілтеме жасайды. Зерттеу объектісі ... ... ... да, барлық мысалдарды содан келтіреді. ... ... ... ескі ... тілі ... ... ... өз
зерттеуі арқылы өзбек тілінің тарихи грамматикасын жасауға үлес ... ... 1972 жылы ... «История изучения тюркских языков в
России» деген кітабында да Әбілғазы «Шежіресінің» табылу, аударылу, ... ... ... ... ... ... ... жоғарыдағы мәселелер
бойынша бұрынғы зерттеушілерге төмендегі толықтыруларды қосады.
Ф.И.Страленбергтің айтуына қарағанда, ол Әбілғазы ... ... ... ... ... А.Н.Кононов оны (Азбакевичті) өзбек деген сөзден
алынған емес пе екен ... ... ... О баста қолжазбаның аты «Шыңғыз
кітап» болып аталған екен, бірінші рет оны өз атымен, яғни «Шаджра-и ... ... ... ... болады.
Страленберг қолжазбаны Тобыл қаласынан 1720 жылы Петербургтағы медицина
факультетінің президенті И.Д.Блюмент-ростың атына почтамен ... ... ... ... канцеляриясында, ал кейін Академия кітапханасында
сақталған.
В.С.Иконниковтың жорамалдауынша, Румянцев Әбілғазы шығармасын ... ... ... ... діни ... ... ... ойлаған.
«Шежіренің» Уфа көшірмесі 1722 жылы Уфа окургінін ... ... ... ... көшірілген.
Х.Д.Френнің алғашқы жоспары бойынша Әбілғазының 1825 жылғы басылымы 3
томнан тұруға тиіс ... 1-том ... ... 2-том – жаңа ... 3-том
философиялық, тарихи және географиялық ескертпелер ... ... ... ... – тек ... ... 2-том ... жарық көрген жоқ.
Қазақ ғалымдары Әбілғазының «Түркі шежіресін» өз зерттеу объектілеріне
кейінгі жылдары ғана алғанын ... ... ... ... жылы ... көрген профессор Т.Қордабаевтың «Тарихи ... атты ... сөз ... Автор бұл шығарманы «XV-XVIII
ғасырлар арасындағы қазақ тіліне тікелей қатынасы бар жазу ... ... ... Оның тілі туралы автор: «Шығарма тілі өте жеңіл, қарапайым,
түсінікті. Тілінің қазақтарға түсініктілігі ... ... бұл ... ... ... - ат тауарихтан» да жақынырақ деуге болады. Өйткені
Қадырғали шығармасында бізге түсініксіз араб, парсы, ... ... ... ... бұл ... ... сөздер аз. Олардың орнына түркі туыстас
халықтарға түсінікті ортақ сөздер қолданылып отырылады» - дегенді айтады
[48, 102]. ... әрі ... ... ... ... ... ... сипаттап, оны қазіргі қазақ тілі
фактілерімен салыстырады.
Т.Қордабаев өз зерттеуін «Шежіренің» 1891 жылғы Қазанда ... ... ... жүргізеді. Ол қандай қолжазбаның не ... ... ... ... кім, ... ... ... (өзгерісі)
жоқ па? Бұларға автор көңіл аудармайды. Сол сияқты «Шежірені» өзінен бұрын
кім зерттеді, яғни зерттелу тарихын ... сөз ... Ал, ... ... ... ... ... зерттеушілерінің бір де біреуі ... ... ... және ... ... ... қарасақ, бұл басылым
«Шежіренің» Абдолла Файзхан оғлының қазан-татары тіліне аударған ... ... бұл ... тілі ... ... тіліне тым жақын және көне
түркі элементтері жаңа сөздермен ауыстырылған, сөйлем құрылысы жатық ... ... ... (Алматы, 1971) кітабының авторы Ә.Жиреншин
«Шежірені» орыс тіліне аударып, кіріспе жазып, екі жеке ... етіп ... ... ... ... бастырған – академик Г.С.Саблуков...» -
деп жазады [49, 183].
Г.С.Саблуков аудармасының екі рет (1854 және 1906 ... ... ... ... де 1906 ж. ... жоқ. ... соң Г.С.Саблуковтың академик
болғаны еш жерде кездеспейді. Ә.Жиреншин «Түрік ... орыс ... ... 1770 ... бастап мәлім болады. Полтава жеңісінен кейін қолға
түскен швед офицерлері Тоболь қаласында 1770 жылы ... ... деп ... Дұрысына келгенде, жоғарыда айтқанымыздай,
«Шежіре» бұдан әлде қайда бұрынырақ, ... ... 1720 ... 1726
жылы Лейденде француз тілінде басылып шығады. Ал 1770 жылы орысша, 1780
жылы ... ... ... ... Одан әрі ... ... 1825 жылы орыс
канцлері граф Н.П.Румянцевтің тапсыруымен, академик Френнің кіріспесімен
латынша жарияланды деп ... Бұл да – ... 1825 жылы ... араб ... ... ... Ә.Жиреншиннің «Кітаптың
тілі жатық, көркем, тартымды, кейбір жерлері өлеңмен жазылған ... ... ... Тек ... ... ғана парсыша 2-3 шумақ өлең ... Бұл ... 1987 жылы ... ... ... “Из ... книги” деген орысша кітабында да дәлсіздіктер кездеседі. Дегенмен
Ә.Жиреншиннің ... ... ... ... ... бұл ... көңіл аударуына белгілі дәрежеде септігін тигізгені анық.
«Түркі ... және оның ... ... ... ... ... тағы бір мақала – «Білім және еңбек» журналының 1978
жылғы 4-санында жарияланған белгілі ... ... ... Ысқақовтың
мақаласы. Бұл мақалада автор Әбілғазының өмір жолына тоқтала отырып, оның
«Шежіре-и түрк» және «Шежіре-и таракима» атты ... ... ... «Монофиғ ул-инсан» («Адамның пайдасына») атты кітабы бар екенін,
парсы тіліндегі бұл ... ... бір ... Өзбекстандағы шығыстану
институтында сақтаулы тұрғанын жазады. Б.Ысқақов Әбілғазы ... ... ... орыс ... ... ... С.Н.Иванов, А.М.Щербактармен бірге В.Абдуллаев, Я.Гулямов,
К.Юсупов сияқты өзбек ғалымдарының да есімін атайды.
Б.Ысқақовтың жаңсақ жазған бір тұсы – ... ... ... ... ... орыс ... төрт рет 1825 жылы (Румянцев баспасында), 1854
жылы (Саблуков аудармасында), 1859 жылы (Березин кітабында) және 1906 ... ... жаңа ... ... шықты» деуі. Ал,
шындығында, 1825 жылғы басылымда «Шежіренің» орысша аудармасы жоқ ғой, тек
1854 және 1906 ... екі рет ... Ал 1859 жылы ... дегенді
қайдан алып отырғаны белгісіз. 1906 жылы басылымды XIX ... ... ... 1980 ... ... осы ... ... тарапынан «Шежіренің»
тілдік ерекшеліктерін, дәлірек айтсақ, лексикасын ... ... ... ... ... ... ... жиналып, олар туралы жазылған
әдебиеттерге талдау жасалған болатын [50, 20].
Алайда ... ... бұл ... әрі ... ... таба ... Сол
кезеңде «Шежіренің» тарихы мен тіліне қатысты екі мақала жарияланды [51].
1992 жылы ... ... ... ... ... аударылып, «Ана тілі»
баспасынан жеке кітап болып ... [52]. ... ... де осы ... ... басылымдарда «Түрік шежіресінің» қазақ тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... «Түрік шежіресіндегі» фольклорлық үлгілер және ... ... ... ... ... ежелгі шежіресін көркем тілмен баяндайтын
шығарма. Әсіресе, ... кей ... ... ... ... мен ... тұлғалардың мінез-құлқы, істеген жақсылы-жаманды
істері туралы сөз болғанда, аңыз-әпсаналар, небір бейнелі сөз ... ... жиі бой ... ... ... ... сөз еткенде, алдымен аңыздық проза үлгілеріне тоқталамыз.
«Түркі шежіресінде» топан суы деп ... су ... ... сондай-ақ,
Оғыз қаған мен Шыңғыс ханға байланысты аңыздар орын алған. Мәселен, дүние
жүзі халықтары арасына кең ... ... суы» ... аңыз «Шежіреде»
былайша баяндалған:
«Нұх 250 жасқа келгенде, Алла тағала оны пайғамбар қылып, сол ... ... ... ... ... жұмсайды. Нұх 700 жыл үгіт
жүргізгенде ері, ... бар 80 ... ... ... ... иман
келтіруге көндіреді. Өз үгітіне көнбеген басқа халыққа ренжіп, Нұх құдай
тағаладан бұларды жер ... жоқ ... ... Құдай тағала бұл өтінішін
қабыл алып, Жәбірейіл періште арқылы Нұхқа ... кеме ... ... ... ... ... көктен жаңбыр жауып, жердегі су тасып, дүние
жүзін сел қаптайды. Нұх өз кемесіне мұсылмандыққа ... 80 ... ... құс, ... ... ... жұптан алып, алты ай он күн ... ... ... шаһарының қасындағы Жуды тауынан шығады. Бірақ Нұхпен
бірге кемеге мінген 80 адамның көбі ауырып өледі де, тек қана Нұхтың үш ... үш ... аман ... Ол үш ұлын үш ... ... ... ... Самды
Иран жаққа, Йафесті Солтүстік жаққа жібереді. ... Еділ мен ... ... ... Одан ... Мен, ... ... Орыс, Шын, Кеймар,
Тарих атты сегіз бала туды, яғни осы күнгі бірсыпыра ... осы ... ... [3, ... ... сенсек, о баста орыс та, қытай да т.б. ... ... ... ... болып, мұсылмандық тұтынған жұрт болып шығады. Нұх
топанына қатысты аңыз ең ... ... ... хатқа түскенімен, аңыздың
тегі Орта Азияда болған оқиғаға ұқсайды. Ертеде Орта Азия жері ... ... ... Қазақтардың Нұхтың кемесінің тоқтаған жері Қазығұрт тауы
деуінің сыры да осында жатса керек. Ол жөнінде ... ... ... ... үшін ... ... тау. ... ел ауызындағы аңыз бойынша
дүниені топан су басып, ақыр заман ... Нұх ... ... ... ... Содан бүкіл тіршілік қайта дамып, адамзат баласы осы
таудан көбейіпті. Сонда су астында ... ... ... ... ... ... ... Қазығұрт сол кезде: «Менің бауырларым Ордабасы мен
Қыңыраққа хабар беріп, Бағаналы мен ... ... ... ... ... ... Қызылзеңгірге хабар беріңдер депті. Көмекке келсін,
- деп Сырдарияның ар жағынан көрінген тауларды да көмекке шақырыпты. ... келе ... өзге ... ... бұл ... ... егер ... таулар мен төбелер келетін болса, онда олардың күші ... ... ... ... ... ұрыспаймыз. Бірақ біз мұнда үлкен
тоғандаумен қозғалған едік, сондықтан кері ... ... біз ... ғана соққы берейік» деп бір-бірден соққы берген екен. Міне, сол
соққыдан соң, Қазығұрт тауының басында шұқырлау ойша ... ... ... ... ... ұқсап қалыпты және екі өлең жолдарын шығарыпты:
Ордабасы ұлыма айт,
Қызылсеңгір қызыма айт,
Алаңсырақ Аңқиға айт,
Өлімтау мен Қоймыққа айт,
Қыңыраққа бар да ... ... келе ... ... ... үшін ... тауынан ағайындарын шақырып
келуге жұмсаса, екінші өлеңде:
Ордабасы ұлыма айт,
Қызылсеңгір қызыма айт
Тұрғылықты Түрбат, ... ... ... ... ... айт
- деп Қаңырақты ақырында айтқан соң қыңырайып қалған екен. Жер бетіндегі
тіршілік атаулыны құдай сол тауда ... ... ... ... Алла
«Дегенің болсын! Қазығұрттан құт кетпей, келестен сүт кетпейді», деген сөз
қалған екен және ... төл ... ... ... ... басында кеме қалған
Ол әулие болмаса неге қалған
Жетім бота ... ... ... қара ... содан қалған.
Қазығұрттың басында кеме қалған
Ол әулие болмаса неге ... ... тай ... ... ... ата жануар содан қалған
Қазығұрттың басында кеме қалған
Ол әулие болмаса неге қалған
Жалғыз тана үстінде жатып қалып
Зеңгі баба ... ... ... ... кеме ... ... ... неге қалған
Жұрым тоқты үстінде жатып қалып
Шопан ата жануар содан қалған”.
Бұдан басқа да Нұх пайғамбардың кемесі Армения жеріндегі ... ... ... ... аңыздың бар екендігін ескерсек, көне аңыздың ... Орта ... ... ... пайда болғаны анық.
«Шежіредегі» ендігі бір аңыз «Еркіне қон» туралы аңыз.
«Еркіне қон» (Ергенекон дастаны) аңызы – ғұн ... ... ... ... ...... ... құрылған кезеңге дейінгі
аралықта 450 жыл ішінде болған оқиғаларды қамтитын, түркі халықтарының ата
– тегін ... ... ... жыр ... ... ... ауыз әдебиеті
үлгілерінің бірі.
Көне түркі жазба әдебиетінің сюжеттік желісіне енген ... ... ... ... қон» ... ... қалады. Сол жәйтті
дұрыс пайымдау үшін ... ... ... ... айтып өтейік:
«Монғол ханы Ел хан болғанда, татар ханы Сүйініш монғол ... ... ... ... ... ... ... қылыштан өткізіп,
кішілерін пенде қылды. Ел ханның кіші баласы Қиан тірі қалады. Онымен бірге
Ел ханның інісінің ... атты ... да тірі ... бір кеште екеуі
әйелдерімен қашып шығып, жұртқа келеді. Жаудан қашып келген төрт ... ... ... ... ... ... жұрт аяғы ... жер
іздемекші болады. Ақыры арқардың салған ... бір ... ... ... үстінде үлкен бір жазық жер бар екен, айнала ағып жатқан
сулар, жерінің шөбі ... ... ... ... ... ... ... екен. Бұл жерді көріп, шүкірлік етіп, қоныс тебеді. Оны «Еркіне қон»
деп атайды. Еркіненің мағынасы – ... ... ... ... - ... ... ... ұрпақ көп болады. Әсіресе Қиан әулеті көп ... ... деп ... Қиат қианның көпшесі, мағынасы – таудан құлап, күшпен
аққан сел деген сөз. Нүкүз әулеті одан аз болды. Оларға екі ат ... ... ... ...... деп ... төрт жүз жарым жылдай Еркіне қонда отырды. Мал-жаны қатты өсіп,
Еркіне қонға сыймаған соң ақылдасып, «тау ... жол ... ... ... ... ... ... - дейді Осы сөзді мақұл көріп, тауды темір
қылып ерітіп, тесіп шығады. Шыққан ... ... ... бұл ... ... ... ата жұртына келген күніміз деп құрмет тұтар ... ... ... ханы ... шина деген қиат нәсіліндегі құрлас руынан
шыққан адам еді. Көрші елдерге өздерінің келгендерін ... кісі ... ... жақсы көрді, кейбір елдер жаман көрді. Татар елі жаман көріп,
жау болып, екі жақ ... ... ... ата ... ... алды [54, 27-
28].
Бұл дастанды көп ғалымдар зерттеді. Әсіресе көп тер ... ... ... Сами ... мен ... Инан ... ... сүйенген Немат Келімбетовтың зерттеуі де маңызды. «Эргүне Хүн
деген таудың арасында Нукуз, Киян атты екі ... өмір ... ... ... айналасы таумен қоршалған аумаққа сыймайтын болған ... шығу үшін ... ... ... от ... тоқсан көрікпен үрлеп
ерітіп, жол ... ... ... дала ... өмір ... ... [55, 26],-
деп келеді. Дәл осы аңыздың қазіргі Түркияны мекендеп отырған түріктердің
ата-тегіне қатысты да сөзбе-сөз қайталанып келуін қалай ... ... ... ғалым Н.Келімбетов Түркия зерттеушісі А.Инанның еңбегіне сілтеме
жасай отырып төмендегі деректі келтіреді:
«Ергенекон жері түркілерге құтты ... ... ... ... Қаяттан
тарағандар қаяттар, ал ... ... ... тараған түркештер
тайпасы өмірге келіпті. Бұлардан тараған ұрпақтар ... төрт жүз ... ... бір ... ... Бір күні Ергенекон елінің әміршісі,
кемеңгері, алып батыры Бөрте Шене (бөрі) қарамағындағы халықты ... ... ... ... ... Уа, қасиетті Көк Бөрі ананың ержүрек оғландары ... мен ... ... ... ... ... ұғып ал» Біздің ата-бабаларымызға
қадым замандардан бері осы Ергенекон жері ... ... ... Көк ... ... өстік, өндік, көбейдік. Бұл үшін киелі Ергенекон ... бас иіп, ... ... де ... ұлы ... ... ... қасиетті ата-мекеніміз анау
заңғар таулардың арғы жағында екенін ... Бір ... ... ... ... ... ... амалдап шығайық. Енді аттың басын ата
жұртқа бұрайық. Табғаштарды ... қуып ... ... кек
қайтарайық!» [56, 56-57].
Еркіне қонның бұл нұсқасы сәл өзгешелеу. ... ... ... – Ел ... ... ... ... жиені болып келеді және аты
– Тоғуз ... ... ... Қиан ... ... тарайтындар қиаттар,
Тоғуз баласы Түрілгеннен тарайтындар түркештер деген екі ... ... ... ... тағы бір айта ... жайт ... ... емес
табғаштармен (Қытай) соғысады деп жазылған [57, 15].
Ұқсастықтары өте көп. Мәселен, Бөрте шина ... ... ... ... ... жиырма екінші атасы екендігін айтады. Бұл пікірді басқа
ғалымдар да қостайды. Шыңғыс ... ... ... ... ... ... ... – А чино, «асыл ... ... қай ... ... ... ... әдебиетші ғалымдар арасында әртүрлі, қайшылықты
пікірлер қалыптасқан.
Монғол ... ... ... ... ... хан шежіресіндегі
әр адамның орта жасын шамамен елу жылмен есептесек, адамдардың өмір ... 110 ... ... Тек ... ... ата-тегінің алғашқы адамы
біздің жыл санауымыздың басында ... (ғұн) ... өмір ... ... ... -деп ... [55, 141].
Ал, келесі бір ғалым Ш.Нацагдорж шетел ғалымдарының пікіріне ... ... чино VIII ... өмір ... - ... ... ... 183].
Жоғарыда монғол ғалымдары Д.Майдар мен Ш.Нацагдорж тұжырымдарының
қайшылықты жақтарына өз тарапымымыздан ... ... ... көне ... ... бір ... төрт ұрпақ алмасуы болуға
тиісті яғни адамдардың орташа жасы 25 жыл болуы керек. Ал әр жүз ... ... 15-20 ... ... ... ... сәйкес Шыңғыс ханның 22
атасының алғашқысы орташа ауытқуды (100-120 жыл) қоса ... 550 ... өмір ... ... шығады. Осы уақытты Шыңғыс хан дүние келген (1161
жыл) мезгілден шегерсек, біздің жыл ... VI – VII ... ... ... ...... ханның бастапқы ата-тегі болып
табылатын Бөрте чино Түрік қағанаты ... ... сәл ... ... ... ... ... болады.
Бір ескерерлігі – «Ашин» – қасқыр, бөрі деген ... ... сөз ... ... ... тіліндегі атау екендігі. Осы тұрғыдан келгенде,
түркілер тарихындағы «Ашинаға» ... ... ... мен аңыздарды ерекше
назар аударып, салыстыра зерттегеннің маңызы өте зор. Сол ... ... ... ... ... ... көрейік.
«Тобалар солтүстік Қытайды бағындырған кезде, олардан жеңілген
тайпалардың ішінде «Бес жүз ... ... руы» бар еді. ... бес ... ... мен ... IV ғасырларда жаулап ... ... ... ... ... «әр ... ... қосындысынан» шыққан болатын. Ашин
Хэсиді билеген Хұн кінәзі Муғанға бағынып тұрған. 439 жылы ... ... Вей ... қосып алған кезде, «Ашин бес жүз шаңырағымен
жужандарға барады да, ... ... ... бетіне қоныстанып, жужандарға
темір өндіріп беріп тұрады» [59, 78].
Тарихи деректер «Ашин» атымен белгілі болған билеушінің ... қана ... оның ... жан ... ... де
белгілі дәрежеде мағлұмат береді.
«Рум ертегілерінде Ромул мен ... ... ... ... жолбарыс
емізіп, самұрық құс асырайды. Бұл аңыз ... ... хұн ... бар. Моде (Мәди) өзінің екі қызына даладан орда салып, олар
қасқырмен ... ... шин ... ... ... екен ... ... Енді бірде суға тастаған баланы Бөрте-шине (қасқыр) асырап, ашина ... ... ... Бомын қаған әскерінің туындағы ...... ... ... ... ... көк бөрі басқарып отырған. Шин
– бөрі, содан Шона, Шора, Гүлбаршын, үйсін, байсын, үлекшин сөздері шығады.
Мұндағы ...... [60, ... ... ... ... фольклордан өзіндік орнын алып ... ... ... айналғандығын аңғарамыз. Келесі бір ... ... ... ... өздерінің есерлігінен қаза табады, тек ... төрт ... ғана тірі ... ... біріншісі аққуға
айналады, екіншісі Цыгу деген атпен Абу және Гянь ... ... ... ал ... мен ...... ... Чуса (Шу) өзені
жағасына қоныстанады» [22, 79], - дейді.
Бесінші аңызда – «...хұн патшасының далаға ... ... екі ... ... 12 бала ... ... бірі ... мен Кемде болса,
қалғандарынан он ру түрік елі ... ... одан ... тарапты.Ол сәнби
бектеріне қызмет істепті» [22, 80], - ... ... ... ... ... мен аңыздар бұдан да көп, алайда,
барлығының тарихи негізі бір арнаға тоғысады.
Салыстырмалы дерек ... ... ... түркі-монғол халықтары
арасында айтылатын қасқырға қатысты мифтердің көпшілігі ... ... ... туып қалыптасқан деген тұжырымға тиянақтаймыз. Жоғарыда
анықталған Бөрте чиноның өмір сүрген кезеңі мен ... ... ... ... бір ... ... ... тарихи шындықтың сол кезеңде
түйісетіндігін көрсетеді.
Әбілғазы шежіресінде де ... ... ... ... ... ... ... аталған аңыздардағы адам есімімен ғана сәйкес келіп қоймайды,
нақты өмір сүрген дәуірімен де жақындай ... ... ... ... ... ... қатысты мифтердің
арғы дәуірлерден б.з.д. ІІІ – ІІ ... ... ... ... ... ... ... түскендігін байқауға болады. Олай ... ... ... ең арғы тегі болып табылатын «Бөртө чино» немесе
Түркі халықтарының тотемі ... – көк ... ... мифтер ортақ
сюжеттен өрбіп циклдық сипатта дамуна көне мифтің түрлену ... ... ... ...... Шене ... ... тағдыры өзек болған ... Оғыз ... ... ... ... көрінісін салыстырып
көрейік.
Әрине, «Шежіре» авторы Әбілғазы бұл аңызды өз ... ... ... ... ... ... ауызша жеткен желісінен, сондай-ақ Рашид ... ... ... ... ... алдындағы тарихи шығармалардан
алған. «Оғыз қаған» эпосының хатқа түскен үлгісімен де таныс болуы мүмкін.
Өйткені, Әбілғазы өз ... көп ... ... ... ... ... Оғыз туралы аңыздың эпостағы мазмұны мен ... ... ... ... ... ... «Шежіредегі» баяндаудың басты айырмашылығы – Оғыздың мұсылман
дінін таратудағы әрекеті, яғни туғаннан мұсылман болып туып, ... ... мен ... мұсылман қылу үшін жүргізген соғыс. ... Оғыз ... ... ... ... салт-
дәстүрдің бастаушысы ретінде көрінеді, кейбір ру-тайпаларға ат ... ... ... ... – өз ... ... өзіне қаратып, өз
үстемдігі мен шекарасын кеңейту бағытындағы нағыз басқыншылық ... Оғыз ... ... ... ... ... ... Қара хан,
Өз хан, Көз хан, Көр хан дейтін 4 ұл ... да, ... ... ... оның
орнына Қара хан патшалық құрады. Қара хан ... ... бәрі ... ... бірде-бір мұсылман қалмаған. Сол Қара ханның үлкен
әйелінен «ай десе ... күн десе көзі бар» бір ұл ... ... соң ... ... ... Анасының түсінде баласы оған «мұсылман болып, ... ... ... де ... ... ... Ұлын ... анасы
Алланың бірлігіне иман келтіріп еді, баласы емшегін емеді, бірақ мұны
ешкімге айтпайды. Ол ... ... ... ... ... білсе –
әкесін, немесе баласының мұсылман болғанын әкесі білсе, баласын өлтірер
еді.
Бала ... ... ... тез жетіледі, бір жасқа келіп, оған ат
қоятын тойда «менің атымды Оғыз деп қойыңдар» деп, өз атын өзі ... ... ... таң ... сол атты ... ... Бала ойнағанда да,
қайда жүрсе де Алланың атын ... ... ... оны ... тілі ... әлдебір сөзді айтып жүрген болар деп, оған мән
бермейді.
Оғыз өсіп жігіт болғанда, әкесі оған інісі Көр ... ... ... ... Оғыз ... «мұсылман болсаң ғана, әйел етемін» деген
шарт қояды. Бірақ, әйелі оған ... ... Оғыз ... ... Баласының алып берген келінін сүймейтіндігі әкесіне мәлім
болғаннан кейін, оған екінші ... Көз ... ... алып ... Оғыз ... жоғарыдағы шартты қояды, бірақ ол да бұған ... Оғыз ... ... ... ... ... Өз ханның қызымен жолығып, жоғарыдағы
шартты қойғанда, ол мұсылман болуға ... ... де, Оғыз оны ... ... ... ... өмір ... көп жылдар өткенде әкесі Қара хан ... аңға ... ... ... шақыртып, олардан Оғыздың оларды ... ... ... бар ... ... ... Мұны ... хан баласын аңда жүргенде өлтірмек болып, аң аулауға шығамын деп
жиналады. Бұл хабарды Оғыздың ... ... ... естіп, оған астыртын
хабар жібереді. Бұл хабарды естіген соң Оғыз өзін ... ... ... ... Бұл ... Қара ханға оқ тиіп, жараланады да,
сол жарадан ол қайтыс болады. Оның ... Оғыз хан ... ... ... хан ... ... кейін өзінің қарамағындағы елдің бәрінен
олардың мұсылман болуын талап етеді, оған ... ... ... құл ... ... Қара хан қол ... болған жұрттардың көпшілігі
Оғыз ханның талабын мойындап, оған бағынады. Оған ... ... ... қол ... ... хан ... ... де соғысып, оны жеңіп, баршасын мұсылман етеді.
Одан соң ол Қытайды, Шүршітті, Танғұтты жеңеді. Көп жыл ... ... да ... Одан ... Оғыз хан ... мен Үндістан жұрттарын
бағындырады. Иран, Шам және Мысыр елдеріне аттанып, олардың бірін ... ... ... арқылы өз қол астына қаратады. Бұл жорықтардан кейін
еліне ... ... той ... алты ... өз қол ... ... ... оларға ақыл-кеңестерін айтып, жүз он алты жыл ... ... ... ... алты ұлынан (Күн, Ай, Жұлдыз, Көқ Тау, Теңіз) төрт-төрттен 24 ұрпақ
тарайды. Әбілғазының айтуы бойынша, кейінгі түрік-монғол ру, ... ... ... 24 ... ... ... монғол-түрік рулары бір-
бірімен туыс тайпалар еді дегенді автор баса көрсетеді. Бұл тарихи шындыққа
жақын.
Бұл ... ... ... бар ... ... ... ... жоққа
шығармайды. «Ана тілі» апталығында жарияланған (1993, 18 ... ... бел ... – алты хан ... кімдер?» деген мақаласында Байбота
Серікбайұлы Қошымноғай осы алты ... ... ... ... және ... түріктің арғы аталары еді деген пікірді алға тартады.
Әбілғазының «Түрік шежіресінде» кездесетін тағы бір аңыз – ... ... ... ... саналады. Бұл аңыз Шыңғыс хан жайлы шежірелердің
бәрінде де кездеседі. Ал енді ... ... Баян ... соң одан ... Бөгенұт атты екі ұл ... ... ... ... отырып, балаларының ер жетуін күтеді. Бірнеше
жыл өткеннен соң бір күні ... ... ... бір ... ... ... түсі шикіл сары, көзі көкшіл адам шыға келеді. Аланқо ... ... ... ... жан ... ... ... ақылын жоғалтқан жоқ. Ол
адам жайлап қасына келеді, онымен қосылысқаннан кейін ... ... Жұрт ... деп ... ... Бес-алты күннен кейін әлгі адам
тағы ... ... ... ... ... тұратын болды. Бірінші келген күннен
кейін Аланқо екі қабат болды. Төрт-бес айдан ... ... ... ... ... ... сұрайды. Аланқо оларға болған оқиғаны
баяндап береді. ... ... күн ... ... ... ... - дейді.
Халық бұл сөзді естіген соң баршасы сенді, өйткені Аланқоның ... ... еді. ... ... ... үй ... бақылап жатты,
кезектесіп ояу отырды. Бірнеше күннен кейін сахар уақытында ... ... ... ... үйдің түндігінен ішке кірді. Мұны көрген кісілер ұйықтап
жатқанды оятты. Бірсыпыра уақыттан кейін түндіктен қайтып шығып ... ... ... ... ... ... адам суретін көре
алмады. Бұдан кейін Аланқоның сөзінің шындығы жұртқа мәлім болды.
Аланко ... ... үш бала ... ... аты – ... қатғын, барша
қатғын елі соның нәсілі, екіншісі – Босқын жалжы, барша ... ... ... ... ... – Бұдыңжар мұнақ, оны хан қойды. Шыңғыс хан ... көп ... ... ... Бұл үш ... болған елдің бәрін «нирун»
дер еді, нирунның мағынасы – «ару тұқым руы» дегені, ... ... ... ол ру ... ... ... [54, ... осынау шежірелердің барлығына тірек болған “Монғолдың құпия
шежіресінде» бұл аңыз ... ... ... бұл жайды түсінген жоқсыңдар. Түн сайын бір ... ... ... ... ... қып ... құрсағымды сыйпағанда оның
нұры менің жатырыма ... Ол адам ... күн мен ... айдың
арасында сары итше еркелеп шығып кететін. Бұл жайды білмей жатып, неменеге
күмәнданасыңдар? ... ... ... ғой бұлар. Оларды тобырларға
теңеуге бола ма? Қарапайым адам ғана қаған болса мұның ... ... ... ... ... ... тірек сюжеттің қай «шежіреде» жазылғандығын анықтау
мақсат емес, керісінше, екі «шежіреде» де көп ... ... ... түркі-монғолдардың ортақ өмір сүрген дәуірінде пайда
болғандығын айғақтайды.
Көп шежірелерде аңыз сюжеті ... ... ... ... айырмашылықтар бар. Мәселен, Қадырғали ... ... ... ... ... ... ... соң бір қанша уақыт
билік құрады, бір кезде үйінде жалғыз қалғанда, үйінің ... ... ... бір нұр пайда болып, оның қарнының ... ... ол ... таң
қалды және одан қорықты, алайда ол ешкімге білдірмей ақылдылық ... ... ... ... ... болды» [62, 47], -деп айтылынады.
Ал, қазақ фольклорындағы ... туу ... ... ... ... ... ... барысында Алун Гуаның қасқыр
бейнесінде келген күн нұрынан ... ... ал оған ... ... ... үш ер адам ... айта ... «аңызда екі түрлі мифтің
бірігіп, тұтас бір сюжет құрайтынын байқаймыз. Олар күн туралы миф ... ... миф. ... қолжазбасындағы «Оғызнаме» кейіпкерінің шешесі
Ай қаған да күн нұрынан жүкті болады. Мотив екі туындыда да ... ... [63, 13] - деп ... ... ... оғыз ... ... ерекше атап көрсетеді.
Жалпы алғанда, «шежіредегі» аңыздық сюжеттер түркі-монғол халықтары-ның
тарихи дәуірлердегі қоғамдық құрылысы мен ... ... ... ... ... отырады. Сол сияқты «Монғолдың құпия шежіресінде»:
Алұн күйеуі Дубун мерген көз ... ... ... үш ұл ... Осы
оқиғаға орай күманданған Белгінүтей мен Бүгінүтей атты ұлдарына оқиғаның
мән-жәйін түсіндіріп айтып береді [63, 54-56]. ... ... ... ... ... ... ... аңыз түрінде кезедесетіндігін ғалым
А.Тойшанұлы да атап ... [64, ... ... орыс ... С.П.Толстовтың ғұндар мен қидандар және сахалар
мен түркімендерде ит ... ... [65, 3-14] - ... пікірі де назар
аударарлық.
Ғасырлар ... ... ... да итті тікелей тотем ... да, оның ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар «ит», «төбет», «қаншық»
атауларын адам мінезіндегі жағымсыз ... ... да ... ... ... ... де ... Алайда, «Шежіреде» сары түс
арқылы иттің күн сәулесімен байланыстылығын аңғартқан. Алғашқыда ... ... ... ... әсер ... итше ... шығу – ... жіктелу
сатысынан өте қоймаған аса көнелігін танытады. Мәселен, күн нұры – ... ... ... сары ... ... – аңдарға
(этиологиялық), ал осының нәтижесінде жаңа ... ... ... ... шығу ... ... қатысты десек, аталмыш мифтың
архаикалық кезең ... ... көз ... Мұндай құбылушылық бір
түрден екінші түрге оп-оңай ауысуын мифтің адам ... ... ... ... Осы ... ... шығу төркіні ғұн дәуірімен сабақтас, бәлкім одан да арғы
кезеңдерден тамыр тартады. ... ... ... ... кеңінен
таралуы – дәстүрлі сюжетке айналған мифологиялық түсініктің осы топырақта
қалыптасқандығының дәлелі дер едік.
Шыңғыс хан ... ... ... ... 9-шы ұрпағы болып саналады.
Мұның да түсі шикіл сары, көздері қызғылт болып ... ... ... ... ... ... ... Жалпы, монғолдар мұндай адамды
«боржыған» дейді. Міне ... ... ... ата ... ... қиятпыз» деулері осыдан шыққан.
Бұл аңыздың тарихи негізгі бар ма, ... ол ... ... ... жоқ.
Асылы, Шыңғыстың, жәй адам емес, арғы тұқымы күн нұрынан жаралған қасиетті
тұқым деу үшін ... ... да ... емес.
Сонымен қатар «шежіренің» бір жерінде түркі тілінде, келесі бір жерінде
парсы ... ... өлең ... да ... Бұл ... ... мазмұнға құралған не айтулы оқиғаны суреттеуге арналған шығармалар
емес, жазып отырған оқиғасын әсерлендіре, ... түсу ... ... ... ... ақындығынан хабар беру үшін тілге тиек ... ... Бұл өлең ... ... ... екі жолдан ұйқасатын
дәстүрлі егіз ұйқас түрінде ... ... Оғыз ... ... ... еліне оралып, той жасағаны әңгіме ... ... ... ... келтірілген яғни Әбілғазы сол тойдың үлкендігін, Оғыздың мырзалығын
былайша өлеңмен өрнектеген:
Бір үй тікті алтыннан ол ... үйді ... жұрт ... жүз ... ... мың қой сойдырды.
Былғарыдан тоқсан тоғыз ыдыс қойдырды.
Тоғызына ... ... ... ... ... арақ пен ... тойғызды [54, 22].
Ал, парсы тіліндегі он жол өлең Оғыз ханның орынына отырған оның үлкен
баласы Күн ханға Оғыз ... ... ... қожа ... ... ... Бұл
арада Әбілғазы өзінің парсы тілінде де өлең ... ... ... ... керек.
«Шежіре» тарихи аренада болған халықтар мен тайпа, рулардың тарихы жайлы
жылнама бола тұрса да, ... ... кей ... әңгіме болып
отырған халықтардың ... өмір ... ... немесе тарихи
адамдардың мінез-құлқы, істеген істері туралы сыр шертіп отырады. Осындай
кесек-кесек ... ... ... сөз тіркестері мен мақал-мәтелдер жиі
қолданылады. Міне, бұндай сөз ... ... ... ... ... ... тәрізді өзге тілдер әсеріне көп бейімделе бермейді, көп
жағдайда тұрақты болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... де кездесетіні соның,
дәлелі іспетті. Құлақ салу, ант ішу, үміт үзу, қамын жеу, сауын айту, аузы
ала болу ... ... ... мен ... ... тіліндегі мағынасы
да, тұлғасы да бірдей түсіп жатады. Әрине, заман ... ... ... де тілдің жалпы дамуына сай келетін ... ... ... ... ... болмайды.
Мәселен, қазіргі тіліміздегі «арқа сүйеу» ... ... ... ... ... ... «сөзін жыға білмеді», «мойын бұрмады»
тіркесі «бойын толғамады», «тілі байлану» тіркесі «тілі тұтылу» сияқты ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде кездеспейтін сөз тіркестері де
ұшырайды, ... олар сан ... көп ... ... ... ... ... мағынада «дем ұрмады» тіркесі (ол кіші менің бұ
сөзүм раст ... соң һеч дем ... [54, 171], «көз ... деген мағынада «көз іліб пазмас» фразеологизмі қолданылған. Осы
сияқты «қылычдын өткеру» (өлтіру), «садақ бағлағаны» ... ... ... (әскер жиып), «абадан қылу» (елді тойындыру) тіркестері
кездеседі.
«Шежіреде» кездесетін мақал-мәтелдердің, ... ... ... көпшілігі дерлік қазіргі қазақ ... ... ... жүр. ... ... ... жоқ [54, 28].
Атаң жұртын жау шапса айналдыра бірге шап [54, 126].
Нар мойны Бердібекте кесілді [54, 117].
Он дәуіріш бір ... ... ... екі ... жер жүзіне симас [54,
59].
Ит семірсе иесін қабар [54, 13].
Жетім өз кіндігін өзі кесер [54, 7].
Әкең ... жау ... ... ... істі ертеңге қалдырғанмен бітпес.
Арбаның екі арысы түзу болса, жүрер ... ... ... ... ... ... сөз саптауымызға да жат
емес айшықты, бейнелі тіркестер көп кездеседі. Мәселен, «ет йеб, ... ... ... ... ... ... ... «айдай уа күндей
сұлуларыны құчұб, ... ... ... ... ... ... йерлерке үчүб...» немесе «ашларыны ашаб, йашларыны йашаб», «йауыны
йаулаб», «сөзі өтмеген уа қолы ... ... түйе ... ... ... мен «аты ... тоны тозүб», «ер башына іш түшмей»
сияқты ауыз әдебиетіне тән жолдар қазіргі оқушыға да жат ... ... ... Баһадұр ханның «Түркі шежіресі» - ... ... ... өзге ... ... ... ... ерекшелігі
бар шығарма.
Қорытынды
Әдебиеттану ғылымындағы соңғы жылдары қол жеткізген табыстарымыздың бірі
ретінде ұлттық әдебиетіміздің тарихи тамырының біздің дәуірімізден ... ... ... ... дер едік. Рас, әдебиетіміздің
көне үлгілерін бір ғана ұлттың қалыптастырмағаны, түркі тайпаларының ортақ
үлес қосқандығы қаншалықты ... ... ... ... тән ... да біржолата қол үзбегендігі соншалықты анық. Көне ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін
айтылып, сақталып келе жатқан мұралар да көп. Бұл ... ... ... ... ... да ... ... туындылар белгілі дәрежеде бір жүйеге келтірілген, зерттелген әлі де
зерттеле беретін бағалы мұралар екендігі талассыз.
Біз аранйы ... ... ... ... ... ... тән ... сақтап, кезі келгенде өзіне дейінгі жасалған халық
ауыз әдебиетінің үлгілерін қажетіне ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің дәстүріне, бейнелеу
тәсілдеріне жүгінуге мәжбүр еткен. Талғампаз автор халық ауыз әдебиетінің
өзі пайдаланған үлгілерін ... ... ... аша ... көркемдік
сипатын арттыруға негіздеп, дара қолтаңбасына бағындырған.
Халық бар жерде оның салт-жоралары, әдет-ғұрпы ... ... ... ... ... да өзі куә болған дәуірдің ... ... тыс қала ... Жалпы, әлемдік фольклордың
халықтың шаруашылық кәсібімен, ... ... ... ... тұтас дәуірді эпикалық ауқымда алған шығармада
бұл мәселелердің еленбей қалуы екіталай.
Көшпелілердің бейбіт өмірінде құдалық сөйлесу, үйлену, аңда болу сияқты
қызық ... жыр ... ... ... ... Ал, жаугершілік заман
болса, әдеттегіден өзгеше ... ... ... қаза да ... ... ... бейім халық қызық қуаныштан, қайғы
қазаға дейінгі аралықтағы маңызды ... ... ... ... ... білдірген.
Дәстүрлі жырлары толық айтылмаса да, құдалық, үйлену, қаза болған адамға
ас беру салттарының қазіргідей ... ... ... ... ... ... ... келетін жырлар да түркі
халықтарының мифологиялық түсінігімен астасып жатыр. Айға, ... ... т.б. ... ... ... ... Біз үшін маңыздысы – тұрмыс-
салт жырларының халық ... ... ... ... ... Сол арқылы жанрдың даму ерекшелігін тануға мүмкіндік туғызған.
Тағы бір ескерерлігі шежіреде шығу тегі жағынан тым көне ... ... ... ... қолданылғандығы. Рас, қай кезеңде болмасын,
аңыздық проза жанрларының ел аузында ... келе ... ... бір ... ... үшін де ... ... туындайды. Осы тұрғыдан келгенде ... ... ... ... сипатын тану қиын емес.
Мәселен, «Бөртө-чино» ... миф, Оғыз ... ... еске ... ... ... ... жуық шамадағы жас
мөлшерлерін қоса есептегенде, Бөрте –чиноның ... ... ... өмір ... күмәнсіз. Мифтің түпкі негізінде тарихи
шындықтың сорабы бар. Түркі халықтарының арасында аса кең ... ... ... ... шығу тегіне қатысты айтылатын мифтерді салыстыра
қарағанда бұған толық көз жеткіздік.
Шыңғыс қағанның ата-тегі саналатын Бөртө-чино мен ... ... ... ... ... (Ашина) бір ғана тұлға, ортақ бейне болуы
мүмкін деп ... ... ... ... ... өте ... архаикалық
үлгілерін Алун гуаның ғажайып жаратылысты ұлдарының шығу тегін түсіндіретін
әңгімесінен де ... ...... әлемі құбылыстарына (космогониялық), сары иттей
еркелеу – аңдарға (этилогиялық), ал ... ... жаңа ... келуі – адамдардың шығу тегіне (генеологиялық) қатысты ... ... ... ... қабылдаудың, адам ... ... Алун ... ... күші ... тәлімдік тарихи аңызының
көшпелі халықтар ортасында пайда болғандығы, түркі-монғол ... ... ... ... ... ертерек іліккен.
Демек, «шежіредегі» аңыздық проза үлгілері түркі-монғол халықтарының
тұтастық дәуірінің жемісі, ортақ рухани ... ... ... ... ... тән бейнелілік, көркемдік мәселелерін сөз еткенде,
эпосқа тән көріктеу құралдарының мейлінше ... ... ... баяндау тәсілінде үнемі, диалог (сұхбат) пен монолог аралас
келіп, бірде өлең, ... ... ... ... отырады. Жеке
батырлардың жекпе-жектегі ерліктері назардан тыс қалса да, жаумен ... ... ... ... ... ... ... бейнесі бірінен-бірі асып түсіп, ұлғайтудың үздік үлгілерін
туғызған.
Жалпы, ... ... ... ... ... ... ... «қаршыға», «сұңқар», «арыстан» «жолбарыс», «қасқыр», «бура»,
«құлын», «қой» сияқты аңдар мен ... ... етіп ... ... ... ... формулаларға айналған «ақ сауыт», «көк сауыт», «болат
найза», «қас дұшпан», «ежелгі дос» т.б. тіркестердің мол ... ... ... ... ... айналған. Осы орайда ұлттық әдебиетіміздің
тарихында қарастырылып жүрген шежірелер мен ... ... ... ... бар. Ол – көне түркі ескерткіштерінен (Күлтегін, Тоныкөк)
желі тартқан шежірелік, ... ... ... оқиғалар тізбегі.
Белгілі тұлғаның басынан кешкен уақиғалары, өзінің және ата ... ... шығу ... ... ұрпақтарының іс-әрекеттері көркем тілмен
баяндалады.
Шежіре авторы ... ... ... ... ... ауыз ... өз ... қажетінше пайдаланады. Осыдан-ақ шежіре жанрының
жеке шығармашылық ... ... ... пен ... ... ... ... сипаты анықталады. Қалайда, халықтың ата-тегін,
өткен өмірді білуге деген ұмтылысы «шежірелердің» ... ... ... ... жұмысын жазу барысында, Әбілғазының «Түркі шежіресін» басқа
шежірелермен салыстырғанда бір ерекшелігі – Адам ... ... ХVІІ ... ... аса ... эпикалық дәуірді қамтитындығы анық байқалады.
Сондықтан да шежіренің ... ... Адам ... ... ... ханға дейін
діни аңыздарға негізделеді. Ал кейінгі оқиғалар шежіренің тарихилық сипатын
анықтай түседі.
«Түркі шежіресінің» идеялық, композициялық желісін мынадай тақырыпшалар
бойынша ... ... ...... түркі-оғыз тайпалары
бірлестігі кезеңі; екіншісі – қазақтың ... ... ... ...... Орда – Қыпшақ ноғайлы дәуіріндегі қазақтың тарихы;
төртіншісі – ... ... ... ... ... саралай келгенде, шежірелік шығармалар – қазақ
әдебиеті тарихының қалыптасу, даму жолының желісін ... ... ... ... ескерткіштерінің» құрылысындағы тарихи деректердің
жүйелене жырлануы ғасырлар бойы осы ... ... ... ... Барлық ғасырларда желісі үзілмеген бұл үрдіс ... ... пен ... ... тұтастығына негізделген шығармашылықты
танытты.
Тұжырымдай айтқанда, тұтас дәуірдің тарихи шындығын ... ... ... ... амал-тәсілдеріне барған, автор көнеден
келе ... ... ... ... ... өз ... ... талай тартысты басынан кешіре жүріп, мемлекет құру ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да түркі
халықтарының рухани әлеміндегі ел тұтастығына, ... ... ... ... талғампаздықпен іріктеп алған. Көңілден
шығар тұстарын көздеген ... ... ... ... өткен оқиғаларды шегініс немесе аттап өту ... ... ... ... ұстанған. Осы мәселелерді ескере
келгенде, Әбілғазының «Түркі шежіресі» – ХVІІ ... ... ... үлгілерінің бірі, түркі, монғол халықтарының ортақ кеңістігінде
қалыптасқан, аталған халықтардың тікелей араласуымен жазылған жазба әдебиет
мұрасы деп ... ... ... эпос ... ... ... ежелгі дәуір әдебиетінің құрамындағы ... ... ... асыл ... інжу-маржаны деп таныған жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Назарбаев Н. Ә. ... ... ... ... ... тиіс // ... Қазақстан, 29 қараша, № 311-312.
2. Байтұрсынов А. Ақжол. – Алматы; Жалын, 1991. –464 б.
3. Әуезов М. О. Әдебиет ...... Ана ... 1991. – 240 б.
4. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының ... ... ... – 170 ... Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. – Алматы: ҚМКӘБ, 1960. - 2-т. – 364 ... ... Ә. ... ... және ...... Ғылым, 1987.
–368 б.
7. Марғұлан Ә. Ежелгі жыр, ...... ... 1985. –368 б.
8. Мағауин М. Ғасырлар бедері. – Алматы: Жазушы, 1991. –432 6.
9. Қасқабасов С. Жетінші тарау. Қазақ ... ... ... ... ... // Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес
томдық. 2-том. –Алматы: Атамұра, 1998. –2-т. –Б. 550-579.
10. Қасқабасов С. Қазақтың ... ...... Ғылым, 1984. –272 б.
11. Кузнецова Т.И. Техника исторического повествования Тита Ливия ... ... ... Жанры и стиль. – Москва: Наука. –С.
224-242.
12. Советский энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. ... ... Сов. ... 1986. – 1600 ... ... ... де. Опыты: Избранные главы / Пер. с франц. / Сост.,
вступ. ст. Г. Косикова; Примеч. Г. ...... ... ... ... ... Ф. М. Дневник писателя: Избранные страницы. –Москва:
Современник, 2012. –557 с.
15. Әдебиеттану ... ... / ... ... –Алматы: Ана тілі, 1996. –240 б.
16. Гонкур Эдмон и Жюль де. Дневник: Записки о ... ... ... в двух ... / Пер. с ... Т. 1. –Москва:
Художественная литератуа, 1964. –710 с.
17. Белинский В. Г. Взгляд на русскую литературу. – Москва: ... –653 ... ... Ш. ... ... Жазушы, 1985. –570 б.
19. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. –Алматы: Жазушы, 1986. –400 б.
20. Марғұлан Ә. ... және ... ... ... 1971, –164 ... Марғұлан Ә. Қазақстан халықтары мен тайпаларының VI – XII ғасырлардағы
мәдениеті // Қазақ ССР тарихы. –Алматы: Қазақ ... ... ... ... ... ... Хрестоматия. Үш томдық. Бірінші том. –Алматы: Ғылым,
2001. –564 ... ... ... ... Ана ... 1993. –176 ... ... М. Шежіре – шетін тарих // Арғынбаев X., Мұқанов М., ... ... ... ... ... Ә.Пірманов). –Алматы: Атамұра,
2000. –Б. 3-10.
25. Веселовский А. Н. ... ... ... ... ... ... с.
26. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы. –Алматы: Мектеп, 1973. –212 ... ... А. Бес ... ... ... Т. 1. – ... ... – 281 б.
28. Салғараұлы Қ. Қазақтың қилы тарихы: Роман-эссе. –Алматы: Жалын, 1992.
–304 б.
29. Жұмабаев М. Шығармалары: Өлеңдер, поэмалар, қара ...... 1989. –448 ... ... Ж. Өмір ... және ... ... –Алматы: Ғылым, 19941.
–208 б.
31. Абай (Ибраһим Құнанбаев). Екі томдық шығармалар. Т.1. Өлеңдер ...... ... 1995. –228 ... Абай ... Құнанбаев). Екі томдық шығармалар. Т.2. Аудармалар мен
қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 1995. –200 ... ... С. ... ... –Алматы: Қазақстан, 1974. –236 б.
34. Дәуітов С. Алғы сөз ... ... ... Жүсіп. Қазақ шежіресі.
–Алматы: Жалын, 1993. –76 б.
35. Мұқанов С. ... ... ... ... ... ... «Баспалар Үйі», 2002. –248 б.
36. Көпейұлы Мәшһүр Жүсіп. Қазақ шежіресі. –Алматы: Жалын, 1993. –76 б.
37. Әуезов М.О. ... елу ... ... ... –Алматы: «Ғылым»
ғылыми баспа орталығы, 2003. – 9-т. –456 б.
38. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм ... ... ... 1991. –80 ... ... Б. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік
негіздері. –Алматы: ... ... 2000. –216 ... Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі.
–Алматы, «Арыс» ... 2001. –246 ... ... А.Н. Родословная туркмен. М.-Л., 1958. –235 с.
42. Иванов С.Н. Родословное древо тюрок Абулгази-хана. –Ташкент, ... ... ... А.М. Грамматика староузбекского языка. М.-Л., 1962. –231 с.
44. Ұмытылмас есімдер. / Құраст.: ... ... ... ... ... ... А.Н. ... изучения тюркских языков в России. –Ленинград:
Наука, 1972. –410 с.
46. Ысқақов Б. Әбілғазы және оның ... ... / ... және ... №4. –Б. ... Инан А. Абул-газы Баһадұр хан және Турк шежі. –Анкара, 1957. –513 б.
48. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. Алматы, 1965. –230 ... ... Ә. ... кітаптарының тарихы. –Алматы: Ғылым, 1971. –212 б.
50. Ысқақов Б. Әбілғазы Баһадүр хан / Білім және еңбек. 1978, №4. –Б. ... ... Б., ... Ғ. ... ... ... атты ... тарихы // Ескі түркі жазба ескерткіштері ... ... ... 1983. Б. ... ... Б. ... «Шежіре-и түрк» атты шығарма-сындағы
тұрақты сөз тіркестері. // Ескі ... ... ... ... ... Ғылым, 1983. Б. 82-97.
53. Әбілқасымов Б. Әбілғазы баһадүр ханның «Түрк шежіресі». // ... №1-2. –Б. ... ... ... шежіресі /Аударған: Б.Әбілқасымов. – Алматы: Ана тілі,
1991. –208 б.
55. Майдар Д. Чингис хаан ба монголын их гүрэн. ... ... ... ... төв, 1990. –163 ... ... Н. ... дәуір әдебиеті. –Алматы: Ана тілі, 1991. –264 ... ... Н. ... ... ... (Көркемдік дәстүр жалғастығы).
– Алматы: Ана тілі, 1998. –256 б.
58. Нацагдорж Ш. ... ... ... ... ... ... ... –334 х.
59. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. –Алматы: Білім, 1994. –480 ... ... Ә., ... Т. Көне ... жазбалары. –Алматы: Қазақ
университеті, 1991. –400 б.
61. Моңғолдың құпия шежіресі (ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі)
/Монғолшадан аударған: ... М. ... ... 1998. –224 ... ... Қ. ... жинағы /Аударғандар: Н.Мингулов, т.б. –Алматы:
Қазақстан, 1997. –128 б.
63. Шекен Ж. ... ... ... ... ... ...... «Болашақ-Баспа», 2013. –148 б.
64. Тойшанұлы А. Түрік-Моңғол мифологиясы. Монография. – Алматы: «Баспалар
Үйі», 2009. –192 б.
65. Толстов С.П. Пережитки тотемизма и ... ... у ... истории докапиталистических обществ. 1935. №9-10. –С. 3-14.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі шежіресінің қазақ тіл білімі тарихында алатын орны6 бет
Шежіре15 бет
Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі40 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
"Диуани лұғат ат-түрік"6 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847жж. Кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс4 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
«Көк бөрі» сөзінің түрік мифологиясынан алатын орны6 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь